*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79881 ***




                             Beſchrijvinge
                     Van het Machtigh Koninckrijcke

                                 JAPAN,

                              Vervattende

                 Den aert en eygenſchappen van’t Landt,
           manieren der Volckeren, als mede hare grouwelijcke
                     wreedtheydt teghen de Roomſche
                          Chriſtenen, geſteldt


                          Door Françoys Caron.


                             T’ AMSTERDAM,

   Door Jooſt Hartgers, Boeck-verkooper in de Gaſthuys-ſteegh/ in de
             Boeck-winckel/ bezijden het Stadt-huys. 1649.








            BESCHRIJVINGE VAN HET MACHTIG KONINGRIJCK JAPAN,
               GESTELT DOOR FRANCOYS CARON, DIRECTEUR DES
                  COMPAGNIES NEGOTIE ALDAER, ENDE MET
                    EENIGE AENTEKENINGEN VERMEERDERT
                                  DOOR

                           HENDRICK HAGENAER.


Het lant van Japon (nu gemeenelijck Japan en by de inwoonderen Nippon
genaemt) wert voor ſo veel ons bekent is/ een Eylant te ſijn
gheoordeelt/ waer vande ſeeckerheyt niet wel te weten is/ want het
principaelſte daer van voor den Japanderen noch onbekent blijft; men
reyſt/ gelijck ick dickmael ondervraeght/ ende mijn hebbe informeeren
laten/ boven de Provintie van Quanto, daer de Majeſt. het principael
van ſijn Domeynen uyttreckt/ en de Keyſerlijcke Stadt/ en Caſteel Jedo
in leyt/ noch 27 dagen Noort-ooſt/ wel ſo Ooſtlijke aen eer men komt by
de uyterſte hoeck van ’t lant T’ſunga genaemt/ aen de Zee gheleghen;
van daer vaert men over een water/ onghevaerlijcke elf mijlen wijt/
ende men komt in ’t landt Jeſſo ofte Seſſo, daer koſtelijcke Bonten/
ende Peltwerck valt/ welck lant vry woeſt/ Berchachtig/ ende [Japans
groote.] weynigh bewoont is/ dit lant Seſſo is ſeer groot/ door den
Jappanderen dickwijls doorſocht/ diep/ ende verre door-reyſt/ doch noyt
tot den eynde/ noch ſeeckerheyt des ſelfs gekomen/ ſoo dat het haer
ghemeenelijcke aen victualie ontbroken heeft/ ende gedwongen waren/
t’elcken reyſe wederom te keeren/ de rapporten der viſitateurs zijn
oock ſodanigh geweeſt/ dat ſijn Mayeſt. curieuſ heyt/ om verder
onderſoeck te doen/ wederhouden is/ want het lant (als geſeyt) is
woeſt/ ende wert in ſommige plaetſen bewoont van een volck die ruygh
over ’t lichaem zijn/ dragen lanck haer/ ende Baert/ als den Chineſen
brutael/ beter den Wilden/ ende andere menſchen gelijck: om dan te
bewijſen de onſekerheydt/ ofte Japan een Eylandt is/ ſtaet dit volgende
aen te mercken/ dat het water ’t gene hem van T’ſungaar naer Seſſo,
ende Iapan ſtreckende is teghen geweldighe berghen/ ende dat onbewoont
lant/ ’t welcke ontrent de Provintie Ochia leyt/ ſtuytet/ ende om niet
verre/ jae onbruyckelijcke wegen omme te reyſen/ wert de vaert van
T’ſungaar, tot op Seſſo met Bercken noch tot op heden in gebruyck
gehouden.

[Daer in begrepen twee Eylanden Chickock en Sayckock.]

De twee groote Eylanden Chickock, ende Sayckock ghenaemt/ werden van
Koningen/ ende Heeren bewoont: te weten Chickock van een Koninck/ ende
dry Lantſ-heeren: Sayckock dat grooter is/ heeft in ſich een Provintie
genaemt Fiſen, dewelcke voor de kleynſte van alle de anderen gehouden
wert.

Het groote landt/ by ons Iapon ofte Iapan, ende by de Iapanders Nippon
gheweeſt/ leyt dicht aen deſe 2. voornoemde Eylanden/ ende ſtreckt ſich
aen ’t landt Jeſſo, ofte Seſſo, welckens groote onbekent blijft/
gelijck voren verhaelt is; zijnde [In ſeven Provintien verdeelt.]
verdeelt in ſeven Provincien/ te weten Sayckock, Chickock, Ia mayſoirt,
Ietſengo, Ietſegen, Quanto ende Ochio; welckers Landen/ Steden ende
Caſteelen/ onder de Koninghen/ ende Heeren verdeelt zijn/ als by
ſpecificatie der inkomſten van ’t heele landt hier onder geſtelt/
breeder te ſien is.


Tranſlaet van de gheſegelde Rekeningen, ende ſpecificatien der
inkomſten (behalven des Keyſers) der Koningen, Hartoghen, Princen,
Graven en Heeren in Iapan: mitſgaders hoe haer Landen, Steden en
Caſteelen genoemt zijn. Alles naer de Iapanſe Reeckeninge in Cockiens
geſtelt zynde: yder Cockiens in Iapan waerdigh thien Carol. guld.
Nederlants.

                                                        Cockiens getal.
Cangano Tſium angon Koninck vande Landen Canga Ietchui
en Natta, woont, in ’t Caſteel Canga, heeft uyt ſijn
Landen inkomen.                                                1190000

    Tranſportere voorts.

    Tranſpoort van de voorgaende.               19185000
    Abo Bungodonne, heeft inkomen.                 15000
    Anwojamma Ouckoradonne, heeft inkomen.         15000
    Ciongocq Senſindonne, heeft inkomen.           15000
    Itacoura Neyſiendonne, heeft inkomen.          15000
    Narſie Inſdonne, heeft inkomen.                15000
    Akiamontta Tayſimadonne, heeft inkomen.        15000
    Forita Cangadonne, heeft inkomen.              10000
    Minra Simadonne, heeft inkomen.                10000
    Maynda Conoskodonne, heeft inkomen.            10000
    Miſſona Iamatta, heeft inkomen.                10000
    Fory Itſnocamy, heeft inkomen.                 10000
    Miury Oomanoskdonne, heeft inkomen.            10000
    Fonda Sanjaudonne, heeft inkomen.              10000

Bedraeght ’t gheene voor ſijne Majeſteyt, en ſijn Soon, ’t
Caſteel, mitſgaders den aenhangh van ’t Caſteel gegeven, en
in een Jaer gheconſumeert werdt.                               4000000

Bedraeght ’t ghene aen lant, en inkomen (voor ’s Keyſers
Soldaten, zijnde alle Edelluyden, uytgedeelt, yder naer
advenant ſijnen ſtaet) ghegheven wordt alle Iaers.             5000000

Somma bedraeght ’t gheene ſijne Majeſteyt aen lant, ſijn
lant Heeren, en Soldaten in een Iaer genieten laet.           28345000

NOTA. Welcke ſomme op Hollants ghelt ſoude bedragen, den Cockien
gherekent tegens thien guldens, twee hondert dry-en-tachtentigh
Milioenen vier-hondert-vijftigh duyſendt guldens, t’ welck voorwaer
een onghelooflijcke ſomme is.


[De qualiteyt en authoriteyt van de Majeſteyt]

De Majeſteyt van Japan, wert geintituleert Keyſer/ ten reſpecte der
Koningen/ en Heeren die onder ſijne gehoorſaemheyt ſtaen/ zijnde een
ſuvereyn Vorſt/ dewelcke eenen eygen Heer van het geheele lant is/
macht hebbende (gelijck in mijne tijden verſcheydene reyſen geſchiet
is) de groote Koningen/ en Heeren ſomtijts om kleyne miſdaet uyt haren
landen in ballinghſchap te ſenden/ op Eylanden te bannen/ en met de
doodt te ſtraffen/ haer landen/ rijckdommen en inkomen aen anderen (die
het naer ſijn oordeel beter meriteeren) te geven.

[Sijn Statie met gevolgh.]

De Keyſerlijke ſtad Jedo, alwaer het groote Kaſteel van ſijn Majeſt.
reſidentie leyt/ is groot/ zijnde het Caſteel ruym 1½. mijl in ’t
ronde/ hebbende dry grachten/ en dry ommegangen/ welcke graften ſeer
diep/ en aen beyde zijden met muren van ſteen opgetrocken zijn/ met
vele vreemde gefatſoeneerde punten en hoecken/ den eerſten ring inden
tweeden uytſteeckende/ met bruggen/ en veel poorten; den tweeden/ weder
in de derde; ende de derde weder in de tweede/ ende eerſte/ ſoo dat het
niet wel mogelijcken is/ door de menichvuldige wercken/ in/ en uyt
malkanderen treckende/ eenigh fatſoen daer van te onthouden; men gaet
in de ſpacie van dry hondert paſſen/ 8. ofte 9. poorten door/ niet
recht te gaen naer den anderen/ maer naer den winckel-haeck/ dan aende
rechterhant ommeſlaende/ dan weder de ſlinckerhant om/ zijnde tuſſchen
yder twee poorten een groot pleyn/ daer aen volgende paſſeertmen eenige
hooghten van ſteene Trappen/ met hooge mueren opgehaelt/ weder
af-komende/ paſſeertmen groote pleynen/ daer men eenighe Regimenten
Krijſ-volck in ordere ſtellen kan; de ſtraten zijn extraordinaris
breet/ welcke aen beyde zijde met groote heerelijcke Heeren palleyſen
ſeer koſtelijck betimmert zijn/ de poorten ſijn aen beyde de zijden met
yſere plaeten ſtijf een duym dick Kruys-weeghs/ rooſter werckxwijſe
overſlagen/ en met bouten door-kloncken/ ſtaende op yder poort een
groot huys/ daer 2 a 300 mannen in tijden van noot tot teghenſtant in
Batallie ſtaen konnen; in de binnenſte/ ofte eerſte ring van het
voornoemde Caſteel ſtaet ſijn Majeſteyts palleys/ welck groot is en in
verſcheyde wooningen beſtaet/ verſiert met Boſſchagien/ alle met handen
naer de konſt antickx/ als of het de natuer ſelfs hadde gemaeckt/ met
vijvers/ rievieren/ pleynen/ loopbanen/ piqueerplaetſen en thuynen/
mitſgaders alle zijn Wijven huyſen. Inde tweede ommeganck ſtaen alle
huyſen/ en paleyſen der Heeren van de naeſte bloeden/ en naeſte
Raets-Heeren. Inden derden ommegang/ ſtaen alle de paleyſen der
principaelſte Koninghen/ en Heeren van Japan, ſijnde die alle elckx op
het koſtelijckxte vergult/ en cierlijcke ghemaeckt. Buyten den derden
ringh ſtaen alle minderen/ en kleynen Lants-heeren Huyſen/ mede yder
naer ſijn vermoghen getimmert/ en opghepronckt/ ſoo dat men van verde
dit groote Caſteel/ binnen en buyten als eenen gouden Bergh aenſiet;
want alle de Lants-heeren/ vande grootſten tot de kleynſten/ gene uyt
geſondert/ yveren om ſijn Majeſteyt te behagen/ en ’t Caſteel te
verſieren/ ſijn Hoff yder naer ſijne ſtaet en vermoghen koſtelijcker
als d’andere te maken: in welcke deſe Heeren huyſen/ ende paleyſen uyt
laſt vande Majeſteyt hare echte Vrouwen/ en kinderen die hare
ſucceſſeurs ſullen ſijn woonen/ en altijts onder ’t geſichte van ’t
Keyſerlijcke hof/ als oſtagiers blijven moeten/ waer door dit machtigh
Hof/ en Caſteel/ (’t welcke gelijck als een groote Stadt is) daghelijcx
krielt van meenighte Heeren/ die met groote ſtatie/ en veel Edelluyden/
paerden/ en pallancquins vergeſelſchapt gaen/ dat ſomwijlen de ſtraten
te nau ſijn om te paſſeeren.

Wanneer ſijn Majeſteyt uytgaet/ ſomtijts te paerd/ anders in een
pallancquien rontomme open/ is ghemeenelijcke vergheſelſchapt met
eenighe Heeren/ die men des Majeſteyts gheſelſchap Heeren noemt/ ſijnde
alle Heeren van hooghe ſtaet/ en innekomen/ doch ſonder lant/ ofte
bedieninge/ anders als tot gheſelſchap van ſijne Majeſteyt/ hebbende
goede gaven/ ſommighe Muſicyns/ andere Doctoren/ eenighe
inſtrument-ſpeelders/ treffelijcke ſchrijvers/ Schilders/ Orateuren in
de welſpreeckentheydt/ en dierghelijcken meer; daer aen volght de
eerſte ofte naeſte lijff guarde van de Majeſteyt/ welcke mede alle
uytgeleſene Edel-luyden zijn/ beſtaende uyt Koningen/ en Heeren Soonen/
die by Bywijven geprocureert/ en gheen ſucceſſeurs en moghen zijn/
Broeders/ Couſijns/ en Maeghſchap van de voornoemde Heeren/ de welcke
door de veelheydt der bywijven in groote ghetalle ghevonden werden/
ghelijck ick hier een onder veel noemen ſal: Des Keyſers Oom/ Koninck
van Mito, oudt ſijnde vier-en-vijftigh Jaren/ heeft ſoo veel Soonen als
Jaren/ ende noch eenighe Dochteren/ daer van het ghetal/ om dat het
Wijven zijn/ voor de ghemeene man onbekendt blijft. Daer aen volght een
ghedeelte der tweede lijf guarde/ alſoo de ſelvighe in eenige duyſende
beſtaet/ de welcke met de Regiment Meeſters/ ende Cornellen een party/
een Cartou ſchoot voor/ ende de reſte ſoo veel ackter de Mayeſt. heene
trecken: ende hoe-wel het ghetal der Soldaeten veel zijn/ ſoo is eſter
niet een/ die niet gheexamineert/ ende de ſelvighe naer volghende gaven
te hebben bevonden is/ te weten dat het zijn perſoonen van fluxer
ghedaente/ die met alderley gheweer wel ſchermen konnen/ die eenighſins
inde Studie opghebracht zijn/ ende voor reedelijcke perſoonen
gheoordeelt werden; gelijck het blijckt wanneer zijn Majeſteyt ergens
heenen treckt/ hoe veel hondert uyt-geleeſene Mannen/ ſoo te voet/ als
te paert/ alle in zwarte zijde gekleet/ voor/ achter/ ende ter zijde
hem heenen gaen/ ende dat in ſulcke prijs-waerdige ordonantie in
Gheleden gheſet/ gaende ſonder haer aen eenige zijde te begeven/ dat
het wonder om ſien is/ daer wort niet een woort gheſproken/ ſo wel van
de luyden die inde ſtraten woonen/ als van de Trabanten die ontrent ’s
Keyſers pallanquien gaen/ ſo dat men/ daer ſijne Majeſteyt paſſeert
niet en hoort als ’t gedruys van veele Menſchen/ ende Paerden; de
ſtraten ende wegen zijn alles ſints ſchoon geveeght/ ende met ſant
beſtroyt/ geen deuren mogen geſloten ſtaen/ niemandt en mach door een
venſter uytſien/ noch in ſijn winckel/ ofte voorhuys blijven ſtaen/ om
ſijne Majeſteyt te ſien/ maer moet een yder binnen in huys gaen/ ofte
voor zijn deur op een mat neder knielen.

Wanneer ſijne Majeſteyt naer Miaco reyſt/ ’t welcke in 5. a 7. Jaren
eens gheſchiet/ omme den Dayro, (zijnde den rechten Erf-heer van Japan,
die aldaer woont/ ende voor deſen inden Keyſers ſtaet geweeſt is)
reverentie te doen/ werden de preparatien/ ordonantien/ ende
beſchrijvingen een Jaer te voren in ’t werck gheſtelt/ hoe/ ende met
wat volck; wat dagen ter maent elck Heer (op dat de Landt ſtraten/ ende
wegen haer ſouden zwelghen moghen) reyſen ſal/ de helft der
reys-Heeren/ die het dan te beurte valt/ reyſen eenige dagen voor uyt/
daer naer volght zijn Majeſteyt ende Raetſ-heeren/ weder eenige dagen
daer naer volghen de reſteerende Koninghen/ ende Heeren/ in welcke tijt
een ongelooflijcken hoop volcx de Lant-ſtraeten paſſeeren/ ende
vergaederen haer als dan alle Koningen/ ende Heeren in deſe groote
Stadt/ welcke betimmert is met over de hondert duyſent huyſen/ ende
evenwel te kleyn/ om al dit volck te logieren/ daer werden menighte
lichte huyſinge rontomme de Stadt voor de Soldaten/ ende het ghemeene
volck te vooren op gerecht.

Den wech van Jedo naer Miaco werdt gerekent op 125. mijlen/ tuſſchen
welcken veel Steeden/ ende groote open vlecken/ ongevaerlijcke alle 2.
a 3. ſomtijts 4. mijlen van den anderen geleghen zijn; hebbende de
Majeſteyt tuſſchen deſe ſpacie 28. Logijs-plaetſen/ naer rato deſer
mijlen vanden anderen gedeelt/ waer onder 20. vaſte Caſteelen zijn/ in
yder Logijs van ’t eerſte tot de jonghſte/ zijn geordonneert een
Keyſerlijcke Suiete/ van Edelen/ Soldaten/ Paerden/ gheretſchap tot de
proviſie/ ende alles/ niet ſoo groot/ ofte kleyn uyt-geſondert/ dat tot
eene Keyſerlijcke treyn/ met ſulcke ſtatie/ ende pracht vereyſt wort;
die uyt Jedo trecken/ blijven in ’t eerſte Logijs/ die van ’t eerſte
Logijs/ reyſen met ſijn Majeſteyt tot het tweede; die van ’t tweede tot
het derde/ ende ſoo voorts tot het laetſte toe/ ſoo dat yder Suite/
ende groot gevolgh/ niet meer als eenen halven dagh met ſijne Majeſteyt
reyſt/ tot der tijdt dat eenen yeghelijcke volghens hare inſtructie
weder den een voor/ den anderen naer/ in ordere haer naer Miaco
vervoegen/ blijvende de Caſteelen/ ende Logijſen/ als in ordinarie
tijden met de ghewoonelijcke wacht/ en Soldaten bewaert; in ’t
optrecken weder uyt Miaco naer Jedo, werdt de ſelve voorverhaelde
maniere van reyſen onderhouden/ en wert alles daer toe dienende met ten
eerſten geprepareert.

In ’t Jaer 1636. wert een extraordinaris groot gebouw in Nicko,
vierdagen reyſens van Jedo, tot de ſepulture van ſijn Majeſteyts Vader
ghemaeckt/ in welcke Voortempel de cooperen Croon (door de Compagnie
deſſelven Jaers aen ſijn Majeſteyt vereert) ghehangen is geweeſt: in
dit Lantſchap Nicko is een Caſteel/ met dubbelde Grachten/ en ſteene
Wallen/ groot en ſterck/ met koſtelijcke Palleyſen daer in/ door veel
duyſendt Menſchen/ als arbeyders/ Steenhouwers/ Timmerluyden/
Kooperwerckers/ Goutſmeeden/ Lackwerckers/ Schilders/ en alle
Hantwerckſ-luyden/ daer toe nodigh zijnde/ yder ſijn Werck op beſtemde
tijt (ſonder aenſien van Gelt) aenbeſteet/ vaerdigh gemaeckt: dit
Caſteel ſoude naer Menſchen oordeel/ en ordinaris arbeyt/ tot ſijn
voltoyinghe by nae dry Jaren hebben vereyſt/ ’t welcke inden tijt van
vijf Maenden klaer is gheweeſt/ leggende verde in het Landt/ daer gheen
Caſteel noodigh/ noch dienſtigh is/ oock tot gheen ander eynde ghebout/
als om ſijn Majeſteyt twee dagen (wanneer hy ſijn Vaders nieuwe
ghemaeckte Sepulture met eenighe Ceremonien ſoude komen vereeren) daer
in Logijs te houden.

Sijn Majeſteyts Schatten (beſtaen in Silver en Gout/ zijn gepackt in
kiſten/ yder de zwaerte van duijſent Taylen) ſijn ongelooflijcke/ oock
voor de ghemeene man onbekent/ de welcke in alle toorens van ſijn
Caſteel/ inde eene meer/ als inde andere verdeelt zijn; weſende daer
onder Schatten/ met haer Schriften/ en Teſtamenten van veel hondert
Jaren/ den welcken om haers ouderdoms willen in reſpeckt bewaert/ ende
noch dagelijckx vergroot werden/ want de Gaſtos, van een Jaer/ de
inkomſten van twee Maenden niet conſumeeren en konnen.

Deſe Keyſers Vader/ zijnde de Soon van Ongoſſchio, die ’t Rijck uyt de
jongſte ghereſene Troubelen onder een Regement ghebracht heeft/ ſtierf/
over de vijftigh Jaren out zijnde; voor ſijnen Doodt riep hy ſijnen
Soon/ hem onder andere vele Vermaningen deſe Redenen tot een beſluyt
toeſprekende;

Het Landt, ende alle de Schatten die ick hebbe, ſijn uwe, doch het
ghene ick u ſelven hebbe willen ter handt ſtellen, is deſes; Daer ſijn
in deſe Kaſſen de oude wetten ende Chronijcken van ’t Landt, beſchreven
Sententien, ende Wijſheden, oock de principaelſte Klynodien van ’t
Rijck, ontfangtſe in waerden, zy ſijn mijn, ende onſe Voorvaderen raer,
ende aenghenaem gheweeſt.

De Kleynodien dan/ die boven alle Schatten ge-eſtimeert werden/ zijn
deſe naervolgende/ te weten.


    Aen ſijn Outſten Soon, Keyſer van Iapan.

        Een krom-boogh-wijſſche Sabel, genaemt Iojuky Maſſamme.
        Een dito Sabel, genaemt Samoys.
        Een dito kleyne, genaemt Bongo Doyſſiro.
        Een Potjen tot gemale Tſia, genaemt Noraiſſiba.
        Eenen grooten Tſia pot, genaemt Stengo.
        Een geſchreven ſchrift, genaemt Anckocki kindoi.

    Aen ſijn Outſte Broeder, Koninck van Ouwary, en Atſtano, Mia.

        Een Schilderije, genaemt Darma, diemen van achteren ſien moet.
        Een Sabel, genaemt Maſſamma.

    Aen ſijn tweede Broeder, Koninck van Kinocouny.

        Een Sabel, genaemt Ießmaſſamme.
        Een Schilderije van Kick-vorſſen.

    Aen ſijn derden Broeder, Koninck van Mico.

        Een Sabel, genaemt Sandame.
        Een Schrift, genaemt Sinche.


Deſe ſes ſtucken/ aen ſijn dry Broeders ghelegateert/ ſijn van minder
waerden/ ende en hebben gheen comparatie by de ſes bovenſte/ aen ſijn
Majeſteyt ghemaeckt/ echter zijnſe yder rijckelijcken duyſent goude
Oebans, dat is ſeven-en-veertigh duyſent Taylen Silvers waerdigh.

Het Silver/ en Gout dat gemelde ſijn Majeſteyt aen Heeren van den
Bloede/ verſcheyde wel-gheſinde Coninghen/ haer Wijven/
geſelſchap-Heeren/ alle Soldaten/ en Edelen die in ſijn dienſt waren/
yegelijcken naer ſijnen ſtaet ghemaeckt heeft/ monteert naer de
rekeninge daer van zijnde/ over de dry hondert Tonnen Gouts.

Den jegenwoordighen Keyſer/ naer ſijn Vaders doot volkomen regeerende/
en hadde tot dien tijdt noch gheen echte Vrouwe/ en was meeſt ghenegen
tot de Sodomerye; waer door den Dayro beweegt is geworden/ twee
alderſchoonſte Maeghden (van ſijn naeſte bloede/ hoogh van ſtaete/ en
met de Edelſte Titulen verheven) aen ſijn Majeſteyt te ſenden/ met
verſoeck/ dat wie van beyden hem behagen mochte/ deſelve tot ſijne
Miday (daer wert Keyſerinne mede ghemeent) ſoude ghelieven te
aenvaerden/ ’t welcke op voorſchreven Dayros begeert effect gheſorteert
is/ doch ſonderlinghe/ ofte geen Converſatie met deſe Jonckvrouw
hebbende/ maer ſijn vorighe maniere van leven noch onderhoudende/ heeft
deſe Jonckvrouwe haer in een quellinge gheſet/ doch/ om des Majeſt.
ongunſte niet op den hals te halen/ ſulcks niet laten blijcken;
eyndelijcke is ’t gheſchiet/ dat de Voeſter van de Keyſerinne (van de
welcke ſomtijts wel een vry woort (ten reſpecte van haer ouderdom/ ende
dat by nae als Moeders van hare ſoogelinghen/ de welcke doch niet meer
en trouwen/ in groote eeren ghehouden werden) verſtaen weſen wil) door
yver gedreven/ den Majeſteyt goets moets zijnde/ met reverentie aldus
aengheſproocken heeft; hoe mach toch uwe Majeſteyts harte tot ſoo
verkeerde werck gheneghen zijn/ ende een ſoo ſchoone Creatuere/ uwe
eyghene Dienſt-maeght te vergeten/ die uwe vreughde/ door ’t dragen van
uwe vruchte immers billijcker behoorde de naeſte te weſen? ſijn
Majeſteyt den welcke vrolijcke was/ ontſtack in toorn/ doch ſprack niet
een woordt/ ſtont op/ en gingh naer een andere ſijne ordinarie
ſit-plaetſe/ liet aldaer ontbieden/ de Officieren vande Bouluyden/ ende
werck Meeſters/ haer belaſtende/ dadelijcken te beginnen een Paleys
(Kaſteelſche wijſe/ met hooghe Mueren/ Graften/ Bruggen/ ende ſtercke
Poorten/ midtſgaders alderhande koſtelijcke verſcheyde wooninghen daer
inne) te maecken/ welcke ghebouw voltrocken zijnde/ heeft de ſchoone
Keyſerinne/ met haer Voeſter/ ende alle de ſuite van Jonckvrouwen/ die
met haer uyt Miaco ghekomen waren/ daer inne gheordonneert/ de welcke
ſonder eens mans aengheſichte meer te aenſchouwen/ daer inne
ſcherpelijcke bewaert/ ende van de Majeſteyt t’eenemael verlaten
wierdt. De eyghen Voeſter vande Majeſteyt die mede in grooter waerden/
ende als ſijn Moeder in eeren gehouden wierdt/ over deſe daet ten
hooghſten bedroeft gheworden zijnde; ſiende de Majeſteyt gheen Kinderen
en kreegh/ ende ſoo doende gheen te verwachten en waeren/ heeft uyt
allen Koninghen Wijven Huyſen verſcheyde ſchoone Vrouwen doen uyt
ſoecken/ ende die in gheleghentheydt van tijden voor ſijn Majeſteyts
gheſichte gheſteldt: onder andere veel Juffrouwen wordt een
Harnas-maeckers Dochter gevonden/ die des Majeſteyts Ooghen ſcheen te
behaghen/ ende van hem bevrucht wierdt/ welcke ſaecke ſoo groote
jalouſie onder groote Dame heeft ghebracht/ dat ſoo een viele Maget/
eens Ambachts-mans Dochter/ voor haer deſe gratie gheſchiedt was/ dat
ſy reſolveerden het Kindt in ſijne gheboorte om te laeten brenghen/
ghelijck gheſchiedt is/ ende naer men ſegghet/ tot op heden noch (om
veel bloedt ſtortinge te vermyden) voor de Majeſteyt verborghen
ghehouden werdt.

[Den Oorſpronck en ghelegentheyt van den Dayro.] Van den beginne ſoo de
Japanſe Chronijcken beſchrijven/ is het Landt tot op hondert Jaeren
herwaerts van eenen Erf-heer (by haer Dayro ghenaemt) gheregheert
gheweeſt/ den welcken van de Inwoonderen voor ſouvereyn/ ende oock
heyligh ghehouden/ ende dien volghende noyt met inlandtſche Oorloghe
(teghens ſijne Perſoon) beſtreeden wierdt; want het een yeghelijcken
daer voor hieldt/ dat ſich tegens den Dayro te oppoſeeren/ voor ſijne
Heyligheydt/ als teghens Godt gheſondight was: wanneer hem dan den
eenen Koningh/ (door verſchillen/ ofte miſ verſtandt) teghens den
anderen ſtelden/ ſoo was daer een overſte Veldt-heer/ die de ghereſene
moeyte ſliſte/ ende naer verdienſte te ſtraffen/ ſijne Doratie was;
want de Dayro, door ſijne Heyligheyt ſoo hy ghe-eſtimeert wierdt/ en
betreede gheen Aerde/ oock Son/ nochte Lucht op ſyn Hooft ſchijnen
moet/ daer wert oock aen ſijn Lichaem niet verkort/ ſoo aen Baart/ als
Naghelen/ ſoo dickmaels hy etet/ wert den Koſt al in nieuwe Potten
gekoockt/ heeft twaelf Vrouwen/ de welcke ſonderlinghe verheerlijckt/
ende met veelderley ceremonien tot dien Staet ghebracht werden: als den
Dayro uyt gaet/ ſoo volghen hem de Vrouwen in ſtatie/ (yder in haer
Caroſſe/ met haer Waepenen ende Titulen konſtelijck daerop ghemaeckt
zijnde) achter nae. Oock ſoo ſtaen in ſijn Regement twee ryen van
twaelf Huyſen/ aen yder zijde ſes/ ſeer konſtelijcken gebouwt/ met
haere Wapens/ ende Titulen daer vooren ghemaeckt/ in welcke deſe
Vrouwen/ yder met haer ghevolgh woonen/ behouden deſe/ zijn noch andere
generale by Wijven huyſen: in alle deſe twaelf Huyſen/ werdt alle
avonts het bancquet/ ende Avontmael bereyt/ ende ſetten ſich de
Sangereſſen/ ende Inſtrument Speelſters in ordonnantie/ ſonder dat
yemandt weet in wat Huys den Dayro ruſten ſal/ in welckers Huys den
Dayro in gaet/ daer werden dadelijcken by een gebrocht alle de
Bancquetten die inde andere elf Huyſen toebereyt zijn/ oock ſoo komen
de andere elf Vrouwen met hare ſtaet Juffrouwen/ ende Muſijcken/ om de
eene (die waerdigh ghehouden is/ dat den Dayro by haer in-komt) te
helpen vrolijck zijn/ daer werden Commedien geſpeelt/ ende alles
uyt-gerecht/ ’t ghene den Dayro beſt behaegt.

Als den Dayro een Soon gegenereert/ den welcken men hoopt dat
Succeſſeur van ’t Rijck ſal zijn/ ſo werden om ſijn Voeſter te kieſen/
80. ſchoone jonghe vrouwen uyt-gheſocht/ zijnde alle Juffrouwen van
treffelijcke vermaerde Edel-luyden; deſe Vrouwen op datſe waerdig
ſouden mogen zijn/ de Voeſter van een ſoo grooten Heer te mogen weſen/
werden met veel ceremonien door de twaalf vrouwen/ ende ’t geheele
vrouwen hofs-geſinde des Dayros, mitſgaders de negen Heeren de welcke
Capitale hooghe Titulen hebben/ ende van de naeſte bloede des Dayros
zijn/ oock by gebreck van mannelijcke oort Dayros worden mogen/
eerſtelijcke verheerlijckt; naer welcke geſchiedeniſſe groote Feeſte
gehouden wert: des andern daeghs/ werden uyt de voornaemde 80. Vrouwen/
40. gekooſen/ dewelke weder/ door dien ’t ghetal vermindert is/ met
verſcheyde Ceremonien/ noch hoogher verheerlijckt werden/ brenghende
mede dien dagh met voorighe Feeſten ende pomperijen door; de andere 40.
behoudende de gekregene Titulen ende waerdigheden/ mitſgaders
veelderleye ontfanghen giften/ werden afghedanckt: uyt de 40. werdender
andermael thien ghekoozen/ uyt de thien dry/ ende uyt de dry voor ’t
laeſte mael een; in welcke verkieſinghe t’elcken de Ceremonien/ Feeſten
ende Schenckagien vervolgens vergroot werden: naer dry dagen werd deſe
een/ uyt 80. gekoſen Voeſters/ weder met groote pompieuſheyt
verheerlijckt/ de Feeſten daer over gehouden zijnde/ wert melck uyt
hare borſten in des Kindts mondt (’t welcke een van de voornaemſte der
Vrouwen in dien tijdt ghevoet/ ende op de ſchoot gehad heeft)
ghedruckt/ daer door de Voeſter voor de laetſte mael verheerlijckt
wert/ waerdigh gheworden zijnde/ het kint met haer handen te
ontfanghen/ ten reſpecte het ſelve van haer melck ghenoten heeft. De
ceremonien in Feeſten over trouwen/ over kinder-baren/ ende over jaer
Feeſten/ zijn ſeer veel ende groot in ’t getal/ de welcke alle met
groote ſtatie ende modeſtie pompeuſelijcken onderhouden werden.

Alle deſe verhaelde Ceremonien ende waerdigheden blijven noch tot op
heden by de Dayros in ’t gebruyck/ want aen middelen ende
nootwendigheden/ het haer niet en ontbreeckt/ behalven het land/ dat
door een anderen geregeert wert/ welcke oorſake ende beginſelen des
ſelfs in ’t korte verhalen ſal.

Het Ampt van opperſte Velt-heer/ was eertijds een der eerwaerdighſte
ampten die daer doemaels in ’t Rijck waren/ ’t welck ghemeenelijcke de
tweede Soon des Dayros gegeven wierd: dien Dayro dan noch eene Sone
hebbende/ welcke hy mede gaerne om de liefde des Moeders verheffen
wilde/ ſtelde hem mede in de regeeringhe/ met ordere/ dat yder dit
Officie by beurte dry Jaren bedienen ſoude; waer op ghevolght is/ dat
de eene Broeder/ in den tijdt van zijn dry Jarige bedieninge ſich ſelve
met de groote des lands ſoodanigh verbant/ ende ſijne ſtaet
beveſtighde/ dat hy noch door goede vermaninghe des Vaders/ noch met
ghewelt/ van ſijn Officie te ſetten was; doch dit een ſaecke weſende
van quade conſequentie/ dat daer door het Rijck (’t welcke noyt
gheſchiet was) in eene verwarringhe te gheraecken ſtondt/ reſolveerde
den Dayro met hulpe der Koninghen/ door de andere overighe
Veld-overſten/ deſe ſijne moetwillige Soon met ghewelt aen te taſten/
ende om te brenghen/ ghelijck gheſchiet is; ’t welcke het beginſel/
ende eerſten Oorlogh teghen den ſtaet des Dayros is gheweeſt; ghenoemde
Veld-overſte in ſijnen ſtaet behoorlijck geſtelt zijnde/ heeft de
ſaecken tot zijn voordeel ſoo in ’t werck weten te ſtellen/ dat hy de
wijle hem het Swaert in de handt ghegheven was/ nae de dood des Dayros,
ſich ſelven als abſoluyt Heer over ’t Land verklaert heeft/ latende
evenwel het Hof des Dayros, met de ſtatie ende gheſinde/ mitſgaders
reſpect/ ende Ceremonie/ macht/ ende middelen om te onderhouden/ in
voorighe manieren blijven: ’t welcke echter de tweede Oorlogh
veroorſaeckt/ ende te weghe ghebracht heeft/ dat een andere
Velt-overſte ghekoozen wierdt/ die de voornoemde onderbracht: naer
welcke gheſchiedeniſſe/ deſe ſich ſelven mede als de twee voorighen/
een Souvereyn Heer over het Land gheſtelt heeft/ het welcke de derde
Oorlogh verweckte/ ende oorſaeck was/ dat alle Koninghen/ ende
vermogente Heeren een yegelijcken ſijn eygen Meeſter/ ende ’t Land aen
alle kanten met inlandſche Oorloge verdorven wiert; geen Dorp noch
Vlecke/ hoe kleyn ſy waren die niet teghen den anderen ſtreden/ dan den
eene/ dan den anderen boven leggende; tot datter eyndelijcke eenen
fluxen Helt (die een ſimpel Soldaet hadde geweeſt) voort quam/ de
welcke maer met 50. mannen beginnende/ door ſijne furieuſheyd/ ende
goede Fortuyne ſoo grooten toeloop kreegh/ Caſteelen/ ende Steden
innemende/ dat in den tijd van dry Jaren het gheheele landt onder ſijne
ghehoorſaemheydt brachte; latende mede als de voorighen den Dayro met
alle ſijnen aenhangh/ ende Heerlijckheden/ in volle poſſeſſie/ behalven
de regeeringe/ die hy aen ſich ſelven behielt/ ende wiert van den Dayro
(die ſich onvermoghen bevont) met groote pompe/ ende groote eer Titulen
Keyſer ghekroont/ genaemt Taycko, een Man van groot verſtant zijnde/
aldus geluckelijck regeerende/ voorſagh dat uyt jalouſie der
principaelſte lants Heeren (door dien ſy van eene ſo vielen af
komſtigen Keyſer gheregeert wierden) lichtelijcke een wrockighe
Oorloghe ontſtaen apparent was/ gebruyckte om ſulcx voor te komen deſe
practijcken: hy ſont naer Coria alle de principaelſte Koningen/ en
groote Heeren/ die hem dochte zijn hartſte partye te mogen werden/ met
een getal van ontrent ſeſtigh duyſent Soldaten/ omme dat Lant onder de
ghehoorſaemheydt van Japan te brengen/ de welcken hy daer met veel
troſtelijcke Brieven/ ende Beloften/ ſeven Jaren lanck onderhielt/ haer
vermaenende doch niet wederomme te keeren/ voor/ ende aleer het
gheheele Lant onder gebracht ſouden hebben; deſe Heeren/ ende Soldaten/
door den langen tijdt beginnende te verlanghen nae haer Landt/ Wijven
ende Kinderen wierden moedeloos/ ende bedreven in Coria groote
Wreetheyt met moorden/ branden/ ſchenden/ en ruyneeren van Menſchen/
Steden ende Caſteelen/ tot eyndelijcke die van Coria deſen laſt niet
langher konnende verdragen/ een Ambaſſadeur aen den Keyſer van Japan
uyt maeckten/ die ter liefden van zijn Lant/ den Keyſer Taycko, ende
hem ſelven door practijcken met vergift het Leven benaem: de
Lantſ-Heeren in Coria noch oorlogende/ verſtonden dat haer Keyſer doodt
was/ Dies ſy ſonder conſent daer toe te hebben Coria verlieten/ ende
haer ſpoedelijck een yeghelijck naer zijn Landt vervoeghden/ willende
ſien wien onder haer het Keyſerdom toe vallen ſoude.

Den voorſchreven Taycko hadde een eenigen Soon Fidery genaemt/ den
welken als zijn Vader ſtierf ſes Jaren out was; Taycko gevoelende dat
hy ſterven ſoude/ verkoos een der Principaelſten/ en Grootſten van ’t
Landt/ daer hy hem meeſt op vertrouden/ met namen Ongoſſchio, dien
ſtelden hy in zijn Teſtament als Momber over ſijnen onbejaerden Soon/
doende hem met ſijn Bloedt onderteeckenen/ dat hy zijnen Soon vijfthien
Jaren oudt gheworden zijnde/ door de ceremonien/ ende verheerlijckinghe
des Dayros, Japans Keyſer ſoude kroonen laten/ ſulcks dat den
voornoemden Ongoſſchio, die een ſeer ſcherpſinnig/ ende verſtandigh Man
was/ door begheerte van Taycko, ende bewillinghe der Koningen/ ende
Lants-Heeren/ om voor te komen/ dat door de jonckheyt/en Kintſheyt des
Keyſers/ niet yemandt anders hem in deſe plaetſe ſoude ſoecken te
dringhen/ ende het Landt weder tot een nieuwen Oorlogh brenghen/ by
proviſie in de regeeringe gheſtelt wierdt.

Doch deſen gemelde Ongoſſchio en heeft zijne beloften/ die met bloede
verſegelt waren niet ghehouden/ maer heeft den jonghen Fidery, die noch
gheen abſoluyt Keyſer ghekroont was/ met veelderley practijcken
beſchuldight/ ende ten laſte gheſeydt/ dat hy Fidery hem miſtroude/
ende vreeſde dat niet in ’t Rijck gheſteldt ſoude werden/ dat hy dien
volghende alle preparatien tot den oorloghe maeckte/ omme het lant met
ghewelt van zijn Momber te nemen/ ende diergelijcke beuſelingen meer/
oock beſchuldighde hem/ dat hy hem Keyſerlijcke eere aen doen liet/ als
mede de Koninghen/ ende Landts-Heeren/ dat ſy hem de voorſz. eere aen
deden/ eert hem toe quame/ ende Keyſer ghekroont was: tot dat hy
eyndelijcke alle zijne macht in ’t Koninckrijcke Suruga vergaerde/ ende
daer mede naer Oſacka (al-waer de Fidery zijn Hof hielt) afquam/ den
ſelven ſeer hart belegherte/ ende naer dry maenden overwon: den Fidery
in zijn uyterſte noot/ badt ſeer nederigh om zijn leven/ ſegghende
gheen Keyſer te willen weſen/ maer verſocht ſimpel een Lants-Heer/ ende
Vaſael van Ongoſſchio te mogen zijn/ ende om de ſelvige bede beter te
moghen verwerven/ ſant zijn Wijf/ die de dochter van Ongoſſchio, ende
hem ten wijve gegeven was/ in perſoon aen haer Vader/ doch weygerden hy
ſijn Dochter te hooren ſpreken/ ende voer met zijn voornemen voort/
doende (naer dat het Caſteel overwonnen was) de huyſinge/ (daer hem den
Fidery met zijn Moeder/ ende principaelſte Adel van Mannen/ ende
Vrouwen in verborghen hadden) rontomme hoogh met hout omſtapelen/ ende
in den brant ſteecken/ waer inne alle deſe perſoonen ſoo ellendelijcke
omme ghekomen zijn/ hy dooden oock alle perſoonen van vermoghen/ die
het met den Fidery ghehouden/ ende hem teghenſtandt ghedaen hadhen/
brenghende het gheheele Landt onder ſijn ghehoorſaemheydt/ immer in ſoo
goede forme/ als het van den voorſz. Taycko gheſchiedt was/ des Jaers
daer aen ſtierf Ongoſſchio, zijnde een oudt bejaert Man/ ende werdt
zijn Soon/ ghenaemt Combo ofte Couboſamma ſolemnelijcken Keyſer in
ſijne plaetſe geſtelt/ welcken Couboſamma den Vader was van deſen
regeerende Keyſer/ ghenaemt Chiongon.

[De nombre vande Soldaten met hare wapenen.] Het inkomen/ welcke onder
Coningen/ ende Lants-heeren/ naer rato der reeckeninge hier voren
geſpecificeert/ verdeelt is/ monteert 18400000. ofte 18. Milioenen/
ende 400. duyſent Cockiens, waer van yder Cockien 10. guld. in waerden
is/ naer welcker getal/ ofte inkomen/ yder Heer pro rato, zijn volck
tot dienſt van de Mayeſt. by noot/ ofte vereyſchende gelegentheyt moet
by brengen/ ende dienen laten; te weten een Soldaet 1000. Cockiens
inkomen hebbende/ is gehouden 20. Soldaten/ en 2. Ruyters in ’t veldt
te houden/ ghelijck den Heer van Firando, de welcke 60000. Cockiens
inkomen heeft/ volgens zijn tacxte op brengen moet/ ende oock
redelijcken op brenget 1200. Voet-knechten/ ende 120. Ruyters/ behalven
dienaers/ ſlaven/ ende wat tot den treyn noch bygevoegt moet zijn/ ende
vereyſt wert; ſo dat het getal der Soldaten/ ’t welck in dienſt vanden
Keyſer/ door de Koningen/ ende Lants-heeren/ naer ſijne Mayeſt.
believen kan werden op gebracht/ komt ter getalle van 368. duyſent
Voet-knechten/ ende 38. duyſent 800. Ruyters: daer-en-boven heeft zijn
Mayeſt. van eygen inkomen/ ende aen eygen Soldaten/ noch ongevaerlijcke
100 duyſent Voet-volcx/ en 20000 Paerden/ daer mede zijn Caſteelen/
ende vaſte plaetſen aen alle zijden beſet blijven/ ende zijn perſoon
geſtadigh bewaert werde.

’t Meeſte getal der Heeren/ principael/ die de grootſte/ ende rijckſte
landen beſitten/ hebben gemeenelijck eens ſoo veel/ ende ſommige twee
mael ſoo veel volcx geſtadich in dienſt/ als haer taxt van de Mayeſt.
op te brengen gelaſt is/ waer mede een yder naer vermogen/ zijn pracht/
ende moghentheydt altijt is betoonende/ willende den een voor den
anderen/ wanneer den noot vereyſcht/ gemeenelijcke ſodanige dinghen
verrichten/ dat daer door haren naem/ ende eere mochte werden vergroot/
gelijck ſulcx inden laeſten Arimaſen oorloge genoegh gebleeken heeft.

De Ruyters zijn alle geharnaſt/ doch het Voet-volck heeft niet anders
als een ſtormhoet op het hooft/ het geweer der Ruyterye beſtaet ſommige
in korte roers/ eenige korte piecken/ andere pijl ende boog/ en alle
met ſabels/ de Voet-knechten/ (die beſonder in Compagnien verdeelt
zijn) hebben mede alle 2. ſabels/ daer-en-boven nae haer ſterckte
voeren ſommige zware/ andere lichte/ en ordinaris roers/ lange piecken/
Nanganetten ofte ſeep-meſſen: 5. Soldaten hebben een Hooft, die in
gelijcke geweer nevens haer ſtaet/ ende over haer te gebieden heeft: 5.
alſulcke Hoofden/ welcke maecken 25. Mannen/ met hare onderdanen hebben
weder een Hooft/ ſoo dat een Compagnie van 50. Mannen (gelijckſe
gemeenelijcke zijn) 10. ghemeene/ ende 2. middelbare Hoofden hebben/
waer over dan noch eene is/ die de Compagnie regeert/ voert/ ende ’t
opperſte geſach heeft: 5. alſulcke Compagnie hebben een Hooft/ ende 50.
Compagnien weder een Hooft; van gelijcken is het oock met de Ruyterye.
Sijn Majeſt. kan jaerlijcx perfect weten/ hoe veel levende zielen in ’t
Landt zijn; hoe veel Soldaten/ hoe veel Borgers/ ende hoe veel
Land-bouwers; alle 5. huyſen zijn aen malkanderen verbonden/ ende
hebben elcke 5. een Hooft/ die rekenſchap moet doen/ van die daer
ſterven/ ende geboren werden; aen de gene die daer over geſtelt zijn/
die weder aen haer Heere; den Heere aen ſijn Koning/ en den Koning aen
2. Officieren/ die vanden Keyſer tot dat ampt geſtelt zijn.

De Rijckx-raden werden by ons Nederlanders generalijcken Raedts-Heeren
genaemt/ doch heeft ygelijck Heer ſijne aparte Titel/ ende Officie/
behalven 4. der [De Authoriteyt van de Rijcks-raden.] ſelver/ de
welcken de hooghſte van ſtaet zijn/ alle daghen ten Hove compareeren/
ende alle voorvallende ſaken by ſijn Majeſteyt verrichten; deſe werden
alle vande Koningen/ ende Lands-heeren gereſpecteert/ ende ge-eert/
haer inkomſten is de meeſte 20. de middelbare 10. ende de minſten 3. 2.
ende 1. Tonne gouts jaerlijcks: haer authoriteyt noch macht/ en vermach
in ’t minſte niet de Majeſteyt ergens in te conſtringeeren/ noch geen
dinck (wanneer abſoluyt antwoordt bekomen hebben) 2. mael aen te raden/
ofte ſouden lichtelijcke uyt hare Officie in ballingſchap verſonden
werden/ ſijne Majeſteyt kieſt deſelvighen uyt Edelluyden/ dewelke ſijne
naſte Dienaers geweeſt/ ende in ſijn Hof gevoet zijn/ die dan ſijn
oogen beſt behagen; door deſen werden de meeſte Lands-ſaken verricht;
daeromme is een yegelijcken van hun allen ſonderlijck voorſichtigh/
ſijne Majeſteyts Ooghen aenſiende eer ſy ſpreken derven/ hebbende haer
wel wijſelijcken beraden/ wat ſy ſpreken/ vraghen ofte antwoorden
ſullen/ en dit alles om in de goede gratie van ſijne Majeſteyt te
blijven/ al waſſer yets onrechts/ ſullen echter alle met ſijne
Majeſteyt approberen/ en haer daer mede confirmeeren. Jae al ſoude een
Landtſchap ’t onderſte boven draeyen/ ſo ſullen ſy buyten goede
ghelegentheyt ſijne Majeſteyt niet aen-ſpreken/ maer moeten alle
inportante ſaken tot gelegener tijdt werden uytgeſet.

[De qualiteyt van de Lantſheeren ende hare magt.] Des lands Heeren haer
inkomen/ gelijck by deſe ſpecificatie hier voren aengeweſen is/ is
groot/ doch hebben oock veel te onderhouden/ en doen extreme groote
koſten: Eerſtelijck moeten ſy hoveeren/ en uyt hare landen 6. maenden
’s Jaerlijcx inde Keyſerlijcke Stadt Jedo, (tot ſuite/ en gheſelſchap
van ſijne Majeſteyt) preciſelijcken blijven/ als te weten het een half
jaer komen de Heeren van ’t Noorden/ en Ooſten/ als dan vertrecken de
Heeren van ’t Suyden/ en Weſten/ met behoorlijcke licentie/ ’t welcke
toegaet met veel ceremonien/ feeſten/ en gheſchencken/ yder weder nae
ſijn Landt/ dat half jaer dan weder verſtreecken zijnde/ ſoo komen die
van ’t Suyden/ en Weſten de Heeren van ’t Noorden/ en Ooſten in
voorſeyder forme weder vervangen; ’t welcke deſe Heeren (der welcker
ſommighe met 6.5.4.3.2. en 1. duyſent Mannen af en op reyſen)
extraordinaris veel geldt koſt. De Heer van Firando, (alwaer des
Compagnie Logie ſtaet) de welcke een van de kleynſte Heeren is/ reyſt
niet minder als met dry hondert mannen/ zijnde Edelluyden/ Officieren/
Soldaten/ Dienaers/ Dienaers harer Dienaren/ Paerden/ Knechten/
Geweer-dragers/ die alle tot de ſtatie noodigh/ en by zijn moeten; den
ghemelden Heer van Firando heeft in Jedo in ſijne twee Huyſen/ ſoo
Mannen als Vrouwen/ Dienaers/ als Dienareſſen/ over duyſent zielen te
onderhouden; ſo naer advenant doen de groote Heeren naer rato harer
inkomen/ en vermoghen: in welcke Stadt (welcke als een Wereldt vol
Volcks/ en Hof-geſinde) alles uytnemende duer is/ haere koſtelijcke
timmeragien/ die dickmaels dan dus/ dan ſoo hermaeckt werden/ de
prachtighe Kleederen haerer Dienaren/ en principaele Dienareſſen: en
Jonckvrouwen in hare wijve huyſen/ gaſtmalen/ en ſchenkagien/ in dat
magtige en prachtige Hoff/ houden deſelvighe onder/ ſo dat ſy meer
ſpendeeren/ als ſy inkomen hebben/ en meeſt alle ten achteren zijn:
Daer-en-boven ſtelt haer de Majeſteyt ſomtijts te werck/ ordonneert
graften te graven/ Kaſteelen te leggen/ ofte vergrooten/ gelijck by
mijne tijden dickmaels geſchiet is/ waer aen de Land-Heeren van ’t
halve lant/ yder ſyn portie in hooghte/ breedte/ en diepte Pro rato
haren inkomen gegeven wert; als dan ontbieden ſy dadelijcken ſoo veel
duyſent arbeyders/ ſteen-houwers/ en ambachtſvolck/ gelt/ proviſie/ en
gereetſchap/ als elck dunckt dat tot ſijn portie van noden hebben ſal;
het is wonder om ſien hoe vlijtigh den een voor den ander yvert ſijn
werck ſonder aenſien van gelt/ ofte koſten/ net/ hecht/ en ſpoedigh
vaerdigh te maken.

De principaelſte Heeren/ wanneer ſy een nieuw Palleys maken/ timmeren
(behalven de poorte tot haer eygene gebruyck) een ſeer koſtelijcke
poorte/ welcke van boven tot beneden alles met panneel/ en beeltwerck
niets uyt gheſondert/ ’t eenemael dick met lack-werck vergult is; de
voorſchreven poorte voltoyt zijnde/ wert (op dat den regen/ en ſonne
het gout niet verblicken ſoude) geheel dicht met plancken beſchooten/
en blijft ſoo toe/ en beſlooten ſtaen/ tot den tijt dat de maent
gekomen is dat ſijne Majeſteyt daer door paſſeert/ en in dat Huys te
gaſte gaen ſal/ wanneer dan dat gaſtmael ge-eyndigt is/ en ſijne
Majeſteyt de ſelvige poorte weder uyt gepaſſeert is/ wert de ſelvighe
bloot ſtaende/ weder toegheſlooten/ ende en gaet noyt weder open/ dit
betekent waerdigheydt/ want niemant waerdigh ghenoegh is deſelvige
Poorte meer te paſſeeren: ſijn Majeſteyt/ gaet oock niet als in een
Huys eens te gaſte/ alle het gewaet tot deſe gaſtmael noodigh/ wert
lange te voren met groote koſten ſorghvuldelijcke (alles met Keyſers
wapen daer op ghemaeckt) vergadert/ en daer nae tot een gedachteniſſe/
en juweel/ van dat de Majeſteyt ſich vernedert/ en in dat Huys gegeten
heeft (ſonder meer te beſigen) bewaert; tot deſe gaſtmael wert de
Keyſer 3. Jaren te voren genoot/ in welcke tijt alle preparatien
toegeſtelt werden: deſe gaſt-mael/ braſſeryen/ en ſchenckagien (naer
dat den Keyſer den eerſten dagh daer geweeſt is) dueren 3. maenden
lang/ in ſomma/ ſo dat het eerſte timmeren van ’t Paleys/ en’t gaſtmael
des Keyſers beſtant is/ om eenen rijcken Koningh arm te maken. Als de
Majeſteyt/ op de jacht geweeſt/ en een party Craen-vogelen (die daer in
groote extime zijn) gevangen heeft/ vereert ſomwijle een der Vogelen/
aen een ſijner toegedane vaſalen/ welcke gifte des Keyſers haer by naer
een half Jaer inkomen koſt/ deſe eere is ſoo groot van wege deſe gifte/
ten reſpect den Majeſteyt dien Vogel met eygen handen door den Valck
gevangen heeft/ dat de heele ſtaet daer van wagen moet/ en werden
daeromme ſoo veel ſchenckagien/ feeſten/ en gaſtmalen langen tijt daer
na noch gedaen/ dat alles te langh ſoude zijn te verhalen.

Den Heer van Zatſuma, heeft jonghſt in ſijn nieuw ghebouw den Keyſer te
gaſt gehad/ en die eer ontfangen die noyt Koning om een gaſtmaels wille
vande Majeſteyt voor deſen verkregen heeft/ de Majeſt. vereerde hem met
een donatie voor ſijn paerden (ſoo ’t genaemt wert) boven de waerde van
ſes tonnen gouts Jaerlijcks.

Alle houwelijcken tuſſchen de grooten ordonneert en beſluyt den Keyſer;
het wijf dat haer van de Majeſteyt geordonneert is/ houden ſy ſeer
koſtelijck/ en haer beſte erve; voor welcke mede/ tegen den tijdt dat
de Bruyt komen ſal/ expres nieuwe huyſen bouwen laten/ byvoegen de
ſelve veele ſtaet Juffrouwen/ en Dienareſſen/ tot 100. 20. 30. 40. 50.
ja tot 200. toe/ nae dat de Heeren groot van vermogen zijn/ de welcke
alle ſeer koſtelijcken in Kleederen onderhouden werden/ woonen in
huyſen die ſeer koſtelijcke verlackt/ vergult/ en met beeltwerck
geſneden zijn; wanneer de ſelve uytgaen/ ’t welcke om haer vrienden te
beſoecken niet meer als eens in ’t jaer en geſchiet/ volgen haer de
ſtaet Jouffrouwen/ alle in toegemaeckte Pallancquiens, tot 30.40.ja
50.toe/ yder met haer kameniers aen beyde zijden vande Pallancquiens
ſeer ſeedigh achter den anderen; de Pallancquiens, zijn ſeer
koſtelijcken verlackt/ en met Gout ingeleyt/ werden in ordere twee
vadem ſpacie van den anderen gedragen: het Wijf ’t welcke haer vanden
Keyſer gegeven wert/ is de Moeder van de Kinderen die in hare
heerlijckheden ſuccideeren/ is dan dat Wijf onvruchtbaer/ ofte dat het
geen Soons voortgebracht heeft/ ſo wert dat rijck gemeenelijcke aen een
ander/ ofte vreemde Heer gegeven.

Vele By-wijven/ ſo veel als ygelijck Heere ſijne genegentheyt leydet/
hebben ſy/ en teelen door deſe middel veel Kinderen/ als ick vooren
hebbe verhaelt/ hoe wel doch geen anderen/ als van het echte wijf
ſuccideeren mogen.

Alles wat tot vermaeck der menſchen/ nae haer wijſe bedacht mach
werden/ hebben ſy in hare Wijve huyſen/ thuynen/ vivers/ bancquetten
half op het landt/ half over ’t water ſtaende/ alderhande landt en
water vogels/ muſijck/ inſtrumenten/ en werden daer dagelijcx Commedien
gheſpeelt; geen mans-perſoonen laten ſy tot vermaeck in hare Wijven
huyſen komen/ als eenighe die haer ſeer naer in bloede beſtaen/ en dat
noch ſelden; deſe voorſchreven Wijve Huyſen werden ſeer ſorgvuldig
bewaert/ en moeten alle deſe Jouffrouwen/ groot/ kleyn/ jonck/ en out/
ſonder in ’t minſte eenige converſatie met mans-perſonen te hebben/ in
deſe ſtaet/ en dienſt haer leven verſlijten; geene ſuſpucie hoe kleyn/
ick late ſtaen de miſ daet/ die niet met de doodt geſtraft werdt/ het
zijn oock meeſt alle uytgeſochte ſchoone Deernen/ dewelcken ſoo den
Koningh/ ofte Heer/ als ſijn gemalinne/ met een ſonderlinghe nedrige
modeſtigheyt te dienen geleert hebben/ ſiende naer hare aengheſichte/
ofte ſy ſpreken/ antwoorden/ lachen/ ofte ſwijgen ſullen/ zijnde
gekleet met allederley coleur van zijde/ in orderen verdeelt/ ſommighe
orderen draghen roode kleederen/ groene gordelen/ en groene
hooft-ſpanſels: eenighe witte kleederen/ roode gordelen/ en roode
hooft-ſpanſelen/ anderen geele kleederen/ fiolette gordelen/ en
fiolette hooft-ſpanſelen/ en veele diergelijcke verſcheyde koleuren van
kleederen/ meeſt alle geborduurt/ met verwe gheſchildert/ ofte met gout
genaeyt/ ofte ghedruckt: yder ordere heeft hare Officieren/ en beſtaen
gemeenelijcke yder in 16. perſoonen/ die in ordonnantie nevens den
anderen ſitten/ gaen/ en dienen/ als in maniere haer gheleert is: de
voornoemde Jouffrouwen zijn oock alle van Edelen af komſten/ ſchoon van
gedaenten/ wel op gevoet/ van goeder manieren/ ende en werden in deſen
dienſt niet minder/ als voor 15. ofte twintigh jaren aengenomen/
ſommighe/ en meeſt voor alle haer leven; veel nemenſe in haren dienſt
van datſe noch kinderen van vier/ ofte vijf Jaren out zijn; eenighe
wanneerſe acht-en-twintigh/ ofte dertigh Jaren out geworden zijn/
werden van hare Heeren aen eenige harer Edelluyden/ Soldaten/ of
Dienaers/ elck naer ſijn merite/ ten houlijcke ghegeven/ die hy dan met
een verhooginge van Tractement/ ende ſomme gelts vereert: die tot over
de dertigh Jaren wachten/ blijven voorts meeſt alle haer leven/ ende
komen eyndelijcke tot officien onder de Vrouwen/ gelijck veel
Officieren inde Wijven Huyſen zijn.

Alle de Wijven van ſtaet/ hoogh/ ende laegh zijn ſoo gheleert/ ende
door haer wetten onderweſen/ dat ſy nimmermeer haer met eenige
regeeringe/ ofte wereltlijcke ſaken bemoeyen/ ſullen haer oock wel
wachten haren Heer/ ofte Man yets dier aengaende voor te ſtellen/
vraghen/ ofte bidden/ want ſulcks al gheſchiedende ſouden gheen
antwoort krijghen/ maer den Heer verſtoort zijnde/ ſonder ſpreecken
door gaen/ daer ſy haer ſubtylijcken wel voor weten te wachten/ dat
haer Heere gheen miſnoeghen over haer en krijge: wanneer een man (ſoo
ſy haer roemen) in zijn wijven huys gaet/ ’t welcke geſchiet om ſich te
vermaken/ leyt uyt ſijne herſenen alle ſijne vocatien/ als/ of hy der
ſelver gene en hadde/ ende weder uyt gaende/ neemt de ſelvighe weder
aen: want in die plaetſen dan anders niet ghedaen/ noch ghehanteert
wert/ dan Amoreuſe vrolijcke tijtkortinghen/ met bancketten/
ſnarenſpel/ fluyten/ ſingen/ danſen ende Commedien ſpeelen; wetende ſoo
de Wijven van hooghe/ ende lage ſtaet/ met een ſonderlinge gratie/
reſpect/ ende onderdanigheyt de Mannen te dienen/ ende naer ’t
aengeſichte te ſien/ hoe ’t gemoet geſtelt is.

De redenen die de Japanders, principael onder de grooten/ over de
oorſake van dat hare Wijven alle binnen huys als beſloten houden/ ende
in geen mans gheſelſchap komen laten/ oock niet toeſtaen/ dat ſy
eenighe kenniſſe van wereltlijcke ſaken ſullen hebben/ zijn deſe:
eerſtelijcken ſeggen ſy/ is het Wijf om de Man te dienen/ hem vermaeck
aen te doen/ ſijn Kinderen te telen/ ende op te voeden/ doch voorder
niet: mede dat ſulcx geſchiet/ om ſwarigheden/ jalouſyen/ moeyten/
bloet-ſtortinghe/ en oorloge voor te komen/ ’t welcke haer de
experientie in voortijden (wanneer de vrouwen veel vryheyt hadden)
geleert heeft/ ende noch veel tragediſche Hiſtorien daer van te leſen
zijn/ hoe menigh man door wijven bedrogen/ in decadentie en de doot
geraeckt is.

De vrouwen zijn van trouwe/ ende ſonderlinge ſchaemrode Conditie/ daer
van veel ſoude konnen beſchreven werden/ doch ſal ick niet meer als
een/ ofte twee notable exempelen by mijn tijdt gheſchiet voort brengen:
In ’t Koninghrijck Fingo was een vermaert Edelman/ die een overſchoon
wijf hadde/ den Koningh liet deſen Edelman ſecretelijck dooden/ ende
naer eenige dagen ſijn Wijf tot hem halen/ doch deſe Vrouw wetende dat
deſen Koningh oorſake van hare mans doodt was/ ſprack den Koningh op
ſijn oneerlijck verſoeck aldus aen/ Waerde Koningh, billijck behoorde
ick mijn te verblijden, ende mijn geluckigh te achten, dat ick u
dienſtwaerdigh gheworden zy; doch ſegghe ick, dat de ſelvighe
oogenblick ghy mijn ghenaeckt, ick mijn tonghe, (op dat ick ſterve)
afbijten ſal; maer wout ghy eerſt mijn bede verhooren, ſoo wilde ick
ſekerlijcke u Dienareſſe zijn, dat is, dat ghy mijn eerſt dertigh
daghen reſpijt gevet, in welcken tijt ick mijn Heer beweenen, ende ſijn
uyt-vaert behoorlijck uyt voeren ſal, ende mijn dan noch toe laten, dat
ick op de Tooren van uwe wooninghe een eerlijcke maeltijt bereyde, en
van alle mijne droeffeniſſe met mijn mans bloet-vrienden, een eynde
maken mach. Deſe curieuſe begeerte ſtont haer den Koningh toe/ ende was
verwondert waerom deſe maeltijdt op den Toorn gheſchieden moeſte; ’t
welcke naer alles volbracht/ ende den Koning goets moets was/ door
blijſchap/ dat den tijt van ſijne luſte na by quam/ veel wijns
gedroncken hebbende; gingh dit ſchoone wijf/ ter zijden in eene
Galderye/ als om haer wat te verluſten neder ſitten/ wierp haer ſelver
in preſentie vanden Koningh/ ende alle die daer op de maeltijt waren
van boven neder; eyndigende (ſonder van den Koningh onteert te weſen)
alſo haer leven. Een jonge Deerne in eens Heeren Wijven huys/ ſat op
haer knien om haren Heer wijn te ſchencken/ eenige tafelkens/ ende
ſchootelen met koſt ſtonden voor den Heer/ waer over de Deerne om te
ſchencken reycken moſt/ ſoo iſt gheſchiet/ dat de Deern een ongheluck
van wint over quam/ waer van ſoo beſchaemt wiert/ dat ſy geen couragie
hebbende/ van op te ſtaen/ ende door te gaen/ ſitten bleef; halende
haer handen/ ende armen in haer rock/ ſteeckende haer aengheſichte in
den boeſem/ welcke ſy met den rock bedeckten/ ende nam haer rechter
borſt/ die ſy met een furie aen haer mont bracht/ beet de ſelvighe/ dat
haer Tanden alſo geſloten inde borſt beſtorven/ ende door groote
ſchaemte haer geeſt gaf.

Een Heer liet in ſijn Landtſchap/ een party ſchoone jonghe Deernen tot
ſijnen Wijven huyſen op ſoecken/ ende vont onder anderen eenes Soldaten
arme Weduwe Dochter/ die des Heere oogen ſonderlinghe wel behaeghden/
ende voor een van ſijn by-wijven nam; haer Moeder ſchreef
ſecretelijcken aen haere Dochter eenen brief/ in welcken ſy hare
armoede/ van dat ſy niet langer leven konde/ wijtloopigh geſtelt hadde/
de Dochter beſich zijnde/ met haer Moeders brief te leſen/ komt den
Heer tot haer in gegaen/ des ſy den brief verberghde/ ’t welck den Heer
qualijck nemende/ begeerde te weten/ wat brief/ van wien en van waer hy
ghekomen was/ de Dochter van groote ſchaemte/ dorſt haren Heer de
armoede haers Moeders niet weten laten/ doch den Heer haer
verweldigende/ ende ſy ſiende datſe onvermooghes was/ ſtack de Brief/
die op ſacht/ dun/ fijn papier gheſchreven was/ in haer mont/ douwende
deſelvige in haer keel/ waer af ſy verſchrickte/ ende doot te weſen
bevonden wiert; den Heer/ uyt jalouſie/ ende toorn/ liet haer den keel
op ſnijden/ ende ſach dat den brief ſonder miſdaet/ en van haer arme
Moeder was/ waer over ſeer bedroeft/ ende tot tranen te laten bewoogen
wert/ nemende daer naer deſe Dochters Moeder in ſijn wooninge/ de
welcke hy noch tot op heeden rijkelijke in waerden en eeren onderhouden
laet.

Onder deſe luyden is oock een groote ſchaempte wanneer bloet-vrienden
by den anderen zijn/ dat ſy haer ſcherpelijck wachten van eenige
lichtvaerdighe woorden te ſpreken/ ofte van de negotie den houwelijcken
ſtaet betreffende/ al was het oock eerlijcke; ſo dan ſulcks evenwel
door onkondigheyt van yemande gheſchach/ ſoo ſullen de Jonghſten
opſtaen en wech gaen: ſy bewijſen groote eere en liefde aen hare
Ouders/ ghelooven vaſtelijcken/ dat die contrarie doet/ van de Goden
niet ongheſtraft blijven ſal; alle maenden des jaers/ den dagh dat hare
Ouders gheſtorven zijn/ ſullen ſy niet eeten dat leven ontfanghen
heeft/ maer onthouden haer dan met vruchten des velts. Om dan weder te
komen op de gelegentheydt des Lantſheeren/ ſal dies aengaende vervolgen
van hare inkompſten/ die verſcheyden zijn/ den eenen ſijn land levert
uyt veel granen/ andere gout/ en ſilver/ ſommigen kooper/ yſer/ tin/
loot/ eenighen hout-werck/ hennip/ cattoen/ zijde/ alle welcke
inkompſten/ perfectelijcke gerekent/ getaxeert en den Keyſer bekend
zijn.

Alle Heeren van groote vermogen voeght/ en ordonneert den Keyſer een
Cancilier by/ met dit volgende pretext en woorden.

Gunſtigen, uwen ommeſlagh is groot, en uwer Onderdanen ſijn veel, des
ick uyt ſorge t’uwaerts eenen wijſen en getrouwen man, die onder ’t
geſagh mijns huys opghevoet is, u hebbe willen by voegen, laet u vande
ſelve dienen, en deſe mijne ſorge by u aengenaem zijn. Alle twelcke met
groote danckbaerheyt/ ceremonien/ feeſten/ geſchencken en eere
volbracht wert: de perſonen die van ſijnen Majeſteyt inde Officien
geſtelt werden/ zijn luyden die van jongs aen by den Majeſt. in ſijn
dry Kameren gedient hebben/ daer de Majeſt. ſich vaſtelijcke op
vertrout/ en een goet verſtant/ en oordeel in bevonden heeft; dien doet
hy ſweeren/ en met bloede ondertekenen/ dat alle ’t gene ſo klein/ als
groot/ niet uyt geſondert/ den ſtaet van ’t lant raken/ ſal ſien/
hooren/ en door vinden/ perfect ſal adviſeeren/ mitſgaders van haers
Heeren leven/ en dagelijcxen ommegang dagh regiſter houden; de
Koningen/ nochte Heeren konnen/ nochte mogen niet ſonder weten vandeſe
Cancilier uytrechten/ want des geheelen Lands Gouverno van den Heeren/
door deſen Cancilier gheſchieden moet.

Meeſt alle de Heeren hebben onder hare Dienaren perſonen van rijpen
verſtande/ van de welcken ſy expreſſelijcken willen aengeweſen zijn/
ſonder in ’t minſte te ſimuleeren/ alle fauten die ſy dagelijcks aen de
ſelvige ſien en bevinden/ in dier gevoelen zijnde/ dat een menſche ſijn
eygen gebreken niet wel ſien en kan/ en dat perſonen die groote
vocatien/ en die veel te Gouverneeren hebben/ door haeſtigheydt/
gramſchap/ hooverdije/ ofte welluſtigheyt veel tijts faelen/ des ſy
liever van hare eyghene trouwe Dienaers ſecretelijcke vermaent/ als van
anderen achter de rugge bedilt werden.

De voornaemſte Heere dewelcke de grootſte Landen beſitten hebben hare
particuliere namen/ doch werden meeſt naer den naem van haer lant
ghenaemt/ naer het welcken ſy haer reſidentie plaetſe/ ofte Kaſteel
oock noemen; voorts alle mans Perſonen hebben dry namen/ welcke namen
naer de ſtature vande Menſchen onderſcheyden zijn/ te weten de Kinderen
hebben Kinderlijcke namen/ de welcke Mannen nochte oude luyden niet en
betamen/ wanneer deſelvigen tot mannelijcke jaren gekomen zijn/ wert
haer een mannelijcke naem gegeven/ die de kinderen/ noch de oude luyden
niet en betaemt/ als ſy dan oudt gheworden zijn/ ſoo gaet het dan weder
als met het voorgaende in de veranderinghe vande namen toe: alle
Japanders werden met den toenaem/ ofte by-naem eerſt genoemt/ om dat
den by/ ofte toenaem van haer Ouders gekomen is/ de Ouders ſeggen ſy
waren voor haer in de werelt/ ende dien volgende moet den toenaem die
van haer ouders ghekreghen hebben/ voor haren naem genoemt/ en
uytgeſproken zijn.

Als een Heere te ſterven komt/ zijnder gemeenelijcke thien/ twintigh/
ofte dertig naer dat de Heeren groot/ en der onderdanen veel zijn/ die
hare buycken ſnijden/ en met haren Heere ſterven; veele die ſulcx doen
hebben haer by haers Heeren leven daer toe verbonden/ want/ als ſy ſien
dat haer Heer haer lief heeft/ en eenighe beſondere faveur/ ofte
beneficie doet/ ſeggen ſy naer gedane danckſegginge/ Ghebiedende Heere,
uwe getrouwe onderdanen zijn vele, ende wat hebbe ick doch verdient
deſe eere te genieten, dit lichaem (dat doch mijns Heeren is) ſchenck
ick u wederom, en beloove dat het niet langer leven ſal, als het uwe.
Tot welcke beveſtinghe ſy dan te ſamen een ſchaelken wijn drincken/
want het ſchaeltjen wijn drincken is een groote ſolemniteyt/ ende en
mogen geen verbinteniſſen daer ’t ſchaeltjen op ghedroncken is/
gebroken werden.

Het ſnijden van den Buyck gaet in volgender maniere toe/ ſy roepen haer
bloet-vrienden te ſamen/ met de welcken ſy geſamentlijcke in een Kercke
gaen/ daer werden in ’t middel van ’t pleyn matten en kleeden
gheſpreyt/ daerſe met den anderen het ſcheymael eten/ drincken/ en
vrolijck zijn/ alle het welcke volbracht zijnde/ ſnijden haer den Buyck
open in een kruys/ dat de dermen/ en vuyligheyt daer henen loopt/
ſommige die doch noch kloeckmoedigher zijn/ ſnijden haer ſelve daer na
den keel op/ en gheven den geeſt/ ick ghelove datter wel
vijftighderleye manieren van Buyck ſnijden zijn/ die ’t beſt doen kan
heeft de meeſte eere.



AENTEECKENINGE.

De Kercken, ofte Pagoden zijn al van hout 3. a 4. voeten boven d’Aerde,
meeſt viercant ontrent 10. 20. 30. a 40. voeten, yder zijde van buyten
met houte Toorens, cierlijck uytgeſneden en vergult, zijn ſeer veel,
maer meeſt kleen, de voornaemſten met gehouwen beelt-werck, als
holbollige draecx hoofden, ſommige figueren als groote Reuſen, en bont
gheſcherft, ſonder ordre naer konſt te oordelen, daer ſy eenige korte
gebeden voor ſpreken, werpende in ſekeren kiſt, als een offer-kiſt,
ſekere kopere penningxkens (caſſies) ghenaemt.

Eenige Heeren ſullen eenen hoogen ſteenen Muer voor de Majeſt. ofte in
haer eygen lant tot haer eygen woninge op trecken/ werden van hare
dienaren verſocht/ de eere te mogen genieten/ dat ſy haer onder den
muer leggen mogen/ alſoo ſy vertrouwen dat de mueren/ daer vrywilligh
levent menſchen Vlees onder gheleyt is/ geen Accidenten onderworpen
zijn/ als ſulckx geſchiet/ ſoo gaen ſy leggen in ’t fondament/ en laten
de groote gehouwen ſteenen op haer lijf leggen/ van de welcken
dadelijcken vermorſelt/ ende verplettert werden.



AENTEECKENINGE.

Die perſonen zijn alle lijf eygen Slaven, ende meeſtendeel armelijck
onderhouden, daer over, om uyt de miſerie te zijn, vaeck ſulckx
preſenteeren.

[De principaele Forten/ ſterckten ende Steden.] Sijne Majeſt. heeft
verſcheyde Caſteelen/ de welcke geweldigh ſterck/ en groot zijn/ onder
alle welcke het Caſteel Olacca, ende Jedo, de twee alderſchoonſte
gherekent werden: der Koningen/ en groote Lantſ-heeren haer Landen
hebbe niet door-reyſt/ noch geſien/ maer ſoo ick geinformeert zy/
hebbenſe machtighe Caſtelen/ ende groote Steden; gheen van alle Steden/
die bemuert/ ofte bewalt zijn/ echter de Straten in alle Vlecken/ ende
Steden/ zijn op een ordinariſe/ ende behoorlijcke maet/ yder ſeſtigh
Ickiens langh/ zijnde alle ſtraten tuſſchen twee poorten [Een Ickien is
dry ellen lang.] beſloten/ de welcke des nachts/ ende by tijden van
noot toe-geſlooten/ ende met wacht Lanteerens bewaert werden/ ſoo is
oock den Wegh onder alle Lant-ſtraten heene/ met mijl teeckens
afgemeeten/ in de Steeden/ ende Vlecken/ heeft yder Straet twee
Burgemeeſteren/ de welcken yder voor haer Straet ſorge dragen/ ende
rekeninge geven moeten/ van ’t gheene onder haer volck paſſeert/ ende
op dat niemant ongheregelt tot de Regenten met kleyne reſpect inne
komen/ hebben ſy haer Hofden/ als Vaders ende Voorſpreeckers/ door wien
alle Moeyten ende ongeregheltheden geſtilt/ en de ſaken van importantie
den Rechter vertoont werden.



AENTEECKENINGE.

Wy hebben rontſom dit Caſteel gegaen, op de kant vande gracht ſtaende
’t omſtaende water geſien, zijn de muer-ſteenen van groote
Keſel-ſteenen, inde middel door gheklooft, de platte ſijden om
d’evenheyt naer buyten doende, inwaert, ende ſo op den ander geſtapelt,
d’openinge met kleyne ſteenen gevult, meeſt met kley in plaetſe van
kalck geſtopt, om ſamen te houwen, doch nevens den inganck, en poorten,
die der twee zijn, leggen 4. a 5. groote gehouwen ſtenen, 8. a 10. voet
langh: 4. a 5. voeten hoog; voorts hebbe inde paſſagie naer Iedo eenige
Steden en Caſtelen geſien, met Wallen en Grachten, flanckerende op ’t
midden der ſtraten, vele Waterputten, vermidts de Huyſen van hout, den
brant ſubject, dat meermaels, geheele ſtraten wegh neemt.

[Haer inkomſten.] Gants gheen inkomen hebben de Steden ofte Vlecken/
want een yder onder ſijn ſouverayne Heere ſtaet; de Burgers/
Koopluyden/ Edelen/ hebben oock geen Tollen/ Accijſen/ Inkomſten/
Hooft-gelt/ noch gantſch geen gerechtigheden aen ymant te
contribueeren/ als voor den gront daer hare huyſen op ſtaen/ de welcke
des Heeren is; dat voor yder huys ghemeenelijck van twintigh/ tot een
gulden toe (naer dat de huyſen groot/ ofte kleyn zijn) des Jaers
monteert/ oock moeten ſy wanneer Awas voor komt/ tot dienſt van den
Heer/ yder huys een Man/ ofte Dienaer gheven/ ’t welcke ordinaris twee/
ofte dry mael ter maent gheſchiet/ dat ſomtijdts voor een uur/
ſomtijdts voor een halve dagh te doen is: den Coninck/ ofte Heer leeft
van ſijn inkomen des landts/ dat de Aerde/ ende Zee geeft; den Edelman/
ende Soldaten van ’t gene hem mede in ’t Landt van zijnen Heer
toe-geleyt is; den Koopman van ſijne winſten; den Burger/ en
Ambachts-man van ſijnen Hantwerck; ende de Landt-bouwers (welcke by na
als Lijf eygenen zijn) van haer portie/ die haer om te konnen leven van
den Heer uyt de Vruchten des Lants toegeleyt werden.



AENTEECKENINGE.

Welcke lantsinkomſte, als mede de Viſcheryen ter Zee, de particuliere
Heeren van de Majeſt. gegeven wert, gelijck daer is de Walvis Vangſt;
ende worden jaerlijcks tuſſchen de 2 en 300 ſtucks gevangen, doch
vallen niet ſoo groot als hier, hebben maer 4. 5. 6. 8. duym breet
Speck, ſeer veel vleeſch, ’t welck hier gegeten wort.

[Door wien de Juſtitie in civile ſaecken gepleegt wert.] Een
yegelijcken Heer/ vanden Keyſer of/ tot den minſten Burger toe/ doet
recht/ ende Juſtitie over zijn onderdanen/ en dienaers: de Majeſt.
heeft in alle zijne Juriſdictien/ Steden/ en Vlecken zijne Regenten/
door welcken de Juſtitie gepleegt wert: een Edelman ofte Soldaet/
geſchiet de eere/ dat hy/ de Doot verdient hebbende/ zijnen Buyck
ſnijdet/ en hem ſelven het leven benemen magh; doch een Koopman/
Burger/ en andere mindere Perſoonen/ moeten door de Juſtitie ſterven/
want eenen Koopman gans niet gheſien/ maer veracht is/ om des willen:
met loogenen omme gaet/ en ſonder loogenen te vreeſen/ de Luyden/ ſoo
edel/ als oneedel/ om ſijn vuyl gewins wille/ ende goederen te moghen
venten/ ſoeckt te bedriegen. Den Burgher/ ende Ambachts-man is veracht
om zijnen vielen ſtaet/ dat een Dienaer der gemeente/ ende een arbeyder
is/ die met ſijne handen ſijne koſt/ ende onderhout winnen moet. Den
Landt-bouwer om zijne miſerabelheyts wille/ moeten den meeſten arrebeyt
doen/ ende het catyvighſte leven leyden: maer de Edelen/ ende Soldaten/
die daer in groote menighten zijn/ werden gheacht/ ge-eert/ ende
gevreeſt/ gaen ledigh/ hebben goede dagen/ ende werden gevoet/
onderhouden/ ende gedient/ ſoo van de Koopmans/ Burgers/ als
Landt-bouwers/ gelijck voren geſeyt is.

Geen miſ daet ſoo kleyn/ die niet met de doodt gheſtraft wert/
principalijcke de dieverye/ alwaer het maer eenen ſtuyver waerdigh: het
ſpelen/ ende dobbelen om gelt/ is de doot: wie yemant doot/ ’t ſy voor
de hant/ ofte verradighs/ moet ſterven; ende voorts alle de miſ daden
die in ons Vaderlandt met de doodt gheſtraft werden/ geſchiet in
gelijcke manieren: dat geen crimineele ſaecken zijn/ ſterft een
yegelijcken voor zijn eyghen miſ daet; doch die crimineele delicten
begaen heeft/ die moet zijn Vader/ Broeders/ ende Soonen ſterven/ alle
zijn goederen werden gheconfiſceert/ en zijn Moeder/ Suſters/ en
Dochters tot Slaef vinnen wegh gegeven/ en verkocht: de goederen
welcken door confiſcatien verſamelt werden/ ſoo wel in de Keyſers/ als
particuliere Landen/ komen den Heer niet te goede/ ofte gheniet daer in
’t minſten niet van/ maer wert onder behoorlijke reeckeninghe/ en
Rent-meeſters bewaert/ en in gelegentheyt van tijden/ tot ’t maken van
Kercken/ Bruggen/ ende weghen/ tot het gemeene beſten gediſtribueert.



AENTEECKENINGE.

Het ombrengen van menſchen is ſeer verſcheyden, en wort de Dieverye
aldus uytgevonden: men neemt een ſtucxken yſer vierkant plat, een
vinger dick, en wel een vierendeel lanck, gegloyt, als dan latent by na
blaeu werden, en leggen den beſchuldigden dit op beyde zijn hant
palmen, op 1 a 2 bladen papier met duyvels Figuren bewaert, twelc
datelijck ontſteeckt, en werpt het ſelve op een gemaeckt horken, daer
dicht by ſtaende, is nu de Patients hant gebrant, of geſchroeyt, ſo is
hy ſchuldig, des niet, wort vry geſproken, ymant met dievery overtuygt,
wert aen een kruys gebonden; voor eerſt nemenſe een riet-ſtock, een arm
dick, waer over twee dwars houten gebonden werden, daer op den Patient
gelecht wert, men bint ſijn hals met een ſtroo bant aen de ſtaeck, en
beyde de handen uyt-geſtreckt, aen het dwars hout, ſo mede beyde de
voeten: ende rechten hem alſdan op, en komt eener met een pieck, daer
aen een platte ſcherp ſnijdende yſer is 2⁄4 langh, en ſteeckt den
gebonden van de rechter zijde in, dat het tot de lincke ſchouder, ende
weder van de lincker ſyde tot de ribben, dat het door de rechter
ſchouder uyt komt, welcke ſteken meermaels het herte raken, en ſoo
datelijck doot blijven.

Somwijlen nemen den Dief, en ſtellen hem met den rugghe tegens een
riet, daer ſy den hals ſlecht aen binden, en geven 2 perſonen een ſtroo
bant aen yder hant gebonden te houden, als de armen uyt-geſtreckt zijn,
komt een met de Sabel, en ſlaet de Perſoon by den hals op de rechte
ſchouder in, en hout dan ſo ſchuyns door de ſlincker zyde, onder den
arm aen 2. ſtucken, meeſt af.

Ick wete geſchiet te zijn/ dat een hovaerdig Dienaer ſich aen een arme
Edelman/ om ſijn Schoen-drager te zijn/ dienſt preſenteerde/ eyſchende
om ſijn arbeyt en geſtalteniſſe meer loon/ als hy wiſte den armen
Edelman hem machtigh te geven was/ den Edelman over de verwaentheyt des
jongelinckx/ als hem komende beſpotten/ wert verſtoort/ doch liet het
niet mercken/ maer antwoorden den Dienaer aldus/ Uwen loon hebt ghy te
hoogh in geſtelt, doch ghy behaeght mijne oogen, ghy ſult mijn Dienaer
zijn, naer dry dagen gebeurde het/ dat hy van ſijnen Meeſter om een
bootſchap gheſonden wert/ t’huys komende/ beſchuldighde zijn Meeſter
hem dat hy te lange uyt geweeſt waer/ en doode hem/ betalende alſo
bedecktlijck ſijne vermetelheyt onder een rechtvaerdige ſchijn.



AENTEECKENINGE.

Dit Volck is doch alle hooghdragende ende onwetent: meeſtendeel
Soldaten, armelijck levende, hebben meeſt kleyne Jongers tot
Schoen-dragers, (zijn eygentlijck ſoolen van ſtroo, of kleyne bieſen
ghevlochten, daer voor een booghjen van ’t ſelve, daer de toonen onder
door ſteken, ende ſo wat vaſtigheyt geeft) ende geven voor een maent 10
of 12 ſtuyvers en ſobere koſt.

Strickte Order ende Juſtitie wert over al ende in alle ſacken
geſtatueert ende onderhouden: niet langhe gheleden heeft den Heer van
Firando, dry Juffrouwen uyt ſijn Wijven huyſen/ levendigh in kiſten
(rontomme vol ſpyckers geſlaghen) ſluyten laten; de eene om datſe
ſonderlinghe practijcken met een Edelman gehat heeft/ (den welcken
dadelijck ſijn Buyck op ſneedt) ende de twee andere/ om dat ſy ſulckx
geweeten/ ende niet aengedient hadden.

Yemant die zijn Vrouwe in een beſloten ofte toegemaeckte Kamer/ met een
ander Man (alwaer ſy ſonder miſdaet gedaen te hebben) vint/ die mach
haer beyde dooden/ gelijck ſomwijlen/ doch ſeer weynigh geſchiet; de
man niet te huys/ ofte in een ander Lant-ſchap gereyſt weſende/ dan
mach ſijn Vader/ Soon/ Broeder/ ofte yemandt van ’t naeſte Maegſchap
ſulckx doen/ jae de Knecht van den huyſe ſelfs/ ſoo dat men weynigh van
overſpel hoort/ ende oock ſeggen mach noyt verſtaen te hebben/ dat een
getrout Wijf een Hoere/ ofte lichtvaerdige Vrouwe was/ anders als ’t
gene ick verhalen ſal.

Eenen Man vondt ſijn Wijf/ met een ander in ſijn ſlaep-kamer (hem
geveynſt hebbende/ uyt de Stadt ghereyſt te weſen) hy doodt den Man/
ende bondt het Wijf op een leeder/ ende liet haer den geheelen nacht
gebonden over eynde ſtaen: des anderen daeghs noode alle zijne/ ende
zijns Wijfs bloet vrienden/ Mannen/ ende Vrouwen op een gaſtmael/ ende
hoe wel dit contrarie de maniere was/ ten reſpect dat Wijven/ ende
Mannen gaſtmalen altijt beſonder ghehouden werden/ ende Wijven in Mans
gheſelſchap niet komen/ ſoo moſt dit echter voort-gangh hebben; de
Juffrouwen die in een kamer alleen ſaten/ nerghens van wetende/
vraeghden dickwils naer de Vrouwe van den huyſe/ de Man antwoorde/ ſy
is beſigh om het gaſtmael te bereyden/ weeſt maer vrolijck; als nu een
yghelijcke Mannen/ ende Vrouwen/ by den anderen gheſeten waeren/ ende
de maeltijt half gheeyndight was/ ginck de Man ende ſneedt de ſchaemte
van den dooden romp/ die hy met bloempjens verſierde/ ende in een
gelackte toe-ghedeckte dooſe deede/ ontbont de Vrouwe/ deede haer een
doodt kleet aen/ met den hayre los/ gaf haer deſe doos (ſonder dat ſy
wiſte wat daer in was) ende ſprack/ gaet brenght de Gaſten dit bancket/
ende ſiet/ of ick u om der vrienden wille genadigh weſen ſal; de Vrouwe
als half doot/ ende ’t verſtant half quijt weſende/ dede als haren man
belaſt hadde/ quam in ſo een vervaerlijcke poſture voor de Gaſten neder
knielen/ de dooſe geopent zijnde/ viel ſy in zwijm ter aerde/ ende
wiert dadelijcken van haren Man het hooft af geſlagen/ welcke ſulck een
verſchrickinghe onder de Gaſten cauſeerden/ dat een ygelijcken ten
huyſe uyt liep.



AENTEECKENINGE.

Wanneer yemant naer Jedo op de landtſtrate, weſende omtrent 136. mijlen
weeghs reyſt, wert des middaeghs ende des avondts daer hy af ſit,
pleyſtert, of vernacht eenlijck van Vrouwen, of ſo ſy ſeggen van
ſlaefvinnen gedient: ende den Tolck vraegt aen den principalen: welcke
Vrou perſoon, van die daer dienen, (met fraye zijde rocken aengedaen)
dien nacht by hem begeert, de ſelve laet haer minnelijck ghebruycken:
ten tijden van deſen Carons gouverno, 1639. ofte 40. is een Hans van
Hamburgh aldaer den kop af-gehouwen, vermits met een ſeker Edelmans, of
Soldaets Vrouw boeleerde, waer ſy beyde meermaels af gewaerſchout
waren.

Door ſnoode ingebroockene manieren, ſullen alle de voornaemſte
Officieren der Scheepen, daer komende datelijcken aengheſproocken
werden, van Waerden, ofte Herbergieren, ofte ſy geduerende haer
verblijf daer ter plaetſe, gheen Hoeren, ofte Concubinen begheeren,
brengen dan een Vrous Perſoon hier, maecken dan als een houwelijckxe
voorwaerden, ſy voor haer koſt 3. 4. a 6. ſt. daeghs, tot kleedinghe
een, ofte twee zijde rocken, van 20. 25. a 30. guldens, een ofte twee
cattoene rocken, ende eenige hert leere ſchoentjens als dunne
ſchoentjens; de Ouders ofte meeſters 10. 15. of 30. guldens, dan gheeft
den Hollander een maeltijt, en is voor dien tijdt getrout; naer ſijn
vertreck komt haeſt een Jappander, haer om ſulcke overgaert te trouwen.

[Wat criminele zwaerſte gheſtraft werden.] De criminele ſaecken zijn
deſen/ het breecken van Keyſerlijcke gheboden/ ofte ordonantien; het
qualijck regeeren van een Regent de welck van ſijn Majeſteyt/ in
regeeringe geſtelt is; het verminderen/ en ſteelen van ſijn Majeſteyts
middelen; valſche munters; brantſtichters; ſchoffeerders van andere
luyden Wijven/ ofte Dochters teghens haere danck; het wegh voeren van
de wijven van de hooghe naer de lage landen; alle welcke miſ daden/ om
eens perſoons wille/ alle het gheſlachte van ’t naeſte bloet geſtraft
werden: is de Vrouwe aen de daedt ſchuldigh/ ſo moetſe mede ſterven/
des neen wert verkocht/ en in ſlavernije wegh ghegeven/ alſoo een
Vrouwe niet om een anders miſdaedt/ als de haere ſterft: de maniere van
ſtraffen/ ofte dooden/ over criminele delicten is branden/ kruyſen met
de beenen om hoogh/ ende met het hooft om laegh/ naer dat de miſ daet
ſwaer is/ met vier Bullen van den anderen te trecken laten/ levendigh
in olie/ ende in water te ſieden.

Een Man/ die van ſijne Majeſt. factooren ſwaer hout-werck/ ende ſteenen
te leveren/ aen beſteet was/ hadde hem vergrepen/ ende door giften
eenighe Soldaten/ ende opſienders/ inden ontfangh omme gekocht/ ’t
welcke uyt quam/ de opſienders wierden gheordonneert den buyck te
ſnijden/ doch den leveraer wiert met het hooft om lage ghekruyſt; den
voorſz. leveraer/ was een Man van veel goede gaven/ waer over hy van de
Raetſ-Heeren/ ende principalen van ’t Hof ſeer bemint was/ ende hoe wel
voor Perſonen de welcken criminele miſ daden hebben begaen te
intercederen tegen ’t gebodt is/ ende dies halven oock niet en
geſchiet/ zijn de voorſz. Heeren/ echter t’ſamentlijcke te rade
geworden/ door medelijden/ ende liefde tot den delincquant/ een
nedrighe ſupplicatie voor ſijn leven aen de Majeſt. te doen/ waer op
deſen onverwachten antwoordt bequamen/ u bede hebbe onaenghenaem
verſtaen, doch een dinck miſ haeght mijn meeſt, dat ick door deſe bede
ghevoelen moet, uwer verſtanden vermindert te zijn, ſal deſe
onrechtvaerdighe miſdader niet ſterven, waer van komt dan deſe uwe
bede, oft zijn door vuyle giften, ende geldt uwe herten mede
ommeghekoft, verandert van voornemen, kreuckt het recht niet, is dan
daer noch yemandt onder u begeerigh naer gelt en rijckdommen, die gaet
tot mijn ſchatten, en verſadight hem ſelven, gaet ick hebbe u daer toe
de vryheydt ghegheven: over welcke antwoort voorſchreven deſe Heeren
ſonder een woordt meer te ſpreecken zijn door ghegaen. In ’t ſtraffen
van criminele fauten/ hebben een ſeeckere maniere van doen/ welcke mede
verhalen ſal.

Het gebeurt ſomtijds (ghelijck by mijne tijden gheſchiet is) dat eenen
Edelman van ſijne Majeſt. wegen/ over een Landſchap ontrent de
Keyſerlijcke Stadt Jedo geleghen/ gheſtelt zijnde/ dwongh de
Land-bouwers meer als haer geſetten taxt op te moeten brenghen/ met
welcke overſchot hy ſich eenighen tijdt vergroot hadde/ doch deſen laſt
de Landt-Bouwers te ſwaer vallende/ klaeghden door requeſten/ aen de
hooge Overigheyt/ den Edelman/ ofte Regente/ wiert geordonneert/ om
deſe miſ daet/ met ſijne geſlachte den Buyck te ſnijden; den
voorſchreven Regente hadde 247 mijlen om de weſt/ in’t rijcke van Fingo
eenen Broeder/ die by den Koningh van Fingo in dienſte was; noch eenen
Oom in Satſuna, die noch 20 mijlen verder was; eenen Soon in dienſt
vanden Koningh van Kinocuni; een Dochters Soon om den Ooſt 110. mijlen
van Jedo ghelegen in dienſt van den Koningh van Maſlamme; noch een Soon
in dienſt vanden Gouverneur over ’s Keyſers Kaſteel in Quano;
midtſgaders noch twee Broeders zijnde Soldaten van de Majeſteyt;
ontrent Jedo woonende ſijn jonghſte Soon/ die aen eenen rijcken
Koopman/ die geen Soons/ maer een eenige Dochter hadde/ op ſyn eerſte
begeeren/ van dat noch een kint was/ gegeven is; welcke Koopman byde
Compagnie oock ſeer wel bekent is/ alle welcke perſonen/ hoe verre
Ooſt/ en Weſt van malkanderen ghelegen waren/ op eenen dagh en uure
geſtorven; door deſe middelen/ daer wert gherekent in hoe veel dagen
den Bode/ ofte poſt in Satſuma, daer de verſte was reyſen konde/ wat
Maent/ dagh en uure/ ſulcks weſen kan/ welcke den achtſte dagh/ der
achtſte Maent was/ naer welcke rekeninghe de reſteerende oock
beſchreven wierden/ te weten dat ſulcken Heer/ ſoodanighe perſoon den
achtſten dagh/ der achtſte maent/ juyſt als de ſonne zuyden is/ ſijn
buyck ſal ſnijden laten/ welck gebod ſtrictelijcke/ en perfeckt naer
gekomen wert. Den voorſchreven Koopman in Oſacca, wiens Dochter met des
Regents Sone getrouwt was ſtierf van rouwe/ en ſijne Dochter/ naer dat
haren man den Buyck geſneden hadde/ wilde haer ſelven oock ’t leven
benemen/ doch wiert ſorgvuldelijcke bewaert/ en bewaeckt/ dies ſy
reſolveerde niet meer te willen eten/ ofte drincken/ ſoo dat ſy mede
naer elf daghen den geeſt gegeven heeft/ hoe het met de andere
Edelluyden is toegegaen/ en in ſulcke gelegentheyt (de welcke ſomwijlen
gebeurt) toegaet/ kan by verſtandige gemoederen geconſidereert werden.



AENTEECKENINGE.

Men rekent hier by loopende maenden, en zijn 13. maenden voor een Jaer,
om nu te helpen de ongelijcke dagen ſoo hebben ſy als nu 2. ſevende,
dan 2. negende maenden.

In ’t ſterven van deſe natie/ principael onder de Vrouwen (dat ſo
onnoſele menſchen ſchijnen te weſen) ſietmen een groote
ſtantvaſtigheyt/ en onverſaeghtheydt/ ſonder eenige bewegeniſſe van
droefheyt te hebben.

Logenen werden mede met de doot geſtraft/ wie voor de Juſtitie/ ofte
hooghe Overigheyt lieght/ is de doot ſchuldigh: Alle deſe voorverhaelde
manieren van dooden/ en juſtificeeren/ zijn voor de Edelen/
Coop-luyden/ Borgers/ en Boeren: doch de ſtraffe der Koningen/ en
groote Heeren is de doot niet/ maer gaet anders toe.

Veerthien mijlen in Zee van ’t lant Jedo ooſtwaerts/ leyt een Eylant/
ontrent een mijl in ’t ronde/ genaemt Faytſienſima, ’t welcke rontſomme
ſo ſteyl/ en bar is/ ſonder ancker gront/ nochte haven-plaetſe/ dat
daer geen vaertuygh anders kan geberght worden/ als ick verhalen ſal.

Dit Eylant is eerſt verſcheyden malen met ſtil weder door eenige
ſubtijle waeghalſen/ ſeeldighe-lijven aen ’t lijf vaſt hebbende/
beklommen/ ’t welck gheſchiedt zijnde/ hebben door dien middel
hout-werck/ en allederhanden gereetſchappen boven gekregen/ daer mede
ſy ’t met uytſtekende balken/ hangende netten/ en touwen ſo hebben
verſien/ dat de Bercken wanneer aen ’t Eylant komen/ daer gehangen/ en
een vadem ofte anderhalf uyt den water geheſen werden/ want alſt
eenighſints wat begint te wayen/ de Bercken door de deyningen tegens ’t
Eylant in ſtucken ſlaen/ en eer het ſoo verde gekomen is/ veel
vaertuygh/ en menſchen leven ghekoſt heeft: ’t ſelve Eylandt is heel
klippigh/ en onvruchtbaer/ kan oock weynigh bezeylt werden/ draeght
eenige Moerbeſien Boomen.

Op dit voorſchreven Eylandt werden de Heeren van grooten ſtaet
ghebannen/ op alle hoecken van ’t Eyland ſtaen wacht-huyſen/ en
Soldaten/ op dat niemant correſpondentie met de ghebannene Perſonen
hebben/ noch eenige aſſiſtentie doen ſal; alle maenden (weder en wint
toelatende) komt veranderinghe van Wacht/ en victualie/ ſoo voor de
Soldaten/ als voor de gebannenen/ de welcken ſeer ſober met weynigh
Rijs/ Wortelen van Boomen/ en oneetbare koſt gevoet werden; ſy woonen
in ſlechte kleyne huyſkens/ ſo dat haer des Somers de hette/ en de
Winters de koude ſeer druckt/ en moeten van de Sijdt-wormen/ die daer
gevoet werden/ de Sijde verſamelen/ bereyden/ ſpinnen/ en weven eenige
ſtucken in ’t Jaer/ ſoo vele als haer te doen opgeleyt werdt.

In ’t jaer 1631. als ſijne Majeſteyt ſtierf/ wierden alle miſ dadighen
in alle landen en Heerlijckheden/ ghene uytgeſondert/ op eenen dagh/ en
ure vry geſchoncken; en eenen yegelijcke miſ dadige ſoo hy arm was een
ſtuck gelts gegeven/ daer mede yets goets te beginnen/ in ’t werck
ſtellen koſte.

[Wat Godts-dienſt.] Deſe natie is ſonderlinge niet ſuperſtitieus noch
Gods-dienſtig/ ſy bidden noch ’s morgens/ noch ’s avonts/ noch voor den
eten/ noch naer den eten/ noch tuſſchen tijden/ het moeten al
religieuſe luyden weſen/ die eens ter maent inde Kercke gaen; het woort
Nammanda gebruycken ſy ſomwijlen/ ’t welcke den naem eender harer
grootſte Afgoden is: driemael des Jaers ordinarie preeckt een Paep inde
Kerck/ alſwanneer de luyden van die ſecte ofte gelove als dien Paep is/
aldaer om te hooren vergaderen; ſommighe van een ander geloof
ghebruycken in hare groote/ ofte lange ſieckten Bergh Papen/ die een
heel Etmael voor de ſiecken ſitten te leſen/ en raſen/ ſoo dat men niet
een woort daer van verſtaen kan/ want alle Kerckelijcke/ ofte
Godts-dienſtige ſubſtantien/ oock in de medicijnen/ als andere ſtudien/
in een hooghe ſpraeck beſchreven zijn; welcker ſchrift oock ſonder dat
geleert te hebben/ niet geleſen kan werden.

Veel Kercken/ en Afgodts-huyſen zijnder in Japan, ja meer als men ſoude
konnen [Wat tempels.] gheloven; zijnde yder Kerck bewoont met 20.
Papen/ de grooten/ de anderen met 16. 15. 10. tot 3. en 2. toe.



AENTEECKENINGE.

De Papen zijn alle geheel kael op den kop geſchoren, hebben een fatſoen
van rocken aen, ghelijck de linne keelen in zuyt Hollandt, doch op
Feeſt-daghen, bequame zijde Rocken, ſlaende het bovenſte mantel-wijs
onder de armen.

Alle deſe Papen doen niet als de Wetten voor de Afgoden leſen/en de
dooden [Wat Prieſters.] lichamen begraven/ ofte verbranden/ welcker
aſſchen dan meeſt alle met groote Ceremonien begraven werden.



AENTEECKENINGE.

Haere doot Feeſten Bom ghenaemt, die jaerlijcks by verſcheyde ſoorten
van Papen (daer toe yder haer beſonder ordere, en Kerck hebben) geviert
werden, gheſchiedt met een maniere van Lijck-ſange, rontſomme een
plaetſe, als een overdeckte Sepulture, achter den anderen gaende, ſeer
met de Roomſche Catholijke proceſſie over een komende.

De Graven, ofte Kerck-hoven ſtaen op de Hooghte vande plaetſen daer de
Kercken zijn, werden met ſteenen anderhalf a 2. voet hoog omlecht; met
eenige verſe bloemen, of tackjes, ſomwijl, als ſy die beſoecken
beſteken; ende brenghen dan in een kuyltjen van een ſteen, wat waters
ende rawen rijs, ’t welck van d’arme luyden, en Ravens wegh genomen
werdt, ſommige Graven, hebben een Pylaerken van ſteen, ende haer namen
daer op ſtaen, ende zijn groote Meeſters geweeſt.

Twaelfderley ſecten zijnder/ waer van de Prieſters der elf ſecten niet
en eten/ dat leven ontfangen heeft/ noch oock met Wijven converſeeren
mogen; wanneer dan een Paep/ deſe ſijne Wetten overtreet/ ende ſulcx de
Juſtitie ter ooren komt/ ſoo wert den Paep op den wegh/ tot aen den
middel in de Aerde ghegraven/ ende een yeghelijcken (dat geen Edelman
is) die daer voor by paſſeert/ moet met een houten ſaech den gedolven
Paep een ſtreeck in den hals halen/ ’t welcke wel dry ofte vier dagen
duurt/ eer hy aen ſijn doot komt.



AENTEECKENINGE.

Dan houden wel Jongers tot Bordaſſen.

De twaelfde ſecte is de waerdighſte/ en hoogh geleerſte; welcke
Prieſters van deſe ſecte/ ofte geloove/ getroude Wijven hebben/ ende
eten alles wat op der aerde/ ende in de Zee leeft/ daer haer harte naer
ſoude mogen luſten; dit gheloof/ ofte ſecte Ickko, ofte Ickois
ghenaemt/ is het ſuperſtiteuſten van alle: den opperſten ofte het
Hooft/ van alle de Papen/ ende Kercken/ (die de daer veele zijn) werdt
Konincklijcke eere aengedaen/ en op den wech daer hy paſſeert/ in een
Pallancquin ghedragen/ als mits van de luyden onder zijn gevoelen
ſorteerende aengebeden.



AENTEECKENINGE.

Sorteeren alle onder den grooten Dayro, zijnde in ſoo groote eſtime,
als den Paus van Roomen: waer over den Keyſer ſoude verbonden zijn,
alle dry Jaren in Meaka te verſchijnen, om den Dayro met koſtelijcke
gheſchencken te begroeten; daer hem het Schaeltjen (na lants wijſe)
gebracht wert, het ſelve uytgedroncken hebbende, in tween breeckt, ende
by ſich ſteeckt, zijnde als een ſervituyt. Van welcke beſoeckinghe hier
naer een beſonder diſcours ſal volgen.

Daer zijn oock geen rijcker Kercken/ nochte ghemackelijcker Papen als
deſe: eenige Kercken hebben gerechtigheden/ ende inkomen van den
Keyſer/ ofte Heer/ in welckers lant de ſelvige zijn/ doch de
reſteerende worden van den gemeene man onderhouden; ende gelijck in ’t
Pauſdom/ yder perſoon ſijn eygen Biecht-Vader heeft/ alſoo hebben de
luyden in Japan, haer Kercken/ ende Papen/ de welcke ſy naer haer
vermoghen onderhouden/ ende handt-reyckinghe te doen; dit zijn haer
Godtſ-dienſten/ haer Aelmoeſen/ haer verdienſten/ ende Ceremonien: yder
van deſe twaelfderley ghelooven zijn beſonder/ ende verſcheyden;
eenighe gheloven/ dat de Menſche een onſterffelijcke Ziele heeft; dat
het vlees aerde wort/ maer des Menſchen geeſt in vreughde/ ofte in
droefheydt/ naer ſijn verdienſte/ goedt/ ofte quaet leven in de Werelt/
hier naer weſen ſal; des Wereldts ondergangh/ is voor haer onbekent;
ſommige geloven dat de Wereldt van eeuwigheyt geweeſt is/ ende tot
eeuwigheyt blijven ſal; dat de menſche geen ziele heeft; datter niemand
als de Juſtitie te vreeſen is. De beſte van alle deſe ſecten/ ende
ghelooven/ maecken bras-huyſen van hare Kercken; want alle hare Kercken
gemeenelijcke op de vermaeckelijckſte plaetſen/ met geboomte omwaſſen/
ende op hooghten ghebout zijn/ in welcken ſy wanneer in ’t velt gaen om
vrolijck te weſen/ deſe Kercken tot haer welluſt plaetſen nemen/ ende
in preſentie van hare Af-goden/ ende in gheſelſchap van de Papen/ die
mede wacker ſuypen mogen/ alles aen rechten/ ’t gene men in droncken
geſelſchap ghewoon is te doen; openbare Hoeren/ ende hoereryen werden
daer oock gepleeght/ ’t welck de Papen alles met goet genoegen aenſien;
noyt en hebbe ick gehoort/ ofte vernomen dat Japanders om haer gheloof
diſputeerden/ ofte argueerden; oock noyt vernomen dat yemant
naerſtigheyt doet/ om ſijn even naeſten/ Vriendt/ maeghſchap/ ofte
vreemde van ſijn gheloof/ tot een ander te trecken/ maer blijft een
yeghelijcken in ’t zijne; een Perſoon die gelt van nooden heeft/ ſal
ſijn gheloof wel gaerne om de waerde van honderdt Realen van achten
veranderen willen.



AENTEECKENINGE.

Wy hebben geſien perſoonen, met een koorde over de ſchouders, daer aen
diverſche knobbels, als onſe Rooſen, doch meeſt uyt den witten, met
eenige knoopen, hare oogen zijn als luyden die haer geſichte gebroken
is, deſe werden genoemt Iammaboos, by ons Bergh-Papen, ende
Duyvel-jagers; my is verhaelt, dat ſeker Perſoon, langh ſieck gheweeſt
zijnde, een vermaert Iammaboos dede komen, die naer lange overluyt
gheleſen, ende gheſproken, door een ander ſtemme die d’omſtaenders
hoorden, wierdt gheantwoort, wat plaeght ghy my, ick bent niet die u
dit doet, maer ſulcken Man, u vyant heeft my geſonden u te plagen,
ſtelt hem te vreden, dan ſal ick gaen. Wy hebben diverſche harer
plaetſen beſichtigt, maer noyt eenige ſulcke beelden, ofte Af-goden wel
geformeert gelijck de Chineſen; ſoo altijt 3. Figueren wel gemaeckt;
ende geſchildert, als Koninghen met kroonen, altijdts een ſwarten voor
den derden, als mede Vrouwen beelden, drie by den ander, ſeer wel
gedaen, van tronie blanck, en goede poſture; wy hebben buyten Oſacke,
5. a 6. van deſe Kercken geſien, daer voor eenigh 2. a 3. groote
poſturen van hout als reuſen ſtonden, eenighe hadden offer kiſten, waer
in ſommige eenighe kooper gelt, Caſſes genaemt ſtaken; hier was mede
een Kercxken, daer door een ſnel loopent water ſoo weder onder de aerde
door liep, waer inne eenige arme Vrouwen briefkens daer yets op
gheſchreven was ſmeten: gelijck te Roomen de oude Vrouwen de gewyde
trappen beklimmen, ende Paternoſters leſen.

Op de plaetſen waer de Barcken, ende Vaertuyghen voor by moeten, aen de
hoecken ofte water, ſtaet een Papen huys, als een boeren ſchuerken, of
groot verckens kot, rontſom behanghen met geſchildert papier, of als de
houte plaet printen by de ſlechte kramers, ſulcx van d’een of d’ander
wet geſchoncken.

Daer is ontrent een kleen half uurken ghaens van des Compagnies Logie
op Firando, aen een ſeker inbocht een plaetſe, daer een houten kasken,
naulijcks een elle breet ende hoogh, als op de kant aen de ſtrant
ſtaet, hier komen de bevrugte vrouwen, en ſeggen geeft my een Zoon, dan
ſal ick een grooten brengen? offeren aldrer wat rijs, ende legghen een
houten frick (van een vinger dick ende langh geſneden aen d’achter
eynde met houte krullen, daer af diverſe ſelfs in handen hebbe gehadt)
aldaer neder.

De Papen/ mitſgaders eenige onder den adel/ ende grooten/ zijn met
ſodomerije beſmet/ en is onder haer geen ſonde/ nochte ſchande.

[Perſecutie der Roomſcher Chriſtenen t’ſedert een tijdt herwaerts.] De
Chriſtenen pleghen onthooft/ ende daer naer gekruyſt te werden/ ’t
welcke doenmael een groote ſaecke ſcheen te zijn; doch vernemende dat
de luyden met eenen ſoo blijden ghemoet al ſinghende/ ende lachende/
ſeer vrolijck zijnde/ de doodt ontfinghen/ ende dat het dooden by 30.
50. ende 100. teffens niet op en hielt; reſolveerden ſy het lachen/
ſinghen/ ende vrolijck zijn in kermen/ ende tranen te veranderen/ met
de ſelvighe te doen aen palen verbranden/ ende op houte rooſters te
braden/ door welcke maniere eenighe duyſenden om-ghebracht zijn; het
dooden van ſo veel menſchen geen eynde nemende/ begoſt het haer mede te
verdrieten/ des middelen practiſeerden de ſelvighe af te doen vallen/
welcke tormenten ſeer wreedelijck ende afgrijſſelijck in ’t werck
gheſtelt wierden: de teere Jonckvrouwen/ ende Maeghden deden ſy in
preſentie van alle menſchen/ naeckt op handen/ ende voeten over ſtraet
gaen/ bonden/ dwongen/ en ſleptenſe dat het effect ſorteerden/ deden de
ſelven van booſe boeven ſchoffeeren/ en daer naer naeckt in groote
houte kuypen (daer honderden van ſlanghen in waren) ſetten/ de welcke
haer door alle heymelijcke plaetſen inliepen/ en vervulden/ en
eyndelijcke alſoo den geeſt gaven: de Moeders hebben ſy de heymelijcke
plaetſen vol vonckſel (dat tot het vierſlagh gebruyckt wert)
geſteecken; en de ſoonen weder de ſchaemte daer mede bewonden; den
Dochters/ en Vaders van ghelijcken/ en dan door gewelt/ en trecken van
handen/ malkanderen het vier daer in doen aen-ſteken/ en alſoo duyſent
pijnen lijden: aen heete levende wateren wierden ſy ghevoert/ alwaerſe
het lichaem rontſom met ſooden bekleeden/ en daer gheſtadig het heet
water tuſſchen gooten/ ’t welcke mede 2. a 3. dagen duurden eerſe aen
haer doot geraeckten: ſy wierden met 50. en 100. jae heele troepen
naeckt in de Boſgagien/ en velden gejaeght/ ſijnde alle met
brantmercken aen ’t voor hooft getekent waer aen menſe kennen konden/
en wiert een yghelijcke op lijf ſtraffe verboden/ aen haer geen
voetſel/ deckſel nochte huyſveſtinge te geven: aen de zeekant wierden
ſtaecketſels gemaeckt/ en partijen menſchen/ oudt ende jongh daer inne
gheſloten/ de welcken half den tijt in ’t water/ en half den tijt in ’t
droogh/ ſoo de ebbe en vloet gingh/ ſitten moſten/ doch deſen wiert
toegeſtaen te eten/ en te drinken/ omſe ſo veel te langer in ’t leven/
en in tormenten te houden/ ’t welcke gemeenelijcke 12. oft 13. dagen
duurden.

Sy hebben de Moeders en Vaders geblint/ en by haer geſtelt haer kleyne
kinderkens/ dewelcken ſy heele dagen/ en nachten tormenteerden/ en
pijnighden/ ſoo dat de Kinderen met bloedighe tranen riepen Vader en
Moeder ontfermt u over ons/ verloſt ons uyt deſe pijne/ van de welcken
(ſo gy niet af valt) wy niet konnen verloſt werden/ och Moeder/ och
Moeder/ helpt ons/ helpt ons; ſo dat de Ouders dit klaghen/ en
tormenteeren hoorende/ en niet konden ſien/ haer hart van weedom ſcheen
te barſten; gelijck oock eenige door groote rouwe den geeſt gegeven
hebben; ſy ſneden haer de Naghelen uyt de handen/ en voeten: door
drilden haer de ſchoncken aen armen/ en beenen.

Alle welcke tormenten te veel/ en te langhe (door de verſchydenheyt der
ſelviger) om te verhalen/ ſtonden de Chriſtenen meeſt uyt/ en dat met
ſo kloeckmoedige ſtantvaſtigheyt/ dat het ſtellen des ſelfs/ (hoewel
het een hertneckige opgenomen natie is) onghelooflijck ſchijnen ſoude/
behalven eenigen die de pijn te groot viel/ afgevallen zijn.

Des Jaers eens is een examen in alle haere landen/ en volckeren perfect
vernieuwt/ en moet yder perſon met ſijn bloet/ in haer kercken boeck
ſchrijven laten/ dat hy ’t Chriſten geloof loochende en goet Japans
was; niet te min heeft het geenſins op gehouden/ maer zijn alle jaren
noch veel honderden Chriſtenen gevonden/ en door tormenten omme
gebracht.

Eyndelijcke hebben ſy een practijck ghevonden/ de luyden by de voeten
aen een galge/ met het lichaem tot aen de middel in een put te hangen/
doch vreſende dat haer het bloet overſtelpen ſoude/ ſneden haer eenige
cruyſen in ’t hooft: waer door het bloet allenſkens uyt ſipperende/
ſijnen uytgang nemen konde/ ’t welck nu niet meer en geſchiet/ maer
hangen de ſelven opgeſneden op/ en leven onghevaerlijcke 9. a 10.
dagen/ ſprekende tot der laſter uure met goet verſtant: een Dochter
over twee Jaren/ ſtierf eerſt met de 14. etmael/ ’t welck ſeer langh
is/ en oock ſelden gebuert; dit hangen met de beenen om hoogh/ is de
grootſte torment/ die met der penne te beſchrijven/ en bedocht kan
werden/ en ſouden oock alle Chriſtenen (ten ware Godt haer wonderlijcke
byſtant dede) afvallen/ want die pijne wert onlijdelijcke geoordeelt/
daer van ick goede ſekerigheyt/ en menighmael gediſcoureert hebbe/ met
Perſoonen die alreede twee/ ofte dry etmalen gehangen hadden/ welcken
de pijne te lijden onvermoghen geworden zijnde/ afgevallen waeren/ en
verklaerden dat geen vier/ en andere tormenten/ by deſe benautheyt in
’t hanghen te vergelijcken zijn.

Vermits nu de Chriſtenen die de waerheydt belijden meeſt uyt gheroyt/
en heel dunne geworden zijn/ is daer een nieuwe licentie uyt het hoff
gekomen/ weſende/ dat wanneer een Chriſten gevonden/ en tot hangen
veroordeelt is/ weder een ander Chriſten weet aen te wijſen/ dat den
eerſten vry van den doodt en alle onheyl weſen ſal/ ’t welcke
tegenwoordigh veel in zwang gaet/ want af vallen helpt haer niet meer/
en ſy de pijn van hangen niet uytſtaen konnende/ werden gedwongen den
een den ander te verraden/ door welcke middel ſy verhoopen aen ’t eynde
der Chriſtenen te geraken.

Alle Chriſtenen die voor deſen zijn afghevallen/ en die door
aenwijſinge van een ander Chriſten haer leven van de galghe verloſſen/
werdt ſorghvuldelijck regiſter van ghehouden/ ſoo datter niet een
verduyſtert/ ofte wegh gheraecken kan/ met intentie (ſo ick mijn
ſekerlijck hebbe informeeren laten) alle de ſelvige ſonder een te
ſpaeren/ op eenen tijt/ (wanneer ſy bycans ſullen meenen aen ’t eynde
vande Chriſten gekomen te ſijn) al te ſamelijcke dooden.

Ten tijden alſmen de Chriſtenen noch met den zwaerde/ kruys/ ende vuyr
te dooden placht/ wierden ſomwijlen eenighe ſchoone Kinderen verbeden;
alſ doen heeftmen tot verſcheyde ſtonden een ſaeck/ verwonderens
waerdigh gheſien/ als dat kinderen van 8. 9. 10. 11. 12. en 13. Jaren/
die het leven gepreſenteert wierden/ ’t ſelve aentenemen
couraſieuſelijcke weygherden/ ſegghende wy willen niet leven, en vreſen
den doot niet, wy willen weſen daer onſe Ouders gaen in die vreughde
daer ghy ons geen droefheyt meer aen doen kont: ſommighe Kinderen die
alſulcke couragie niet en hadden/ maer het leven openſiende daer naer
toe liepen/ begheerende van den doot bevrijt te zijn/ deſelvige wierden
van haer Ouders weder furieuſelijck naer het vier/ ende zwaert geruckt/
haer met deſe woorden trooſtende: komt mijn kinderen, en leeft onder
deſe booſe menſchen niet, wy ſullen u in een landt brenghen dat
koſtelijck, en ſchoon is, daer wy altijdt in vreuchden ſullen leven;
eyndigende alſoo te ſamen haer leven.

De Melaets/ ofte Laſaruſ-huyſen van ’t gheheele landt/ wierden op deſen
tijt doorſocht/ en onder haer dry hondert vijf en tachtentigh
Chriſtenen bevonden/ de welcken in twee Ioncken verdeelt/ met eenige
Portugeſen uyt de Galiotten, daer toe gepreſt/ naer Manhila tot een
preſent geſonden zijn.



AENTEECKENINGE.

Met verwonderinge hebben alhier ſulcke menighte melaetſ-ſeerigen
gheſien; die de vingers, en teenen af gerot waren, diverſen het
aenſichte lelijck bedorven.

De Ordinari Chriſtenen wierden maer ſimpel gebonden naer het gerichte
gevoert; doch de Papen/ ſo Portugeſe, Spaenſche, als Japanſche Caſta,
werden het halve hooft/ haer/ en baert aen den eenen zijde met een
Schaermes afgeſchooren/ en de geſchoorne plaetſe met verwe root
geſchildert/ mitſgaders een ghebidt in haer mont geleyt/ op dat ſy niet
ſpreken ſouden/ met een ſtrop om de keel/ welcke achter naer de rugge
hardt overhaelt wert/ ſo dat ſy het aengeſichte/ om aem te konnen
ſcheppen/ gheſtadigh recht naer de lucht om hooghe houden moeten/
ſittende alſoo in poſture geknevelt op een mager paert/ daer mede door
de ſtadt naer ’t gherichte henen gevoert werden.



AENTEECKENINGE.

Doch om deſe vervolginghe beter te verſtaen, heeft het ons goet gedacht
de Hiſtorie der Iapanſe Martelaren hier achter te voeren, beſchreven
door Reyer Gysbertz; ende dat ten verſoeck van Cornelis van
Nieuwenrode, daer wy den Leſer toe ſenden.

[Hoedanig in Huyſen ende huyſraet.] De huyſen zijn alle van hout
getimmert: den brant die tot het huys houdinge ghebruyckt werdt/ is
mede hout/ ende hout-koolen; oock zijn de huyſen veel den brant
onderworpen/ ſo dat de Steden daer dickmaels mede geplaeght zijn/
echter en mancqueert daer geen hout/ daer mede bewijſen/ hoe hout-rijck
’t ſelve lant is/ yder woonighe heeft ghemeenelijcke een vry brant
pack-huys/ daer ſy haer beſte goederen in houden; haer huyſen zijn alle
vier voeten hoogh van der aerde/ met plancken gevoert/ ende die met
dicke matten beleyt/ die ſeer net op den anderen ſluyten/ alſo alles
naer den anderen gemaeckt is: woonen meeſt om laegh/ houdende het
bovenſte om kleynigheden te bergen; zijn ſeer net/ ende curieus in haer
beſte kameren/ daer ſy haer vrienden onthalen.



AENTEECKENINGE.

Zijn oock de Daecken der huyſen van hout, gelijck als leyen, of tickels
op den ander gelecht, daer de regen by af-loopt, ende boven hebben
veele eenighe tobbens met water, om by brant te bevochtigen; hier valt
ſchoon breet greenen hout, ſeker ſchoon gemarbelt hout, als het
Wagenſchot; menighte van wit hout, daer men hier de klaveſimbels van
maeckt, ſeer groot en breet Campher hout, en plancken van 7. 8. 10.
voet lanck, 3. a 4. voet breet.

De Soldaten ende Edelluyden/ zijn haer huyſen in twee zijden
geſepareert; inden inganck aen de eene ſyde is der Vrouwen/ (die niet
voor den dagh komt/ nochte geſien wert) ende aen de andere ſyde de Man
zijn wooninge/ ende de kameren om de gaſten te onthalen/ en zijn
vocatie te verrichten: de koopluyden/ ende Burgers haer Vrouwen/ ſitten
in huys voor de hant/ haer huys met haer maeghden gouvernerende/ doch
werden met alle ſeer heuſelijcke/ ende met reſpect van de luyden
aengeſproken/ een ygelijcken ſich wel wachtende/ van eenige vrypoſtighe
diſcourſen/ ofte converſatien/ al waſt eerlijcke met haer te houden/
want ’t ſelvighe ſoude hem/ den gene die het dede ſoo wel/ als der
Vrouwe die het toe liet/ tot groote verachtinge/ ende ſchande/ jae tot
miſ daet gereeckent werden. Haer huyſraet/ zijn fijne geſchilderde
vergulde ſchutſels/ in plaetſe van ſchilderyen; oock zijn de wanden
vande kameren/ meeſt alle met figuren gheſchildert/ ofte vergult papier
gheplackt/ ende dat ſoo net/ als of de muer een papier ware/ zijnde
rontſom met zwarte verlacte lijſten; veel kameren/ ende vertrecken/
zijnde al met lichte ſchuyf deuren/ die mede als de wanden geplackt
zijn/ open/ ende toegaende/ de welcken alle uyt-ghenomen/ een grooten
kamer maecken; in ’t hooghſte van de kamer hanght een ſchilderye/ ende
ſtaet een bloempot daer voor/ want gemeenelijcke het heele Jaer door
bloemen te bekomen zijn; aen de andere zijde is altijdt een galderye/
die men af-tredende in den thuyn gaet/ welcken thuyn ſeer antickx met
klippen ſteenen/ ende boomen/ die altijt groen zijn beplant is/ ende
recht over de zael ſtaet/ om het geſicht daer van te hebben.

[Wat haer principael ciraet yder naer zijn qualiteyt.] Huyſ-raet/
lack-werck/ kiſten/ ende kaſſen/ daer en vercieren ſy haer huys
uytwendigh niet mede/ maer ſtaet in haer vrye kameren/ (daer niemandt
als de ſonderlinge familiaren/ ende bloet vrienden in komen) verborgen:
Tſia koppen/ ende potten/ ſchilderyen/ geſchriften/ ende ſabels/ is
haer principael ciraet/ ende rariteyten/ die yder naer zijn ſtaet
koſtelijcker/ ende duerder als anderen hebben.

[Waer mede den anderen onthalen.] In ymants/ ’t ſy edel/ ofte oneedel
huyſen komende/ wert men ſeer minnelijcke om in te komen/ ende neder te
ſitten ghenoodight/ Toback/ ende Tſia voor geſet; is den vrient dan ſoo
aengenaem/ dat den Man van den huyſe hem met wijn onthalen wil/ ſoo
laet hy dadelijcken een verlackt ſchaelken/ op een voet gheſet/ den
vrient voorſtellen/ ’t welcke geſchiet zijnde/ magh den vrient ſonder
de wijn gheproeft hebbende/ niet door gaen; ſeer voldoende/ ende om de
door gaende gaſten/ vriendelijcke te tracteeren/ zijnſe ſonderlinge
geneghen/ ’t ſy met ſingen/ fluyten/ ofte ſnaren ſpel/ tot dat ſy het
lijf vol hebben; noch hebben ſy een goede gaef/ dat wanneer ’t lijf vol
is/ niet en vechten/ kijven/ ofte moeyten maken/ maer gaet een
yegelijcken/ die niet meer en magh/ hem ſlapen leggen tot dat hy van de
wijn ontlaſt is/ in gants Japan is niet een herberge/ ofte braderye/
van welcke huyſen men niet en weet/ ſy eten/ drincken/ ende zijn wel
met den anderen vrolijck/ gaſtmalen dickmaels/ doch alles in haer
eyghen huyſen: den reyſende Man wert wel ghelogeert/ maer drinckhuyſen/
ofte tavernen zijnder geen.



AENTEECKENINGE.

Belangend haer ſpel inſtrumenten, hebbe noyt fluyt aldaer geſien, noch
gehoort; maer als ick in Iedo was, wiert my 2. a 3. werf een blinde
geſonden met een Inſtrument, ontrent 1½ vierendeel lanck, en breet,
hebbende een vierkante holle buyck, met een blaes, of dun vel
overtrocken: den hals ſmal, Cyters wijſe, daer op vier ſnaren van zijde
gedraeyt, daer hy in plaets wy de ſnaren met een penneken, ſy met een
plat beenken, een vinger lanck, en breet, de ſnaren raken, daer onder
ſingen: ’t welck met geen ſoeten toon, of draeyen geſchiet, maer met
een holle ſchrale ſtemme doen, voor ons luttel, of geen vermaeck.

Haren wijn, wort van rijs geſoden, en met ſuycker, of honig ſmakelijck
ghemaeckt, is ſeer brandig, en koppig: daer van een menſch licht
bevangen wort, Mourſack, doch meeſt Saltſe genaemt; de beſten, de mede
ſeer gelijck Tchia, is een groen kruyt, ’t welck op ſeker beſonder
plaets waſt, daeronder eenighe uytmuntende plantjes bladeren, ſeer
dierbaer werden ghehouden, de rijcke hebben de ſelve in potten, van 2.
a 4. mingel, en met bequame halſen; daer in dan van de beſte ſoorte,
een a 2. kleene bondelkens, hebben de ſelve potten ſeer dicht toe
geplackt om geen lucht te vatten; dit wert met een ſonderlinghe Meulen,
(als hier de Moſtert molens) gemalen; en dan nemen ſy ſchoon water; het
welck ſo heet is, datmen ’t nauwelijcx kan gedogen in een ſteenen kop,
hoe ’t vremder ſal ſien, hoe rarer, waer inne, doch op de punt van een
Mes, van deſe gemalen ſtof geſtroyt, met een daertoe hebbent quasjen
mengende groen wert, ’t welck men ſo heet, als lijdelijk is, met
ſlurpjes drinct; is ſeer goet; wanneer des avonts ſterck gedroncken is
(en ſeggen d’arme en gemene luyden) ſoude dien man niet geſont zijn, hy
drinckt van de beſte Tchia.

Tuſſchen Man en Wijf/ en wert niet gevryt/ maer werden alle
Houwelijcken [Of ſy den echten ſtaet houden.] van de Ouders/ van beyde
de zijden beſproken/ ende gheſloten; doch by ghebreecke van Ouders/
door de naeſte bloet-vrienden/ des eenen yeghelijcken Man/ zijn eyghen
Wijf heeft; doch in ghevalle het Wijf den Man niet en behaeght/ mach de
ſelvige weder laten gaen/ met behoorlijcke/ ende eerlijcke afſcheyt.

Den Man mach onſtraffelijcke by een Hoer/ of diergelijcke Vrouwe gaen/
ende oock noch meer Concubijnen houden; doch de Vrouwe als vooren
verhaelt is/ om een kleyne miſdaedt/ van met yemandt heymelijcke
gheſproocken te hebben/ de ſtraffe des doodts onderworpen is: dit voor
verhaelde raeckt den Burgher/ Koopman/ ende ghemeene Soldaet/ doch den
Adel/ ende Heeren niet/ want iſſer yemandt onder haer/ die een Wijf
heeft/ die hem niet behaeght/ dien en ſal hy niet uyt reſpect van hare
eedele Ouders/ nochte om reſpect van ſyn Perſoon verlaten/ maer met
alle nootdruſt onderhouden/ ende voeghen ſich ondertuſſchen by
Concubijnen/ ofte een By-wijf/ mede in ſijnen huyſe woonende; luſt hem
dan noch ſijn eyghen Wijf te beſoecken/ dat gheſchiedt mede al maer
ſomwijlen/ want de Vrouwen haer ſoo onvermoghen bevinden/ dat ſy
ghebonden/ ende de Mannen vry zijn; des om dat den Man haer door onluſt
verlaeten/ ende aen een zijde ſtellen magh/ is een yeghelijcke van haer
ſeer naerſtigh te leeren/ wat des Mans humeuren zijn/ wat hem beſt
behaeght/ ende waer mede zy ſijn hart tot haer trecken ſullen/ hem in
ſijn onrecht/ ende quaede weghen niet een quaedt opſicht ghevende/ tot
dat de Man van ſijns Wijfs dienſt/ ende liefde verwonnen weſende/ haer
by te woonen/ ghedwonghen is. Openbaere Hoer-huyſen/ ende Hoeren (’t
welcke al lijf-eyghenen zijn/ van Meeſters daer ſy onder ſtaen)
werdender toe-ghelaeten/ op dat de ghemeene Man gherijft/ ende gheen
onbehoorlijckheydt onder der luyden Kinderen/ nochte getroude Vrouwen
ghepleeght ſoude worden.

[De opvoedinge haerder Kinderen.] Sy voeden haer kinderen
ſorghvuldelijcken/ ende ſeer ſachtelijcken op/ ſlaen de ſelvigen
weynigh/ ofte nimmermeer/ als ſy ſeer moeyelijcke krijten/ ende tieren/
al waſt heele nachten over/ ſullen ’t ſelve met patientie/ ende
ſachtigheydt ſoecken te ſtillen/ geenſins van haer hart mogende/ de
ſelvige te ſlaen/ ofte quade woorden te gheven/ oordeelende haer
verſtant/ noch ſoo verde niet te ſtrecken/ ende dat het ſelvige nevens
de manieren/ met de Jaren komen moet/ haer niet als met ſachte/ ende
goede onderwijſingen voorgaende: het is wonder om ſien/ hoe wijs/ ende
modeſt/ de kleyne Kinderen/ van 7. 8. 9. 10. 11. ende 12. Jaren (als
weſende oude menſchen) haer weten te houden/ ſpreecken ende antwoorden/
’t welcke in ’t Vaderlandt weynigh hebbe gheſien: beneden de 7. 8. a 9.
Jaren/ naer datſe kloeck van ghewas zijn/ latenſe niet ter Schole gaen/
ende dat om de reden/ datſe onder dien tijt weynigh leeren konnen/ dat
het maer een vergaderinghe niet van leerlingen/ maer van ſpeel-kinderen
zy/ derhalven in plaetſe van leeren/ wilt/ ende ſtout onder den anderen
werden; als dan den tijd van ſchool gaen gekomen is/ laten ſy die
allengſkens beginnen/ doch niet met dwangh: het ſchrijven laten oock
met luſten/ niet tegens ’t ghemoet ſtrijdende geſchieden/ altijts de
eergierigheydt haer inplantende/ ende in ’t ſtuck van eere/ den een
tegens den anderen ophitſende/ haer met exempelen voedende/ dat die
ende die in ſo weynigh tijt ſo veel geleert hebben/ daer zijn eer/ ende
geſlachte mede vergroot is/ waer in de Kinderen ſoo gheconfijt werden/
datſe door deſe manier van doen/ eer/ ende meerder leeren/ als door
hardigheyt van ſlagen ſoude konnen te weegh ghebracht werden/ want het
een hardneckighe Natie is/ die met ſlaghen niet te dwingen is/ ſoo dat
veel Meeſters die haer Knechten onwaerdelijcke gheſlaghen hebben/ van
haer omghebracht zijn.



AENTEECKENINGE.

Wij weten dat de Kinderen daer nimmer ghebaeckert, noch in ſwachtels
met luyren gewonden werden, maer na de geboorte, komt de Vroey-Vrouwe,
en ſtrijckt de Kinderen Armen en Beentjes, die dan voorts in de mouwen
van haer rocken bewaeren, en hebben der Land-lieden Kinderen in mijn
lant-reyſe (hoewel het kout was) ſo moeder-naeckt op Handen en Voeten
ſien kruypen.

[Wat Succeſſie ab in teſtoto.] Wanneer de Ouders bedaeght/ ende de
Kinderen tot mannelijcke jaren ghekomen zijn/ als dan ſtelt ſich de
Vader uyt de regeeringe/ Koopmanſchap/ Winckel/ ofte Ambacht/ ende ſet
ſijn outſte Soon daer in/ hem ghevende de grootſte plaets van’t huys/
ende ’t meeſte part van’t capitael; alſt luyden zijn van middelen/ ende
vermogen/ die gaen in een ander huys woonen; de reſt dan/ die noch
onder de Ouders over blijft/ is tot opvoedinghe/ en patrimonie van de
reſterende Kinderen/ doch by ghebreck van dien ſterft het alle aen de
eerſte Soon; de Dochters en brengen geen houwlijcks goet aen de Man
dieſe trouwen; als het dan gebeurt dat vermogende luyden een ſtuck
gelts met haer Dochter (’t welcke op den dagh geſchiet alſſe trouwen)
mede ſent/ wert het ſelvige van de Bruydegom/ en ſijn Ouders met
eerbiedigheydt/ en veel danckſegginge weder-omme gheſonden/ gans niet
willende dat de Vrouw ſoude reden hebben/ haer te verhoovaerdigen: arme
gemeene lieden/ die doch weynigh hebben/ dat die wat mede brachten/ dat
ſoude niet te rugge gheſonden werden/ gelijck oock ſomtijdts niet en
gheſchiet: ſy hebben oock een ſpreeckwoordt/ dat een Wijf nimmermeer
een eygen wooninghe heeft/ want een Kint zijnde woont in haer Ouders
huys/ ghetrout zijnde in haer Mans huys/ en out geworden zijnde in haer
Kints huys.

[Oft die natie trou oft ontrou is.] Trouw wert deſe natie gheoordeelt
te weſen/ en dat uyt haer eergierigheydt/ ’t welcke haer opperſte wit
is daerſe naer ſchieten/ derhalven iſt dat luyden van eenige ſchaempten
den anderen niet lichtelijck veronghelijcken ſullen: verlieſen garen
haer leven om haer eere te bewaren/ gelijck daer veel en verſcheyde
exempelen van zijn/ waer onder een verhaelen ſal: Ten tijde als den
Fidery van ſijn Momber bekrijght wiert/ was den Koninck Cocora ſijn
Coninginne en kinderen/ nevens meer anderen Koninghen en Heeren wijven
by den Fidery als in oſtagie/ den Heer van Cocora dan was by den
Momber/ hem mede partij tegens den Fidery verklarende; voormoemde
Fidery ſulcx vernemende/ ordoneerden den Cocoraes Wijff en Kinderen/
tot ſijn beter verſekeringe binnen in ’t Caſteel te komen; ’t welcke de
vrouwe eerbiedelijcke met deſe woorden weygerde/ Gebiedende Heer ick
ben een wijff, die onder mijnen Koninck, gelijck mijnen Man onder uwe
Majeſteyts gehoorſaemheydt ſtaet, ordoneert ſulcx aen mijn Heer, op dat
ick van hem weder geordoneert zijnde, u gebodt naer komen magh: Den
Keyſer hier over tot toorn verweckt/ laet haer aenſeggen/ komt/ ofte
ick ſal u met gewelt halen; doch dit een groote edele Vrou zijnde/ de
welcke uyt haer huys te gaen voor een groote ſchande (ſo voor haer
Heer/ als voor haer eygen perſoon) te weſen hielt/ reſolveerde liever
te ſterven/ als dat haer ſodanige oneer overkomen ſoude/ des ſiende des
Fidery begeerte niet wederſtaen konde/ ging met haer Voeſter/ kinderen/
en Jouffrouwen (de welcke met hare Meeſtereſſe te ſterven ghereſolveert
waren) in een kamer/ die ſy rontomme met boſſecruyt/ en branthoudt wel
hoogh beſtapelen liet; ſy ſchreef haer Teſtament/ en eenighe droevighe
vaerſkens/ welcken ſy eenen getrouwen Edelman een harer dienaren ter
hant ſtelden/ hem belaſtende wanneer het vuyr aen haer leven ſoude
hebben ſien opgaen/ ’t ſelvige ſpoedelijcke ſijn Heer te rapporteeren/
en dit haer Teſtament hem overleveren/ ghelijck gheſchiedt is. Noch een
ander trouwigheydt is mede onder de ſelfde/ dat wanneer een perſoon
teghens yemandt bidt en ſeght/ bewaert mijn leven en eere/ ’t ſelvige
ſal hy tot de laeſte droppel bloedt toe naer komen/ niet ſiende naer
wijff/ ofte kleyne kinderen/ maer heeft hem deſe eergierigheydt (door
de bede van ſijn vriendt) ſoo hoogh en verde gedreven/ dat gheen
ongevaerlijckheden/ noch de doodt ſelven hem van ſijnen voornemen
wederhouden kan: als eenighe miſ daet door verſcheyde perſoonen
bedreven/ en een daer van ghevanghen tot bekenteniſſe gekomen is/ de
ſelven ſal ſich gemeenelijcke doot pijningen laten/ om ſijn mede
geſellen in gheen zwarigheydt te brengen/ en hoe-wel het pijninghen
ſeer zwaer en wreet toe gaet/ ſonder perſoonen aen te ſien/ ende
eyndelijck de doodt het eyndigen van ’t pijninghen beſluyt/ zijnſe met
ſulcke belofte verbonden; welcke te breecken/ ende ſijn evenaeſte in de
doodt te brengen/ de eere in generley wijſe toe laet/ maer blijven ſoo
hartneckigh/ ende ſtantvaſtigh/ dat ſy met een opgeſetten moet alles
verdragen/ wat haer aengedaen wert.

[Wat voor handelinghe in dat Rijck gedreven wert ende door wat natien.]
De handelinge die in Japan ghedreven wert/ is door de vreemde natie/
geſchiet weynigh ten reſpecte van de groote Heeren des lants/ ende dat
het Landt meeſt alle waren van ſich ſelven heeft: de vreemde natie die
daer negotieren/ ende jaerlijcks Koopmanſchap van veelderley
ſorteeringhe aen de Marckt brenghen/ zijn eerſtelijcke de Chineſen,
welcken van het begintſel dat Japan gepeupeleert is gheweeſt/ ſulckx
tot op heden onderhouden: met de Spanjaerden ende Portugeſen, heeft het
mede ſtijf hondert Jaren geduert: de Engelſen hebben weynigh Jaren
deſen handel by der hant ghehadt/ doch door de weynigh profijten/ ende
groote Gaſtos weder geſtaeckt; Siammers, en Canboiders, plegen mede
ſomwijlen met 1. of twee Joncken te komen/ ’t welck al eenigen tijt
ſeer heeft beginnen te minderen: eyndelijcken zijn de Nederlanders daer
ghekomen/ ende by naer de veertigh Jaren daer genegotieert/ die daer
tot op heden noch wel vaſt gheſeten zijn. Het principael van alle de
Koopmanſchappen/ dewelcke de vreemdelingen daer in brengen/ werden naer
de groote Stadt Miaco gevoert; mitſgaders de inlantſche Waeren/ die der
Koningen ende Heeren Landen (zijnde van verſcheyden ſorteeringen) uyt
leveren/ alwaer den ſtapel van het gheheele Lant is: op deſe plaetſe/
ende in deſe Stadt vergaderen haer oock alle Koopluyden en Factoors des
geheelen Landts; om de goederen die ſy uyt haer Landt mede gebracht
hebben te verkopen/ en weder goederen te kopen/ die in haer Lant
ghetrocken zijn; welcke Koopmanſchappen ende Waeren/ ſommige 2. a 300.
mijlen vert heene ende weder gevoert moeten werden; ende dit alle door
de meenighte van Bergen/ ende Dalen/ op paerden/ de welcke in dat Landt
ſeer overvloedigh/ ja ongeloofelijck zijn.



AENTEECKENINGE.

De Portugeſen hebben voor 200. Jaren, ſoo door de Ziammers, Cambodiers
ende Chineſen kenniſſe van Iapan gekregen, aldaer genegotieert,
bevindende alhier ſoo geſonden klimaet, vruchtbaer, en ſilver-rijck
landt, als gheen plaets inde Ooſt-Indien bekent; hebbende groote
ſimpatie met de Papiſtiſe Ceremonien, daer over ſoo grooten Progres,
inde voortplantinghe van hunne Relighe gedaen hebben: ende in
Nangeſackij heerlijcke Kercken gebout; door de glorieuſe, ende
overmoedighe Spanjaerden Ambitie geraeckten in haet, en vermits
ghemelte Caſtilianen forſe wilden bedrijven, zijn de ſchepen
beſprongen, met groote bloet-ſtortinge van Japanders, alle ſo door
brant, en vechten doot geſmeten.

En in ’t Jaer 1636. de Portugeſen met alle Vrouwen, ſoo by hun luyden
ghewoont hadden, door het Jaerlijckx over voeren van de Zemnariſe Papen
geheel uyt-geleydt, ende ’t lant verboden.

Den handel beſtaet in alle waren die tot onderhout des menſchen/
mitſgaders tot pracht/ ende koſtelijckheydt van nooden is: de
vremdelingen brenghen Jaerlijckx 4. a 5000. Picol zijde/ ende een
meenighte zijde ſtuck goederen/ ontrent twee hondert duyſent ſtuckx
Harte-vellen/ ende hondert duyſendt ſtucx Roche-vellen/ groote party
kenp/ ende lijnwaet/ roode wolle/ ſit-kleederen/ ſpiaulter/ quicſilver/
allederley drogen tot Medecijne/ Naghelen/ Peper/ Muſcus/ Sappan-houdt/
Suycker/ Porceleynen/ Campher/ Borackx/ Calamback/ Oliphantſ-tanden/
Root corael/ ende voorts allederley ſorteeringe van kleyne kramerye/ de
welcken door de Chineſen meeſt gebracht werden.

Zijn groote ſubtijle Meeſters om yſer te gieten, ’t welcke geſchiet
onder den blauwen Hemel, hoe kouder, hoe liever, dat ſy in een vat
ſmelten, rontſomme van binnen een half voet dick, met aerde, ofte kley
beſtreken, ende van buyten met yſere houpen bebonden, daer geſtadig met
Kracht van wint blaſen: waer uyt dan met lepels het yſer ſcheppen, ende
ſubtijlder als eenig Luyckenaer gieten.

Veele rijcke vermoghende Koopluyden zijn daer/ dewelke groote negotien
doen.

[Wat binnenlantſchen handel.]

[Wat navigatie ſy hebben en voor deſen gehat hebben.] Als boven
verhaelt is/ ſo werden alle Koopmanſchappen/ ſo van ’t Weſt/ ende Zuydt
eynde/ als van ’t Ooſt/ ende Noordt eynde/ op den ſtapel naer Miaco
ghebracht; alwaerſe tegens malkanderen in ſilver/ ende gout/ yegelijcke
naer ſijne gelegentheyt overgeſet werden.

Van den beginne dat haer lant gepeupeleert is geweeſt/ hebben ſy op
China gevaren ende groote aliantie met den Koninck van China gehad; den
welcken/ mitſgaders den Koningh van Japan jaerlijcx haere gheſanten aen
malkanderen plegen te ſenden; de Japanders die daer veel in China
woonen/ ruyneerden op een tijdt door een oploop/ een geheele ſtadt/ die
plonderden/ Wijven/ ende Dochters ſchoffeerden/ ende met de luyden ſeer
qualijck leefden; daer op gevolght is/ dat de Chineſen te ſamen gekomen
zijnde/ alle de Japanders die het niet ontvluchten konden/ doot
geſlagen hebben: de Chineſen Koningh verſtaen hebbende/ dat weynigh
Japanders ſoo veel quaet hadden konnen uyt-rechten/ was over deſe daet
niet min verſchrickt/ als verwondert; reſolveerde overſulx alle
Japanders voor eeuwigh uyt ſijn Rijck te bannen/ tot welckers
ghedachteniſſe/ een grooten ſteenen Calom heeft doen oprechten/ ende
daer inne het banniſſement der Japanderen met goude letteren graveren
laten: noch dede hy een gebodt uyt gaen/ dat gene ſijner Onderdanen op
pene vande doot/ naer Japan meer ſouden varen; ’t welcke doemael
ſtrickter als nu naer gekomen wiert/ ofte de Chineſen die naer Japan
komen/ moeten haer reyſe een anderen naem geven/ ofte ſouden alle haer
goederen/ en vaertuygh geconfiſqueert/ ende haer Perſoonen in perijckel
des doots ghebracht werden; niet teghenſtaende heeft de Keyſer van
Japan zijn landt voor de Chineſen tot op deſen dagh open ghehouden/
niet willende quaet met quaet loonen/ met inſicht/ dat de oorſaecke
deſes daets niet vande Chineſen, maer van ſijn eygen Volck voort
gekomen was.



AENTEECKENINGE.

Wy zijn bericht van gheloofwaerdighe perſonen, dat deſe Japanders in
ballinghſchap van ’t vaſte lant China, op deſe Eylanden zijn geſonden,
en aldaer de ſelve ghepopuleert, vermidts diverſe groote Heeren teghens
den Keyſer van China conſpireerden, ſulcks ontdeckt zijnde, wierden
eenige ghevanghen, en gheexecuteert, bevindende daer ſoo veel aen vaſt
waren, hebben die alle op naeſt gheleghen Eylanden verſonden, andere
zijn ghevlucht, en haer op deſe vruchtbaere gronden neder gheſet, op
dat ſy nu haere af komſte van Chineſen niet ſoude ſchijn hebben, als
die om miſdaedt uyt-ghejaeght zijn; hebben ghereſolveert, een geheel
veranderinghe van habijt, manieren, Ceremonien, ſpraeck en ſchriften,
want de Chineſen hebben ſeer lanck hayr, dat nimmer gheſchooren werdt,
’t welck ſy in een knoop, boven op den kop te ſchicken weeten; de
Japanders ſcheeren den kruyn van voor, tot luttel boven d’ooren, met
een Schaer-mes glat af, het reſterende hayr, binden ſy inden neck, met
een wit bandeken van papier gedraeyt, een duym lit lanck uyt-ſtekende,
en dan afgekort, de Chineſen groeten malkander ſtaende, met
aenraeckinghe der handen, ſy doen den ander groet en eer, al buckende,
ende by naer den aers ter aerden geſeten. Den Chinees heeft baert, ſy
ſcheeren het gantſch af.

Sedert dat de Japanders uyt China gebannen zijn geweeſt/ plegen ſy op
Taiovan te varen/ alwaer haer van de Chineſen Koopmanſchap toe
ghebracht wiert/ doch die van China dat vernemende/ is haer dien
toe-vaert mede gheſloten/ waer door Taiovan eyndelijcken te verlaten
ghedwonghen gheworden zijn; eenighe hondert Jaren naer dien tijdt
hebben de Japanders die vaert wederom by der handt ghenomen/ ende van
ſijn Majeſt. verkreghen ſeven paſſen/ oft vrygheleyden om te moghen
varen op Touckien, Cambodia, Siam, ende eyndelijcke op Taiovan, in
welcke paſſen de ordonnantien waeren/ waer naer ſich de varende
Perſoonen in anderelanden komende/ ſouden hebben te reguleeren/ op dat
het voorighe Exempel in China gheſchiet/ mochte voorgekomen werden/
doch verſcheydene inſichten/ ende conſideratien/ hebben ſijn Majeſt.
bewooghen/ ſijne gegeven paſſen in te trecken/ en gheen van ſijn
Onderdanen buyten ſijn Landt te vaeren/ toe te ſtaen; men ſeght om deſe
naervolgende redenen; dat ſo hoogh ſijne Majeſt. op ſijne reputatie
ſtaet/ en in ’t minſte van gene vreemdelingen geoffenceert wil zijn/ ſo
oock niet toelaten wil/ dat ſijn Onderſaten/ ſulcks aen yemant in
andere landen doen ſouden/ gelijck noch binnen weynig jaren in Siam met
vatten/ en dwingen vande Koningh/ als in Taiovan met vatten/ ende
dwingen/ van den Gouverneur geſchiet was.

Ten anderen om dat geen geweer (’t welcke door de vaert beſwaerlijcke
voor te komen is) uyt ſijn lant ſoude werden gevoert/ daer mede yemant
ſchade mochte komen te lijden; ghelijck voor dry Jaren in Firando, noch
twee Chineſen, een Vader/ ende ſijn Soon/ (om dat de Vader geweer uyt
te voeren getracht hadde) beyde ghekruyſt; ende vijf Japanders (die ’t
haer onnooſel ſonder te weten waer toe/ verkocht hadden/) onthooft
zijn. Ende eyndelijck ten principale/ om dat ſijn Onderdanen in andere
landen varende/ met het Chriſten gheloove niet ſouden beſmet werden/
ende ’t ſelve in Japan niet verder uyt-breyden.

[De profijten van de handel.] Niemant treckt profijt vanden
Koop-handel/ (nochte Keyſer/ nochte Heer/in welcker lant de ſelvige
gedreven wort) anders als de Koop-luyden die de goederen kopen/ en
verkopen/ welcke winſten/ (ten zy door geluck/ ofte door ſchielijck
reyſen/ van eenige waren) ſober zijn/ want het landt is groot/ en de
menſchen zijnder ongeloofelijcke veel/ ſo dat daer een ſtuyver te
winnen is/ thien handen tegen zijn.

Met niemant ter werelt houden die van Japan correſpondentie/ hebben
oock tot [Haere correſpondentie.] noch toe in geenige landen haer
Ambaſſadeurs gehadt/ anders als over veel Jaren in ’t Rijck van China,
ghelijck hier vooren breeder verhaelt is: den Koningh van Spangien, den
Paus van Romen, als mede den Koningh van Siam, hebben verſcheyden
reyſen capitale Ambaſſadeurs aen den Keyſer van Japan gheſonden/ welcke
eerlijck/ ende feeſtelijck onthaelt zijn/ doch is in wedergeldinge
wegens der Japanders ſijde van gelijcken noyt geſchiet.

[De Commoditeiten die Japan uyt gheeft.] Daer is niet dat tot menſchen
nootdruft vereyſt wert dat Japan niet in ſich ſelven heeft/ als te
weten Gout/ Silver/ Kooper/ Yſer/ Tin/ en Loot/ ende dit alles in goede
abondantie/ oock Catoenen/ ende kempte lijwaten/ mitſgaders Catoen/ en
vachten ofte vellen van Bocken/ ongevaerlijcke duyſent Picol zijde/ dry
ofte vier duyſent Picol Filoſelle/ goede party Harte vellen/ hout-werck
in groote menighte/ ende voorts alle lijf-tochten van eetbare waren/
ende droogen tot de medicijne/ als het lant voor zijne Inwoonders van
nooden heeft.



AENTEECKENINGE.

Den ſteen Croos wert by haer dapper gheſocht, die als Oeſters aen de
Klippen waſt, ende met laegh water vergadert wert. Heeft veel geberghte
met langh gras, ende een manier van Egelentier doorn, geele Lelien,
enckelde Egelentieren, ende andere bolle bloemen dragende, daer de
groote Heeren, groote Lief-hebbers van zijn, hebben oock groote
Vogel-huyſen, Valcken, ende minder gevogelte.

Hunne Doctoren, ende Medicijn-Meeſters, ſouden ſommighe ſeer expert
zijn door ’t gevoelen der Polſen yemants ſieckte wetende, ordonneeren
bequame recepten, beſtaende meeſt in Pillen, hebben goet verſtant van
de eygendom des Radix China, doch in wonden te cureren onervaren.

[De munte/ mate ende gewichte.] Over heel Japan is een ſprake/ een
fatſoen van kleedinge/ een munte/ ende een gewichte/ te weten inde munt
van Gout/ ende Silver/ behalven de Caſies, de welcke in verſcheyde
Koninghrijcken/ door gantſch Indien, verſcheyden van alloy/ ende
waerdye zijn; daerom de Majeſt. gereſolveert heeft/ eenen nieuwe munte
van kopere Caſies te laten hergieten/ ende de andere ouden om die te
beter te konnen opſamelen/ boven de waerde in te kopen/ waer mede nu al
vier jaer beſich geweeſt is. Daer is dryderley goude munte/ d’eene
zijnde de grootſte/ weegt 6 Rialen zwaerte/ ende doen acht-en-veertig
Taylen, yder Tayl tot ſeven-en-vijftigh ſtuyvers: de tweede middelbare/
weghen de thien ſtucx/ ſes en een halve Rialen/ en doet ſes en een
halve Tayl: de derde en kleynſte/ weghen de thien ſtucx/ een vijf
achtendeel Riael/ en doet een ende een ſeſtendeel Tayl. Het ſilver wert
gegoten op den alloy van Kroonen/ ende in’t fatſoen van lange breede
ſtaven/ ofte ſchuyten/ ſonder ſeker gewicht/ maer by den gis: welck
Silver uyt de menighte der ſchuyten/ net tot vijftigh Tayl gewogen
wert/ ende yder 50. guld. in ſacht handigh Papier gebonden/ ende ſoo
met de papieren malkanderen toe getelt: daer is noch een kleyne ſilvere
Munte in ronde boontjens/ mede ſonder gewichte gegoten/ wegende van
Maas, of Schelling/ tot thien Maas, ofte Schellingen toe: daer aen
volghen de Caſiens, de welcke verſcheyden in waerdye zijn/ te weten van
8. tot 26. Schellingen toe/ het duyſent. De El/ ofte Meet-ſtock: de
maet tot de granen/ ende het gewichte van Cartijs, is als geſeyt is/
over al een/ ende ganſch niet onderſcheyden.



AENTEECKENINGE.

Haer gangbaer ſilver, is maer van onſen Kroonen ſilvers deugt, en
wanneer het geſmolten wort, tot Capel ſilver (ſo ſy’t ſommige noemen)
verlieſt men 2 a 23 per cento.

[Wat Vee ende gevogelte.] Gelijck voren verhaelt hebbe/ zijnder
eerſtelijck Paerden/ ende groote menigte beeſten/ ſoo Koeyen als
Stieren/ (alſoo ſy geen beeſten ſnijden) mede overvloedig veel Harten
ende wilde Verckens (als mede tamme Verckens) voorts Beeren/ Honden/
Katten/ ende alle diergelijcke. Gevogelte iſſer mede/ nametlijck
Swanen/ Ganſen/ Entvogels/ Reygers/ Kraan-vogels/ Arenden/ Valcken/
Fayſanten/ Duyven/ Snippen/ Quartels/ Hoenderen/ ende alderley kleyn
gebeente/ dat men bedencken kan.

[Medicinale wateren en andere vremdigheden.] Daer zijn verſcheyde heete
Wateren/ door welcke veel gebreckelijcke menſchen geneſen werden/ als
daer zijn Copere/ Salpeterige/ Solphrige/ Yſerige/ Tinne/ ſoute en
ſoete Wateren; ick hebde daer eenige geſien/ onder anderen een dat
Tinnigh was/ ’t welcke quam uyt een Speloncke/ tegens een hooge berg
ſtaende/ het gat ofte Speloncke was ongevaerlijck thien Voeten in ’t
ronde/ van binnen door zijn diepte heel doncker/ doch van voren/ ſoo
verre men daer in ſien konde/ was deſe mont ofte openinge/ onder/ en
boven/ rontſom vol ſcherpe Steenen/ van fatſoen als korte dicke
Oliphants tanden/ ſeer wonder om ſien/ als een Hayen muyl/ ofte als men
de mont van de Helle te ſchilderen placht: uyt welcke holligheyt/ dit
Water met groote menighte/ nacht ende dagh altijdts geſtadelijck uyt
vlietet; zijnde niet heeter/ als dat een Menſch daer in te ſitten/
verdragen kan.

Een andere hebbe geſien/ die mede tegen den voet van ’t geberghte/ op
het vlacke landt/ niet verre van de Zee geleghen was/ welcke zijn tijt
van water te geven hadde/ als te weeten tweemael ordinaris in ’t
etmael/ t’elcke reyſe een uyr lanck/ maer als de wint hert ooſt deur
waeyden/ ſo komt het dry ende ſomwijl vier mael als voren in’t etmael;
eenen ſteenachtigen put iſſer/ daer dit heete water uyt komt/ de welcke
met ſeer groote zware ſteenen toe geleyt is/ wanneer den tijt naeckt/
ſoo komt dat water met ſulcken krachtigen wint/ ende groote menighte
uyt der aerden gedreven/ dat de groote ſteenen daer op leggende/
beweegt werden/ ſchudden/ ende beven/ makende ſulck een kracht ende
getier/ (wel dry ofte vier vadem hoog inde lucht ſpringende) als’t
geluyt van een grof geſchut: dit water is ſo vehiment heet/ dat
ordenaris water ver nae/ met geen vier ſoo heet kan werden gemaeckt;
doende verſengen daer het (’t ſy wollen ofte linnen) op te vallen komt/
het blijft oock dry mael ſoo langh als ander Water heet/ eer het uyt
ſich ſelven kout wert: de plaetſe om geen ſchade te doen/ is rontom met
een ſteenen muer omtrocken; heeft onder aen de voet verſcheyden
grooten/ die met Rioelen het water inde luyden haer huyſen leyden/ ’t
welcke als geſeyt is/ tot cureringe van veel menſchen gebruyckt wert.

[Dan andere vreemdigheyt.] Het Chinees, Japans, Corees, ende Tonquins
zijn vier ſpraken/ alle vier heel beſonder van den anderen verſcheyden/
ſoo dat den een/ den anderen geen een woort verſtaen kan; oock is haer
ordinari letter van ſchrijven heel contrarie/ ende en gelijcken den
anderen niet/ ſy hebben dan doch noch een ander fatſoen van letteren/
waer inne alle haer geleertheden/ ende ſtudien beſchreven ſtaen door
deſe letteren/ brieven/ ofte ſchriften geſchreven zijnde/ ſullen alle
deſe vier natien (mits datſe geleert/ ende geſtudeert zijn) dat ſelvige
eenigh gheſchrift/ yder in ſijn ſpraeck leſen/ ende verſtaen/ weſende
eenen inhout/ doch vier verſcheyde ſpraken.

[Haer manier van ſchrijven/ rekenen/ en of oock eenige Hiſtorie voor de
Poſteriteyt in het licht brengen.] Sy ſchrijven met pinceelen
ſonderlijcke vaerdigh/ meeſt alle haer boodtſchappen geſchieden door
brieven/ ’t welck om dies wille dat het ſo ras voort gaet/ haer geen
tijt verlettet: het wert by haer voor een konſt gehouden/ ende is een
gaef die in yder niet te vinden is/ veel ſins in weynigh regelen te
konnen ſtellen/ waer toe een yegelijcke tracht/ ende practiſeert: haer
Requeſten/ ſchriften/ ende brieven/ inſonderheyt die haere hooge
overigheyt leſen ſullen/ zijn ſo kort/ nochtans volkomen van
ſubſtantie/ dat het wonder is. De maniere van Italaens Boeck-houden is
by haer niet/ echter zijnſe ſeer keurigh in haer rekeningen/ van
inkoop/ ende verkoop te ſtellen/ en gaet alles wel ordentelijcke/ ende
vaerdigh toe: alſo gaet het oock met haer rekenen/ ’t welcke op een
bort met ronde bollekens/ aen ſtockxkens geſteken (zijnde eenen fatſoen
als dat vande Chineſen, maer grooter zijnde) gheſchiet/ weten daer mede
te rekenen/ addeeren/ multipliceeren/ divideeren/ de regel van drien/
in’t geheel/ ende gebroken te maken/ ’t welcke alles ſoo ras/ ende
vaerdigh/ als in Nederlant, ofte door onſe Nederlanders, dat ordinari
perſoonen/ ende geen overvliegers zijn/ geſchieden kan.

Veel Boecken/ ende Biblioteken zijn daer/ doch ſo abondant/ ende onder
de gemeene Man niet als in Nederlant, ſy leſen oock weynigh/ in
gelijckeniſſe van onſe natie geſproken; de Jaerlijckſe Chronijcke van
’t lant/ wert by den Dayro gehouden/ ende vervolght/ oock werden alle
Boecken vande Dayro, ſijne Heeren/ ende Edelen/ de welcke wel
achthondert ſterck zijn/ mitſgaders van zijne/ ende zijner Heeren
Vrouwen gemaeckt/ want ſy luyden/ ſoo Mannen/ als Vrouwen/ zijnde meeſt
alle maeghſchap/ ende van ’t ſelvighe Geſlachte onder malkanderen/ die
niet anders doen/ als de Welluſten der Werelt ghenieten/ ende haer in
Wijſ heyt oeffenen; ſoo dat oock ygelijcke in dat Geſlachte ſonder
aenſien van ſijn af komſte/ naer merite van ſijn Verſtant/ met Titulen
verhooght/ vermeerdert/ en verheerlijckt/ weder hooghen door haer
ſlechtigheyt verkleent werden: om welcke hare Wijſ heydt/ ende waerdigh
geſlachte/ ſoo hovaerdig/ en groots zijn/ dat ſy niemant anders/ als
haer ſelven achten; houden oock gheen converſatie met yemant als haer
Mede-geſellen; want haer Wooningen/ ende Straten/ aen malkanderen/ ende
rontſomme bemuert/ ende af-geſloten zijn; haer Kledinge is een ander
fatſoen; ſy ſpreken een hooger Tale/ een Spraecke als vooren verhaelt
is/ daer alle haer Geleertheden in beſchreven zijn/ ende zijn meer als
hondert perſoonen onder haer/ die Edelder als de Keyſer gehouden
werden/ ende met hooger/ ende waerdiger Titulen verheerlijckt zijn.








                HISTORIE DER MARTELAREN, DIE IN JAPAN OM
            DE ROOMSCHE CATHOLIJCKE RELIGIE, SCHRICKELIJCKE,
             ENDE ONVERDRAGHELIJCKE PIJNEN GHELEDEN HEBBEN,
                     OFTE GHEDOODT ZIJN, BESCHREVEN
                                  DOOR

                            REYER GYSBERTSZ.


Sedert dat het leſte van’t Jaer 1622. ende het begin van’t Jaer 1623.
in Nangaſacque ontrent hondert-en-dertigh perſonen/ ſoo Mans/ Vrouwen/
als Kinderen/ zijn verbrant/ ende onthooft/ daer mede onder andere
Geeſtelijcke gheweeſt zijn de twee Papen/ die hier ſoo lange in de
Logie geſeten hadden/ ende by de Vloot van Defenſie/ komende uyt de
Manilla, ofte het Schip de Elizabeth, omtrent Ila formoſa verovert
waren/ te weten/ Don Pedro de Suynego, Spaengiaert, ende Louys Pieterſz
van Antwerpen: onder de verbranden/ is oock geweeſt een Italiaen,
genaemt Spinelo van Genua, oock noch een Nederlander, nevens meer
andere Portugeſen, ende Spaenſche Papen/ ende de reſt Japanders, die de
Papen geherberght/ ende Huyſ-veſtinge verleent hadden/ als mede de
naeſte gebueren/ volgens de Japanſche couſtume is/ te weten/ dat als
dito Suynego, en Louys Pieterſz. geinciteert werden/ verbrant/ ende
onthooft werden/ omtrent 130. Perſoonen/ ende de volgende reys 100. ſo
Mans/ Vrouwen/ als Kinderen/ daer mede onder ſijn gheweeſt/ den
Japanſchen Schrijver/ ende eenen Tolck vande Logie/ die met de Papen/
die hier gheſeten/ ende gheconſpireert hadden/ om haer los te helpen/
ghelijck ſy ’t ſelve oock onderleyt hadden/ doch werden wederom
bekomen; dit wierde by de Japanders te hooger genomen/ ſelfs omdat ſy
Dienaers hier ten huyſe waren/ waer over oock gene genade voor haer te
bekomen was.

Om deſe/ ende de naervolgende brandingen wel te verſtaen/ ſullen dit
wat breeder aenwijſen/ om niet by elcke brandinge/ in ’t particulier
yet aen te wijſen/ hoe/ ende in wat maniere het gheſchiedt. ’s Avonds
te vooren/ als daer yemandt ſal ghebrandt worden/ wert op een Becken
gheſlagen/ ende om-gheroepen/ dat yder Huys/ ter plaetſe daer de
brandinghe ſal gheſchieden/ ſal brenghen/ 2. 3. 4. oft 5. boſſen
Brant-hout/ meer/ ofte min/ na datter vele zijn om verbrant te werden;
yeder ſtraet heeft eenen Overſten/ volgens Japanſche couſtuyme/ die
daer op moet letten/ dat van yeder huys ſulck hout ontfangen wordt; ’t
zy dan dat ſy Chriſtenen zijn/ of Heydenen: daer werden ter plaetſen
daer ’t geſchiet ſoo veel palen opgerecht/ alſter perſoonen zijn/ om
verbrant te werden/ ende het hout werdt rontom geleyt/ omtrent ſtijf
anderhalf vademen van de palen/ daer wert een inganck ghelaten/ om de
delincquanten in te brenghen/ die alſdan met een ſlecht koordeken/ met
de eene handt ſoo hoogh op ghebonden werden/ als ſy konnen/ de andere
los-latende/ de voeten werden oock om leegh aenden pael gebonden/ den
inganck toegheſtopt zijnde/ ende het hout hoogh/ en effen ghenoegh
gheleydt zijnde/ rontom werdt het vyer aen alle kanten daer in
gheſteecken/ ſoo dat de arme Menſchen meer verſmoort/ of gebraden/ als
verbrant werden: als Don Pedro de Suynego, ende Louys Pieterſz.
verbrant waren/ zijn des nachts eenige Portugeſen, ende Japanſche
Chriſtenen ter plaetſe gegaen/ ende hebben vande lichamen/ die niet
half gaer waren/ diverſche ſtucken af-geſneden/ om het ſelve alſoo/
volghens Roomſche Chriſtenen ghebruyck/ voor Heylighdom der Martelaren
te ghebruycken; waer over ’s morgens weynigh vande geexecuteerden te
vinden was. Dit heeft de Regierders van Nangaſacque aldaer ſeer
verdrooten/ ende daer over ſeer verſtoort zijnde/ hebben korts daer
nae/ als Spinola, ende de voornoemde Nederlander met haer gheſelſchap
verbrandt werden: bevolen dat men in een kuyl een deel hout ſoude
ſmijten/ ende de verbrande lichamen daer op leggen/ ende wederom veel
hout daer boven op doen/ ſtekende alſo den brant daer in/ tot dat het
alles tot aſſchen verbrant was/ welcke aſſche ſy alſdan verre ghenoegh
in Zee brengen lieten/ op dat gheen gedachteniſſe daer van tot eenighe
ſuperſtitie ſoude ghebruyckt werden. Voor deſen zijnder in Nangaſacque
eenige onthooft/ waer van de hoofden ende lichamen wel vijf Japonſche
Mijlen in Zee ghebracht werden: niet teghenſtaende/ affirmeeren dito
Chriſtenen/ ende gheloven oock dat het waer is/ dat dito hoofden
wederom te Lande zijn gekomen/ daer ſy veel ſpuls mede gemaeckt hebben/
ende die als Heylighdom wegh gheſonden. Als den voorſz. Spinola, ende
ſijn geſelſchap verbrant wert/ was onder de ſelve/ als boven een
Nederlander van Bruſſel, die binnen in ’t perck komende/ hem niet en
wilde laten binden/ maer viel op ſijn knien/ ende om-vatte een der
palen/ met beyde ſijn Armen/ blijvende alſo met het aenſicht tegen de
Aerde ligghen/ tot dat hy doot was; vijf anderen die de palen wat dicht
by den anderen ſtonden/ ende oock boven de wint waren/ ſoo dat haer het
vyer minſt/ ofte langſaemſt/ beſchadigen konde/ maeckten met haer
boven-lijf/ eenighe wint/ daer ſy den anderen/ ſoo veel doenelijck was
mede verkoelden/ ende malkanderen met woorden vertrooſten/ tot dat ſy
verſmacht waeren. Twee anderen/ die wat naerder onder de wint waren/
ende de vlamme haer touwen verbranden/ zijn door ’t vyer gheſprongen/
ſeer verbrant zijnde/ verſochten af te vallen/ om alſoo haer leven te
ſalveeren/ doch werde vande Juſtitie/ die tot de executie geordonneert
waren/ met ſtocken/ en ſpietſen weder in ’t vyer gheſtoten/ ſeggende/
dat ſy nu af wilden vallen/ uyt gheen rechte ernſt en quam/ maer alleen
om dat ſy de pijn des vyers niet verdragen en konden/ daer over oock
geen genade voor haer en was/ ſy mochten ’t ſelve eer bedacht hebben/
veel andere meer diergelijcke grouwelijcke dinghen te dier tijt
geſchiet/ ſouden hier van konnen vermanen/ maer achten dit genoegh ſal
zijn.

Met dit voorgaende/ ſcheen de vervolginge op-gehouden te zijn/ tot dat
in Januario 1624. in Jedo een Paep ghevanghen werde/ ende de Weert die
hem herberghde/ met ſijn gantſche Familie/ ende meer andere Perſoonen
tot 127. a 128. toe/ die al t’ſamen een mijl van Jedo, by een plaetſe
genaemt Suniagouw verbrant werde/ alſo ſijne Majeſt. ſeer verſtoort
was/ dat ter plaetſe (daer hy ſijne reſidentie hielt) Chriſtenen/
inſonderheyt Papen gevonden wierden: daer de Paep in huys gevonden
wert/ was een ſeer rijck Man/ ende werde verraden van een verlochent
Chriſten/ die hem gheveynſde noch Chriſten te weſen/ ende een Aelmiſſe
verſocht/ ende bequam/ waer over hy de kenniſſe van al de ſaken
verkreghen hebbende/ de Rechters ’t ſelve aen diende/ ende tot een
recompenſe kreegh des Mans huys/ ende al ſijn goet/ met expres verbodt/
dat men het ſelve hem niet moſte verwijten/ noch ſchampere woorden
geven/ op groote ſtraffe/ om alſoo meer andere te bewegen/ ſulcks in ’t
werck te ſtellen.

De Broeder vanden Heer van Firando Ginterrodom, die in Jedo, als
Oſtagier/ ende Agent voor ſijne Broeder lagh/ heeft het ſelve datelijck
herwaerts gheadviſeert/ ſo dat in ’t leſte van Januarij/ zijnde noch
hunne nieuwe Jaers feeſt/ als de tijdinghe quam/ heeft de Heer alhier/
ende op alle de plaetſen onder zijn ghebiedt ſtaende/ ſeer ſcharp
onderſoeck over de Chriſtenen ghedaen/ die niet af en wilde vallen/
zijn datelijck al omghebracht: hier in Firando waren ſeer veel
Chriſtenen/ ten reſpect het een kleyne plaetſe is/ doch zijnder niet
dan ſes-en-dertigh/ of ſeven-en-dertigh ghedoot/ d’andere zijn altemael
afghevallen; onder de ghedooden hebben gheſien een Jonghſken van ſes a
ſeven Jaren/ dat met ſoo grooten vrolijckheydt nae de doodt ginck/
ſegghende/ ende ſinghende Chriſtelijcke Liedekens op Japons, dat het
ſelve te verwonderen was van ſoo kleynen Kindt/ ſy werden alle met een
Barcque ghebracht aen ’t N. ofte N. W. zijde van dit Eylandt/ alwaer
ſtercke Stroomen loopen/ ende ſeer diep water is/ werden met eenighe
Steenen aen ’t Lijf ghebonden/ ende alſoo over boort gheſmeten: De
Graven daer eenighe Steenen of andere teeckenen op ſtonden/ daer
Chriſtenen onder begraven laghen/ zijn altemael in Zee gebracht/ ende
de plaetſe ſlecht gemaeckt/ op datmen niet ſoude konnen ſien waer die
leggen: Soo iſſer op alle de omleggende plaetſen onder ſijn gebiet
ſtaende oock mede ghehandelt/ onder de ghevanghenen was eenen onſen
Tolck Lion ghenaemt/ met ſijn Huyſ-gheſin/ Vader/ Moeder/ ende alle
ſijn Wijfs Vrienden/ tot het ghetal van honderdt Perſoonen/ daer onder
waren ſijn twee kleyne Kinderen/ daer van het eene noch aen de borſt
lagh: Ick ſondt een Aſſiſtent/ ghenaemt Symon Symonſz. derwaerts/ ende
dede hem preſenteren de Kinderkens vande Compagnies wegen op te voeden/
ſoo hy die aen my wilde langhen; het welcke hy refuſeerde/ ſeggende:
dat hy de Kinderen met hem wilde nemen. Daer was onder deſe 10.
Perſoonen een Kint van omtrent vijf Jaren en een half/ daer teghens
Symon ſeyde: Wel Jonghen/ waerom zijt ghy hier? Daer op het Kindt ſeer
vrolijck antwoorde: Om dat ick een Chriſten ben. Daer worde groote
neerſtigheyt gedaen/ om deſen Tolck te doen afvallen/ werde oock veel
dagen na d’anderen opgehouden/ ende alſoo men ſeyde dat hy ’s
anderdaeghs ſoude gheſtorven hebben met al de ſijne/ liet hem de
Gouverneur ontrent midder nacht ſegghen/ dat hy hem datelijck nae
Nangaſacque met alle ſijn gheſelſchap ſoude vervoegen/ waer over hy
noch deſelve nacht inde Logie ſijn afſcheyd quam nemen; of hem deſe
ghenade gheſchiede ter liefde van ons/ ofte om de langhe kenniſſe die
de Heer aen hem ghehadt hadde/ alſoo onſe Tolcken daghelijcks by ſijn
Ge. van doen hebben/ wanneer hy hier is/ is onbekent. Met hem worde
noch een van de Enghelſche haer Tolcken/ ende noch een of twee andere/
die al t’ſamen uyt Nangaſack van afkomſte waren/ derwaerts geſonden/
als niet willende dooden die onder een ander Heers ghebiedt behoorden/
om de ſaecke alſoo een ſchijn te geven.

Dit gedaen zijnde/ werden alle de Huyſ-waerden van elck Huys in een van
de Kercken in Firando ontboden/ alwaer ſy voor haren Godt ſweeren
moeſten/ dat daer gheen Chriſtenen in haer Huys waren/ ofte onderworpen
haer ſeer grouwelijcke ſtraffe/ ſoo ’t contrarie bevonden werden/ het
welck ſy al t’ſamen met haer bloedt hebben onderteyckent/ dat ſy uyt
haer vingeren/ uyt haer hand/ oft waer ſy willen uyt haer lichamen
trocken/ door ’t ſnijden van een Mes/ doch meeſt uyt de kleyne vinger
van haer ſlincker handt.

In Nangaſacque bleef het evenwel heel ſtil met de Chriſtenen/ dan
datter ſoo nu ende dan een Paep wel hier of daer ghevanghen worde/
onder anderen den vijfthienden Meert 1626. iſſer een half Mijl buyten
Nangaſacque een Spaenſche Paep gevanghen/ een out Man/ die wel veertigh
Jaer hier in Jappon ſijn reſidentie ghehouden heeft: Den Gouverneur
Gonrocque ſcheen niet veel ſins in het vergieten van menſchen bloet te
hebben/ ſoo dat hy oock altijdt ſieckelijck was/ ofte hem geveynſde te
zijn/ ſoo veel ick aen hem konde bemercken: als ick by hem ben
gheweeſt/ ſcheen hy eenige quellinge te hebben/ ſoo dat hy nacht/ noch
dagh ruſten en konde/ ſoo hy ſeyde/ ende over ſulcx geſtadelijck
ſolliciteerde/ om van ſijn dienſt ontſlaghen te zijn/ het welcke hy in
’t Jaer 1626. heeft verkreghen/ ende is in ſijn plaetſe geordonneert
den Edelman ofte Heer zijnde van des Keyſers volck/ ghenaemt
Kauwaytſdo, een Man ſeer vermaert in kloeckheydt/ ende
rechtveerdigheyt/ maer oock ſeer ſtraf/ doch de experientie heeft
beweſen/ dat hy niet ſoo ſtraf is geweeſt/ als hy wel vermaert was/ ſoo
dat de Chriſtenen in Nangaſacque voor ſijn komſte ſeer vreeſden/ te
meer alſoo die van Nangaſacque voor deſen altijdt van Koop-luyden/ ende
andere particuliere perſoonen geregeert zijn geweeſt/ zijnde de
Gouverneur als een Factor van ſijne Majeſteyt om van de vreemdelinghen
die daer komen te ontfanghen/ ende te koopen alſulcke goederen als
ſijne Majeſteyt van doen heeft/ ſoo dat daer geen Edelman te voren in
Nangaſacque bekent was: want den Japanſchen Adel is boven eenige andere
Natie hoogmoedigh ende trots/ achten geen Koop-luyden/ of particuliere
perſoonen/ dat dito Chriſtenen te meer dede vreeſen.

Anno 1626. deſen nieuwen Gouverneur Kauwaytſdo den 17. Junij in
Nangaſacque arriverende/ heeft den 19. dito. drie-en-vijftigh palen
laten ſtellen/ ende het brand-hout daer ronds-omme leggen/ ontrent
anderhalf Vadem van de palen af/ gelijck hier de coſtuyme is: den
twintighſten dito/ heeft voorts doen brenghen derthien Perſoonen om te
verbranden/ te weten/ drie Papen/ als Franciſco Parquero Biſſchop/ oudt
’t ſeventigh jaren/ Portugees, den tweeden Balthazar de Tores, een
Predicker/ out acht-en-ſeſtigh jaren/ Spangiaert, den derden Iwan
Baptiſt oock een Predicker/out ſeven-en-vijftigh jaren/ Italiaen, noch
vijf Portugeſen/ zijnde Albremen Joſſe met ſijn Soon/ een Jongen van
veerthien Jaren/ Baltehazar de Solſe, Piloot/ zijnde een man die in
Nangaſacque een ſchoon huys/ ende een ſeer treffelijck/ groot/ ende
playſierigh Hof heeft/ Iwan de Coſte, oock een Piloot/ ende Diego de
Coſta, zijnde in Nangaſacque geboren/ noch vijf Japanders/ die de Papen
ſo nu/ en dan geherberght hebben: De Papen/ ende Japanders zijn
volſtandigh gheſtorven/ maer de vijf Portugeſen zijn af-gevallen/ ende
hebben voorts de Afgoden aangebeden/ ende haer op ſijn Jappaens laten
ſcheren: Deſe en ſouden niet verbrant zijn geworden om datſe Chriſtenen
waren/ maer om dat ſy teghens het verbodt van den Keyſer wederom in
Japan waren gekomen haer Vrouwen ende kinderen beſoecken/ alſoo ſy daer
getrout waren/ ende de drie daer Vrouwen/ ende kinderen hadden/ de twee
andere haer Moeders/ ſoo dat haer ’t afvallen weynig gebaet ſoude
hebben/ ten ware dat ſy haer hadden laten leven/ om het quaet exempel/
dat ſy de Japanſche Chriſtenen/ met haer afvallen ſouden geven.

Den twaelfden Julij/ zijnder wederom negen perſoonen gejuſtificeert/ te
weten/ vijf Mans perſoonen verbrandt/ drie Vrouwen/ met een Joncxken/
out omtrent vijf of ſes Jaren onthooft/ dit is volk dat de Papen
geherberght hebben/ daer ſitter oock noch veel ghevanghen/ die al
verweſen zijn: dan de Gouverneur was haeſtigh nae Miaco ontboden/ daer
den Keyſer gearriveert is/ dat par avonture eenige/ haer leven doet
verlengen.

Den negenentwintighſten Julij/ iſſer wederom buyten Nangaſacque in
Umbra een Paep gevanghen/ die hem ſeer armelijck by de Lazariſen in
kleyne Hutjens/ die ſy hier/ en daer in ’t velt op ſlaen/ alſoo ſy inde
Steden niet gedooght werden te woonen/ daer hy hem ettelijcke Jaren
onderhouden heeft/ om te minder ſuſpitie van hem te hebben/ alſoo de
Lazariſen/ die daer in Japan veel zijn/ ſeer geſchout werden/ ende niet
lichtelijck yemant in haer Hutgens/ ofte koytgens (die ſeer miſerabel
zijn) komen/ ’t zijn oock maer kleyne dincxkens/ die ſy van ſtroo op
maecken/ om des nachts voor de regen bevrijt te zijn/ des daeghs gaen
ſy om Aelmiſſen uyt.

Den Gouverneur Kauwaytſdo ſiende dat de Chriſtenen ſeer ſtantvaſtich
zijnde/ ende haer getal noch ſeer groot was in Nangaſacque, ſoo dat hy
noch al veel duyſenden om te brengen ſoude hebben eer die alle
uyt-geroeyt ſouden zijn/ heeft een ander practijcke bedacht: hy/ ende
Pheſodonne, hebben nu al veel daghen doende geweeſt/ gelijck ſy noch
doende zijn/ om de Chriſtenen te dwingen/ dat ſy moeten verklaren by
eede/ op peene van groote ſtraffe/ wat/ of hoe veel geldt ſy ter See
hebben/ ’t ſy met Portugeſen, Japanders, ofte Chineſen, ’t ſy oock op
Bodemerye/ ofte met hare eygen Dienaers/ ofte volck/ het welcke ſy alle
ſeer perfeckt aen teeckenen/ ende het vaertuygh dat inne komt/ haer
Viſateurs binnen ſtellen/ ende de goederen van ſulcken perſoon aen
taſten als verbuert: dit gaet meeſt teghen de rijcken/ ſoo datter veel
af vallen; te meer/ oock alſoo hy haer dreyght/ dat ſy de doodt doch
niet ontgaen ſullen: doch dit alles met vriendelijcke woorden/ ende by
maniere van raetgevinge; die arm ende behoeftigh zijn/ dreyght hy ſeer
ſcharp/ ſoo ſy niet willen af vallen/ ter contrarie ſoo ſy hem willen
gehoor geven/ belooft hy haer veel/ om aen gelt/ ende aen goet te
helpen/ ende anderſins behulpig te weſen/ gelijck hy oock metterdaet
doet aen de gene die afvallen/ gevende aen de een Huyſen/ aen de andere
Erven/ van de ghene die om-gebracht worden; anderen wederom logeert hy
de gekomene Chineſen die met haer Joncquien (welcker getal wel over de
tſeſtigh is ſoo groot als kleyn) ghekomen zijn/ ende dito Chineſen,
alle haer goederen verkoopende/ doet hy betalen thien par cento aen
haer Waerden/ daer voor ſy genieten brant/ licht/ ende hier door
raecken veel armen/ die niet aen de koſt wiſten te komen/ aen een
kleyne rijckdom. De Portugeſche Koop-luyden/ die met de Galiotten
ghekomen zijn/ mogen tot geen Chriſtenen t’huys legghen/ gelijck voor
deſen/ ten ſy de ſelve af vallen; daer moghen oock ghene Chriſtenen by
haer komen/ ofte met haer Koopmanſchappen/ gelijck voor deſen/ als ſy
meerder vryheydt hadden/ oock handelden de Portugeſen liever met de
Chriſtenen/ als andere/ ende betrouden die beter/ daer door veel
Chriſtenen voort gheholpen werden/ dat nu niet meer magh gheſchieden:
Met deſe/ ende dierghelijcke middelen brenght hy meer Volcks tot Af
val/ als hy wel met groot Rigeur ſoude gedaen hebben.

Den achtſten October/ dede de nieuwe Gouverneur alle de verloochende
Chriſtenen/ ofte nieuwe Heydenen/ in hare beſte Kleederen by hem komen/
welcker getal over de vijfthien hondert was/ hy heeft haer met eenige
beleefde Woorden aen gheſproocken/ ende belofteniſſe van verder hulpe/
en faveur te bewijſen ghegeven/ om alſoo door haer exempel alle de
andere mede te brenghen tot af-val/ de Gouverneur is van zijn Majeſt.
ten Hoove ontboden/ dies hy preparatie maeckt om te vertrecken/ ſoo dat
apparent dit Jaer by het voorgaende gelaten ſal werden.

Anno 1627. den achtſten February/ zijn in een Dorp (omtrent een mijl
van Nangaſacque, ghenaemt Mongy, doch ſtaet onder de Heer van Arrima,
ghenaemt Bongemendo) twaelf perſoonen/ ſoo Vrouwen/ als Mannen
ghevanghen/ die al t’ſamen Roomſche Chriſtenen waren/ ende op deſe
naevolghende wijſe getormenteert: Eerſtelijck hebben ſy een heet yſer
genomen/ ende hebben al de twaelf perſoonen/ een brant-merck aen haer
voor-hooft gegeven/ ende daer nae vraeghden haer de Rechters/ of ſy
wilden af vallen/ ende haer geloof verſaecken? daer op ſy reſolutelijck
antwoorden/ neen: daer is maer een Godt/ daer door ſy konden ſaligh
werden/ daerom konden ſy die niet verloochenen. Hier op heeft men haer
wederom twee brant-mercken gegeven/ op yder wangh/ ofte kaecken/ ende
alſo ſy niet wilden renegeeren/ heeft men haer moeder-naeckt ontkleet/
ſo wel de vrouwen/ als Mans/ ende armen/ ende beenen uyt-geſtreckt
geworden/ hebben ſyſe met tamelijcke dicke rieden ſeer jammerlijck
gheſlaghen/ tot datſe bykans doodt waeren; ende alſoo ſy doen niet
wilden renegheeren/ hebben ſyſe met heete yſers aen haer ſchamel-heden
ghebrandt/ ſoo wel Vrouwen/ als Mans/ ende op andere teere plaetſen
haers Lichaems: Onder deſe twaelf perſoonen/ is gheweeſt een Kindt van
ſes jaren/ dat alle de voornoemde tormenten/ mede aen zijn teer Lichaem
heeft uyt-geſtaen/ ende alſoo volſtandigh als een van de groote
gebleven: Dit ghepaſſeert zijnde/ ende alle volſtandigh blijvende/ zijn
weder in de ghevanckeniſſe gheleydt/ middelertijdt zijnder meer andere
ghevanghen/ tot het ghetal van een-en-veertigh toe/ die alle op
veelderley wijſe getormenteert zijn gheworden/ met ſtocken/ ende rieden
jammerlijck geſlagen/ met heete yſers op alle de teere plaetſen haers
lichaems gebrant/ ende veel dirgelijke tormenten te lange hier te
verhalen/ oock eenige de vingeren van de handen/ ende de teenen van de
voeten af gehouwen: dan alſoo ſy door geen tormenten waren te beweghen
tot verloocheninge van haer gheloof/ ſoo zijn ſy op de naevolgende
wijſe om-ghebracht/ ſeventhien der ſelver zijn in Zee verdroncken/ daer
onder een Man was/ met zijn Vrouw/ ende drie Kinderen/ d’een oudt
ſeventhien Jaeren/ d’ander derthien/ ende een van ſes Jaren; dit
jonghſte/ als het ſagh Vader/ Moeder/ Suſter/ Broeder/ ende zijn ander
gheſelſchap/ de ſteenen om den hals/ ende om ’t lijf binden/ ende ſy
het Kint oock grepen/ om het ſelve te doen/ wilde het daer niet wel
aen/ Waer over de Heeren d’Ouders vraeghden/ of ſy het wilden laten
leven/ daer d’Ouders op antwoorden/ dat ſy het met haer wilden hebben.
Soo is dit onnooſel Kindt/ met alle de anderen in See gheworpen. (Hier
is te weten/ dat d’Ouders/ volghens deſe Landts coſtuyme/ macht over
leven/ ende doodt van haer Kinderen hebben) voorts zijnder acht
perſoonen/ nae dat ſy met alle tormenten verſocht waren onthooft; ende
de reſterende ſeſthien perſoonen zijn ghebracht op een plaetſe in
Jappans ghenaemt Singock, ofte op onſe ſpraecke de Hel; zijnde een
groot ziedent heet water/ dat onder uyt een ſteylen berch komt met een
groot gedruys/ op welcken bergh ſy deſe arme menſchen brachten/ ende
als ſy die op den punt der ſelver geſtelt hadden/ hebben ſy haer noch
gevraeght/ of ſy wilden verloochenen? ende alſoo ſy neen ſeyden/ hebben
ſyſe van boven neder in dit ziedende heet water gheſtooten/ ende hebben
alſoo deſe arme Martelaers/ haer zielen met een groote ſtantvaſtigheydt
Gode op-gheoffert. Over hare ſtantvaſtigheydt is grootelijcks te
verwonderen/ dewijle ſy ſoo weynigh in Godts woort ghefondeert zijn/
ſoo dat men het eer een hertneckigheyt/ als ſtantvaſtigheyt ſoude mogen
noemen: (want ſoo veel de Schrift belanght) weten ſy weynigh/ ende
konnen ſoo een Pater-noſter/ ende een Ave Maria leſen/ ende voorts
eenige gebedekens der Heyligen/ dit iſt principaelſte dat ſy uyt de
Schrift weten: vande Papen wort haer voorts in gedruct/ niet te
verloochenen op ’t verlies van haer ſaligheyt/ met veel grouwelijcke
dreygementen; het is te verwonderen/ daer ſy ſoo kleynen fondament uyt
de H. Schrift hebben/ datmen daer noch onder haer vint/ die ſoo
ſtantvaſtigh zijn/ ende ſo veel ongelooffelijcke tormenten uyt-ſtaen.

Den veerthienden Maijo/ zijn in Arrima wederom neghen Chriſtenen
om-ghebracht/ ſeven Mans/ ende twee Vrouwen/ ſy zijn gelijck de
voorgaende/ met alle manieren van tormenten verſocht/ ende alſo ſy
volſtandig bleven/ ende om te ſterven gevoert werden/ nae ’t
boven-verhaelde heet water/ hebben ſy den naem Jeſum, ende Maria, na de
Roomſche wijſe/ aen-geroepen/ ’t welck haer diverſche reyſen verboden
wert/ dan alſoo ſy het evenwel niet en wilden laten/ heeft men haer een
gebidt in de mont geleyt/ daer mede ſy niet meer en konden ſpreken/ aen
’t heet water gekomen zijnde/ heeft men haer met water-ſcheppers van ’t
ſelve heet water/ over haer lichaem ghedrupt/ ende ſachtjes ghegoten/
inſonderheydt op haer ſwackſte leden/ ende daer na gevraeght/ oft ſy
wilden verloochenen/ maer alſo ſy volſtandigh bleven/ heeft men haer
gebonden/ ende in ’t ſelve heet water geworpen/ ende daer verdroncken.

De Gouverneur Kauwaytſdo wederom van Jedo in Nangaſacq gearriveert
zijnde/ heeft den acht-en-twintighſten Julij doen verbranden/ een
Spaenſchen Paep/ die het voorleden Jaer/ in een Lazarus huyſken
gevangen worde/ oudt omtrent ſes-en-dertigh Jaren/ met twee zijnder
Dienaers Japanders, ende drie Lazariſen/ daer hy by huys gehouden
heeft/ nu in ’t een/ dan in ’t ander Hutken; daer ſitten noch drie
Papen gevangen/ daer toe de palen al gherecht zijn; ſoo datter over een
dagh/ of twee/ noch twee/ of drie ſullen verbrant werden/ met de
Huys-waerden die haer gheherberght hebben/ de Vrouwen/ ende Kinderen
ſullen onthooft werden/ ſy zijn al verweſen/ ende hebben hare ſententie
al ontfangen.

Den ſeventhienden Auguſti/ waren vijf Perſonen verweſen om te
verbranden/ drie Mannen/ ende twee Vrouwen/ de Vrouwen zijn
af-gevallen/ maer de mans zijn verbrandt: den eenen was een Paep/ doch
een gheboren Japander, ghenaemt Thomas Soyſe, ofte op ’t duyſch Thomas
Tolck, was een gheleert Man/ heeft wel eer in Nangaſacque ghepredickt/
doen de Chriſtenen aldaer noch in haer fleur waren/ by hem zijn veel
naemen ghevonden/ van Chriſtenen/ van de om-ligghende plaetſen van
Nangaſacque, ſo Ombra, als Arrima, daer over veel duyſenden haere namen
bekent zijn geworden/ die haer ſelven ſtil hielden/ daer men niet af en
wiſte/ daer nu ſeer jammerlijck mede ghehandelt werdt; ſoo dat ſy
moeten afvallen/ door langhduurighe tormenten/ ofte worden jammerlijck
om-ghebracht: d’andere twee was den Vader/ ende den Soon/ daer deſe
Paep in huys ghevanghen werdt.

In Nangaſacque hebben wederom een nieuwe vont gevonden/ om Heydens te
maecken: de Gouverneur heeft twaelf/ of derthien Perſonen/ boven nae
Jedo gheſonden/ daer onder twee ſtock oude Mannen zijn/ ſeer rijck/
ende by de voorgaende Keyſeren/ altijt in regieringe van Nangaſacque
geweeſt/ ſoo dat ſy te Hove ſeer wel bekent zijn/ ſoo wel om haer
Officien dien ſy bedient hebben/ als om haere Rijckdommen. De andere
ſijne Soonen/ Swaghers/ ende andere Vrienden/ die haer accompagneeren/
ende al t’ſamen (ſoo ’t ſchijnt) wel ghereſolveert zijn/ om te ſterven;
ſy zijn den vijfthienden Auguſti/ hier ghepaſſeert/ wat uyt-komſte ſy
ſullen hebben/ ſal den tijdt leeren. Het ander particulier Volck/ die
gheen middel en hebben/ zijn buyten de Stadt int Geberghte ghejaeght/
met expres verbodt/ ende opſicht die daer op is/ dat ſy in gheen van de
omlegghende Dorpen moghen komen/ noch oock weder in de Stadt geen
Hutgens/ ofte dack boven haer hooft moghen hebben/ om voor de reghen/
ofte Son beſchut te zijn; maer ghelijck als de Beeſten in ’t Velt
blijven legghen. Daer zijn opſienders geordonneert/ die al de
quartieren ronts-om door loopen/ om waer ſy eenigh ſtroo t’ſamen ſien
ghebonden/ daer yemandt voor de reghen/ ofte Son ſoude konnen
onderſchuylen/ datelijcken aen brandt te ſteecken. In Nangaſacque iſſer
veele van de Chriſtenen/ haer deuren/ ende venſters toe-geſpijckert/
ſoo dat ſy niet uyten huys en moghen gaen/ yets van buyten van doen
hebbende/ moet haer door hare gebueren/ ofte anderſints door gaten
toe-gheſteecken werden. Veele die’er met haer handt-werck gheneeren/
zijn de ſelve handt-wercken verboden op groote ſtraffe: oock durft haer
niemant te werck ſtellen. Het varende volck/ dat met de Joncquen nae
alle quartieren/ daer de Japanders handelen/ varen/ en moghen geene uyt
het lant vertrecken/ ten zy dat ſy afvallen. Dit varende volck/ waren
meeſt al te ſamen Chriſtenen/ waer over ſeer veel Volcks afvalt: niet
alleen het varende Volck/ die niet anders weten/ ofte konnen om den
koſt mede te winnen/ als varen/ maer oock van alle de boven-genoemde/
inſonderheyt van de ghene die in ’t gheberghte van Nangaſacque gebannen
zijn/ werter vele ſeer beweeght/ door het geſtadigh huylen/ ende
krijten der Kinderen/ ende Vrouwen/ die de hitte des daeghs/ koude des
nachts/ reghen/ ende windt/ niet en konnen verdraghen/ de Lichamen
ſwellen als Padden/ van dit ongemack; ſoo dat veele Mannen/ die wel
voor ghenomen hadden/ niet af te vallen/ door alle deſe voorverhaelde
qualen/ het ſelve niet en konnen uyt-voeren.

Den ſeventhienden Auguſti/ zijnder in Nangaſacque achthien Perſonen
ghejuſtificeert/ thien der ſelver verbrant/ waer onder twee
Franciſcaner Monicken waren/ de eene genaemt Franciſco, out omtrent
vijftigh Jaren/ de andere waren Japanders, te weten/ ſes Mans
Perſoonen/ ende twee Vrouwen/ de eene 63. ende d’ander 61. jaer out/ de
reſterende acht/ zijn onthooft/ vier Mans Perſoonen/ een Vrou/ ende
Kinderen/ twee Kinderen out omtrent/ vier a vijf Jaren/ ende een van
drie Jaer.

Den 26. October/ maeckte de Gouverneur Kauwaytſdo preparatie om na Jedo
te vertrecken/ alſoo hy wederom te Hove moſte komen: daer zijn vijf
Jappaenſche Heeren met Vrouwen/ ende Kinderen/ ſoo dat in alles/
omtrent een a twee-en-dertigh Perſoonen ſterck zijn/ die oock Roomſche
Chriſtenen zijn/ het is van het Volck van Fidecoſamma, den rechten/
ende laetſten Keyſer van dat gheſlacht/ ’t welck in den jare 1616. door
’t in-nemen van Oſacka wegh gheraeckt is: ’t zijn [Nota/ men heeft hier
na vernomen met de wederom komſte vande Galiotten/ dat alle dit Volck
in Maccou door de groote Peſte ofte eenige andere ſieckten die aldaer
waren/ gestorvē zijn/ uytgheſondert een oude vrou.] Heeren van ſeer
grooten aenſien/ by hem geweeſt: (ſoo men ſeyt) de Galiotten worden
gedwongen/ haer mede te nemen nae Maccou, met hare gantſche Familie/
met expres verbodt/ haer niet in Maccou te houden/ maer mette eerſte
ghelegentheyt nae Goa te ſenden; ſoo ’t hier nae contrarie gehoort
wort/ ſoo ſullen de Portugeſen met haere Galiotten hier komende/ lijf/
ende goedt verbeurt hebben: wat d’oorſake is/ dat deſe uyt het landt
gheſonden werden/ is ons onbekent/ of het om haer hooghe af-komſte/
ofte groot gheſlacht is/ blijft heel ſecreet/ ſoo dat men de rechte
oorſaeck daer van niet en kan vernemen.

Anno 1628. ten tijde de Gouverneur Kauwaytſdo boven in Jedo is
gheweeſt/ heeft dat volckjen dat op ’t geberghte geweeſt is/ omtrent
Nangaſacque een weynigh verlichteniſſe gehadt/ zijn wel inde Stadt/
haer vrienden komen beſoecken/ ende andere aelmiſſen halen/ oock de
vrienden haer buyten gaen beſoecken/ ende onder d’Hutjens by den
anderen gheſchuylt/ ende inde naeſte huyſkens oock wel by den anderen
ghekomen/ ſoo dat haer de winter verdragelijck gheweeſt is/ als den
voorgaenden Somer/ tot dat in ’t leſte van Julij/ de Gouverneur
Kauwaytſdo weder gekomen zijnde/ dito Chriſtenen die ’t voorleden jaer
op ’t gebergte gebannen waren/ ſijnde 348. perſoonen die niet
af-gevallen waren/ nae Arrima gebracht/ alwaer ſy onnatuurlijcker wijſe
geſtadigh gepijnight wierden/ te weten/ met heet water begoten/ met
heete yſers gebrant/ met rieten geſlagen/ heele dagen moeder-naeckt in
de hitte van de Son/ ’s nachts inde koude/ ende vele diergelijcke
tormenten/ tobbens met Slangen voor haer geſet/ dreygende haer daer in
te ſetten/ rooſters ghemaeckt/ met hout daer onder gheleydt/ dreygende/
hare kinderen daer op te braden/ in haer preſentie: eenige die door
alle deſe pijnen ſieck worden/ dat ſy vreeſden te ſullen ſterven;
ſiende dat ſy de pijne niet langer konnen verdragen/ hebben de ſelve
door Doctoren wederom laten cureeren/ maer als ſy wederom tot kracht
gekomen waren/ zijnde wederom op nieus ghepijnight/ ’t welck alſo
dagelijcx continueerde. Met Vrouwen/ ende Jonge-dochters/ hebben ſy ſoo
gehandelt/ dat ick my ſchame ſulcx te ſeggen/ ick laet ſtaen te
ſchrijven/ waer over het ſelve oock nae late: eenige hebben deſe pijne
twintigh dagen uyt-geſtaen/ eer ſy af-gevallen zijn; oock ſommige
veertigh a vijftigh/ ja tſeſtigh dagen. Ultimo September/ warender noch
vijf/ ofte ſes van alle den hoop/ die niet af-ghevallen en waren/
d’welcke het vleyſch aen haer Lichaem altemael verrot was/ ſoo dat ſy
van etter/ ende vuyligheydt als pryen ſtoncken/ ende hadden een ſterck
voornemen/ om de eere (als Martelaers gheſtorven te zijn) te bekomen/
welcken naem al-hier by de Heydenen ſeer ghehaet werdt/ om dat de
Chriſtenen daer ſo veel van houden. De Heer van Arrima, hadde deſen
laſt op hem genomen/ alſoo hy meende dat Kauwaytſdo al te barmhertigh
met dito volck om ginck/ datſe deſelfde niet datelijck en dooden/
ghelijck hy de Chriſtenen wel wenſchten ende oock gehoopt hadde/ ’t
ſelve en geſchiet niet uyt liefde/ die ſy tot dat volckjen hebben/ om
haer leven te ſalveren/ maer alleen om dat ſy haer de naem van
Martelaers niet en gunnen/ ende door het exempel van af-vallen/ veel
meer andere daer toe bewegen.

Den ſeventhienden September/ zijnder wederom in Nangaſacque
vierentwintig perſoonen gejuſtificeert/ twaelf onthooft/ ende twaelf
verbrant: onder de verbrande waren wederom twee Spaenſche Franciſcaner
Monicken/ beyde noch jonge Mannen/ ende niet over vijfendertig a
ſeſſendertigh Jaren out/ de reſte Japanders, ſoo Mannen/ Vrouwen/ als
Kinderen/ te weten/ de Waerden/ daer ſy gelogeert hebben/ met haer
huys-geſin/ als mede de gebueren.

Het is te weten/ dat ſooder een Paep in een huys ghevanghen/ ofte
bekomen wert/ dat dat huys-geſin/ met noch twee huys-geſinnen/ aen
yeder zijde van het huys/ zijnde t’ſamen vijf huys-gheſinnen/ moeten
geſtraft werden: een Huys-waert/ met zijn Wijf worden verbrandt/ om dat
ſy de Papen geberght hebben/ de gebueren worden gedoodt/ om dat ſy niet
gelet en hebben/ dat in haer Buermans huys een Paep was: deſe ghebueren
komen dickwils qualijck daer mede toe/ hebben haer leven dickwils
Chriſtenen noyt gunſtigh geweeſt/ ende verlieſen evenwel haer leven/
ende al haer goet/ dat ſeer beklaeglijck is; want de Papen in de huyſen
daer ſy zijn/ ſitten des daegs gemeenlijcke in kuylen/ onder de aerde/
die daer onder de kamers in ’t huys zijn/ welcke boven met plancken/
ende matten bedeckt wordt; andere ſtaen dagelijckx op een kleyne
plaets/ achter het ſecreet/ ofte heymelijck gemack/ in ſtanck/ ende
vuyligheydt/ alwar men geen Beeſten/ ick laet ſtaen Menſchen ſoude
vermoeden te weſen: oock verberghen hun ſommige/ tuſſchen twee
beſchotten/ die ſeer dunne ſchijnen te weſen/ ſoo dat het dickwils
onmogelijck is/ dat het de gebueren ſouden konnen mercken/ dat daer een
Paep in huys waere/ evenwel moeten ſy daer mede om lijden: het ghebeurt
wel datter eenige vande gebueren ſo veel bewijs brengen/ dat ſy noyt
geen Chriſtenen gunſtigh zijn geweeſt/ ende alſo haer leven daer af
brengen/ doch weynigh/ maer blijven niettemin van hare goederen
berooft.

In ’t laetſte van December hebbe ſchrijvens van Sr. Melchior Santvoort
bekomen/ datter van de voornoemde drie hondert acht-en-veertigh
Perſonen/ de drie leſten zijn geſtorven/ ſy waren ſo uytghemergelt/ dat
ſittende/ nederſijgende doot ghebleven zijn/ d’een ontrent een dagh of
anderhalf na d’ander. Dit zijn d’eenighe gheweeſt van alle de boven
genoemde perſonen/ die deſe pijne dus lange hebben konnen uytſtaen/
ende de eere van Martelaers gheſtorven te zijn/ verworven hebben.

Anno 1629. op den ſeven-en-twintighſten Julij is in Nangaſacque
gearriveert den nieuwen Gouverneur/ genaemt Onemendonne, zijnde van hem
ſelven Heere van Bongo, ende mede afkomſtige Dienaer van den Keyſer/
gelijck de voorgaende Gouverneur/ eer ſy tot het Rijck zijn gekomen:
Hij is veel tijts van des Keyſers weghen tot een Rechter in andere
plaetſen ghebruyckt/ oock mede ’t zy door ſijne Dienaers/ of ſijn eygen
Perſoon gebruyckt om te vernemen/ ofte in andere Landen niet
geconſpireert wort teghen den Keyſer/ ofte den ſtant van’t Rijck: Ende
is ſeer ſtraf (ſoomen ſeyt) gelijck oock hier na ſal blijcken; hy is
eygentlijck gheſonden tot de volkomen uytroeyinghe van de Roomſche
Chriſtenheyt/ (alſoo het ſchijnt) ſy meynden den voorigen niet ſtraf
genoegh geweeſt was: Hy heeft met hem ghebracht omtrent vier hondert
perſoonen of Soldaten/ daer onder oock zijn dertigh Edelluyden te
paert/ met haer Dienaers: Alle die Edelluyden met haer Volck zijn
buyten de Stadt gelogeert/ die ’ſmorgens metten dagh te Hove quamen/
ende ’ſavonts metten doncker wederom vertrocken. Hy dede het gerucht
lopen/ datter wel ſeven hondert Soldaten waren/ doch iſſer niet meerder
geweſt/ als de voorgenoemden.

Den tweeden dagh na dito Gouverneurs arrivement in Nangaſacque, heeft
hy diverſe Palen doen rechten/ en het brant-hout op de boven verhaelde
wijſe daerom doen leggen: De eene ſeyde dat hy de Capiteyn Moor, Don
Ieronimo de Maſleda, ende d’andere vier Portugeſen ghevangenen/ zijn
mede-broeders/ ſoude doen verbranden; andere meenden het ware om
eenighe Jappanders, die Papen geherberght hadden; doch van alle deſe is
niet gevolght/ maer heeft den vierden dagh na ſijn arrivement/ ſijn
eygen Volck/ te weten/ d’Edelluyden met eenige Soldaten geſonden inde
ſtraten: om ſulckx beter te verſtaen/ ’t is te weten/ dat de Stadt van
Nangaſacque in acht-en-tachtentigh ſtraten verdeelt is/ die des nachts
met poorten afgheſloten werden/ ende yder ſtraet/ of quartier heeft
ſijnen beſonderen naem/ en eenen Overſten/ als Hopman of Opperhooft/
die van alle ſaken (die in de Stadt paſſeren) informatie neemt/ yder
vijf Huyſen van die ſtraet hebben wederom een Hooft onder haer vijven/
ſoder yets onder de vijf huyſen paſſeert/ is hy gehouden dien
Opperhooft dat aen te dienen; daeromme oock ſooder yets in die vijf
Huyſen paſſeert/ dat niet ſtrax aenghedient wert/ werden ſy alle vijf
daerom geſtraft/ gelijck hier boven by het ſterven vande Chriſtenen te
ſien is. Deſen Opperhooft van dito ſtraet moet dagelijcx by de
Stats-rechter komen/ en hem oock alles openbaren/ hoe kleyne ſaken dat
het ook zijn/ ’tgene dito rechter niet en dorſt over hem nemen/ dient
het de Gouverneur aen/ of die in des Gouverneurs plaetſe blijft als hy
vertreckt; ſo datter op alle dingen ſeer nau regart wort genomen.

Den ouden Gouverneur Kaywaytſdo heeft by geſchrift aen deſen nieuwen
overghelevert alle de namen van de ſtraten/ ende hoe veel huyſen dat
Chriſtenen zijn/ mette namen van de Waerden van dien/ ſo dat
Onemendonne geen moeyten heeft gehadt/ om te vernemen/ hoe veel
Chriſtenen daer noch waren/ maer heeft ſtracx na ſijn arrivement al de
wegen te water ende te lande doen beſetten/ ſoo datter niemant konde
ontvluchten/ ende heeft yder Poorte ſavonts vroegh doen ſluyten/ en ’s
morgens laet genoegh weder open ghedaen/ ſoo dat men van d’eene ſtraet/
in d’ander niet heeft konnen komen/ als by dage/ om van elck een geſien
te werden/ daer ſijn Volck op hebben gepaſt.

Hy heeft daer na in ſtrate/ voor ſtrate ſijn eyghen Volck gheſonden/
die tot den Overſten van dito ſtrate ghegaen zijn/ ofte hem by haer
ontboden hebben/ die haer alſ dan moeſten wijſen/ waer ſulcke luyden
(als ſy op geſchrift hadden) woonden/ daer ſy datelijck dan in huys
quamen/ ende den huyſ-waert vraegden/ of hy noch Chriſten was/ of niet?
ſo hy ſeyde neen/ ende af-gevallen te zijn/ hebben ſy het ſelve
aengetekent/ ende niet anders tegen hem geſproken/ dan latende hem/
ende ſijn huys in gouverne blijven. So hy ſeyde ja/ noch Chriſten te
zijn/ hebben ſy hem gevraeght/ oft hy wilde afvallen/ ofte niet? ende
hy antwoordende neen: hebben hem belaſt datelijck na ’t Hof te gaen/
alwaer komende/ ſonder dat hem yets meer gevraeght wort/ in een
brant-vrye Godon geſtoten/ terwijl hy derwaerts gingh / hebben ſy Vrou/
ende Kinderen/ ende het ander huys-geſin oock op de ſelve maniere
ghevraeght/ ſo die mede neen ſeyden/ hebben ſy alle de goederen
perfectelijck aen-getekent/ deuren/ ende venſters toe-geſpijckert/ ende
verzegelt/ nemende het volckjen daer uyt; ſoo deſelve afvielen/ hebben
ſy de ſelve aenteyckeninge wel gedaen/ maer hebben de Perſonen/ tot
bewaringe van dito goederen in huys ghelaten: als ſy dan een goede
party volck by den anderen hadden in dito Godonnen/ heeft hy die met
ſijn eygen Volck na Arrima doen brenghen/ by het meermael ghenoemde
heet water Singacko, ofte Hel op onſe ſpraeck genaemt/ alwaer ſy
balcken van ’t vaſte lant op klippen/ die hier ende daer aen hoecken in
’t water liggen/ gebracht hebben; daer op ſy ledige huyſkens ghemaeckt
hebben/ daer een Man in over-eynde kan ſitten/ de ſolderingen zijn
doorluchtigh geweeſt/ als Lantey/ gelijck men in de Malaeyſche, ofte
Javaenſche huyſen leydt/ daer op hebben ſy doen leggen een half voet
dick verſch gras/ ofte diergelijcke verſche ruychte/ om den damp/ ende
ſtanck die ’t water ghenoegh van hem ſelven heeft/ te vermeerderen/ om
alſo meerder benautheyt te cauſeeren/ ende alſdan het volcxken daer op
geſet: de huyſkens waren ſeer dicht/ ende als het volck daer in was/
ſlooten ſy de deure toe/ doch alle ooghenblick openden ſy die wederom/
om te ſien offer oock eenigh volck verſmachten: ſy letten oock daer op
datter niemandt in ſlaep en viel/ op dat onder ſchijn van dien niemant
doodt en bleef. De genen die ſeer ſwack wierden/ daer ſy voor vreeſden/
hebben ſy daer uyt getrocken; andere ſoo lange als ſy eenige ſterckte
daer inne ſagen/ lieten ſy ſitten/ tot dat ſy oock heel flaeu waren/ of
ten waere ſy afvielen/ dan wierden ſy daer uyt ghelaten. Dit is het
werck gheweeſt/ dat ſy met het arme volckje by nacht gedaen hebben.

By dage hebben ſyſe aen dit water gheſtelt/ ende met heel kleyne
waterſcheppertgens van ’t ſelve water langhſaem over het heele lijf
ghedrupt/ uyt-gheſondert op het hooft/ haer gheſtadigh vraghende/ of ſy
niet en wilden afvallen. Dit water is ſoo ſcharp/ ende inpenitrerende/
dat het tot het ghebeente in valt/ jae tot door de lichamen drijvet/ ſo
ſy wat ſterck gooten/ het ſchijnt ſulpher/ hars/ ende diergelijcke
materien te weſen. In Japon zijn veel warme waters/ maer geen dat ſoo
hoogh op-porrelt/ ende koockt als dit/ door de groote
door-dringentheydt hebben ſy ’t op de hoofden der menſchen niet derven
ghebruycken/ op dat ſy niet doot en ſouden blijven: Daer zijnder ſeer
weynigh geweeſt/ die deſe marteliſatie drie dagen hebben konnen
uytſtaen/ ende ſooder eenige gheweeſt hebben/ die van het druypen van
het water/ ofte van des nachts ſtooven te ſwack zijn geworden/ hebben
ſy de ſelve door treffelijcke Medecijn-meeſters (die ſy tot dien eynde
daer mede hadden) wederom laten verſtercken/ ende cureren/ ende als ſy
die oordeelden/ eenige krachten te hebben/ hebben die als voren wederom
getracteert/ ſo dat de arme menſchen/ hoe ſtantvaſtigh die zijn/ ende
hooghe voornemen ſy oock hadden/ hebben moeten renegeren: dit hebben ſy
aldus met diverſche partyen gecontinueert/ de gantſche Maent van
Auguſti/ tot dat alles gherenegeert was: onder alle deſe menighte van
menſchen/ is niemant volſtandigh gebleven/ als een Jongen van tuſſchen
de ſeventhien/ ende achtien Jaren/ die ſo dickwils gedruypt/ geſtraft/
wederom gecureert/ ende dan weder ghepijnight is gheworden/ tot dat hy
eyndelijck doot is gebleven.

Met de Vrouwen hebben ſy op een andere wijs gheleeft/ de huyſen daer
gheen Man en was/ dat Weduwen waren/ ſo het heel oude Vrouwen waren/
hebbenſe mede nae het heet water geſonden; onder de jonge Vrouwen
hebben ſy eenige gewilt/ dat moeder-naeckt gelijck de Beeſten op
handen/ ende voeten door de ſtraten ſouden gaen: daer zijnder al eenige
geweeſt/ die ’t onderleyt hebben/ maer de groote ſchaemte heeft het
haer niet konnen doen volvoeren; ten ſoude haer oock al niet gheholpen
hebben/ want ſy ſouden haer boven dien noch wel andere dinghen hebben
doen voornemen/ om haer tot af-val te brengen.

Een ſekere teere eerbare Vrou/ zijnde Weduwe/ ende Chriſten/ goede
kenniſſe van Sr. van Santfoort, hadde eenen Soon van ontrent achthien
Jaren/ dien ſy wilden dat ſijne Moeder ſoude miſbruycken in haer aller
preſentie: de Moeder/ ende Soon door duſdanigen grouwel/ ſeer
verſchrickt zijnde/ hebben haer geenſins laten bewegen/ door de
dreygementen die daer gheſchieden/ ſoo ſy dat niet doen en wilden/ des
hielden ſy haer niet voor Chriſtenen maer afvallende; deſen naem en
wilde de Moeder/ noch de Soon niet hebben; maer preſenteerden te
ſterven/ alſulcken doodt alſmen haer ſoude willen aen doen. Eyndelijcke
deſe Rechters ſiende/ dat ſy haer door gene dreygementen hier toe en
konden brengen/ hebben de Vrouwen genomen/ ende by een Henghſt
ghebracht/ doende haer by armen/ ende beenen vatten/ om haer vande
ſelvighe te laten miſbruycken/ alles in preſentie van haer Soon/ met
vele groote dreygementen/ ende quade woorden: eyndelijck ſiende de
groote ſtantvaſtigheyt vande Vrouwe/ ende niet konnende uyt-rechten/
door geenige middelen/ noch door den raet/ ende ſolliciteeren van ſo
treffelijcke harer vrienden/ noch door allerley dreygementen/ ende
perſuatien/ hebben ſy haer/ met haer Soon by ’t voornoemde water
ghebracht/ gelijck daer komende/ ſy oock ghewilt hebben/ dat de Moeder
haer Soon/ ende de Soon zijn Moeder ſouden gieten/ ſoo vele als ſy
ſelver wilden; de Soon heeft het ſijn Moeder/ noch de Moeder de Soon
niet konnen doen/ hoewel haer de ſcheppers met water ſelfs in de hant
ghegheven werden: alles met veele dreygementen/ ſtaende om haer met
vele piecken/ ende bloote Sabels/ ende vele ſchandelijcke woorden
teghens haer ſprekende: de arme Vrouwe ſiende datſe niet aen haren doot
konde komen/ noch van alle deſe qualen verloſt werden/ is eyndelijck
af-ghevallen. Ick hebbe dit wat breeder willen verhalen/ op dat veel
andere diergelijcke dinghen die gheſchiet zijn/ hier uyt ghepreſumeert
mogen werden/ alſoo my verdriet meer daer van te verhalen.

In ſomma deſe Gouverneur Onemendonne, heeft in 45. a 46. daghen/ al de
Chriſtenen uyt-geroeyt/ ſonder eenige Bloetſtortinge/ als de eenighe
voornoemde Jongen; daer het de andere Gouverneurs met ſoo veel
bloet-vergietens/ in vijftien a ſeſthien Jaren niet en hebben konnen
doen; hy heeft in geenige tormenten de Rechters van Nangaſacque, ofte
van Arrima daer by willen hebben/ op dat by hem alleen de Eere van dit
ſtuck Wercks mocht blijven: dat ſy de luyden dus ghetormenteert hebben/
ſonder dat de ſelve wiſten dat ſy ſterven ſouden/ is niet om dat ſy het
Bloet verſchoont hebben/ ofte daer van Sonden maken/ van volck te
dooden/ maer om de naem van Martelaer te beletten; daer ſy wel weten/
by de Roomſche Chriſtenen veel werckx van gemaeckt wort: hy heeft geen
Paep konnen krijghen/ maer heeft groot Gelt daer op gheſtelt. Men ſeyt/
dat indien hy daer een hadde/ dat hy hem op de ſelve wijs ſoude
tracteren/ ende hem ſoo lange martelen/ tot dat hy ſoude af vallen/ het
welck hem een groote vreucht ſoude zijn.

Na dat het altemael afgevallen was/ heeft hy elck Waert van yeder
Huyſgeſin doen onderteeckenen/ dat ſy niet meer Chriſtenen waren/ noch
Chriſtenen in Huys hadden/ van het alderkleynſte/ tot het aldergrootſte
Huyſgeſin toe. Sr. Melchior van Santvoort, ende Sr. Vincent Romeyn
ondertekenden dat ſy Hollanders waren/ daer mede ſy voldaen hadden. Dit
is geſchiet terwijlen deſe Willem Janſz. ende ick noch in Nangaſacque
waren; wy vertrocken van daer wederom na Firando, den
drie-en-twindigſten September: hier mede zijn alle Wegen/ te Water ende
te Lande weder geopent. De Gouverneur hadde gedurende deſe tijdt
geenige Saken willen hooren/ ofte aennemen van particuliere Perſonen/
anders als dat de Chriſtenen aen ginck. Hy heeft noch in ’t leſt van
September alle ſijn Volck weder na zijn Landt geſonden/ niet by hem
houdende als zijn ordinaris Suite/ hy begonde al voor ons vertreck/
daegelijcx ſijn playſier te nemen in vele ſchoone Hoven/ die ronts-om
Nangaſacque liggen/ gelijck een Man die hem verheugt in ’t triumpheren
over een groote Saecke/ die hy uyt-gerecht heeft. Dit is dan het eynde
van al de Roomſche Chriſtenheyt/ hier in Japan, die over ſeſthien
Jaren/ al over de vier hondert ſterck waren: Hoe vele datter dit Jaer
afghevallen is/ kanmen niet perfect ſchrijven; dan gelijck als hier
voormaels/ als ick in ’t Jaer 1626. in Nangaſacque was/ waren ſy daer
al noch over de veertigh duyſent ſterck/ ſoo Mans/ Vrouwen/ als
Kinderen daerder nu niet meer van en is.


                              FINIS.








  VERHAEL VAN DE GROOTE PRACHT DIE DAER GESCHIEDT, ENDE GEBRUYCKT IS,
     OP DEN FEEST GEHOUDEN IN DE STADT VAN MEACO, ALWAER DEN DAYRO,
       ZIJN KEYS. MAJEST. VAN IAPAN QUAM BESOECKEN, VOOR GEVALLEN
       OP DEN 20. OCTOB. 1626. BESCHREVEN DOOR COENRAET KRAMMER,
        ALS DOEN WEGEN DE VEREENIGDE GEOCTROYEERDE OOST-INDISCHE
          COMPAGNIE, DESER VRYE NEDERLANDEN, AEN DE GHE-MELDE
              KEYSERL. MAJEST. GHECOMMITTEERT, DIE SULCKS
                       ALLES SELFS GESIEN HEEFT.


In den Jare 1626. den 20. October/ naer dat de reverentie aen den
Keyſer/ en Raden des Rijckx gedaen hadde/ hebbe mijn af-ſcheyt/ en
licentie ſo van den ouden/ als den jongen Keyſer bekomen/ zijnde net
vier daghen voor de Feeſt/ waer over een yder ſich verwonderde/ door
dien de Majeſt. met het toe bereyden van het Feeſt/ tot de komſte van
den Dayro, daghelijkx in grooter occupation waren; en ſijne Majeſt.
evenwel begherigh was/ om de Hollanders voor den Feeſt voorſz. te
licentieeren; daer der contrarie ſo wel de Siammer, als Portugeſe
Geſanten/ noch voor de Majeſt. niet waren verſchenen/ derhalven om voor
verhaelde redenen tot naer gedane Feeſt uyt geſtelt wierden/ ende alſo
de Feeſte naer onſe deſpeſchie ſeer nakende was/ konden qualijck ſonder
de ſelvige eerſt te ſien/ van daer vertrecken/ te meer omdat daer toe
van de heer van Firando, ende Cackuſeymondonne verſocht wierden.

Den 24. dito/ tegens den avont beneffens alle onſe Dienaers ghegaen
ontrent ’t Hof/ en Paleys des Keyſers/ alwaer een plaetſe hadde doen
hueren/ om den Keyſer/ den Dayro, ende alle Lants-heeren des rijcx van
Japan te mogen ſien paſſeeren; genootſaeckt waren/ de ſelve nacht daer
te blijven/ om het groote gedrang/ en overvloedigh volck/ dat nacht/ en
dach langs de ſtraten paſſeerden.

Den 25. dito/ ’s morghens vroegh ſoo haeſt den dagh aenquam/ wiert een
werelt vol volck geſien; van het Pallays des Keyſers af/ tot het Hof
van den Dayro, daer ſy moeſten paſſeeren/ was met ſchoon wit ſant ſeer
net geeffent/ aen weder zijden vanden wech met houten tralien/ ende
Soldaten beſet/ ſoo van beyde de Keyſers/ als den Dayro (alle te ſamen
gekleedt in groote witte langhe kleederen/ yder op ’t hooft hebbende
eene zwarte verlackte ſtorm-hoet/ gewapent met twee Sabelen/ ende een
Nanganet, ofte Japanſche piecke) die daer geſtelt waren/ om den wech/
ende paſſagie van de Caroſſen/ ende Cavallerye/ voor het groote
ghedrangh des volckx te beſchermen; dat ſich daer al meer als twee
etmalen van te voren/ uyt alle hoecken/ ende quartieren van Japan
vergadert hadde: alle lopende wateren/ en graften/ daer ontrent den
wech zijnde/ waren al te ſamen met hout-werck over timmert/ daer het
vol ſtellagien/ ende kramers op gemaeckt was/ die vol van
aenſchouwende/ ofte toe ſiende perſoonen ſaten.

Voordes om te komen tot den propoſte van deſen. Eerſtelijcke paſſeerden
veel Dienaeren/ ſoo van den Dayro als Keyſer/ over ende weder/ neffens
veel Palanquimos, ofte dragers/ die de bagagie vanden Dayro (in groote
vierkante ſwarte verlackte kaſſen/ boven op de deckſels geſchildert/
met vergulde wapens) naer het Keyſers Hof droegen/ welcke ghemelde
bagagie met een groote ſuite van volck geaccompangeert wierde.

Hier aen volghden ſes-en-veertigh Palanckijn ſtoelen/ daer de ſtaet
Jufferen vande Gemalen/ ofte vrouwen des Dayro, in naer het Hof/ ofte
Paleys des Keyſers gedraghen wierden: deſe ſtoelen waren al t’ſamen
ſeer curieus/ ende aerdigh gemaeckt van ſchoon wit hout/ ongevaer een
Vadem hoogh zijnde/ beſlagen met geel koper/ ende met groen lof-werck
geſchildert/ welcke yder van vier Mannen gedragen wierden.

Een weynigh naer deſen paſſeerden noch 21. vande gemelde ſtoelen/ ofte
Norrimonnen (ſoo de ſelvige hier genoemt werden) doch ſwart verlackt/
ende vergult.

Achter deſen paſſeerden noch 27. ſtoelen/ yder een vadem hoogh/ met de
deuren/ ende Venſters heel vergult; waer inne eenighe principaelſte
Heeren des Dayros, naer ’t Hof des Keyſers ghedraghen wierden: yder van
deſe Stoelen wierde een groote Quitoſol, heel vergult/ ende met een wit
fijn kleedt overtrocken/ te vooren ghedragen: deſe Heeren wierden van
108. Pagies/ in een witte leverye geaccompangieert: hier aen volghden
24. Edelluyden te Paerde/ die gekleet/ ende gewapent reden/ op de
maniere als wanneer ten ſtrijden trecken; hebbende op ’t hooft een
kleyn ſwart verlackt mutſken/ achter met een ſwart pluymken; hare
kleederen waren rocken; groote wijde mouwen/ lange ſmalle broecken/ van
effen ſattijn/ groen/ blaeuw/ wit/ ende alderhande van koleuren/ ſeer
koſtelijcke met gout/ ende ſilver-draet gheborduurt/ daer by kleyne
verlackte laerſkens/ met goude ſtreepkens vergult/ hare zijt geweeren
waren vergulde Sabels/ gewapent met pijlen/ ende boogh om haer middel
gegort/ met breede ſeer koſtelijcke gheborduurde Sluyers/ of velt
teeckens/ welcker eynden achter over wederzijde vande Paerden hingen:
hare Paerden waren altemael ſchoon/ ende ſeer koſtelijcke/ kort van
lijve/ ende kleyn van hooft/ ende ooren; met ſchoone verlackte/ ofte
vergulde Sadelen/ ende koſtelijcke Kuſſens/ ſoo geborduurt/ als met
Tijghers vellen overtrocken/ voorts wat meer tot de Paerden vereyſende
was/ alles met roode ghetwernde zijde/ met vergulde Hoorens voor ’t
voorhooft/ de Manen met Gout/ ende Silver-draet doorvlochten/ voor om
de borſt/ achter op de billen/ met roode zijde Netjens/ met lange
ſtrengentjens naer beneden hangende/ behangen; in plaetſe van
Hoef-yſers/ hadden Schoene van roode flos zijde ghebreyt/ yder Paert
wiert van twee Lackeyen geleyt/ ende twee groote Quitoſollen te voren
gedragen/ met ſchoon fijn linnen bekleet waren/ ende daer over een
roodt laecken kleet met frengie/ welcke diende tot overdeckſel van de
Paerden/ als mede een Nanganet, ofte langhe Piecke/ de ſcherpten
bekleet met root/ ende ſwart Laecken/ gheaccompangieert yder van acht
Pagies ofte Dienaers/ alle te ſamen in een witte leveraye/ yder
ghewapent volgens de couſtume met twee ſabels/ deſe Cavallery trock
ſeer ordentelijcke gepaert/ achter malkanderen voorts/ uyt ’t Hof des
Dayros, naer het Paleys des Keyſers.

Hier aen volghden dry groote koſtelijcke ſchoone Caroſſen (daer de dry
principaelſte Vrouwen des Dayros, inghevoert wierden) yder hoogh vier
vadem/ lanck twee vadem/ breet ſtijf een vadem/ met ſchoon koſtelijck
beelt-werck/ van Lack/ ende gemale Gout verciert/ aen weder-zijde met
dry venſters/ voor twee venſters/ behanghen met koſtelijcke Gordijnen/
den ingangh der ſelver was van achteren/ op de maniere ghelijck een
Poorte van een Paleys/ aen weder-zijde met korpſdeguarde/ beneden de
venſters was het heel ſwart lack/ de wielen der ſelver met breede
vergulde randen/ van binnen met ſeer nette gedraeyde ſtijlen/ altemael
met parlemoer/ ende ghemalen gout ingheleyt/ ende verſiert/ die in het
voor by paſſeeren op het ſwarte lack ſich vertoonden/ by naer ofte de
wielen teghens een ſpiegel draeyden/ de verdeckſels waren boven ront/
achter ende voor verheven met een ghevel/ op de manier van haere
Palleyſen/ welcke ghevel ſeer koſtelijck was verſiert/ ende ingeleyt
met Parlemoer/ alle hoecken beſlagen met fijn Gout/ het verwulfſel was
ſwart verlackt/ daer op vergult de Wapenen des Dayros: elck van deſe
ſeer koſtelijcke Caroſſen/ wierden van twee groote ſtercke ſwarte
Bullen/ die met roode netten van getwaernde zijde bekleet waren/ voort
ghetrocken; welcke van vier Lackeyen/ gekleet in witte levereyen/
geleydt wierden: elck van deſe voorſz. Caroſſen/ wierden geſchat op
70000. Tayl ([Een Tayl Japans wert 57. ſtuyvers Hollants gerekent/ ſo
dat yder Caroſſe in Hollandts geldt ſoude komen te koſten 19900.
guldens.] ) Japans aen wederzijde liepen veel Pagies/ in langhe witte
levereyen/ ende ghewapent/ achter yder Caroſſe wiert een vergulde
Schabel ofte Voet-banck gedragen/ nevens een paer verlackte muylen.

Hier aen volghden noch 23. Norimonnen ofte Palanquijs, ſtoelen/
gemaeckt van ſpier-wit hout/ beſlaghen met geel koper/ alwaer de
Dienders van de voorſz dry Vrouwen des Dayros in gedragen wierden/ yder
geaccompangeert/ met een groote Quitoſol, twee Pagiens/ ende vier
dragers: naer de voornoemden Norimonnen volghden 68. Edel-luyden des
Dayros te Paerde/ ghekleet/ ende ghewapent als voren gemelt/ die
al-te-ſamen by paren/ twee in ’t gelidt achter den anderen volgden/
geaccompangieert met een groote ſuite van Dienders/ Pagies/ Lackeyen/
Pieckeniers/ ende Slaven.


    Naer dat de voorſz. Cavallerye gepaſſeert was/ volghden het
                    naervolgende. Eerſtelijcke

    2 Schabellen vergult, ende de hoecken met gout beſlagen.
    1 Groot vier-werck, ſeer koſtelijck toebereyt, ende verciert.
    1 Peyl Compas, uytnemende groot, ende koſtelijck.
    2 Groote koſtelijcke luchters, ofte kandelaren van Goudt.
    2 Groote ſwarte ebben Pijlaren.
    3 Kleyne vierkante ſchrijf-tafelkens, van ſwart Ebben-hout; ſeer
      koſtelijcke ingheleydt, de hoecken met Gout beſlagen.
    4 Dito grooter, van gelijcke koſtelijckheydt.
    2 Groote ſchoone goude gewrochte ſchotelen.
    1 Paer verlackte Muylen.


Hier aen volghden twee groote ſchoone Caroſſen/ van ghelijcke forme/
ende ſchoonheden/ als daer de dry gemalen des Dayros ingevoert wierden/
uyt-gheſondert op het verwulf ſtonden de wapenen des Keyſers/ in groote
gulde Circkels: inden voorſten was den ouden Keyſer/ genaemt
Sadoſienminamo Tonofindelanda, ende inden tweeden/ den jongen Keyſer/
genaemt Oeudeſienminamo Tonoyuemyt ſamma: voor deſe voorſz Caroſſen/
gingen tachtigh paer Edel-luyden te voet/ gewapent yder met twee
Sabelen/ ende: een Nanganet, waren Trabanten van de Majeſteyten, by
haer geintituleert Sambreys, alle kloecke manhaftighe Perſoonen van
aenſien/ nevens vier groote koſtelijcke vergulde Quitoſolen; vier
Mannen met vierkante ebben ſtocken: vier dito met yſere ſtangen/ tot
beſcherminge van de paſſagie/ welcke altemael ordentlijcke voor de
Caroſſen marcheerden: oock wiert mede voor yder Caroſſe van des
Keyſers/ twee ſchoone Paerden geleyt/ geſadelt/ ende met groote pracht
verſiert/ ter zijde van welcken ginghen acht ghewapende Mannen/ met
pijlen/ ende bogen/ nevens twee lange piecken.

Hier aen volgen de Broeders/ ſo van den ouden/ als jongen Keyſer/
nevens alle Lants-heeren des geheelen Rijckx van Japan te Paerde/
gekleet/ ende ghewapent op de ſelvige maniere als voren vermelt/
uyt-gheſondert den eene prachtiger als d’ander/ doch yder naer dat
ſijnen ſtaet/ ende af-komſte vereyſte/ te ſamen in ’t getal 164.
Lants-heeren/ waer van de voorſten die hare Majeſteyten volghden
genaemt waren.


    Owarny Camny Samma, Broeder van den ouden Keyſer.
    Quyne Deymangon Samma, Broeder van den ouden Keyſer.
    Maſſammenemoet Nocammy Samma, Broeder van den ouden Keyſer.
    Matſendeyro Thuyqueſnocammi Samma, Heer van Canga, ſeer machtigh.
    Matſendeyro Moutſno cammy Samma, Satſumadonne ofte Heer van
    Satſuma.
    Matſendeyro Jondonne.
    Matſendeyro Symoutſquedonne.
    Matſendeyro Quonnenochwuchoo.
    Turogano deynangono cammy Samma, ouſte Pr. des Iongen Keyſers.
    Myttotchonango Samma, Broeder des ouden Keyſers.


Deſe voorſchreven thien Heeren reden kort achter de Caroſſen vander
Keyſers/ een voor een achter den anderen/ doch yder was naer ſijn
ſtaet/en vermoghen geaccompangieert met een groote ſuite van
Edelluyden/ Pieckeniers/ Lackeyen/ Pagies en ſlaven. Hier aen volghden
de reſte van de Lantſ-heeren/ te weten hondert vier en vijftig/ die
alle te ſamen gepaert 2. in’t gelit achter den anderen reden/ yder naer
advenant ſijner af-komſte/ de grootſte perſoonagien reden aen de
ſlincker zijde/ welcke volgens deſer lants couſtume voor de hooger-hant
wert gehouden: van deſe voorſchreven 154. Lants-heeren waeren de
voorſz. Ouwaydonne (opperſte Raets-heeren des ouden Keyſers) en
Woutadonne (opperſte Raets-heeren des jongen Keyſers.) Deſe
voorſchreven Cavallerije trock alteſamen achter den anderen ſeer
ordentelijcke voort/ met groote pracht/ en pompeuſigheydt/ met ſchoone
koſtelijcke moedige paerden/ die overweg al danſende gingen.

Hier aen volghden vierhondert/ ofte twee hondert paer gewapende
Soldaten/ altemael met witte liveryen.

Noch paſſeerden ſes ſchoone nieuwe Caroſſen/ half ſoo groot als de
voorgaenden/ welcker yder van een Os voortgetrocken wiert; doch naer
advenant van gelijcke ſchoonheyt als de voorgemelden/ alwaer de
byvrouwen des Dayros in ghevoert wierden/ achter deſen volghden 68.
ofte vier-en-dertigh paer Edelluyden te paert/ geaccompangeert met veel
dienaren/ en ſlaven: noch een Caroſſe/ daer den Secretarie van den
Dayro in gevoert wiert/ vergeſelſchapt met ſeven en dertigh Edelluyden
te paerde.

Hier aen volgden de naervolgende Norimonnen, of Palanckijn ſtoelen,
alwaer eenige grooten des Dayros in gevoert wierden. Eerſtelijcke.


    15. Norrimonnen, van ſwart hout, met wit Ivoor ingeleyt.
    13. dito, van ſwart hout, met lack en gout verciert.
    18. dito, heel pick ſwart verlackt.


Achter deſe Norrimonnen volghden 46. groote vergulde Quito ſollen,
nevens veel dienaers en dragers/ die den anderen verpooſden.

Hier aen paſſeerden vier-en-vijftig Edelluyden/ alteſamen in een vremde
kleedinge/ ſijnde de Muſicanten van den Dayro, nevens eenighe
Inſtrumenten/ beſtaende in Pijpen/ Gommen/ Beckens/ Trommelen/
Clocxkens/ en eenige andere ſnaren ſpel/ dat by de onſen onbekent is.

Achter de voorſchreven Muſicanten volghden den Dayro, ſittende in een
groot vierkant huyſken/ ront-omme met ſchuyfdeuren/ aen elck vierkant
met een kleyn venſterken/ met zijde gordijnen; dit huyſken was omtrent
anderhalf vadem hoog/ ’t verdeckſel was heel ront/ in’t midden met een
vergulde knoop/ alwaer een haen op ſtont van klaer gout/ hebbende de
vleugels van den anderen geſpreyt: dit huyſken was wonder ſchoon/ met
alderhande figuren rontſomme verſiert/ de hoecken beſlagen en met klaer
gout boven het verwulf was Hemels blau verſiert/ met Sterren/ nevens
Son en Maen; hier aen gingen net vijftigh perſonen/ die dit huyſken
voort droegen; deſe dragers waren Edelluyden des Keyſers/ alle temael
gekleet in lange witte rocken/ met zwarte verlackte mutſen: hier voor
gingen 20. paer Edelluyden/ die ſeer bont gekleet waren/ by naer op het
fatſoen der ouder Romeynen, met Europiſche Storm-hoeden/ zijnde
trabanten des Dayros, elck gewapent met een Nanganet welcken heel
vergult waren: achter den Dayro reet een van ſijn principaelſte Heeren/
gewapent als voren/ welcke in zijn hant voerden een ſchilt op de
maniere gelijck een Portugeſe Carake/ dat in ’t midden vol pijlen
ſtack; als mede veertigh groote Quitoſollen, alletemalen bekleet met
fijn wit linnen/ toe-behoorende de voorſz. Trabanten des Dayros: daer
aen voor het jongſte volgden/ 13. groote verlackte kaſſen/ die van
Palanquijn draghers achter aen wierden gedragen; tot beſluyt van deſe
Keyſerlijcke proceſſien volgden ontrent by de vierhondert perſoonen
alle in witte kleederen/ welcken 6. in ’t gelidt achter den anderen
gingen.

So haeſt den Dayro, en zijn gevolg gepaſſeert waren/ quam den avont op
handen/ het volck/ ſo vande ſtellagien/ als die op de huyſen ſaten/
(twelke de meeſte part vrou-luyden en jonge Dochters waren) begaven
ſich onder malkanderen op de ſtraten/ om elck naer ſijn logiment te
keeren; dit overvloedig/ en ongelooflijk veel volcx/ cauſeerden dien
avont/ en den gantſchen nacht/ wegens het gedrang des volcx/ met de
Cavallerey daer onder/ ſulcken ſchrickelijcke getruys/ en rumoer inde
hele ſtad van Meaco, datmen meende een oploop inde ſelve ſtad ſoude
gecauſeert hebben/ door dien in ’t gedrang veel volcx vermoet onder de
voet geraeckten/ oock eenigen die door ’t geboeft/ dat daer onder
ſchuylden/ ſeer ſchelmachtig vermoort wierden/ en dat met haer eygen
geweer ofte korte Sabelkens/ die haer onder het gedrang/ (ſonder te
weten van wien) uyt haer ſcheeden gehaelt waren/ ſulcx dat daer
eenighen vermoordende veel gequeſt wierden oock anderen door
aemachtigheyt verſtickten/ want wie eens onder de voet geraeckte/ wiert
overloopen/ ende verſmoort.

’s Morgens vroeg wierden ettelijcke perſonen by der ſtraten/ ſo mannen/
vrouwen/ als kinderen doot gevonden/ als mede veel voor treffelijcke
luyden hare getroude vrouwen/ mitſgaders eenige jonge Maegden/ die van
Oſacca, Saccay, ende andere naburige plaetſen van daen waren; welcker
ſommige meer als 14. dagen/ met haer Bagagie gemiſt wierden; waer uyt
gepreſumeert wiert/ dat ſommige door den kalen Adel der lantſheeren
heymelijcke geſchoffeert waren/ die by ontijden blindelinge
moeder-naekt/ met een linnen kleet om de middel bevonden wierden/ daer
deſe boevery door ontdeckt is: die van Meaco beloofden een groote ſomme
gelts aen de genen/ die ſulx wiſten te openbaren/ doch alſo meer
preſumeerden/ ſulcx by de grooten gedaen te weſen/ konde niet
lichtelijk ondeckt werden: de meeste part van ’t volck/ wiert haer
Bagagie in ’t gedrang af-handigh gemaeckt/ gelijck Terroſeymondonne,
Secretaris van den Heer van Firando, een Man/ hy perſonelijcke ſach
voor ſijn oogen/ ſijn Faſcombacque (zijnde een leeren kaſken) zijnen
dienaer ontnemen/ ’t welck ontrent 80. guld. Japans waerdig was/ dat hy
niet beletten konde/ door dien genoeg te doen hadde/ met een Nanganet
inde Vuyſt/ om zijn eygen perſoon te beſchermen: eenige Paerden wierden
den buyck op geſneden: waer dat een Norrimon, ofte Palancquijn ſtoel
paſſeerden/ daer vrouwen of eenige van den Adel in naer huys gedragen
wierden/ zijn van ’t geboeft ’t onderſte boven geworpen/ de dragers
gequetſt/ ende de Edel-luyden berooft.

Wy begaven ons nevens onſe Dienaers mede op den wegh onder ’t voorſz
gedrangh/ door dien ons geraden wiert/ op de ſtellagien/ van dien nacht
niet ſonder prijckel van vermoort te werden/ te mogen blijven/ waren
derhalven genootſaeckt van twee quaden het beſte te kieſen; in ’t
midden van het gedrangh zijnde/ wierden ſoo geparſt ende geklemt/ dat
een ſtraet lenghte/ ſonder een voet aen de aerde te raken gedreven
wierden; doch eyndelijck ſijn wy al t’ſamen ſonder merckelijke ſchade
(waer voor den Almachtighen Godt/ niet genoegh te dancken hebben) met
den donckeren avont in onſe Herberge gekomen.

Den Dayro was met alle ſijn Vrouwen dry daghen ende nachten in ’t
Palleys des Keyſers/ alwaer hy van de Keyſers/ ende hare Broders
gedient wierde: den laſt van het toebereyden des koſt/ voor den Dayro,
hadden de naervolgende Heeren/ Sugadonne grooten Rechter van ’t Landt/
en hooft Stadt Meaco: Juocamoſamma: Coberytothomyſamma:
Nacamoramockiemonſamma: Mannoſabroyemonſſamma; Yder maeltijt voor den
Dayro beſtont in hondert veerthien gerechten.

De naer volgende perſoonen des Keyſers/ hadden den laſt van het
gaſt-mael/ voor de dry principaelſte vrouwen vanden Dayro, die in de
dry voorſz. Caroſſen gevoert wierden: Ouwaydonne, opperſte Raet des
ouden Keyſers: Iuemondonne, Raets-perſoon: Farimadonne: Qiniemondonne:
Sioyſerodonne: ende Chirotadonne.


Deſe naervolghende Preſenten zijn gheſchoncken van den jonghen Keyſer
aen den Dayro. Te weten.

3000. Schuyten ſilver, yder van 4. Tayl: 3. Maes. 2. Koſtelijcke
Sabels, vergult, en met gout beſlagen. 200. Gevulde ſchoone Iapanſe
zijde Rocken. 300 Stuck gewrogte Satijnen. 20. Picol rouwe Zijde. 1.
Stuck Calambacq, langh 2. Ickien (een Ickien is de langte van dry
ellen) een voet; dick ſtijf een vadem. 5. Groote ſilvere potten vol
Muſques. 10. Schoone Paerden; met haer toe behooren.


’t Naervolgende aen den Secretario des Dayros geſchoncken.

300. Schuyten Silver, yder van 4. Teyl, 3. Maes. 20. Schoone zijde
Iapanſe Rocken.


Dit naervolgende gheſchoncken van den ouden Keyſer/ aen den Dayro.

200. Paren gout, yder van de waerdije van 54. ſilvers. 100. Stuck
gevulde koſtelijcke zijde Rocken. 2. Groote ſilvere potten met honingh.
5. Catti Calambacq. 200. Stuck roode Sayen. 5. Silvere potten, met
Almuſquier. 5. Schoone Paerden, met haer toebehoorten.


                              FINIS.








          TRANSLAET VAN EEN JAPANSE BRIEF VAN SIRAGEMONDONNE,
            BURGEMEESTER IN NANGASACQUI, AEN DEN GOUVERNEUR
                 GENERAEL, &c. DOOR DEN OPPER-KOOPMAN,
                     IAN VAN ELZERACH OVERGESONDEN,
                          DEN 28. OCTOB. 1642.


Verleden Jaer zijn de Hollandtſche Schepen/ voor d’eerſte mael in
Nangaſacqui verſcheenen/ alwaer ſy op een Eylant woonen/ brantvry/ en
onverhindert haren handel dryven/ ende is door de Overheyt gelaſt/ dat
wy den Capiteyn in ons eyghen huys ſouden logeeren/ en hoe-wel ’t ſelve
niet al bequaem zy/ is echter den Capiteyn daer mede te vrede/ ende in
perſoon daer inne gelogeert gheweeſt/ daer mede het huys verheerlijckt/
ende ons eere geſchiet/ waer voor wy danckbaer ſullen zijn.

Door den Capiteyn is ons ter hant geſtelt het geſchenck/ het welcke
hebt ghelieven toe te ſenden/ namentlijck/ een ſtuck Sargies/ een ſtuck
Raſſet/ ende drie Catty roode Zijde/ waer voor wy danckbaer zijn.
Verleden Jaer hebbe ick den Koopman Auguſtijn een Brief mede gegeven/
ende van de Iapanſche ſaken onderricht/ doch naderhant verſtaen de
ſelve met het ſchip omtrent Quinangh verongeluckt/ ende geſtorven zy/
tot onſe droefheyt.

Na vermercken heeft u E. de Japanſche regeeringhe wel begrepen/ ende
daer over een Brief met verſcheyde verſoecken geſonden. Jegenwoordigh
is in Nangaſacqui Gouverneur Baſſa Sabroſey Mondonne, hebbende daer
over vele Jaren geregeert/ [Men plag in Japan de Hollanders op te
dringen/ gelt op intereſt te nemen van de Japanders/ dat haer niet meer
en ſal geverght worden.] ſoo dat het jegenwoordigh niet en is als voor
deſen/ het is en kloeck verſtandigh/ ende goedertieren Heer/ den ſelven
heeft de Hollanders met een goede gelegentheyt ontfanghen/ zijnde hem
van outs bekent/ datſe in Japan ghehandelt hebben/ ende en laet niet
toe/ dat yemant haer gelt leene/ maer ſal haer veel goets doen/ meer
als men met de penne kan ſchrijven.

Alle menſchen ſeggen dat den tijt/ wanner de Hollanders in Nangaſacqui
gekomen zijn/ den[Op een ſeer gelukighe tijdt ſijn de Hollanders in
Nangaſacqui ghekomen.] geluckigen tijt voor haer ſy geweeſt.

Uwen Brief is in eenige poincten niet recht/ waeromme metten anderen
goet gevonden hebben/ deſelve niet aen de hooge Overheyt te beſtellen/
maer in Nangaſacqui te behouden/ ghevende u daer van advijs; in de
ſelve zijn meer als dertigh poincten/ die in deſen niet willen
verhalen/ vertrouwende als ghy deſen wel doorleeſt/ de ſelve wel ſult
verſtaen. Maer deſe Japanſche couſtuymen/ zijn u noch niet ten rechten
bekent/ dat d’oorſaecke zy/ dat ghy ſoodanigen Brief in gheſtelt hebt.

By-aldien dat ghy aen de Overheyt in Japan ſchrijven wilt/ ſoo hebt in
’t eerſte wat gedult/ ende negotieert eerſt 4. a 5. Jaren in
Nangaſacqui, als wanneer ghy ſult konnen ſien/ hoedanigh hier
gehandelt/ en alles ten beſten van de Compagnie gedirigeert wert.

De Japanſche Wetten zijn rechtmatigh/ dan wat hart ende ſtraf/
voornamelijck tegens de Chriſtenen/ maer naedien de Hollanders ſoo
langhe Jaren in Japan genegotieert/ ende noyt getracht hebben/ het
Chriſtendom voort te planten/ ofte

[Dat de Hollanders langh in Japan hebben gehandelt ſonder getracht te
hebben/ aldaer het Chriſtendom in te voeren/ maekt hen aengenaem in
Nangaſacqui een plaetſe geen particulier Heer/ maer den Keyſer ſelfs
toe-behoorende.] hen met diergelijcke te bemoeyen/ maer hun altijt
geruſt gehouden hebben/ ſoo is by de Overheyt ſulcx wel bemerckende/
toe-geſtaen in Nangaſacqui te komen handelen/ zijnde geen plaetſe van
een particulier Heer/ maer van den Keyſer ſelfs/ alwaer alle vreemde
natien haren handel konnen drijven/ by-aldien ghy ſulcks mede gelieft
te doen/ ſoo ſal alles wel zijn.

Maer gelieft uwe Onderdanen/ die ghy na Japan ſent/ ofte die hier
blijven te belaſten/ datſe haer wachten vande uyterlijcke Godts-dienſt/
maer datſe hare Christenheydt heymelijck/ ende bedeckt houden/ ende als
de Japanſche Wetten wel begrepen/ ende alles wel achtervolght ſult
hebben/ ſult alles verkrijghen wat ghy begeert/ ſelfs ongeeyſcht/ maer
by-aldien dat ghy weder aende Japanſche Overheyt ſchrijft/ ende daer
eenigh verſoeck inne ſtelt/ wegen de Chriſtenheyt/ ſo ſal het niet wel
gaen/ van gelijcken/ ſo lange by de Hollanders yets gedaen wort/ dat
nae het Chriſtendom ſmaeckt/ ſoo ſullen ſy niets verkrijgen/ wat ſy
oock mochten verſoecken.

Soo men bevont dat wy het Chriſtendom eenighſins door de vinger ſagen/
ſouden wy/ Siroye Mondonne, de Tolcken/ ende alle op ’t Eylandt zijn/
mitſgaders het Eylant ſelve inde gront verdelght worden.

Als ’t aenſtaende Jaer den Capiteyn verandert wort/ ſoo ſent gheen
ander als den Capiteyn Elſerach, dien de Japanſche Wetten/ ende
couſtuymen bekent zijn/ ende alles metter haeſt weet af te handelen/
maer ſoo ’t een onervaren Perſoon zy/ ſo ſal alles traeg voort gaen.
Den Gouverneur Pheſodonne, ende alle de groote van Nangaſacqui,
ghelijck oock alle menſchen vande omliggende Quartieren/ hebben goet
gevallen inden Capiteyn Elſerach, ende by al-dien de ſelve weder in
Nangaſacqui komt/ ſal den handel wel waer genomen werden.

In gevalle ghy goet vint te ordineeren dat de Chriſtenheyt verborgen
ghehouden/ ende daer van niet geſien wort/ ſult alles verkrijgen wat
ghy begeert/ gheen ſwarigheyt onderworpen te zijn/ ende in meerder
achtinge komen.

[Nangaſacqui beter plaetſe als Firando voor de Compagnie/ ende ſtaet
deſelve te worden een groote ſtam/ om met menighte van ſpruyten eeuwigh
aen te groeyen.] Nangaſacqui is veel gelegener plaetſe als Firando,
ende ſal de Compagnie daer met meerder voordeel/ als Firando den handel
drijven/ doch in gevalle ſtraf gheregeert worden/ ſulcx ſal wat ſwaer
vallen/ maer by-aldien ghy ghelieft te belaſten dat gheen Chriſten
dingen ghebracht/ ende van het Chriſten gheloof niet gherept wort/ ſoo
ſult ghy tot een groote ſtam worden/ ende met meenighte ſpruyten
eeuwigh aen groeyen/ ende dan ſal ’t even-veel zijn/ hoe veel Schepen
men in Japan ſent/ alſoo wy alles met hulpe van den Capiteyn ten beſten
van de Compagnie ſullen dirigeeren.

Tot geleyt van deſen Brief ſende een Pot Cha/ nevens een koper Becken/
ende Lampet/ zijnde ſlechts een erkenteniſſe. ’t Gene vorder te ſegghen
hebbe/ is den Capiteyn Elſerach mondelingh gecommuniceert/ uyt wien
alles ſult konnen verſtaen. Onderſtondt van Jebia Siragemondonnes: Ende
wat lagher/ den Hollantſchen Generael Samma, (zijnde een hoogen
Eer-tijtel.) Buyten op ſtont gerecommandeert dat den geenen die den
Brief te leſen ghegeven ſouden werden/ de ſelve recht/ ende na den ſin
wilde vertalen.








         EXTRACT UYT DE MESSIVE VAN DEN GOUVERNEUR GENERAEL VAN
            INDIEN, AEN DE HEEREN BEWINTHEBBEREN, GHESONDEN,
                     NOPENDE DEN HANDEL VAN IAPAN.


Gelijck in den onſen vanden twaelfden ſtantie doorgaens aenroeren/
heeft de trafijcke deſen jare geheel ſober voordelen gecontribueert/
daer toe ghekomen zijn de extraordinare deſaſtren ter zee/ welcke
inconvenienten ’t Indiſch Fons vry wat verſwacken/ ende ten achteren
ſetten/ dat buyten twijffel eer lange wel veranderen ſal: Godt beware
de Compagnie meer voor ſo ſware ongelucken des [Nota/ dat deſe 15. ende
boven dien noch 16. t’ſamen 31. Tonnen Gouts al waeren gheſonden/ waer
van inde naeſt komende Somer/ en volghende Jaren extraordinarie groote
ende rijcke retouren te verwachten zijn.] Zees; in welck gevallen te
vertrouwen hebt/ ſo van u Ed: Anno aenſtaende geſecondeert werden/ met
15. Tonnen aen Gelt/ ende koopmanſchappen; ende wy daer teghen een
Retour beſtellen van 30. Tonnen/ dat de Indiſche effecten meer ſtaen
t’accreſſeeren/ als daer nu van af-geſteken wert. Japan na alle
apparentie ſal ons 11. a 12. Tonnen overwinſte gheven/ Perſien niet
minder als drie hondert duyſent guldens/ de andere profijt gevende
Comtoiren/ ſullen de achter komende reſidenten wel drie Tonnen
overwegen/ ſo beſtaen nu de Bataviſche ongelden/ die dit Jaer hoogh
geloopen zijn te minderen/ terwijle de timmeragie/ ende Fortificatien
van de Pack/ ende Woon-huyſen komen te ceſſeren: in teghendeel ſlaet
van den Vyant kleyn voordeel te behalen/ ende is apparent/ deſen Jare
ontrent Spirito Sancto niet ſullen vermogen te kruyſen/ in voegen ’t
gene deſen aengaende door het Portugaels beſtant komen te miſſen; by
profitable Negotie ſullen trachten goedt te maken/ waer toe Japan
groote hope aen biet: ten ware niet vreemt ſo den Chinees dat[Groote
apparentie om uyt den handel van Japan jaerlijcx te trecken 50. Tonnen
Gouts.] Rijck frequenterende/ ontſeyt/ ofte door ons ten principalen
van daer gediverteert wort/ dat Jaerlijcks 50. Tonnen by den Japanſchen
handel pofiteerende/ ende meer/ alſo dat Rijck ruym hondert Tonnen in
goede getrocken koopmanſchappen/ met 60. 70. a 80. par cento
avanceerende kan ghebeneficeert worden. Godt geve dien handel alleen
mogen gaudeeren/ ende de Mijne op  [1]Formoſa Gout-rijk bevonden wort/
als wanneer de Participanten eenmael de vruchten vande geſupporteerde
onkoſten/ moeyte/ ende arbeyt; mitſgaders rijcke retouren/ ſonder gelt
uyt Nederlant te ſenden/ ſtaen te erlangen. Den Almogenden verleene
[2]hier toe ſijnen ſegen. By deſen ſende ’t tranſlaet vande Miſſive van
Siragemondonne, Burgemeeſter/ ende Hooft des Eylandts Kiſma in
Nangaſacqui, alwaer de Compagnies Dienaers/ volghens ’s Keyſers orde
reſideeren/ ende den handel exerceeren/ daer van in onſe voorige
Brieven mentioneeren. U E. ghelieve met de ſulcke die vande Japanſche
ſaken kenniſſe hebben/ aendachtelijck op den inhout te letten/ ’t
ſchijnt als het Chriſtendom niet toucheeren/ ende ons in Japan deſen
aengaende modeſt dragen/ vele [3] vrydommen ſullen toeſtaen/ ende
profitabelen handel ſullen verleenen; wy ſullen alles ten beſten van de
Compagnie menageeren/ ende betrachten doenlijck zijnde/ dat den handel
immer ten principalen allen gauderen/ ’t welck Godt gunne.


                              FINIS.








      KORT VERHAEL VAN ’T PROFIJT, DIENST, ENDE NUTTIGHEYDT DAT DE
    OOST-INDISCHE VEREENIGHDE NEDERLANDTSCHE COMPAGNI IN JAPAN SOUDE
        GENIETEN, BY SO VERRE SY DEN CHINEESEN HANDEL BEQUAEMEN.

                     GESTELDT DOOR LEONART CAMPEN.


Vele zijn van gevoelen/ ende hebbent oock in der daet bevonden/ dat
gedurende den tijdt het de Mog. Heeren Staten Gener. der vereenighde
Nederlanden, ende zijn Princelijcke Excell. ghelieft heeft hare
Onderdanen te vergunnen/ naer de Ooſt-Indien te varen/ om den Handel
tot welvaren van ’t gemeene beſte te bekomen/ dat tot wat plaetſen/ en
by wat Princen wy komen/ ofte aengenomen zijn/ door vreeſe van ſchade/
ofte hope van proffijt/ ons alleen als Vrienden ſouden ingelaten/ ende
handelinge vergunt hebben/ ſoo zijn wy nochtans van gevoelen/ gelijck
oock mijne voorgangers ſo ick meene dat zijn E. Keyſerlijcke Majeſteyt
van Japan, niet om der voorſchreven twee poincten in zijn lant laet
havenen/ ende de vrye commertie/ dan alleenelijck/ om te betoonen zijne
goetdadigheyt/ de macht ſijnes Rijckx/ d’onverſaeghtheyt zijner
uytlantſche vyanden/ en de goede genegentheydt die hy tot alle vreemde
natie/ (welcke als vrienden in zijn Eylant komen) is hebbende.

Dat ſijne Majeſteyts goetaerdigheyt genoech machtigheyt/ onverſaeght/
ende genegen/ tot vreemde natien is/ blijckt hier uyt/ dat hy de
Chineſen in zijn lant gedooght/ den vryen handel nevens anderen
vergunt/ ende haer niet ſoo veel ten laſten leght/ als zijn eygen
Lant-ſaten; daer ſy luyden ter contrarie de Japanders in haer lant niet
gehenghen/ houden haer als vyanden/ en op yder hooft datſe bekomen een
ſeeker ſtuck gelts ſtaet/ dat menigen Portugees in plaets van een
Japander dicmaels ’t leven koſt.

Item hy is; eertrachtende/ hem bepalende binnen zijn eygen Rijck;
niemant den oorlogh aendoende; noch toeſtaende/ dat zijne onderſaten
buytens lants yemant eenige overlaſt doen; noch oorſaecke zijn/ dat
vreemde Princen in oorloge geraken/ oock en doet niemant aſſiſtentie/
wie ’t op hem verſoecken; noch en yſcht van geenige hulpe; zijne macht
beſtaet in grootheydt ſijns Rijcx/ ende overvloedigheyt van vele
manhaftige onverſaegde Soldaten; alderhande wapenen heeft hy in
overvloet; Caſteelen die onwinbaer ſchijnen te weeſen veele; geenighe
oorlochts materialen gebrekende; lijf tochten zijnder van alles
genoech; Rijckdommen en gebrekender niet; veel ſilver/ ende gout-mijnen
zijnder/ koper/ yſer/ loot/ tin/ ende andere meer; ’t geeft oock zijde
in abondantie; van kattoen/ hennip/ en diergelijcke duyſent dingen; in
voegen datter qualijck yets te bedencken is/ dat het Rijck van Japan
niet en heeft: Item ’t kan hem ſelf voeden/ ende is van alles verſien;
’t heeft gheen naeburige Princen van doen/ zijne Majeſteyt heeft oock
noyt yemant verſocht in zijn landt te komen/ dat/ wat Princen/ ende
natien hem komen beſoecken/ ſijn alle tijt wellekom/ ende als vrienden
ontfangen geweeſt/ de deur en is voor niemant geſloten.

De Caſtilianen, ende Portugeſen aldus van de wel ghelegentheydt/ macht
ende rijckdommen des Keyſerrijckx van Japan, wel onderricht weſende/
zijn niet minder genegen gheweeſt/ tot voorder uytbreydinghe van haren
ſtaet/ voortplantinghe der Religie/ ende verrijckinghe van hunne
koophandel/ als ander Koninckrijcken ’t ſelve aen te ſoecken/ (als Don
Jan, de eerſte van die name/ ende thiende Coninck van Portugael,
yverigh/ ende naerſtigh is geweeſt/ tot onderkenninghe der ſelver)
alwaerſe in den tijdt van tachtigh Jaren/ dan in Japan commerſie
ghedreven hebben/ het niet alleen ſoo verre ghebracht hebben/ dat
Manilha door dien handel geheel zy opghekomen/ maer oock Malacca, Goa,
ende andere plaetſen meer door die traffique verbetert/ ende verrijckt
zijn/ ghelijck wy ſulckx by experientie hebben bevonden/ ghedurende den
tijt dat de Dienaren vande Generale vereenighde Nederlantſche
Ooſt-Indiſche Compagni in deſe Rijcke commercie/ ende ommegangh ghehadt
hebben/ daer van hare groote Cargaſoenen/ en Jaerlijckſe ſilver
retouren oock getuyghden/ welck d’eene tijt meer/ d’ander tijt minder/
door malkanderen ongevaer Jaerlijckx by de 12. a 150000. ducaten
bedragen/ ende noyt minder als vijftigh/ ende ghemeenelijcke
vijf-en-tſeventigh ten hondert avance genoten hebben. Deſe treffelijcke
proffijten hebben de Maccauſe Portugeſen jaerlijckx uyt Japan ghehaelt/
’t welcke zy in 4. a 5. maenden winnen/ waer van in ’t gaen/ ende
keeren/ 20. dagen op de Zee zijn/ ende ⅕ part Capitaels is: of haer
deſen loffelijcken koop-handel/ ende overſchoone ſoete proffijten Japan
doet in waerden houden/ ofte niet/ kan een yder conſidereeren/ ende ſo
ſeer als haer de winſten hier toe locken; noch meer wert hun ghemoet
daer toe gedronghen door de Roomſche Chrisſtenheyt/ welck door den
ſonderlingen yver vande Papen ſoo ſeer aengewaſſen/ ende toegenomen is/
datſe over de veertigh duyſent zielen opſchrift ghehadt hebben/ die
haer alle tot hunne Religie begeven hadden; waer uyt men kan beſpeuren/
datſe haer met de Japanſche ſchatten niet alleen hebben laten
genoeghen/ maer getracht met hunne religie ’t gantſche Rijck ſoo te
infecteeren/ dat daer van geheelijck Heer/ ende Meeſter ſoude werden/
ghelijck ſy haer oock ingebeelt hebben te zijn/ en nieuwers aen heeft
ontbroken/ als een hooft; dan ’t heeft Godt niet gelieft/ ende is haer
door de Nederlantſche Inſtrumenten verhindert. Soo sy Japan tot hare
devotie/ ofte onderdanigheydt hadden konnen brengen/ gelijck Godt lof
niet en doen/ wat voorder nut ſy daer van ſouden hebben getrocken/ ofte
wat ſy daer mede in ’t ſin hadden/ kan men wel preſumeeren/ doch onſe
meninge is niet daer van verhael te doen/ noch hebben oock ’t ghene
voorſz is niet verhaelt/ als twijffelende dat den ſtant deſes Rijckx
ymandt onbekent/ ofte daer van ignorant ſoude zijn/ dan hebbe dit
alleen in ’t korte ſommariſche wijſe willen voorſtellen/ om eenige te
verlichten/ dewelcke onwetende/ ende blint/ Japan niet alleen
verachten/ maer oock voor de Compagni ondienſtigh geacht hebben.

Komende dan tot ons voornemen/ ſoo kan een yder wel conſidereeren/ dat
de Portugeſen, ende Caſtilianen, ſoo bot/ nocht ſlecht niet en zijn/
datſe eenige plaetſen ſullen aenſoecken/ haer ter neder ſetten/ ofte
koopmanſchap dryven/ als op al ſulcke dieſe dienſtigh/ ende profitabel
ſullen achten te zijn/ datſe de voorgemelde profijten hebben genoten/
en noch genieten ſouden/ ſoo ’t haer door ons niet belet en wiert/ want
het blijckt/ dat die van Maccau jegenwoordigh rijck zijn/ by haer
huyſen als paleyſen/ ende ſtercke Stadt/ leven als aertſche Goden/
daerſe van te voren kael waren ende van weynigh middelen: wat ſmaetheyt
haer in Japan aen gedaen is/ hoe veel perſoonen daer ongerechtelijck om
’t leven zijn gebracht/ ende dagelijcx noch omgebracht werden/ ja het
verlies van ’t Caſteel/ Craecke van Andrea Plaſoa, welcke door Keyſers
mandaet met gewelt aen getaſt/ ende voor Nangaſacque in de grondt
gheraeckt is/ noch oock ’t perijckel dat van ons ter Zee liepen/ heeft
haer van dit Rijck niet konnen doen deſiſteeren/ nochte de vaert
verlaten. Doen ’t haer met de Caraken te periculeus/ ofte beſwaerlijck
viel/ hebben ſy ’t met kleyne Navetten onderleyt; dit alles ſoude deſe
hovaerdige trotſe Natie (welcke naer de Monarchie van de geheele Werelt
ſtaen) niet konnen verdragen/ waert dat haer de ſoete profijten de
ſchouderen onder dit ſlaefachtigh Jock niet en dede buygen.

Wat kan hier op by de onſe ghealligeert werden/ is het niet gelijck wy
te voren hebben aengeweſen/ dat de deur niet alleen voor ons open is/
maer oock voor alle Natien/ welcke ſijn als vrienden in Majeſt. Landen
komen handelen; wy hebben oock gedurende den tijt in Japan zijnde/ niet
dan alle vrientſchap genoten/ doch niet ſoo veel profijt als de
Portugeſen, maer wel ſoo vele eere. Schade iſſer niet ghevallen/ de
winſten zijn naer de Cargaſoenen geweeſt; vele verſcheyde
Koopmanſchappen/ ende verſcheyde dienſtige proviſien hebben wy daer uyt
ghevoert: oock vele verſcheyden oude Schepen gerepareert/ ende van alle
behoeften verſien/ behalven noch de Vloten die jaerlijcks tot af-breuck
van onſe algemeenen vyandt/ van hier/ naer de Manilhas gedepeſcheert/
ende weder gekeert zijn/ ſonder tegen-ſeggen van yemant; handelende met
de buyt naer haer eygen wel-gevallen/ betalende geenige rechten meer/
als ghewoon zijn/ welck is de ordinariſche ſchenckagie/ ende reverentie
aen ſijne Majeſteyt te doen/ waer ſoude men in Europa van eenen
Chriſten Prince meerder faveur genieten/ ende minder moleſtie lijden.

Nu het den Almogende ſoo belieft heeft/ ende door het kloeck beleydt
van de E. Heer Gouverneur Generael J. P. C. ſoo verre ghekomen is/ dat
wy die van Maccau niet alleen breydelen/ maer haer oock verhinderen na
Japan te varen/ hun af ſluytende van de treffelijcke profijt-gevende
Commertie/ welcke ſy over ſo veel jaren in dien Rijcke hebben gehadt;
ſo en reſteert voor ons niet meer/ dewijle ſy daer uyt zijn/ als te
letten te bekomen ’t ghene ſy ſoo langhe genoten hebben; waer toe van
nooden is dat ſonderlinge wert gelet/ dat geenige Japoenders
beſchadight/ miſhandelt/ noch in hunne voyagie verachtert werden/ dan
dat een yder paſſeert/ ende repaſſeert/ ter plaetſe daer hunne affairen
gelegen zijn/ met haer ſo veel vrientſchap te bewijſen/ als doenelijck
weſen ſal/ gelijck oock de geſintheyt van zijn E. is/ die niet laet de
Japoenders alle vrientſchap aen doen.

Doch en moeten wy niet minder ſuymachtigh weſen/ als de Portugeſen
yverig geweeſt hebben/ om deſen Rijcke Jaerlijcx van alle
Koopmanſchappen te verſien/ ende letten wel dat daer niet minder/ dan
eer meerder wert ghebracht/ als voor deſen by haer lieden gedaen is/
want ’t ſy ’t ſelve (volgens den voorſlag vande Edele Heer Gouverneur
Generael) wel gelucke/ dat Godt geve; ſoo zijn die van Japan niet
alleen ontbloot van de Maccauſe Commertie/ maer oock geheel verſteken
van alle hunne vaert/ ende handelinge dieſe over veel Jaren in
verſcheyden Rijcken/ ende diverſche plaetſen/ als Kouthinchina,
Kamboia, Siam, ende Manilha hebben gehat/ van welcke plaetſen ſy
gemeenelijck tuſſchen de 2. ende 3000. Picol Zijde/ behalven verſcheyde
andere dienſtighe waren Jaerlijcks pleghen te brenghen/ daer zy/ nu de
ſaecken ghelucken/ naer alle apparentie van alle de ghemelde Rijcken/
ende quartieren niet meer konnen bekomen/ als die van Maccau en doen.

Om dat ſijne Majeſt. ghenegentheyt t’onſwaerts niet te doen
declineeren/ ende alle oorſaecken van miſcontentement te weeren/ waer
op ſonderlingh dient gelet/ als voor de waerheyt verklare/ ende houde
oock verſekert dat die van Japan experiencie hebben van gelijcke
gevoelen/ ſoo deſen machtigen Potentaet/ alleene het alderminſte
miſnoegen ſchepte/ en ons zijn vrientſchap/ ende Rijck weygerde/ het
grootſte/ ende principaelſte obſtaeckel te zijn/ dat ons ſoude
verhinderen/ tot ons deſſeyen te geraken; ende hebben de Jappanders in
ſulcken kas meer te vreeſen/ als de Spanjaers, ofte Chineſen, welcke
geen minder macht/ ende couragie/ en gebreken/ om ons uyt de Piſcadores
(ofte daer ontrent/ waer ons ſouden moghen ter neder ſlaen) te
verdryven; alſt weſen moſte/ wy ſouden ons ſonder Japan konnen
behelpen/ dan niet op ſulcke naer gelegene plaetſe/ als wy voren hebben
gheſeydt/ ’t welck wy eerſt bevinden ſouden/ als wy met haer in
vyantſchap waren/ dat Godt niet en gheve.

Dat om zijn Majeſt. vrient te zijn/ en eens te genieten/ de lange
gewenſte ſoete profijten/ die onſe vyanden ſo menige jaren hebben
genoten/ ſo is het nu den rechten tijt/ ende houde daer voor/ dat ons
niet ontſtaen en ſal/ door d’een ofte ander middel deſen loffelijcken
Chineſen handel te bekomen/ ſo ’t behertight wert/ gelijck ſy van zijn
E. wel hoogh is gerecommandeert/ ende den wegh aengeweſen.

Den Chineſchen Handel bekomende/ en gebreeckt niet anders/ als
jaerlijcks naer Japan te ſenden/ alſulcke cargaſoenen/ als wy hier naer
verhalen ſullen/ welcken volgende/ wy niet alleen zijne Majeſt.
vrienden ſullen zijn/ ende ghenieten de ſoete ſmaeckelijcke proffijten/
die onſe Vyanden ſo menige jaren hebben genoten/ maer ſullen ons Heeren
Meeſters uyt de winſten/ en overſchot/ van alle Chineſe waren/ ſoo veel
jaerlijcx eyſſchen ſullen/ konnen verſien werden/ ſonder dat haer E. de
ſelve een ſtuyver ſullen koſten/ als wanneer wel verſeeckert mogen
houden/ dat het haer E. niet ontſtaen en ſal/ jaerlijks de geeyſte
hondert tonnen Gouts/ ende meerder retouren te bekomen.

Japan ſal ons veel dienſtiger zijn/ en meer proffijten geven/ dan ’t
voordeſen aen de Portugeſen gedaen heeft/ ſo de ſaken anderſints
gelucken/ gelijck wy hopen/ en dat de meninge van de E. Heer Gouverneur
Generael effect ſoorteert: want bovē ’t gene dat de Portugeſen
jaerlijcx uyt Maccau brachten/ wierter gemeenelijck noch 2 a 3000.
Picol gelijk wy voren hebben geſeyt/ door de Japanders uyt
Coutchinchina, Coutchin, Manilha, en andere plaetſen meer gebracht/
waervanſe tegenwoordigh verſteken zijn/ en niet anders hebben te
verwachten/ als ’t gene haer door ons gebracht wert/ ende konnen haer
de merckt ſtellen naer ons eygen wel gevallen.

’t Cargaſoen datter van nooden is/ ’t welck ick ſoude eyſchen/ datter
ſonder twijffel kan vertiert werden/ ende dat de proffijten geven
ſoude/ waer uyt de Heeren Meeſters jaerlijcks uyt het overſchot ſoo
veel Chineſche waren ſouden bekomen/ als haer E. eyſſchen ſouden/
ſonder dat het hun een pennick ſoude koſten/ is hier naer volgende.


                                                             Realen van
                                                                achten.
 3000 Picol witte rauwe Sijde, a 180 Realen van achten ’t
      Picol, bedraeght                                        R. 540000
  260 Dito fijne af-gheſoden Sijde, a 200 ’t pl.               R. 52000
  500 Dito rauwe Poill-Sijde, onghetaent, in korte ende
      langhe ſtrenghen, a 180 R. pl.                           R. 90000
  100 Dito witte getwernde Sijde, a 200 R. ’t pl.              R. 20000
  100 Dito Flos Sijde, a 190 R. ’t pl.                         R. 19000
15000 Stuckx ſwarte enckelde Chiauwels, a 2½ R. ’t ſtuck.      R. 37500
20000 Dito kouleurde Armoſijnen. a 1½ R. ’t ſt.                R. 30000
 2000 Dito ſware ſchoone ſwarte effen Satynen. a 8 R. ’t ſt.   R. 16000
 5000 Dito goede ſwarte Damaſten. a 6 R. ’t ſt.                R. 30000
                                                              ---------
Tranſport tot het volgende                                    R. 834500

 5000 Dito ordinariſche goede ſwarte effen Satynen. a 6 R.
      ’t ſtuck.                                                R. 30000
 2000 Dito ſchoone ſware effene Fluwelen. a 8 R. ’t ſtuck.     R. 16000
 2000 Dito ſchoone ſwarte Grofgreynen Camelots-wijſe
      gewatert. a 8 R. ’t ſtuck.                               R. 16000
 5000 Dito witte effene Satynen, plat gevouwen. a 4 R.
      ’t ſtuck.                                                R. 20000
 2000 Dito witte Damaſten. a 3½ R. ’t ſtuck.                    R. 7000
 3000 Dito Carmoſijn roode Damaſten. a 5 R. ’t ſtuck.          R. 15000
 5000 Dito Carmoſijn roode Lampers. a 4 R. ’t ſtuck.           R. 20000
 3000 Dito gebeelde Zayen. a 4½ R. ’t ſt.                      R. 13500
 3000 Dito witte Lampers. a 3 R. ’t ſt.                         R. 9000
 2000 Dito gebeelde Zaeyen. a 3½ R. ’t ſt.                      R. 7000
 5000 Dito ſchoone ſwarte ſtoffen, van alderhande koleur,
      met Gout, ende Silver doorwrocht. a 10 Realen
      ’t ſtuck.                                                R. 50000
                                                               --------
Bedraeght inkoop, ende ſendinge,                        Realen. 1038000

          Bedraeght de tegenſtaende Avance 1862375. van achten.


Dit voorſz. Chinees Cargaſoen jaerlicx naer Japan geſonden/ ſo verbinde
ick mijn de Heer/ en Meeſters (ſo lange mijn Godt ’t leven ſpaert) voor
niet te dienen/ by ſo verre ick haer E. in den tijt van 4. a 5.
maenden/ ’t ſelve niet en benificere/ en in goet fijn Silver met avance
van 85000. Realen van achten retour/ ’t welck ick ſuffiſant houde/ om
haer E. Jaerlijcks van alſulcke Chineſche waren te verſien/ als ſouden
mogen eyſſchen. Iſt te weynigh? ſent meerder/ ſo ſal de winſte grooter
zijn; oock hebben wy met voordacht de goederen meer als 20. per cento
hooger getaxeert/ als apparent ſullen ingekocht werden/ in reſpecte van
wel weten/ en oock verſekert houden/ dat de goederen ons voor eerſt
duyrder ſullen komen te koſten/ dan de Portugeſen in Maccau ghedaen
hebben/ alwaer ’t maer ten aenſien van ’t Fort/ ende cargaſoen dat tot
den Chineſchen handel expres ſullen moeten houden.

’t Contant tot deſen handel te formeeren/ weet ick de Heeren Meeſters/
boven de ſware laſten/ die alreede by der hant hebben/ ſeer
bequamelijcke vallen ſal; dan kan ’t niet gelijckelijcke geſchieden?
haer E. voldoen de helft/ de ſake kan hier ſoo wel gheſchickt werden/
dat een derde part Japans capitael zy/ ende oock den derde part
Chinees: ſo dat de Heeren Meeſteren/ eyndelijcke niet meer als ½ part
te fourneeren hebben/ ’t welcke ſy in ſes maenden konnen vry winnen.

De ernſtelijcke vermaninge/ en de hoge recommandatien/ die de Heeren
Bewinthebberen in hare miſſiven doen/ van jaerlijcx groote Cargaſoenen
naer ’t Vaderlant te ſenden/ tot ſoulaes vande groote laſten die haer
E. zijn dragende/ daer toe oock groote reden hebben/ door welke
oorſaken dickwijls veel plaetſen tot groot leetweſen vande E. Heer
Gouverneur Generael/ en Raden van Indien, naer hunne eyſch niet konnen
verſien/ heeft mijn gedrongen dit ſchriftelijcke aen haer E. te
vertoonen: en gelieven de Heeren Meeſters/ van den ſtant deſes Rijcx
van Japan te induceeren/ en te letten dat deſen onſen eyſch jaerlijcx
promtelijcke voldaen werde; kan het uyt de Chineſe waren niet alleen
vervallen/ ſo moet het met goede ſorteringhe van lakenen/ en Europiſche
waren verſien werden/ als oock niet weynig Nagelen/ Peper/ Olifants
tanden/ en anderſins vergroot werden; op dat betonen mogen/ dat ons
uytgeven met der daet over een komt; waer door de Heeren Meeſteren niet
alleen de geſeyde profijten ſullen genieten/ maer oock haer Dienaers
ſullen ge-eert/ en gepreſen werden/ tot groot lof der Nederlantſche
Natie.








      BESCHRIJVINGE VAN DE REGERINGE, MACHT, RELIGIE, COUSTUYMEN,
            TRAFFIJCQUEN, EN ANDERE REMERCQUABLE SAKEN, DES
              KONINGRIJCKS SIAM. GESTELT IN DEN JARE 1636.
               DOOR IOOST SCHOUTEN, DIRECTEUR WEGHENS DE
             GEOCTROYEERDE OOST-INDISCHE COMPAGNIE ALDAER.


[Waer/ ende hoe Siam ghelegen is.] Siam is een vermaert groot
Koningrijck/ gelegen op ’t vaſte Lant Aſia, by Noorden den
Æquinoctiael, grenſende teghen ’t Noorden op 18. graden/ aen de
vermaerde Rijcken van Pegu, en Ava, in ’t Weſten ſtoot het aen de
Bengaeſche Zee van Martavan, tot op 7. graden/ alwaer het tegen ’t
Zuyden paelt/ aen de Rijcken van Patany, ende Queda, vande Bangaeſche,
tot aen de Patanijſe Zee/ voorts loopt de Kuſte Noortwaerts/ tot op
veerthien d’half graet/ makende met een kromte de Siamſche inbocht/
ofte Zee; van daer ſtreckt de Kuſte weder Zuydtwaerts tot op 12.
graden/ ende verlaetende de Zee/ ſtoot in ’t Ooſten aen de Woeſtijnen
van Cambodia, ende de Rijcken van Jangonia, Tangou, ende Langhs-Jangh,
tot op 18. graden aen Ava, ende Pegu, ſulcks dat de forme van dit
Landt/ als een halve Mane is/ hebbende in den omvangh/ niet min als
450. duytſche Mijlen.

[d’Hoedanigheydt des landts van binnen/ ende buyten.] Dit Lant (dat tot
verſcheyden plaetſen/ Bergh-achtigh/ Boſſich/ aen de Zeekant Moraſſich/
doch meeſt vlack/ effen/ ende kley-achtigh; mitſgaders vol allerley
wilde Dieren/ ende gevogelte is/ zijnde door-vloeyt met veel
Viſch-rijcke Rivieren/ ende Beecken) heeft op ſijn Kuſten/ aen de
Bengaeſche, ende Siamſche Zee/ veel Eylanden/ Bayen/ Havenen/ ende
Rivieren/ meeſt al bequaem tot groot/ ende kleyn vaertuygh/ ghelijck
eenſ deels ervaren/ ende gecarteert is/ weſhalven de Particuliere
beſchrijvinge ſullen excuſeeren/ ende eenelijck in ’t korte noteeren/
de gelegentheyt vande principale Riviere/ ende meeſt (by vreemde)
gefrequenteerde Haven des gantſchen Lants.

[Beſchrijvinge van de voornaemſte Haven/ en Rivier.] Deſe Riviere (by
de Siammers ghenaemt Me-nam, ofte Moeder des Waters) is groot/
tamelijck wijt/ ende van ſeer verre loopende/ den oorſpronck is hun
onbekent/ paſſeerende van ’t Noorden/ na ’t Zuyden/ met eenen ſnellen
loop/ door de landen van Ava, Pegu, ende verſcheyden Provintien van
Siam, eyndelijck met drie monden uyt-ſpouwende inde Siamſche Zee/ is
van nature den vermaerden Vloet Ganges in India, ende de Riviere Nilus
van Egypten ſeer gelijck/ vloeyende jaerlijcx eenmael (door menighte
des waters) 4. a 5. Maenden over ’t platte Landt/ dat ongelooffelijcke
vruchtbaerheyt van Rijs veroorſaeckt/ ende ’t Lant alomme van
ongedierte/ ende infective vuyligheden ſuyvert. Den Ooſtelijckſten/
ende grootſten mont van deſe Riviere/ die ordinaerlijck met Schepen/
ende Joncquen bevaren wert/ leyt op 14. d’half graet Noorder breete/ in
’t binnenſte vande Siamſche bocht/ dwers voor ’t inkomen/ is een vlacke
drooghte/ een mijle langh/ daer ordinarie ten langen water 5. a 6.
voeten/ ende met hoogh water 15. a 16. voeten waters is/ doch inde
Maenden van September/ October/ ende November/ als de Riviere
overvloeyt/ komter wel 17. a 18. Voeten waters. Buyten deſe drooghte/
ontrent twee mijlen van ’t Landt/ konnen groote Schepen/ ende die niet
binnen willen/ op 4. 5. a 6. Vadem kley-gront ten Ancker legghen/ maer
die inde Riviere wil/ moet met hoogh water over de drooghte/ ende kan
(ſonder eenige ondiepten t’ontmoeten) tot voor ’t Stedeken Banckock
(ſes mijlen opwaerts) ſeylen/ hooger is de Riviere enger/ ende met
ondiepten/ inſonderheyt drie principale Drooghten bevleckt/ die met een
Schip dat 11. a 12. voeten diep gaet/ gepaſſeert/ en 24. mijlen vande
Zee/ in 5. a 6. dagen tot voor de Stadt India kan bevaren werden/ doch
in de Maenden September/ October/ ende November/ ſoude door ’t op-water
wel 3. a 4. weecken noodigh zijn.

[Wat Provintien/ Steden/ en Dorpen/ hoe gepeupuleert.] ’t Landt is
generalijcken wel/ doch d’eene Provincie beter als d’ander gepopuleert/
voor-namentlijck aen de Rivieren/ ende ten platten Lande/ daer veel
Steden/ Vlecken ende Dorpen ghebout zijn/ welcks groot getal qualijck
pertinent te weten is. De principale Steden zijn India, Picelouck,
Sourckelouck, Caphengh, Soucethay, Kephinpet, Conſeywan, Pijtſyay,
Pitſidi, Lydure, Tenou, Mormelon, Martenayo, Lygor, Bordelong,
Tannaſſary, Bankock, Pijpry, Rapry, Mergy, ende verſcheyden andere/ dat
alle Hooft-ſteden en Gouvernementen van diverſche Provintien zijn;
boven deſe zijn door ’t gantſche Landt veel Steden/ Vlecken ende
populeuſe plaetſen/ die hier te nomineeren onnodigh zijn.

[Deſcriptie van de Hooftſtadt India.] De Stadt India, die de principale
Hooft-ſtadt des Rijckx/ woon-plaetſe vanden Koningh/ voornaemſte
Heeren/ Officieren en Edelen is/ is gelegen op de Riviere Menam, aen
allen zijden in een vlacke/ effene vruchtbare Lantdouwe/ op een kleyn
rontachtigh Eylant/ ’twelck aen de kant met een dicke ſteene muyragie
omringt/ en ontrent twee Nederlantſche mijlen inden omvangh/ de forme
en groote vande Stadt maeckt/ rontomme aen d’overzijde de Stadt en
Riviere is met buyten ſteden/ Tempelen en Clooſteren dicht betimmert/
die niet min als de Stadt ſelfs bewoont zijn. De bemuyrde ſtadt is
eenſdeels met lange wijde/ rechte ſtraten en water-grachten/
ordentelijck/ doch ten meerderen deele/ met vele kleyne enge ſtraten/
grachten/ ſloten en kreken confuſelyck gebout/ ſulckx dat in’t
overvloeyen de Reviere/ over veel ſtraten/ en meeſt tot alle huyſen
gerijffelijck/ met kleyne Prauwen/ ofte Schuyten (aldaer in
ongelooffelijcke quantiteyt) kan ghevaren werden. De timmeragie der
Huyſen/ is (na d’Indiſche wijſe) ſlecht/ meeſt met ſteene Pannen
bedeckt. Maer de Stadt is verheerlijckt met meer als 300. ſchoone
Tempelen en Clooſters/ die alle ſeer uytnemende konſtelijck gebouwt/
met een groot getal vergulde Thoornen/ Pyramiden/ en een
ongelooffelijcke meenighte beelden/ van alle materialen verciert zijn;
beneffens noch ’t groote magnifijcque Koninglijcke Paleys/ dat met veel
Thoornen ende koſtelijcke vergulde Huyſinge/ uyt-nemende treffelijcken/
aen de kant der Riviere (als een ander kleyne Stadt) geſticht is. In
voegen/ dat dit ſo ſchoonen/ wonderlijcken wel gelegen lijftochtigen/
en van allerley Natien/ volck-rijcken ſtadt is/ als in eenige rijcken/
en Landen van India, by eenigh Prince (mijns wetens) beſeten wert/ door
gelegentheyt een ſtercke/ en onwinnelijke plaetſe/ die niet langer als
6. maenden by de vyanden kan belegert zijn/ dewijle ’t overvloeyen der
rieviere/ hun vande platte landē ſoude doen vertrecken.

[Souveraine Regieringe/ ende abſolute Macht des Coninghs in Siam.] De
ſouveraniteyt/ ende regieringhe van Siam, beſtaet in eenen Coningh van
ſeer Ouden/ ende Edelen geſlachte/ die dit Rijcke/ ende andere
omlegghende Landen/ veel hondert Jaren beſeten hebben. Deſen Prince
domineert/ als volkomen Monarche des Rijckx/ met abſolute authoriteyt/
over Pays/ Oorloge/ Verbonden/ Juſtitien/ Pardoenen/ Remiſſen/ ende
alle andere ſaken die den Rijcke/ ende onderſaten concerneeren:
vermoghende te maecken/ Wetten/ ende Statuyten/ nae zijn eygen
welgevallen/ ſonder eenigen raet/ advijs/ ofte conſent van de groote
Heeren/ Edelen/ ofte Steden van den Landen/ ten ſy hy ſulckx uyt
properen goeden wille geraden vint/ met hun/ ofte eenige der ſelver te
conſulteeren/ doch het geſchiet veel/ en is een oude couſtuyme/ dat de
groote Heeren (genaemt Mandorijns van des Conings Raet) in wichtige
ſaken delibereren/ ende op ſijn Majeſt. propoſitie/ van mindere Heeren/
conſultyve advyſen vorderen/ waer op hare Hoogheden ’t dienſtige
beſluyt/ den Koning by ſupplicatien preſenteeren/ ’twelck by ſijne
Majeſt. geconfirmeert/ verandert/ ofte geaboleert wert conſtitueerende
’t gunt hem tot welſtant des Rijcx beter gedaen dunckt. Alle
dignityten/ Staten/ Ampten/ en Offitien des Rijcx/ werden geheel na
believen des Konings/ met weynigh reſpect (als aen de Edelſte/ ende
grootſte des Rijckx) aen Edel/ ende oneedele geſlachten (op hope van
toe-komende/ of loon der vorige dienſten) uyt-gedeelt/ waer van ſijne
Majeſt. hun-lieden om geringe fauten priveren/ en van Heeren tot
ongeachte lieden deporteren kan/ ſulcx dat alle Rijcx onderdanen/ als
lijf-eygen ſlaven des Conings zijn; welcken naem/ oock onder de
grootſte Heeren/ als eenen Tijtel/ honorabel is/ weſende zijne Majeſt.
in daet/ ’t hooft/ macht/ en authoriteyt vanden Rijcke/ ’t leven/ en
goederen zijner vaſſalen/ en ſubjecten/ ordonnerende in alles ſodanigen
Regul/ als hy tot zijnen dienſt beſt noodigh vint/ maer alles met
eenigen ſchijn van billickheyt/ conforme de Wetten/ en Rechten des
Rijcx/ die van outs op de Politique/ ende Geeſtelijck regieringe
geconſtitueert/ ende beſchreven zijn/ welcke hy met zijne abſolute
macht/ ende veel geuſurpeerde prerogativen altijdt t’zijnen appetijte
buygen/ ende bewegen kan.

[Sijnen Maqnificquen Staet/ leven/ ende ſuyte.] Den Staet/ ende Suyte
van den Coningh is wonderlijcken groots/ trots/ ende magnificq/
vertoont hem ſelden den gemeenen volcke/ oock ſparig den grooten
Heeren/ ende Officieren des Rijckx/ die hy op ſeeckere gedetermineerde
daghen/ in verſcheyden Salen/ ende open plaetſen zijns Paleys/
audientie verleent /weſende koſtelijck gehabitueert/ ende met de
Konincklijcke Croone verciert/ ſittende op eenen prachtigen vergulden
Throon/ aen welcks voet veel Edelen/ Hovelingen/ ende gewapende
Trabanten/ reverentelijck knielende zijn/ vergheſelſchapt met een
Lijf-ſchut-bende/ van ontrent drie hondert gearmeerde Mannen. Alle/
ende een yegelijck Vreemde/ ende Subjecten/ die voor zijne Majeſt. ter
audientie komen/ moeten op hunne knyen/ met gevouwen handen en neder
gebogen hoofde/ geduerigh/ ootmoedige eerbiedinge bewijſen; men
ſpreeckt hem aen met veel ceremonieuſen reverentien/ hoovaerdige
Titulen/ ende groote lof-tuyterye. Sijne antwoorden werden als Oraculen
geeſtimeert/ ende zijn mandamenten onveranderlijck volbracht/ ſoo dat
hy (nae de werelt) geluckigh/ ende in aller welluſten leeft/ hebbende
door ’t gantſche Rijck veel ſchoone Paleyſen/ playſante plaetſen/
Tenten/ ende Pauilioenen/ tot ſijnen playſier. Heeft neffes de
Koninginne/ ofte principale Vrouwe/ een groot getal Concubynen/ uyt de
Edelſte/ ende ſchoonſte Maeghden van den Lande geſocht. In ſpijſe wert
hy leckerlijck/ maer in dranck eenelijcke met water/ ofte cocos
getracteert/ alſo den ſtercken dranck/ by de Geeſtelijcke/ ende
Rijckx-wetten/ den machtigen Lieden verboden/ ende wonderlijcken
ſchandaleus is. Op de Rieviere vaert zijne Majeſt. ordinaire/ met 8. a
10. ſeer ſchoone/ ende koſtelijcke vercierde Prauwen/ yder met 80. a
100. Roeyers gemant/ ſittende in den ſchoonſten/ onder eenen vergulden
Throon/ rontomme met veel Hovelingen vergeſelſchapt/ weſende d’ andere
Prauwen/ tot zijn ſuyte ende Lijfwachten verordonneert/ die ontrent
300. a 400. ſterck zijn/ ende gemeenelijck noch gheaccompangeert van
diverſche Heeren/ die yder in een ſchoone Prauw onder vergulde huyſkens
ſitten/ ſulckx dat den gantſchen ſleep ordinarie te water 12. a 1500.
perſonen zijn. Deſgelijcx als den Koning te lande buyten ’t Paleys
gaet/ is neffens ſijne Hovelingen/ Trabanten/ Lijf-ſchutten/
Lijf-Paerden/ ende Elephanten/ met veel Heeren vergeſelſchapt/ ſittende
in eenen vergulden Setel/ die op de ſchouderen gedragen wert/ weſende
den gantſchen ſleep ghemeenelijck van 8. a 900. Perſoonen/ welcke alles
met ſtatige ordre/ groote ſilentie/ ende hoovaerdighen Pracht aen te
ſien is/ want geen menſchen werden ontrent ſijne Majeſt. Paſſagie
geſien/ als met gevouwen handen/ hoofde/ ende lichaem ter aerden
legghende/ invoegen/ dat deſe eerbiedigheydt/ beter eenen
ſuperſtitieuſen Godts-dienſt/ als Koninghlijcke reverentie/ vertoonende
is.

[Hoe hy hem jaerlijcks/ triumphantelijck den volcke vertoont.] ’t Is
een oude couſtuyme/ dat den Koning van Siam, jaerlijcx ontrent de maent
October/ hem op ’t alderprachtighſte met alle ſijnen Staet/ Grooten/
Edelen/ ende Officieren des Rijcks/ als in Triumphe te Water/ ende te
lande den volcke vertoont/ verſoeckende de voornaemſte Tempelen der
Goden/ om de ſelve Godtsdienſtige offerhanden te doen/ voor ’t langh
leven ſijner Majeſteyt/ ende welvaert van het Rijcke/ ’t welcke
ordinarie op volghende maniere geſchiet. Eerſtelijck te Lande
marcheeren in Proceſſie van Paleys tot den principalen Tempel/ ontrent
200. Elephanten/ yder met 3. gewapende mannen/ deſe volgen veel
Speel-lieden met Gommen/ Pijpen/ ende Trommelen/ als met duyſent mannen
die fraey gearmeert/ ende met veel Banieren verciert zijn/ daer aen
volgen in ordre te Paerde meeſt alle de groote Heeren des Rijcx/ waer
onder eenige met goude kroonen verciert/ yder met ſijne Suyte van 60.
80. a 100. mannen te voet/ na deſe ontrent 200. Japanſche Soldaten/ met
ſchoone Wapenen/ ende Wimpelen verciert/ ende met veel geſpel/ de
Lijf-wacht des Koninghs/ als oock ſijne Lijf-Paerden/ ende Elephanten/
met gout/ ende edele ſteenen rijcklijck verciert/ die gevolght zijn van
veel Dienaers des Hofs/ met Fruyten/ en Preſenten tot den offer
geladen/ verſelt met een lieffelijck Muſicael geluyt/ daer aen komen te
voet met ghevouwen handen/ veel groote/ oock eenige gekroonde Heeren/
waer van een den Koninghlijcken vergulden Standaert/ ende een ander ’t
gulde Swaert der Juſtitie draeght: Daer aen volght ſijne Majeſteyt
ſelfs/ ſittende in ’t Koninghlijck Ghewaet/ op eenen ſchoonen Elephant/
ofte eenen vergulden Throon/ die op de ſchouderen der menſchen gedragen
wert/ omright van veel gulde Quitaſoſſen/ Heeren/ ende Hovelinghen.
Daer aen volght met ſijnen Staet/ den Prince/ ofte Erfghename des
Rijckx: en in ordre/ op Elephanten/ (in beſloten huyſkens) des koninghs
Vrouwen/ ende Concubijnen/ met haren ſleep. Eyndelijck veel Hofgeſins/
en ſes-hondert gearmeerde Mannen die de Statie ſluyten/ weſende den
gantſchen ſtatelijcken ſleep/ tuſſchen vijfthien/ ende ſeſtien-duyſent
Perſoonen ſterck. Maer te Water wert deſe volgende ordre ghebruykt/
voor aen ontrent twee hondert Heeren/ yder ſittende in een vergult
Huyſken in een ſchoone Prauw/ met 60. a 80. Roeyers/ gemant/ deſe
volgen vier Prauwen met allerley geſpel: Item/ ontrent 50. Staet
Prauwen van den Koningh/ met gheſchilderde/ ende vergulde Huyſkens
verciert/ ghemant met 80. a 90. Roeyers. Hier aen volghen thien ſeer
koſtelijcke/ ende konſtige gebeelde Prauwen/ die gheheel/ als oock de
Pangayen; ofte Riemen vergult zijn/ gemant yeder met 90. a 100.
Roeyers/ in den alderſchoonſten is den Koningh geſeten/ als eenen
Afgodt/ onder eenen vergulden Throon; welcks voet met veel groote
Meeſters (reverentelijck ſittende) omcinghelt is/ voor op ſit een Heere
die de Koninghlijcke vergulde Baniere in ſijn handen houdt. Hier aen
volght den Prince ’s Koninghs Broeder met ſijnen ſtaet: mitſgaders
onder vergulde huyſkens/ ende zijde Tenten: ſijne Majeſt. Vrouwen/ yder
in een Prauw met haren ſleep/ eyndelijck veel Prauwen met Hovelingen/
ende Edeldom/ ſulcks dat den gantſchen Staet/ wel 450. Prauwen/ ende
niet min als 25. a 30000. Perſonen ſterck is. De Riviere is ten
wederzijden/ daer deſe ſtatelijcke Proceſſie paſſeert; met vaertuygh/
en ontallijcke menſchen vervult/ die haren Koning met geneygden hoofde
en gevouwen handen/ geſtadig hunne ootmoedige reverentie doen.

[Sijn inkomſten/ en Rijckdom.] De domeynen/ ende inkomſten zijn groot/
monteerende jaerlijcx milioenen guldens/ deſcendeerende voornamentlijck
van ’t Rijs-ghewaſch/ daer ’t Lant uytermaten vruchtbaer van is; Item
van Sappangh/ Tin/ Loot/ Salpeter/ &c. dat eenelijck van des Koninghs
Factooren aen vreemde Koop-lieden verkocht werdt/ midtſgaders de
proffijten van ’t Sant/ ende Bergh-gout; Item/ Tollen van de
buyten-landtſche Koopmanſchappen/ gheſchencken/ ende Tribuyt van
ſubjecte Princen/ ende Gouverneurs vande Provintien/ ende Steden/ die
alle op ſekeren Tacx/ ende quote te contribueren gheordonneert zijn/
beneffens dit alles/ heeft den Koningh ſeer groot proffijt van den
handel/ die met ſijne groote Capitalen op Chormandel, ende China
gedreven wert/ als oock de binnen-lantſche Negotie/ daer toe
verſcheyden Comptoiren in de ſtadt India, ende elders verordonneert
zijn/ ſoo dat de winſten jaerlijcx wel 2000. Catty ſilvers/ ofte
hondert duyſent Realen van achten beloopen konnen/ waer uyt
klaerlijcken blijckt/ dat ſijne Majeſt. van Siam, een vande rijckſte
Princen van India is. Tot ontfanck van deſe rijcke middelen/ zijn
verſcheyden Officieren verordonneert/ die jaerlijcx rekenſchap moeten
geven/ ende werden by ſijne Majeſteyt meſtendeele beſteet/ in ’t
bouwen/ ende repareeren vande Tempelen der Goden: Item/ belooninge van
goede dienſten/ ende andere nootſakelijcke Diſpencen des Rijcks/
mitſgaders ſijnen Staet/ ende Hofgheſin/ ’t overſchot wert in ſijn
Treſooren bewaert/ ſoo dat men ſeyt/ ende oock ſeker is/ dat deſen
Prince eenen grooten ſchat beſit.

[Van de Succeſſie der Kroone/ ofte Erffeniſſe des Rijcx.] De Wetten/
ende couſtuymen des Rijcks/ ordonneeren in de ſucceſſie der Kroone/
eenen ſonderlinghen maer ordentlijcken cours/ dat by ’t afſterven van
den Koningh/ ſijnen outſten Broeder erven/ maer by faute van Broeder/
ſijnen outſten Sone ſuccederen ſal; ende vervolgens diens Broeder/ ſoo
lange alſſer eenige in ’t leven zijn/ eyndelijck ſuccederen in gelijcke
ordre/ alle de Sonen van den oudtſten Broeder/ die gheregeert heeft/
ſonder dat de Dochters inde Succeſſie der Kroone toe-ghelaten zijn;
ſulcks dat den ouden Koninghlijcken ſtamme/ ſeer ſwaerlijck geheel
faeljeeren kan/ doch deſe wettelijcke maniere wert ſelden poinctualijck
geobſerveert/ maer de ſucceſſie veeltijts van de machtighſten/ ende
begunſtighſten des Koninghlijcken geſlachts gheuſurpeert wert; gelijck
den nu regeerenden Koningh gedaen heeft/ die om ſijn Rijcke volkomen te
veſten/ d’andere Competiteurs ende Princen van den bloede/ met alle
hunnen aenhangh gedoot heeft/ ten fijne hy onverhindert regeeren/ ende
de Kroone ſijnen Broeder/ ofte Kinderen/ vreedelijcke na laten mocht.

[Van der adminiſtratie der Juſtitie.] De Juſtitie crimineel/ ende
civiel/ werden door den gantſchen Rijcke/ by geordonneerde Officieren/
naer ouder Couſtuyme/ en beſchreven wetten/ ordentelijck bedient/ maer
inde Hooft-ſtadt India, is neffens verſcheyden bancken/ van ordinarie
rechteren/ een Colegie van twaelf Raets-Heeren/ met een principael
Heer/ als Preſident/ tot de opperſte Juſtitia/ ende Judicature/
verordonneert/ daer alle civile/ ende crimineele ſaecken/ by wegen van
appellatie/ ende Reformatie/ ofte ter eerſter inſtantie/ met
diffinitive ſententien/ werden gejuſticeert/ van welcke arreſten niet
geappelleert/ maer wel met groote koſten/ Riviſie by den Koningh/ ofte
ſijnen geconſtitueerden Raet/ kan verkregen werden/ die ordinaerlijck
de ſententien confirmeeren/ ende promtelijcken ter Executie doen
ſtellen.

[In civile ſaecken.] Voor dit Hof/ ofte mindere Rechteren/ werden in
Civile queſtien d’aenklachten/ ende defentien van partyen gebracht door
Advocaten/ ende Procureurs/ by monde en geſchrifte/ voor Commiſſariſen
bepleyt/ partyen/ ende getuygen geexamineert/ ende den ſubſtantialen
inhout des Proces by den Secretaris in een Boeck geſchreven/ met de
handen van partijen/ ofte haer volmachtighen/ geteyckent/ ende
toe-gezegelt/ ende by den rechter tot de naeſte audientie bewaert/
wanneer de Boecken in preſentie van partijen geopent/ ende hun Debatten
ghehoort/ ende als voren genoteert/ ende gezegelt worden/ ’t welcke
door veel delayen/ exceptien/ practicquen/ ende traegheyt vande
Rechteren/ ſo dickwils geſchiet/ en langſamer voort-gangh heeft/ dat
eenige Proceſſen/ met grooten intreſt van de partyen/ veel jaren in
queſtie/ ongevonniſt hangen/ die eyndelijck (na veel ſollicitatien) aen
’t volle Collegie werden vertoont/ geopent/ en geexamineert/ die daer
op hun vonnis/ by ſententie pronuncieeren.

[In criminele delicten.] Maer in materie crimineel/ als injurien/
dieften/ moort/ verraderye/ ende andere delicten meer wert den
beklaeghden/ ofte geſuſpecteerden/ na publicq bewijs/ ofte ſufficante
inditien by den Officier geapprehenteert/ ende in ſtrenge gevangeniſſe
geſloten/ by den Fiſque beſchuldight/ ende door de Rechteren
ſcherpelijck geexamineert/ ende tot verantwoordinge toe-gelaten/ by
locheninge op genoeghſame inditien/ ter confeſſie/ met wreede torturen
geconſtringeert/ alles pertinentelijk in een Boeck genoteert/ ende den
rechteren Collegialiter voor-geſtelt/ die daer op promtelijcke
Vonniſſen/ ende executien doen; uyt-genomen Capitale/ ende
doot-waerdige delicten/ die ter beliefte vanden Coningh werden
uyt-geſtelt/ na wiens rigoreus/ ofte genadigh naturel/ de gedoemde
gepardonneert/ eeuwigh ghevangen/ ofte conforme der ſententie
geexcuteert werden.

[Ordinarie ſtraffen in ’t crimineel.] Ordinaerlijck werden crimineele
delicten/ na gewichte/ ofte lichtigheyt der ſelver geſtraft/ als met
gelt boete/ deportementen/ bannen uyt den Lande in woeſte plaetſen/
ofte gekettinghde ſlavernye/ confiſcatie van goederen/ kortinghen van
handen en voeten/ brandinge in Olie/ quaertieringe/ ende andere ſeer
ſtrenge executien/ blijvende der gedooden middelen/ tot profijt van den
Coningh/ ende ſijne Officieren geconfiſqueert.

[Vreemde coſtuyme van purgatie vulgare.] In duyſtere ende
twijfelachtige ſaecken/ crimineel/ ende civil/ daer geen getuygen/
nochte beſtante inditien/ beneffens d’accuſatien voor handen zijn/ ende
by de Rechters niet wel konnen ghevonniſt werden/ vermoghen partyen met
conſent van de Jughe/ hun teghen den anderen by purgatie vulgare
ontſchuldighen/ namentlijck/ met onder’t water te duycken/ hun handen
in heete Olie te doopen/ met naeckte voeten door ’t vyer te gaen/ of
eenen bezworen klomp Rijs te eten/ ’t welcke voor de Rechters/ ende den
volcke publijckelijck geſchiet/ by partyen ſelfs/ ofte haere
gheconſtitueerde. ’t Onder-water duycken geſchiet aen twee ſtocken/ met
’t een eynde in den gront gheſtelt/ daerſe hun gelijckelijck by onder
halen/ den langſt onder hardende windt het Proces/ den minſt/ ofte
onverbranden in ’t doopen van heete Olie/ ofte die drie-mael met vier a
vijf langhſame ſtappen/ door een gloeyent kool-vier (aen weder zijde
door een Man de ſchouderen neder ghedruckt) onbeſchadight wandelen kan/
maer de geconjureerde klompen Rijs/ werden met veel ceremonien/ partyen
by hunne Papen te eten ghegeven/ ende dieſe ſonder ſpouwen op eten kan;
blijft van ſijne ſaecke victorius/ de ghepurgeerden verwinner/ werdt by
den Rechters een gunſtigh/ ende haeſtigh vonnis verleent/ met triumphe
van ſijne vrienden ’t huys geleyt/ maer den valſchen aenklager/ ofte
ontkender des feyts/ van crimineele ſaecken/ criminelijck gheſtraft/
doch in ’t civil met gelt-boete/ ofte in gevangenis gecondenmeert.

[Vande Krijghs macht.] De gheweldighe machten/ ende Krijghs-lieden des
Coninghs te Water ende Lande/ beſtaen principalijcken in Vaſſalen/ ende
ingheboornen des Rijckx/ oock eenige vreemdelingen/ als Mooren/
Maleyers/ ende andere van kleyn getal/ daer van ontrent vijf a ſes
hondert Japanſche Soldaten de voornaemſte zijn/ die van de omlegghende
volcken/ uyt fame van Mannelijke vromigheyt/ wonderlijcken ontſien/
ende vande Siamſche Koninghen geacht geworden zijn/ maer by den als nu
regeerenden Koningh (uyt vreeſe van ambitieuſe concepten) gedoodt/ ende
uyt den Lande gejaeght/ maer nae eenighen tijdt by (ooghluyckinge)
weder in-ghekomen/ ſulckx dat ſijne force eenelijck in Siammers, ende
weijnigh andere Natien beſtaet/ die het zijnen bevelen altijt in
wapenen/ ſonder eenige loon optrecken moeten/ ſoo dat de Heyrkrachten/
nae vereyſch/ ende noot in eenige Provintien/ ofte den gantſchen
Rijcke/ uyt hondertſte/ vijftighſte/ twintighſte/ thiende/ ofte vijfde
Mannen verſamelt werden/ ende onder nootlijcke Officiers/ met den
Koning ofte zijne Stadt-houders ter Oorloghe trecken; oock hebben de
groote Heeren odinairlijck eenighe hondert Mannen in hunnen dienſt/ die
hare perſoonen in het Legher vergheſelſchappen/ in voege dat den
Koningh een ſeer groote macht van ettelijcke hondert duyſent Mannen/
mitſgaders 2. a 3000. Elephanten (bequaem tot vechten/ ende Carge de
victualie/ bagagie/ ende gheſchut) ten Oorloghe op-brenghen kan/ dan
werden ſelden Leghers boven hondert duyſendt Man/ maer ordinairlijck
van 20. 30. 40. a 50. duyſent Mannen te velde gebracht/ conforme den
diffenſiven noot/ ofte offenſive aenſlaghen vereyſchen. Deſe
Krijghs-lieden te voet/ zijn in tamelijcke ordre verdeelt/ maer
ſlechtelijck met Boghen/ Pijlen/ Schilden/ Swaerden/ Piecken/ ende
weynigh Roers ghewapent. Te Paerde zijn niet beter/ maer doorgaens met
zijdt-geweer/ Schilden/ Bogen/ ende Lancen gearmeert. Hunne meeſte
force beſtaet in eenige 100. Oorlogs Elephanten/ yder van drie
gewapende Mannen verſien. Grof Geſchut hebben veel/ dan konnen dat niet
wel gebruycken. Te Water beſtaet zijne Majeſt. macht in een goet getal
Galeyen/ ende Fregatten/ die met grof geſchut/ doch arme Zee-luyden/
ende ſlechte Soldaten verſien zijn. Prauwen om op Rivieren te
gebruycken/ heeft hy een ongelooflijck getal/ daer de Siammers hun
wackerlijck met konnen behelpen/ maer alles ſlechtelijck gearmeert/
ende tegen Europiaens vaertuygh/ ende Soldaten/ niet wel beſtant te
vechten/ maer de wijle zijne gebuyren niet beter/ jae wel ſlechter
gemonteert zijn/ konnen teghen de ſelve in Oorloge beſtaen/ groote
ſlagen ſlaen/ victorien behalen/ ende conqueſten maken/ als by
regeeringe van de Krijgs-gierige Koningen meermalen geſchiet is/ die
door ſtrenghe regeeringhe/ ende abſolute macht van hunne ſubjecten (die
van nature bloode/ en geen krijgs-lieden zijn) goede Soldaten konnen
maken; ſulcx dat deſe Princen van Siam als Keyſers van veel omleggende
Rijcken/ ende volcken tot diverſche tijden geweeſt zijn/ ’t welcke
onder vredelijcke Coningen altijt vervallen/ maer by de vailiante/ ende
rigoreuſe Princen/ weder opgeheven/ ende gereformeert is.

[Verleden/ ende preſente oorlogen van Siam.] Van outs zijn tuſſchen de
Coningen van Pegu, ende Siam, veel Oorlogen/ met groote conqueſten/
ende verlieſen gevoert/ om dat yder (inſonderheyt den Prince van Pegu,
ende Ava) de Monarchie vande omleggende Rijcken pretendeert/ oock veel
jaren beſeten/ ende ten deele jegenwoordigh noch in handen hebben/ ſo
dat op de Frontieren van deſe Landen/ groote ſtreken Landts verwildert
zijn/ ende zedert veel Jaren malkanderen niet als met ſpringh-tochten
(nae twee a drie/ ende meer Jaren ruſts) hinderlijck geweeſt zijn/
omwelcke te ſtutten/ ofte ſelfs te doen ordinaire in Siam, met ’t droge
Moeſun een Legher van 20. a 30. duyſent Mannen verſamelt/ ende aen de
Frontieren geſonden wert. Teghen andere Princen/ als de Koningen van
Jangoma, Tangou, Langhs-Jang, ende vorder gebuyren/ is voor deſen om
diverſche queſtien ende begeerten van heerſchappije/ krijg gevoert/
ende laetſt tegen den Koning van Cambodia, die zijnde Vaſſale/ tegen de
Majeſt. van Siam gherebelleert/ ende daer over met groote Macht
beſprongen zijnde/ ſich victorieuſelijck gedefendeert heeft/ zedert is
’t Rijck in vreede ghebleven/ tot dat den Koningh overleden/ den
wettelijcken Erfgenaem verjaegt/ ende gedoodt/ den Soone (tegen
coſtuyme) geſuccedeert/ ende eyndelijck met ſijne Broeders/ en alle
Princen van den Bloede om-gebracht is/ blijvende de Kroone by een van
den Bloede/ looſelijck ende gheweldelijck geuſurpeert/ die ’t Rijcke
nae eenighe Borgerlijcke ende uytlantſche Oorloghen/ jegenwoordigh met
groote reputatie/ ghehoorſaemheydt/ ende vrede onverhindert beſit;
continueerende de Vyantſchap/ met die van Ava, Pegu, ende den Rebel
Cambodjaer. Deſen Prince/ die (als veel van zijne Voorſaten) een
lief-hebber der vreemde Natien is; houdt de Nederlanders boven de
Portugijſen in ſonderlinge reſpect/ ’t welcke by den voorgaenden
Koningh ſoo groot is geweeſt; dat hy over ’t nemen van een Hollandts
Jacht/ binnen zijne Riviere van Siam, Anno 1624. de Spaenſche Galeye
van Don Fernando de Siliva, geweldelijck doen nemen/ behoorlijcke
ſtraffe geexcuteert/ ende de Compagnie haer Jacht ende Goederen
gereſtitueert heeft/ waer over met Manilha in Oorloghe vervallen/ ende
groote ſchade in zijn vaert op China geleden heeft; ſulcx dat de
Nederlanders deſhalven aen zijne Majeſt. ende deſen Rijcke gehouden
waren/ ’t welcke inden Jare 1634. met de geſondene aſſiſtentie van ſes
Oorlogh Schepen/ tegen de Rebellen van Patanij, wel verſchuldight is.

[Vande Elephanten/ en hun apprehenderinghe.] Door ’t gantſche Rijck
heeft den Koningh meer als drie duyſent tamme Elephanten/ die yder van
twee a drie Mannen bewaert/ gevoet/ dagelijckx ghewaſſchen ende
gehavent werden/ waer in geen kleyn deel van ſijne Majeſt. Mogentheydt
beſtaet; alſoo deſe Beeſten wonderlijck ſeer in India gheacht/ ende
eenighe honderden tot vechten in d’Orloghe geoeffent zijn/ d’andere
(ſoo wel Wijfkens/ als Mannekens) om te draghen ’t Geſchut/ Tenten/
Bagagie ende Victualie des Leghers ſeer bequaem. Deſe Elephanten/ die
wonderlijck groot/ ſterck/ wacker ende verſtandigh zijn/ werden op
volghende maniere tot diverſche plaetſen van den Lande ghevanghen/ ende
tam ghemaeckt. Een kudde van 15. a 20. tamme Elephanten Wijfkens (die
alle meeſt jonck ghevangen zijn) werden met twee a drie Hoeders inde
wilderniſſen gedreven/ daer hun een/ of meer wilde Elephanten by
vervoeghen/ ende met den hoop naer een vierkante plaetſe ghedreven
werden/ die met hooge ſteenen Mueren bebout/ en buyten aen een zijde
met Boomen ende Palen/ als een Fuycke beplant is/ daer den troup deſer
Beeſten/ allenſkens/ tot door een draeyboom in gedreven/ en dadelijck
geſloten wert/ paſſeerende voorts door een Porte/ tot in ’t vierkante
Pleyn des gebous/ die ſtrackx met dobbele Schof-balcken geſloten wert/
aen d’ander zijde ſtaen twee diergelijcke Poorten/ waer door hun de
tamme allenſkens ontſluypen/ ſoo dat de wilden eyndelijck ghevangen/
ende alleen verlaten blijft/ deſe vierkante Plaets is een roede van de
Muyr/ met ſeer dicke Palen/ by nae twee vadem hoogh/ ende ſoo wijdt van
elckanderen beſet/ datter bequamelijck een Man tuſſchen door paſſeeren
kan; midden in ’t Pleyn is een kleyne vierkante Plaetſe/ met ghelijcke
Palen omſet/ ende aen twee zijden met Vleugels van ſes a ſeven Palen
beſteecken/ neffens dit Ghebou is een huyſinghe/ ende zetel voor den
Koningh/ als mede een galerye voor den Adel gebout van daerſe
gevoegelijck het tergen/ ende vangen van deſe wilde beeſten/ als een
korts-wijl konnen beſichtigen/ welcke met diverſche manieren van
quellen furieus gemaeckt zijnde/ tracht met ſnelle loopen/ keeren/ ende
bewegen/ zijne tergers (die t’elckers achter de palen ontvluchten) te
atrapeeren/ proevende/ te vergeefs/ daer over te ſpringhen. Eyndelijck/
als het beeſt moede is/ wert een poorte des Theatrums gheopent/ daerſe
inloopende/ met Schof-balcken voor/ en achter geſtut wert/ ende aen
twee a drie tamme Elephanten gebonden/ onder een dack gebracht/ daerſe
aen Kruys-balcken met koorden onder den Buyck op-gheſchort/ eenige
dagen alſoo half hangende gelaten wert/ ende inden tijt van drie a vier
maenden/ door hulpe vande tamme/ gantſch tam/ ende tot dienſten bequaem
gemaeckt. In open Velde/ werdende oock wel met tamme Elephanten
omringt/ ende door het werpen van ſtricken aende voeten gevangen/ dat
ſelden ſonder vechten af-loopen kan; in deſer voeghen/ werden
d’Elephanten in Siam, ende omlegghende Landen gheapprehendeert/ waer
aen klaerlijck blijckt/ hoe qualijck veel Schrijvers van deſe ſaecke
geinformeert zijn.

[Van den witten Elefant.] In Siam alleen/ ende geen ander Lant/ noch
bekent/ wert ſomtijts eenen witten Elephant ghevanghen/ die (als wonder
der natuere) van alle Indianen, maer by de Siammers, ende haer
gebuyren/ als een Prince der Elephanten gheacht is; de Koningen van
Siam, hebben veel-tijts eenen in haer Hof ghehadt/ die als een Prince
gelogeert/ verciert/ getracteert/ met Staet en ſuyte heerlijck verſien/
van de Majeſt. dickwils geviſiteert/ zijner Vaſſalen/ ge-eert/ ende uyt
Cerviſije van louter gout ghedient wert/ om deſe witte Elephanten/ zijn
in oude tijden Oorloghen teghen Siam ghevoert/ ende laetſt/ ontrent
tſeſtigh Jaren gheleden/ met den Koningh van Pegu, die
victorieuſelijck/ niet alleen den witten Elephant genomen/ maer den
Siamſche Koning hem tribuytaris gemaeckt heeft/ welck Jock de volgende
Princen af-geworpen/ en hun heerlijck aen Pegu gerevengeert hebben. In
den tijt mijner eerſte reſidentie in Siam, heeft den doen regerenden
Koning ’t geluck gehadt/ dat twee jonge witte Elephanten gevangen
wierden/ die beyde/ t’zijner droefheyt/ korts gheſtorven zijn. Deſe
Natie opinieren dat neffens de Princelijcke Waerdigheyt/ yets
Goddelijcks aen deſe Beeſten is/ daer ſeer veel Fabulen van verhalen/
ſeggende die niet alleen reſpecteren om ſijn wittigheyt/ maer wegen
zijn boven natuyrlijck Verſtandt/ wetende te glorieeren op Staet ende
tractement/ ter contrarie/ is bedroeft en melancolijck/ als hem ſulcx
onthouden wert/ ende vande zwarte Elephanten geen eer geſchiet/ dat
niet alleen fabuleus/ ja leugenachtig ſchijnt/ maer by die van Siam,
door lange ervaringe/ als waerachtigh gelooft is.

[Godts-dienſt/ ende Tempelen in Siam.] In Religie zijn die van Siam,
als oock d’omleggende volcken/ Heydenen/ en ſuperſtitieuſe
Afgoden-dienaers/ ſoo dat alomme veel groote en kleyne Tempelen en
Clooſteren/ tot den dienſt der Goden/ en woninge van de Geeſtelijcke/
van ſteen en hout/ koſtelijck en konſtigh gebout zijn/ verciert met
veel vergulde Toornen en Piramiden/ weſende yder deſer Tempelen ende
Clooſters/ met een ongeloofelijck getal Afgodiſche beelden/ van
verſcheyden grooten ende diverſche materialen gevult/ vergult/ verciert
en op-gepronckt/ ſo dat de ſelve uytnemende cierlijck/ konſtigh en
koſtelijck aen te ſien zijn; eenige Afgoden zijn 4. 6. 8. en 10.
vademen lang/ onder anderen/ een ongeloofelijck groot ſittent beelt/
dat over eynde ſtaende/ wel 20. vadem/ ofte 120. voeten hoogh ſoude
weſen.

[Van den Geeſtelijcken ſtaet.] In deſe Tempelen ende Clooſteren/ zijn
veel Geeſtelijcke perſoonen (van vredigen leven) tot den dienſt der
Goden/ onder Prioren/ ende andere Kerckelijke Officieren (met bequame
diſcipline/ ende groote obedientie) geordonneert/ die alle den Regent
des Hooft-Tempels van India (als Overſten Biſſchop/ onderdanigh zijn/
wiens Geeſtelijcke macht/ wonderlijck groot is/ ſoo dat zijn Perſoon in
ſonderlingh reſpect/ ende eere by hoogh/ ende laegh gehouden wert/ doch
den Koning in wereltlijcke ſaken onderworpen. Alle Geeſtelijcke
Perſoonen (eenelijck in India wel 30000. in getal) zijn ſonder
merckelijck onderſcheyt/ in ſlechte geele lijwaets habijten ghekleet/
ende hunne Hoofden geſchoren. De geleerſte werden Prieſters
geprofeſſijt/ daer uyt de Overſte der Tempelen gekoozen werden/ die van
de Gemeynte in groote reverentie ghehouden zijn/ welcke op Feeſten/
ende verordonneerde daghen Predicken/ leeren/ ende den Goden
offerhanden doen: Deſe is op peene vanden brant/ de natuyrlijcke
converſatie met den vrouwen verboden/ maer vermogen altijdt (kennende
hunne ſwackheydt) den Staet/ ende ’t Geeſtelijk habijt af-legghen/ ’t
welcke dickwijls by veele uyt welluſten gheſchiedt. In alle de
Klooſteren (die by de Tempelen tot wooningen der Geeſtelijcke zijn
geſticht) werden ’s avonts/ ende ’s morghens/ by den Overſten/
Prieſteren/ Klercken/ ende Leecken (tot hunnen dienſt beſcheyden)
ordinaire getijden geſongen/ ofte geleſen. Sy leven van verſcheyden
inkomſten/ die hun by den Koningh/ ende Grooten/ als aelmoes
uyt-gereyckt werden/ oock vande vruchten/ en inkomen/ die d’erfgronden
der Kercken op-brengen/ maer principalijck vande hant-reyckinge/ en ’t
ſweet der Gemeynte/ die hun eenpaerlijck vande ſpijſe/ ende andere
nootſakelijckheden verſien/ waer toe alle morghen uyt yder Klooſter
ettelijcke Papen/ ende Clercken (als de Minre-broeders in ’t Pauſdom)
met den bedelſack uyt-gheſonden werden. Beneffens deſe Mannelijcke
Geeſtelijckheyt/ zijn ontrent de principale Tempelen/ in verordonneerde
Capellen/ veel oude geſchoren Bagijnen/ in wit linnen gekleet/ die hun
meeſt geſtadigh aldaer onthouden/ om op alle Predicatien/ Geſangen/
Ceremonien/ ende andere Godts-dienſten/ devotelijck preſent te zijn/
doch alles uyt goeden willen/ ſonder in eenigen ſonderlingen regel/
ofte Wet/ verbonden te zijn.

[Fondamenten hunner religie.] Generalijcken gelooven deſe Heydenen
(hoewelſe in veele ſaken van differente opinien zijn) datter eenen
opperſten Godt, neffens veel mindere Goden/ inden Hemel is/ die alle
dingen geſchapen heeft. Dat de Zielen der menſchen onſterffelijck zijn/
ende nae verdienſte (in ’t goedt/ ofte quade) loon/ ofte ſtraffe
ghenieten ſullen. Dat de wel-doende naemaels by de Goden in vreughde
leven/ ter contrarie/ de booſdaders vreeſelijck by de duyvelen
ghepeynight ſullen zijn. Hier op is ten principalen haere Religie
ghegrondt/ dieſe ſegghen over ettelijcke hondert Jaren/ in Wetten
beſchreven/ ende met ghetuygheniſſe van veel Heylighe Mannen beveſtight
is/ dieſe als kleyne Goden beelden hebben op-gherecht/ ende
ſuperſtitieuſe Godts-dienſten bewijſen/ waer mede zy-lieden/ neffens
aelmoeſſen aen de Kercken/ Geeſtelijcke/ arme Menſchen/ ende
barmhertighe wercken aen alles dat leven ontfanghen heeft/ leeren ende
trachten den Hemel te verdienen/ ende de grouwelijcke tormenten des
Duyvels te ontgaen. De Godts-dienſtighſte volghen dit vlijtelijck nae/
ſtellende caritatelijck op hunne Feeſt-daghen (by de Tempelen) veel
ghevanghen Vogelen/ ende Viſſchen in vryheydt/ die tot deſen eynde/ in
grooter meenighte werden verkocht/ achtende voor ſonde/ niet alleen den
menſchen/ maer oock den Dieren vander tijdt te brengen/ waer inne ſy
ghelooven/ veel Zielen der verſtorven menſchen getranſformeert zijn/
alle andere quaden/ die den menſche gemeenelijck de redelijckheydt
leert/ werden by hun genoegh als ſonden gheacht/ maer des niet-te-min
veelvoudigh bedreven/ waer teghen de Geeſtelijkheydt/ met haere
Predicatien /ende Leeringhe/ ſteedts ſtrijdende zijn.

[Haere voornaemſte ceremonien.] De principale Ceremonien van deſen
Afgoden-dienſt/ zijn (als boven ten deele geſeyt) de Predicatien/
Leeringhen/ Geſangen/ morghen ende avont ghetijden/ ende Offerhanden
vande genaemde Geeſtelijckheyt/ ’t welcke met veel Toorſen/ Kaerſen/
Wieroocken/ Kruyden/ ende Bloemen/ in de Tempelen voor de beelden der
Afgoden geſchiet/ die (huns opinys) den Opperſten Godt, minder Goden/
ende heylige Mannen repreſenteeren/ ende deſe aenghename dienſten/ by
ſijne Wetten bevolen heeft/ waer door ſy-lieden gelooven haren toorn
teghen de Menſchelijcke miſdaden geweert/ ende afghebeden werdt/ tot
welcken eynde/ op de nieuwe/ volle/ ende quartieren der Mane/ ordinarie
vier dagen/ ende tot verſcheyden tijden vanden jare extraordinarie/
ende principale Feeſten verordent zijn/ die met grooten toe-loop vanden
volcke/ ſeer ſolemnelijcken werden gecelebreert/ ghelijck oock een
Jaerlijckſche drie maendige abſtinentie van verſcheyden ſpijſe/ die
eertijdts leven ontfanghen heeft. Sy bidden voor de ſiecken/ ende oock
verſtorven Menſchen/ die ſuperſtitieuſelijck gheſchooren/ gheſalft/
beſwooren/ ende met veel Ceremonien/ als weeninge/ hooft-ſcheeringe van
de naeſte vrienden/ Aelmoeſſen/ voor-biddinghe der Prieſteren/ gheſpel
van Inſtrumenten/ Comediantſche vertooninghe/ vyer-wercken/ ende
anderen pracht (naer ſtaet/ ende macht vande overledenen) by de
Tempelen/ inden vyere werden verbrant/ welcker aſſchen verſamelt/ ende
gheſalft zijnde/ ontrent de Tempelen begraven wert/ daer op by den
vermogenden cierlijcke Piramiden tot Sepulturen werden gheſticht/
ſulcks dat in deſe prachtige/ ende koſtelijcke uyt-vaerden/ ſeer
grooten rijckdom geconſumeert werdt.

[Opinie van andere Godts-dienſten.] Tegen die van andere Religie zijn/
draghen hun de Geeſtelijcke/ ende Wereltlijcke ſeer machtigh/ ſonder
yemandts opinie ſeer te beriſpen/ ſuſtinerende datmen met differente
Religie wel-doende/ den Hemel verdienen kan/ ende dat den opperſten
Heere allerhanden Godts-dienſten aenghenaem zijn/ principalijck die
ſy-lieden celebreeren/ waer van ſy groote klaerheydt by Wetten/ ende
gheſchriften/ ſegghen te hebben/ ſulcks dat ſwaerlijck tot de
Chriſtelijcke ofte Machometſche Religie te brengen zijn/ blijckelijck
aen de Portugyſen/ die veel Jaeren door verſcheyden ſoorten van
Geeſtelijcke Perſoonen hebben ghetracht de Roomſche Religie daer
voortgangh te geven/ maer tot noch niet/ ofte ſeer weynigh ghevordert/
inſgelijcks hebben die van de Leere der Alcoranen in veel Jaren niet
merckelijcks konnen bedrijven/ hoe wel hun beyde vrye excercitie van
hare Religie toeghelaten is.

[Wat dienſt den duyvel uyt vreeſe doen.] Of wel deſe Heydenen ſeer
Godts-dienſtigh zijn/ ſo vreeſen ende dienen ſy eſter (teghen d’opinie/
ende Leere van vele harer Geeſtelijcken) openbaerlijck de duyvelen
vander Hellen/ die ſy achten oorſaeckers/ ende Heeren des quaets te
weſen/ ghelijck de Goden van het goede zijn; dieſe in ſieckten/ ende
ander ongheval/ met vreemde manieren van Feeſten/ geſpel/ en andere
Ceremonien verſcheyden Fruyten/ ende Dieren op offeren; in welcke
Sacrificien hun wonderlijcke grouwelen/ [’t Fatſoen Conditie/
kleedinge/ ſtaet/ huyſen/ ende ſpijſe der Siammers.] ende wonderlijcke
acten vertoonen/ die den Chriſtenen te aenſien/ niet betamelijck zijn/
waer door deſe arme verdoolde menſchen hunnen vyandigen heerſcher
trachten/ ende naer ſchijn oock inder daet verſoenen/ de wijlſe vanden
Almogenden genoegh verlaten/ ende den duyvel over gegeven zijn.

De Siamſche Natie/ is in Perſoon redelijck wel gheproportioneert/ bruyn
van couleure/ tuſſchen ſwart ende gheel/ ’t zijn ſobere Krijghs-lieden/
maer wreet op den verwonnen Vyandt/ trots/ ende hoovaerdigh van
ghelaedt/ dan ſedigh in den Borgerlijcken ommegangh/ van aert
lichvaerdigh/ bevreeſt/ wantrouwigh/ geveynſt/ ontrouw/ bedrighelijck/
ende ſeer leugenachtigh/ daer beneffens is het Manvolck luy en traegh/
ſoo dat de Vrouwen (die kloeck van Lichaem/ ende redelijck ſchoon zijn)
den meeſten arbeydt in ’t Landt bouwen/ ende veel andere ſaken/ door/
ende neffens hunne Slaven (teghen cuſtuyme van andere Natien) bedwongen
zijn te doen/ ende met groote neerſtigheyt het Huys-geſin verſorgen/
daer en tegen doen veel Mannen weynigh anders/ als Hofelijcke/ ende
Krijghs-dienſten/ loopende t’hunnen playſier ledigh achter ſtraten. Sy
kleeden haer (ſoo wel Mannen/ als Vrouwen) licht/ nae den heeten
Climaet van het Landt/ met een gheſchildert Kleedt om ’t Onder-lijf/
daer boven de Mannen een kort opper Hemdeken met halve Mouwen draghen;
maer de Vrouwen een dun Kleet/ datſe met de eynden over de ſchouderen
hangen/ ſulckx dat haer de borſten bedeckt zijn. Tot cieraet dragen
eenen gouden Priem in ’t hayr/ met eenige goude Ringen aen de Vingers/
dit is den gemeynen dracht/ dat rijck ende arm/ ſonder datmen ander
onderſcheyt/ als inde waerde van kleeden vermercken kan/ doch werden de
machtige ende rijcke Luyden bequamelijck aen haren ſtaet/ ofte ſuyte
gekent/ in welckx groot getal hunne principale Hovaerdye gelegen is/
waer door gemeene Burgers/ ofte hunne Vrouwen/ met een a twee Slaven
ofte Slavinnen achter ſtraten gaen/ ende de vermogende/ machtighe ende
rijcke Luyden/ in meerder getale naer advenant/ inſonderheydt de
Heeren/ Edelen ende Grooten/ die met een ſuyte van 10. 20. 30. en meer
Dienaers vergeſelſchapt zijn. Hunne Huyſen zijn nae het ghebruyck van
India van Hout/ ende Riedt ſlecht op-ghebout/ met Cocos-bladen/ ofte
Pannen ghedeckt/ den Vloer is drie a vier voeten van der Aerden
verheven met een Deure/ ende eenighe kleyne Veynſteren verſien/ doch
anderſins gherieffelijck met weynigh Huys-raedt/ anders als tot ſlapen/
koocken ende eeten noodtwendigh is. Haere Spijſe is ſober ghenoegh/
ordinarie Rijs/ Vis ende Groente/ oock ghemeenlijck Water is haeren
Dranck/ maer op Feeſten doen haer ſelven beter/ ende leckerder
tractement/ ende kan hun ’t gemeene Volck/ aen Arack (ofte
gebrande-wijn) beſcheydelijck vol ende droncken ſuypen.

[Huwelijkſe ſucceſſien en opvoeden der Kinderen.] In’t Houwelijck
onderhouden ſeer differente coſtuymen/ want onder machtighe/
ghequalificeerde ofte rijcke Luyden/ werden de Hylicken met accoordt
van ſeekere goederen/ ten wederzijden toe te brengen/ met conſent van
de Ouders ofte Vrienden beſloten/ ſonder gheeſtelijcke Ceremonien/ maer
wel met Gheſpel ende Bruylofs Feeſten beveſtight/ altijdts vermoghende
om verſcheyden redenen/ met deylinghe der Goederen ende geprocureerde
Kinderen/ van den anderen te ſcheyden/ ende te hertrouwen/ ſonder
ſchande/ ofte ſtraffe der Overigheyt/ ten ware de Scheydinge ſonder
wettelijcke oorſaecke gheſchiet was. Beneffens deſe ghetroude Vrouwe/
vermach den Man/ ſonder yemants conſent/ ſoo veel Bywijven in huys te
nemen/ als hem nae ſijnen luſt gelieft/ doch moeten der principalen
Vrouwe gehoorſaem zijn/ die haer met deſe Heerſchaypye ghenoeghen laet/
ende dat hare Kinderen de wettighe Erfghenamen van haers Vaders
goederen zijn/ want die by Concubynen zijn gheteelt/ moeten met kleyne
portien af-ſtaen. De goederen van de machtige luyden/ werden na haer
overlijden gemeenelijck in drie parten ghedeylt/ als een derdepart voor
den Koningh/ een derdepart voor de Geeſtelijcke/ ende haren uytvaert/
ende ’t reſterende derdepart voor de Kinderen. Maer onder ’t ſlechte
ghemeyne Volck/ werden andere couſtuymen onderhouden/ als te weten/ den
Bruydegom koopt de Bruydt/ ghemeenelijck voor ſeeckeren Bruytſchat/ al
voren met haer Ouders/ ofte Vrienden veraccordeert/ waer mede ’t
Huwelijck/ met leveringe van de Dochter/ en een kleyne Feeſte beveſtigt
is/ ’t welcke altijt met conſent vande partijen/ ende deylinge vande
Kinderen kan geſcheyden werden/ dat ſelden ſonder ſuffiſante reden
gheſchiet/ ofte ſchandaleus ſoude geacht zijn. Na de ouders doodt/
deylen de Kinderen hunne goederen ghelijckelijck/ excepto eenigh
voordeel/ dat den ouſten Soone daer inne heeft. Verſcheyden andere
manieren/ werden inde Houwelijcken/ ende ſucceſſie gebruyckt/ die te
langh/ ende verdrietigh om ſchrijven zijn/ deſgelijckx in ’t opvoeden
van hare Kinderen/ ſoo dat eenelijck ſullen in ’t korte noteeren/ hoe
de ſelve ordinairlijck by eerlijcke Lieden op gebracht zijn/ tot hun
vijf a ſes Jaren houden die ledigh in hare huyſen/ daer nae werden by
de Geeſtelijcke/ om leſen/ ſchrijven/ ende goede konſten te leeren
beſtelt/ dieſe in Geeſtelijckheyt moeten dienen/ komende ſeer ſelden in
haer Ouders huys; als in de Letter-konſt redelijck ervaren zijn/ werden
op Ambachten/ ende andere dienſten beſtelt/ maer veel tijts werden de
Geeſtighſte om meerder geleertheyt (die Wereltlijck/ ende Geeſtelijck
eenelijck vande Papen wert geleert) by de Studien gecontinueert/ tot
datſe bequaem zijn om Staten/ ofte Ampten des Rijckx te bedienen/ ende
ſchudden als-dan den geelen Kap uyt/ doch veel kloecken blijven in dat
habijt/ om Overſten der Tempelen/ Scholen/ ofte Prieſters te zijn.

[Erneringe der inwonders en materialen des Landts.] De Siammers
geneeren haer binnen de Steden/ ende populeuſe plaetſen/ met onderlinge
lijftochtighe/ ende andere Koopmanſchappen/ Hoffelijcke dienſten/
varen/ ende viſſchen met Joncquen/ Barcquen/ ende Prauwen/ mitſgaders
met veelderley Ambachten/ en Hant-wercken. De Lant-lieden op de Dorpen/
en ten platten Lande/ behelpen haer (veel onder Slaeffelijcken dienſt)
met Bouwerye/ ende winninge van allerley Granen/ voornamentlijck Rijs/
daer ’t Landt uyter maten vruchtbaer af is; oock met aenplantinge van
alderhande vruchten/ inſonderheyt Cocos/ ende Siry-pijnangh/ in grooten
overvloet/ mitſgaders aentelinghe van alderley Beeſtiael/ als Paerden/
Koeyen/ Verckens/ Bocken/ Ganſen/ Pauwen/ Enden/ Hoenderen/ Duyven/
ende veel andere tamme Dieren meer/ ſulcx dat allerley lijftochten ſeer
goeden koop zijn/ ende in grooter meenighten/ na de omleggende Landen
uyt-gevoert werden. Gebacken ſteen/ kalck/ hout/ ende alle noodige
Materialen/ tot bouwinge van Forten/ Kercken/ Huyſen/ Schepen/
Joncquen/ ende alderhande Vaertuych iſſer abondant/ als mede
Hant-werckers daer toe noodigh.

[Handel Trafficq ende principale neringe.] In verſcheyden Steden/ ende
plaetſen van deſen Rijcke/ werden differente handelinge van binnen/
ende buyten-landtſche vruchten/ ende Koopmanſchappen ghedaen/
principalijck ſeer groote/ ende redelijcke vrye Negotie in de
principaele Hooft-ſtadt India, als met Choromandelſche/ ende Suratſche
kleeden/ allerley Chineſche waren/ Juweelen/ Gout/ Benjuin / Gommelack/
Waſch/ Sappang/ Agerhout/ Tin/ Loot/ Rochevellen/ &c. ende ſeer groote
meenighte Vellen van Herten/ die Jaerlijckx wel 150. duyſent in deſen
Rijcke gevanngen werden/ ende met groote profijten in Japan verkocht.
In allerhande lijftochten/ principalijck Rijs/ wert grooten handel
gedreven/ ende Jaerlijckx ettelijcke duyſent laſten/ na d’omleggende
Landen/ by verſcheyden Natien uyt-gevoert/ waer door deſe ſtadt van
meeſt alle volcken uyt Aſia, ende India, als mede verſcheyden
Europiſche Natien/ met Heydenſche/ Moorſche/ ende Chriſtene Koopluyden/
te water/ ende lande beſocht/ ende gefrequenteert wert. Selfs den
Coningh is een Negotiant/ die zijne Schepen/ ende Capitalen Jaerlijcx
nae Choromandel, ende China ſent/ waer toe hy (van outs) by de
Chineſche Koninghen/ boven andere Potentaten ſonderlingen gunſtigh
gheprivilegeert is/ welcken handel/ mitſgaders die hy op Pegu, Ava,
Jongoma, Langhs-Jangh, ende andere ghebuyr-plaetſen/ oock ſelfs inde
Stadt India (door Factoren) doet/ hun ongelooffelijcke profijten
Jaerlijcks toe-brenghen waer door de Particuliere Negotianten
bekommerlijck handelen/ maer een ſeker teycken is vande groote Negotie/
die in dit Rijck gedreven wert.

[Van het gelt/ ende munte.] Het gelt (daer te Lande ganghbaer) is van
ſeer fijn ſilver/ op behoorlijck ghewichte/ in ronde forme gegoten/
ende met ’s Koninghs teycken gemunt/ in driederly ſpecie/ als Ticals/
Maſen/ ende Foangs/ die in Nederlants gelt/ dertigh/ ſeven en een half/
ende drie ſtuyvers drie quart waerdigh zijn. Sy rekenen ordinaerlijck
Siamſche Cattys Silver/ die yder 20. taylen van 6. gulden/ ofte 48.
Realen van achten monteeren/ houdende yder Tayl vier Tical van vier
Maſen/ ofte acht Foangs/ met deſe/ en geen andere munte/ wert
alderhande Koopmanſchap gedreven/ ende betaelt; maer tot gerijf vanden
gemeynen volcke/ gater een ſoorte van kleyne ſchulpkens/ die uyt
Manilha, Borneo, ende Lequeo gebracht werden/ loodende 8. a 900. in een
Foangh/ daer den daeghlijckſchen handel van Lijf-tochten/ en andere
kleynigheden bequamelijck mede gedreven wert/ want konnen met 20. 10.
5. ende min deſe ſchulpkens ter marckt gaen.

[Der Portugijſen ſtandt in Siam.] De Portugijſen hebben meenige Jaren/
voor de komſte der Nederlanderen in India, groote vrientſchap/
correſpondentie/ ende vryen handel in dit Koninghrijck gehadt/ ende by
de Koningen in ſulcken achtbaerheydt geweeſt/ dat d’Ambaſſadeuren/ die
wegen de Viceroys van India, Gouverneurs/ ende Biſſchoppen van Malacca,
ſomtijts ſijne Majeſt. quamen begroeten/ niet alleen wel onthaelt/ ende
rijckelijck beſchoncken zijn/ maer eenige der reſiderende Portugijſen/
tot eere/ ende Staten gevordert/ ende beneffens vryen handel door ’t
gantſche Rijck/ een Publicque Kercke/ ende exercitie vande Roomſche
religie binnen India, vergunt is. Jae den Paſtoor van dien een
Maendtelijck Pencioen tot onderhoudt verleent/ licentieerende ſijne
Vaſſalen met hunne Joncquen vol Provianden op Malacca te negotieeren/
ſulcks dat veel Jaren in deſen ſtant Siam met Proſperiteyt beſeten
hebben/ tot dat de Dienaren van de Nederlandtſche Compagnie daer
plaetſe genomen/ ende hun lieden van tijt tot tijdt/ by verſcheyden
occaſien/ als het nemen van Schepen/ ’t ſtutten des handels van
Santhome, ende Negavatam, in ſulcken declinatie hebben ghebracht/ dat
preſentelijck gantſch onvermogende gheworden zijn/ ’t welcke
principalijck inden Jare 1624. in effecte is gheſchiet/ door ’t nemen
van ſeecker Nederlandts Jacht/ by een Caſtiliaenſche Galeye inde
Riviere van Siam, ’t welck by den Koningh ſo qualijck ghenomen wiert/
dat ſijne Majeſt. het feyt met wapenen victorieuſelijck gheſtraft
heeft/ ende daer over met Manilha in oorloge vervallen is/ ende oft wel
de Portugyſen hun des niet aen en trocken/ de correſpondentie/ ende
wooninge in Siam, continueerden/ ſo ſijnſe ſints alomme by den Koningh/
ende Grooten onaengenaem gheweeſt/ ſonder dat hunnen Vicario (die wegen
den Gouverneur/ ende Biſſchop van Malacca, ’t Hooft van hun lieden
allen was) ’t vorige/ nochte behoorlijck acces ten Hove verkrijgen
konde/ ende is haer ſtant alſoo vervallen/ dat jegenwoordigh van gheen
andere/ als weynigh beroyde Portugijſen/ Meſticen/ ende Indiſche
Chriſtenen beſtaen/ daerſe voor deſen de machtighſte/ ende gheachtſte
Koop-luyden des gantſchen Koninghrijcks waren/ want Anno 1631. heeft
den Koningh/ ter oorſaecke van diverſche hoſtyle acten/ by de
Portugijſen/ tegen ſijne Majeſteyts Vaſſalen op Zee bedreven/ een
hunner Jachten in India aengheſlaghen/ ende alle de preſente
Portugijſen in hechtenis geſtelt/ welcke na twee Jaren/ door middel
eener ghefabriceerde Legatie liſtelijck ontvluchten/ het welcke
cauſeerde/ dat in de Haven van Lygoor ende Tannaſtary, een Caſtiliaens
ende Portugyſch Vaertuygh aengeſlagen wiert/ doch de Perſoonen zijn na
een twee-jarighe priſone gracelyck gelargeert/ ende met des Koninghs
brieven aen den Gouverneur van Manilha en Malacca gheſonden/ waer inne
ſijne Majeſteyt hunlieden den voorigen Vreden ende Traffiquen ſijns
Rijcks preſenteert/ wes-halven hare wederkomſte binnen India aparent/
doch onſeker is/ of tot extimabilen welſtant accreſceren ſullen.

[Stant der Nederlantſche Natie/ ende Compagnie in Siam.] ’t Zijn meer
als dertigh Jaren/ dat de Nederlanders eerſt in Siam quamen/ ende by
den Koningh aengenaem geworden zijn/ ſulcks dat de Compagnie daer een
Comptoir tot Negotie ende Aliantie/ met ſoo grooten Prince te
ſtabilieren gheraden gevonden heeft/ ende tot dien eynde binnen de Stad
India een huys ofte Logie van hout geſticht/ daer inne veel Jaren
gehandelt is/ ſo met binnen-landſche Negotie en verkopinge van kleeden/
als opkopinge van Herte-vellen/ Sappangh/ &c. dat Jaerlijcks na Japan
geſonden wert/ ſonder dat de Compagnie in vele jaren/ oyt behoorlijcke
profijten van hunnen handel aldaer/ door verſcheyden ongelucken
getrocken heeft/ maer wel met ſonderlinge reputatie boven andere
Europianen/ groote vrientſchap met de Koningen gemaeckt/ ende veel
Schepen/ en Joncquen met allerley Proviſien en nootſakelijckheyt/ van
daer tot Batavia gebracht; welcke vrientſchap; onaengeſien diverſche
ſucceſſien van de Princen/ lichtinghe des Compagnies Comptoir ende
volck/ jegenwoordigh noch ghenoegh in weſen ghebleven/ ende met de oude
behoorlijcke vriendelijcke correſpondentie/ in continuatie t’erhouden
is/ waer aen (onſes opinie) den ſtant der Nederlantſche Republijcque in
India, ten reſpecte der gelegentheyt/ negotie/ lijftochtigheyt/ ende de
vriendelijckheydt van den Koningh/ mitſgaders ſijne differentien/ met
de Spangiaerden/ ſonderlinge veel gelegen is/ ende des halven ten
dienſte vande Compagnie/ ende eere onſer Natie/ in waerdighe reputatie
ghepreſerveert dient/ te meer/ ’t Comptoir inden jare 1633. aldaer de
nova geſtabileert/ ende den Handel (onder mijne vierjarige directie)
ſodanigh ghecorrigeert ende vermeerdert is/ dat de Generale Compagnie/
merckelijcke profijten daer van getrocken heeft/ met aperentie/ dat
door’t gevolg van een wijſſelijck beleyt/ tot noch meerder ende
nuttelijcker eſtime opklimmen ſal/ ten welcken eynde aldaer Anno 1634.
(ter ordre vanden Heere Generael Brouwer, ende Raden van India) een
treffelijcke ſteene Logie/ met bequame Packhuyſen/ luſtige Wooningen/
ruyme plaetſen/ en gerieffelijcke Water-grachten (aende kant der
Riviere Menam) ghebouwt hebben. Een plaetſe ſoo wel ende bequaem ter
Negotie ghelegen/ als de Compagnie tot noch (ongefortificeert) in India
heeft.

[Beſluyt van dit Tractaet.] Dus vele hebben preſentlijck goet geacht/
vande ghelegentheyt ende couſtuyme des Koninghrijcks van Siam,
kortelijck (na de Waerheyt ende onſe beſte kenniſſe) te noteren/
gelijck ſulcks alles/ geduyrende mijne acht-jarige reſidentie/ binnen
de Hooft-ſtadt India, neerſtelijcken onderſocht/ ende ervaren hebbe;
refererende den curieuſen/ tot kenniſſe van meerder particulariteyten/
aende diſcourſen/ die op deſe materie/ by andere langer ende
duydelijcker mogen beſchreyen zijn.


                              FINIS.








AENTEECKENINGEN.


[1] Formoſa een Goudt rijck landt na by China gelegen onlanghs vande
Caſtilianen verovert.

[2] De Heer Generael ſpreeckt van groote apparentie van rijcke retouren
uyt Indien te beſtellen ſonder gelt van hier te ſenden/ aleer hy weet
dat hem 16. Tonnen Gouts meer toegeſonden zijn/ als hy heeft geeyſcht.

[3] Vele Vrydommen en voordeelen in Japan te genieten/ voor die van de
Compagnie/ alſmen maer niet en onderſtaet ’t Chriſtendom daer in te
voeren.









*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79881 ***