*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 77746 ***
[i]
The
Oxford Book
Of Portuguese Verse
[ii]
Oxford University Press
London Edinburgh Glasgow Copenhagen
New York Toronto Melbourne Cape Town
Bombay Calcutta Madras Shanghai
Humphrey Milford Publisher to the University
[iii]
The
Oxford Book
Of Portuguese Verse
XIIth Century-XXth Century
Chosen by
Aubrey F. G. Bell
Oxford
At the Clarendon Press
1925
[iv]
Printed in England
[v]
Á Illma. Exma. Sra.
D. CAROLINA MICHAËLIS DE VASCONCELLOS
A QUEM TANTO DEVEM
A LITERATURA E A LINGUA PORTUGUESA
[vi]
Portugal only began to exist at the end of the
eleventh century (1095), and the first century of
its existence was tentative, since it was occupied
in disengaging itself from Galicia in the north and in
extending itself over the south, held by the Moors.
The Cid had fought and died and the Poema de mio Cid
had been written before Portugal became a separate
kingdom. Thus a nation did not properly exist to sing
the epic deeds of Afonso Henriquez (who was making
a new nation) and other heroes, and the legends of the
battle of Ourique (1139) were handed down orally, to
be chronicled later in prose. Portuguese literature opens
without epics. The lyric poetry of the troubadours came
to Portugal as it went to Sicily and Spain, about a century
after it had begun to flourish in Provence. The founder
of Portugal had been a French prince of the House of
Burgundy. Whole colonies of Frenchmen settled in the
new country and helped to drive the Moors southward,
and the Benedictines of Cluny played no small part in
its affairs. Portugal, by its geographical situation, its
extensive seaboard, and the neighbourhood of Galicia
with the world-famous pilgrimages to Santiago, was
peculiarly exposed to foreign influences and also received
many crusaders on their way to the Holy Land, not a few
of whom settled in the country. It is, therefore, not
surprising that Portugal had close relations with France
[viii]and was not ignorant of the poetry of the trouvères of the
north, from which some of the Portuguese pastorelas may
have been directly imitated. It was, however, the poetry
of the troubadours of Provence that predominated, and
this came to Portugal through Spain and the courts of
Aragon, León, and Castille, with which that of Portugal
became intimately connected by dynastic marriages.
Unhappily, this poetry lost heavily in exportation to
Portugal as to other lands, and although it was cultivated
by Court poets with uncommon zeal, it grew up white
and insipid, like a plant in a cellar. Despite astonishing
technical excellence, the Portuguese-Provençal cantigas
de amor lack variety and character. It was only the
satirical cantigas de maldizer that were as coloured and
personal as any sirventès of Provence. Perhaps it was the
very monotony of the cantigas de amor that caused
another kind of lyric to flourish side by side with the
imported Provençal. This indigenous poetry is confined
in Portugal to the region north of the Tagus, and King
Dinis, the last poet to patronize it keenly, was the first
king to establish his court so far south as Lisbon. The
first specimen that we have is by King Sancho I, an earlier
Dinis, and dates from 1199, ten years after the first
recorded poem in Portuguese (Galician). During the
period between 1220 and 1280 the indigenous poetry
was cultivated abundantly, by noble trovador and humble
jogral, by priest and soldier, in Portugal and Galicia, and
by foreigners who composed their lyrics in Galician, the
language of the new kingdom of Portugal. Other
literatures offer no parallel to these strange, exquisite
cossantes, as it is convenient to call them (always remembering
[ix]that the Spanish cossante was by no means confined
to the parallel-strophed lyrics); nor were it easy to find
poems of such freshness and grace elsewhere. Portuguese
literature is thus opened with a golden key. That we are
privileged so to open it is due to the researches of recent
years, which constitute, in the words of that great scholar
Menéndez Pelayo, ‘one of the most splendid achievements
of modern learning’. These researches were mainly those
of foreigners. It has ever been a characteristic of the
Portuguese, in their love of new things, to neglect their
past, as the minhotos whitewash their ancient shrines;
although a brilliant group of modern scholars, with
Dr. Leite de Vasconcellos at its head, is now making up
for past remissness. Writers of the sixteenth century, if
they knew of these ancient lyrics, were half ashamed of
their roughness and rusticity, and it was left for the
nineteenth century to re-discover them in the Vatican
Library at Rome. Even so, the full appreciation of the
value and beauty of these poems has been reserved for
the twentieth century. Together with the Portuguese-Provençal
poetry they are preserved in the Cancioneiro
da Vaticana (1875), Cancioneiro Colocci-Brancuti (1880),
and Cancioneiro da Ajuda (1904), fascinating song-books
which are the most striking commentary on the statement
of the Marqués de Santillana that it had been customary
for poets throughout the Peninsula to compose their
lyrics in Galician; for we have here not only poems by
Galicians and Portuguese, King of Portugal or Canon of
Santiago, but those of high-placed trovador, poor segrel,
and lowly jogral from León and Castille and other parts
of Spain. Although the earliest cossante we have belongs
[x]to the end of the twelfth century, they were in all probability
of immensely older date in Galicia, and whatever
influence may be assigned to the Arabic poetry of the
south of Portugal must have been derivative, having been
received originally from Galicia. Of Oriental origin in
so far as they were copied from the psalms and hymns of
Church services, the cossantes are Celtic (a term perhaps
more convenient than scientific in this connexion) in
spirit, and in tone and structure belong to the people.
They consist of two, four, or more distichs with a refrain,
of which the second and fourth, while often altering the
sound from i to a (pino to ramo, amigo to amado), repeat
the sense of the first and third, the first line of the third
taking up the last of the first, and so on to the end, where
the position of the song (always accompanied by its music—son)
is found to be very much the same as it was after
the first two verses, as far as the sense is concerned. They
were dance-songs (bailadas), danced by the peasants in the
villages de terreiro or before pilgrimage shrines; alvoradas
(songs of dawn); pilgrimage songs (cantigas de romaria);
shepherds’ hill-songs (serranilhas), boat-songs (barcarolas);
songs of ría and sea (marinas). Those that we possess
are not anonymous, although many of their authors are
obscure. As a rule these cantigas de amigo are placed on
the lips of a love-lorn girl waiting or mourning for her
lover, and it is scarcely doubtful that in the twelfth
century they were copied by the jograles from the songs
composed and sung by the women in Galicia. The happy
result for us is that this neglected literature yields at the
outset something new and entirely charming, which
lovers of poetry can as ill afford to neglect and ignore as
[xi]the poems of Chaucer or any other priceless heritage of
song. That they were danced by the peasants or sung as
a glee by shepherds on the hills does not belie the religious
origin of the cossantes, since dancing itself was primarily
religious and to sing was the shepherd’s form of prayer.
The fact merely indicates their immeasurable antiquity.
A song, perfectly grave and melancholy, such as King
Dinis’s Ai flores, ai flores might be sung by a solitary
maiden in the gloom of the pinewoods or danced by
pilgrims in the courtyard of a shrine.
The world-wide cult of St. James of Galicia certainly
had much to do with the fact that Alfonso X, the
Learned, who had nobly laid the foundations of Castilian
prose, wrote his hymns to the Virgin in Galician. He
may have learnt it as a boy, he certainly, himself, wrote
the greater part of the Cantigas de Santa Maria, which
were first printed in 1889 and will be far more widely
read when they are published in a more accessible edition.
The king spread his net for miracles in many lands, and
he claimed no originality of theme, but he could clothe
the more beautiful legends in verse which preserves their
beauty, and if his care for rhyme sometimes led him
astray, he always retained the popular atmosphere of the
miracles and often a word here and there belonging to the
land of their origin. Some of those which interested him
less he may have entrusted to the jograles at his Court,
a few may have come to him already versified; but the
majority are his own, and place him very high among
early singers—not as a great original poet or a master of
technique, but as a conscientious and delightfully eager
craftsman who realized the poetry inherent in these simple
[xii]stories. He has a genuine sympathy for the humble types
described in many of his cantigas: reapers, fishermen,
monks, nuns, poor old peasant-women, the little Musa
garridelinna. Alfonso X wrote a few profane poems, one
of which is in the stirring metre of the famous Leonoreta
song composed by Joan de Lobeira in the latter part of the
thirteenth century. Pai Charinho, Lord High Admiral of
Castille under Alfonso X and a more delicate poet than
his master, wrote no religious verse, but his cossantes, with
the lyric of another Galician, Roy Fernandez, are the most
beautiful, hauntingly beautiful, of the early poems
relating to the sea.
A Portuguese writer of the seventeenth century,
Antonio de Sousa de Macedo, says point-blank that he
saw and read sacred poems by King Dinis in the Escoriai,
and describes the codex. If in his youth the king, at the
exhortation of his grandfather Alfonso X, wrote such
verse, it has now disappeared, and among the 138 poems
preserved under his name is none of a religious character.
They comprise Provençal love-poems and cantigas de
amigo,[1] and some charming specimens of the cossante, in
which he shows that he had inherited King Alfonso’s fondness
for popular themes, whether he himself composed
these delicious cossantes, or, as may appear more probable,
merely collected them. He also wrote a few satirical
poems. Satire had gone hand in hand with lyrism in
Portugal from the first, and was considered one of the
most important functions of poetry. The cantigas de
escarnio and de maldizer, although often exceedingly
[xiii]coarse, form, historically, one of the most interesting
sections of the early song-books. King Dinis was a true
poet, even a great poet, although his inspiration may not
have been as genuine as that of Airas Nunez, priest of Santiago.
He strove with success to play the part in Portuguese
literature that Alfonso X had played in Castille, encouraged
the writing of Portuguese prose, and gave a last
prosperity to Portuguese-Provençal song, which he
himself wrote with conspicuous skill. It was characteristic
of his national policy that he, the prince so carefully
trained in Provençal song by his father Afonso III, who
had returned from a long sojourn in France to usurp his
brother’s throne, should so actively encourage the indigenous
cossante, as did also one of his sons, D. Afonso
Sanchez. It was a late harvest, and after King Dinis’s
death a jogral of León tells us that the troubadours of
Portugal and León, Castille and Aragon were silent:
‘nunca pois de sa morte trobaron’, and the jograles no
longer received presents or money.
A long gap follows in Portuguese poetry, although
a thin aftermath of Galician song continued in Spain up
to the very threshold of the Renaissance. Macias, ‘the
Lover’, composed verse and inspired poetry in others,
but neither he nor any other of the Galician-Portuguese
contributors to the Cancionero de Baena, the celebrated
Villasandino, the less prosperous scapegrace Garci
Sanchez, the jovial Gonzalo Rodriguez, Archdeacon of
Toro, were poets of the first order. To Casquicio and
to Vasco Perez de Camões (ancestor of Luis de
Camões), since we possess none of their poems, it
may be charitable to give the favour of a doubt. The
[xiv]Galician Joan Rodriguez del Padron, or de la Cámara,
wrote in Spanish, and, indeed, when the Marqués de
Santillana addressed his famous letter to D. Pedro,
Constable of Portugal, son of Pedro Duke of Coimbra and
nephew of Prince Henry the Navigator, Galician poetry
in Spain was practically dead. Nor had the attempt at
a religious-erudite poetry, made by the first princes of
the House of Avis, prospered in Portugal, its most individual
product being the short poem by João I’s granddaughter,
D. Philipa de Lencastre. During the close
relations between Spain and Portugal in the fourteenth
century, the idea of uniting the two crowns was often in
men’s minds. When the national spirit of the Portuguese
people and the genius and energy of the Master of Avis
and Nun’ Alvarez had prevented that union by the campaign
of Aljubarrota (1385), a reaction followed in favour
of Portuguese literature, but it mainly took the form of
prose, and was expressed in the incomparable chronicles
of Fernam Lopez. This lost opportunity of reviving the
national poetry paved the way for the return of Castilian
influence. This was many-sided, and of such force that
the tables were completely turned and Castilian now
became the more universal language. It was the brother
of D. Philipa de Lencastre, the Constable D. Pedro, the
prince of the strange, romantic career, poet, exile, and
finally king in a foreign land, who brought back new
metres from Castille and himself wrote his prose works as
well as his long Menosprecio del Mundo in Castilian.
Another even more significant and more popular importation
from Spain was that of the romances, the growth of
Spanish influence in Portugal happening to coincide with
[xv]the increasing vogue of the romance in Spain. The
Portuguese wrote romances in Spanish, which they considered
the proper language for this form of poetry, and
it has been suggested that some of the loveliest and most
wistful of the Spanish romances were written by Portuguese
or Galicians. In Portugal the epics out of which the
Spanish romances sprang did not exist, and a large number
of Portuguese romances show clear traces of their Spanish
origin, but the Portuguese, with their power of rapid
assimilation, also composed a considerable number more
Portuguese in theme and treatment, their vague melancholy
contrasting with the dramatic vigour of the Spanish,
so that many romances are found not only in Tras-os-Montes
bordering on Spain but as far west as the Azores.
Spanish influence is prominent also in the collection
of poems embracing some three-quarters of a century
(1445-1516) and published by Garcia de Resende in 1516
as a Portuguese Cancioneiro Geral. This vast repertory of
Court verse contains the poems of some two hundred
authors written in Spanish and Portuguese. Their poems
have this much in common, that they are mainly artificial
in metre and commonplace in theme. For the rest they
vary greatly: there are cantigas, esparsas, and vilancetes,
which consist of a few neatly turned lines containing
a courtier’s compliment or jest or sigh; there are trovas
de arte maior which were reserved for the poeta as opposed
to the mere trovador; there are a few poems of true
inspiration, such as that of the obscure Francisco de
Sousa, and others in which the influence of Italian
poetry, but once removed, coming, that is, through Spain
and the Marqués de Santillana, is apparent. It is easy
[xvi]to see that their compiler was a courtier, and in fact
Garcia de Resende was brought up at the palace of King
João II, who appreciated his talents in drawing, music,
and poetry, and he spent his whole life at the Portuguese
Court, except when he was sent on friendly missions to
other princes. His trovas on the death of Inés de Castro
show that he could write with a fine simplicity and pathos,
but everything genuinely popular was excluded from his
collection, and it might well seem at the end of the
fifteenth century that the indigenous poetry of Portugal
had been definitively relegated to the hills.
But just when this poetry seemed—or to us it seems—to
have disappeared, hustled out by the Court poets of
the Spanish school, with no King Dinis to defend it from
oblivion, the great events of 1490-1500, the discoveries
and conquests in Africa, America, and Asia stirred Portugal
to its depths and brought the popular poetry once more
to the surface. Not a peasant, not a shepherd but
dreamed of migrating to Lisbon to serve the King or to
the Indies in search of gold. The songs of the people,
the old parallel-strophed cossantes of the early Cancioneiros
reappeared at Court, and their spirit was embodied
in his plays by Gil Vicente, a great poet by reason
of his devoted attachment to the soil, his sincerity, his
divine lyrical gift. How far he improved on the real
songs sung by the peasants and shepherds we cannot
know, but judging from his very natural presentment of
peasant types, his persistent realism, which disdained
neither incorrect and coarse phrases, nor any of the most
ordinary features in the life of the mountain villages
which he knew so well, we may assume that such songs
[xvii]were really to be heard among the hills of Portugal and
may believe that, had the taste of the time encouraged
him, he might have collected a song-book of unparalleled
interest and beauty, and perhaps with a surer instinct
than three centuries later Almeida Garrett, whose
impulse was to polish. We must be content with the
lovely fragments and specimens of this lyrical poetry
which his plays contain, and with the even more fragmentary
gleanings in Barbieri’s Cancionero Musical. It was
a short-lived opportunity; the people under the new
conditions soon lost their songs, or rather they lost their
simple gaiety and exchanged the native flavour of the
cossante for what was considered a more refined melancholy.
During the last years of his life Vicente was fighting
an up-hill battle against the new influences and the
Latinizers of the Renaissance. He had himself composed
many of his plays in Spanish as the Spanish vogue grew
and prospered. In 1490, when he perhaps first came to
Court, on the occasion of the marriage of João II’s son
Prince Afonso to a Spanish princess, all the devices for
the great tournament at Evora were written in Spanish,
with the exception of that of the King and one other.
Indeed, only the death of the infant Prince Miguel
prevented the consummation which occurred two
generations later, when Philip II of Spain became Philip I
of Portugal. But these two generations were of vital
importance to Portugal and gave time for the fruit sown
and so strenuously tended during the two centuries from
Dinis to João II to reach its full maturity, so that Portugal
could thereafter never suffer a loss of independence other
than temporary and superficial. Nevertheless, about the
[xviii]year 1520 one might have looked forward to a second long
blank in Portuguese poetry such as had occurred two
centuries earlier—another Spanish blank. It was due to
the personal triumph of one man, Gil Vicente’s rival,
Francisco de Sá de Miranda, that this disaster was averted
and that, when the national poetry which had momentarily
emerged was melting away, yet another influence
had arrived upon the scene. For however strange it may
seem to us that poems such as Dante’s canzone ‘Donne che
avete intelletto d’amore’ or his sonnet ‘Tanto gentile
e tanto onesta pare’ should have remained without
influence on Portuguese poetry for two centuries, it is
certain that the Italian metres and dolce stil nuovo only
came definitively to Portugal with Sá de Miranda on his
return in or about 1526 from a several years’ stay in
Italy, although the Marqués de Santillana had specifically
mentioned el tercio rimo and sonnets in his letter to the
Portuguese Constable three-quarters of a century earlier.
Indeed, so alien was the new poetry and so jejune Miranda’s
first attempts to acclimatize it that for some years he
strove in vain while the old octosyllabic redondilhas and
the Court vilancetes and esparsas continued to flourish.
But a man of Miranda’s fine character and persistency,
helped by the appearance in print in 1543 of the poems
of Boscan and Garci Lasso, was not to be ignored, and
presently the mountains began to go to Mahomet in his
delightful retreat in Minho. D. Manuel de Portugal, the
charming and mellifluous Diogo Bernardez, Antonio
Ferreira, the severe magistrate who refused to write
a single line of Spanish verse and who thus rendered an
inestimable service to the Portuguese language, but who
[xix]only occasionally attained lyrical beauty, perhaps indeed
only in a single chorus of his celebrated play Inés de
Castro; the even less inspired and less amiable Pedro de
Andrade Caminha: these and others at Miranda’s death
in 1557 were there to assure the success of his school,
while the lyrical vein of the sixteenth century continued
to find expression in such felicitous verses as those addressed
to the river Leça by Francisco de Sá de Meneses
and a few of the poems of the anonymous Sylvia de
Lisardo. Of these writers Portuguese poetry owes most
to Bernardez, and from what we possess of the poems of
his brother, Frei Agostinho da Cruz, we suspect that he
was as richly endowed as his brother Diogo in poetical
talent, which he sacrificed to religious asceticism. It is
owing to a group of eclogues written in the old national
octosyllabic metre when the influence of the new school
was beginning, and partly by its founder Miranda, that
it is possible to claim for Portuguese bucolic poetry
a character strongly original and indigenous and a quality
of a strange, alluring charm. The mere fact of their being
composed in the short redondilhas at once removes them
from the Theocritus-Virgil tradition. Such poems as
Miranda’s Basto, Bernardim Ribeiro’s Jano e Franco, and
the Trovas de Crisfal traditionally assigned to Cristovam
Falcam are works of a quaint and exquisite freshness,
thickly redolent of the very soil of Portugal. Bernardim
Ribeiro, whose mind became clouded by his ill-starred
and to us mysterious passion, embodies the quintessence
of the Portuguese genius. A foreigner nicely scanning
the lines might be inclined to conclude that his eclogues
are not poetry, and say: ‘Here is a poet in thought
[xx]without a corresponding power of expression.’ But the
Portuguese know better, and feel that there is much art
hidden in these concise, elliptically halting verses, which
are a deliberate and wonderfully successful expression of
an ingenuous simplicity. This fascination, not of half-inarticulate
versification but of an exceptionally gifted
lyrism belongs also to the Trovas de Crisfal, which possess
all the extraordinarily individual qualities of those
eclogues but were probably not the work of Ribeiro
himself but an inspired imitation by his friend and fellow-Alentejan
Cristovam Falcam. The sorrows of Bernardez
in and after his captivity, for he was taken prisoner in the
rout of Alcacer Kebir (1578), having been chartered by
King Sebastian to chronicle his deeds in verse, were
powerless to introduce a discordant note into the unfailing
smoothness of his verse; his sonnets and eclogues,
which love of his native Lima coloured with local charm,
rivalled those of his great contemporary Luis de Camões.
Camões, however, was not content with a mere monotony
of beautiful sound. He was one of those rare poets,
perhaps especially rare in Latin countries, who can at
once think and sing, and his outlook, moreover, was in
every respect more universal than that of Bernardez.
His wanderings led him not only to North Africa but to
India and the Far East. The education of this child of
the Renaissance, clearly imbued with Platonic and neo-Platonic
influences, had been classical, but he had a deep
sympathy for the popular poetry, both in its themes and
metres. Evidently if he reverenced Sá de Miranda he
rejoiced in Gil Vicente, and he succeeded in either school
as no Portuguese poet before or since. His was an
[xxi]imitative genius, he read widely and there are passages in
his poetry which are inspired translations; but he also
brought to his work rich stores of thought and personal
experience and observation, and, whereas Miranda, when
he attempted to imitate, remained hard and wooden,
Camões turned whatever he touched into delicate and
flexible gold and ivory—popular redondilhas, Petrarcan
canzoni, or Ariosto’s ottava rima. Six years before King
Sebastian sailed away to his doom, Camões had published
his Os Lusiadas, the epic which has ever since remained
the national poem of the Portuguese, but, although his
glowing patriotism inspired him to this magnificent
effort, his true genius was lyrical. His ear was not faultless,
and while he could soar to heights attained at most
by half a score of the world’s poets, he did not always stop
to finish a passage with the unerring art of many a lesser
Italian craftsman. But occasional defects are forgotten
in the transparent flow of his chryselephantine verse, in
which the details of thought and description appear
embedded clearly in their due order as pebbles in a stream.
Vicente is Portugal’s most national poet, and potentially
her greatest, but in actual achievement, and achievement
fulfilled in the teeth of almost every possible obstacle and
disappointment, Camões claims and retains the first place.
When he died in 1580 this noble patriot and inspired
singer was content, he said, to die with his country; but
his fate has been happier, since largely through him his
country continued to live and can still seek in him an
impulse to fresh hope and effort.
The sixteenth century in Portugal was all flower and
fruit: no one seemed to take thought for sowing and
[xxii]planting, so busily were all engaged in the work of
gathering in the harvest. Thus spiritually and intellectually
as well as physically Portugal lay at Spain’s
mercy when the direct line in the succession to the
Portuguese throne failed. Nor was the gongorical school
which now invaded Portuguese literature in any way
uncongenial to the Portuguese temperament since the
Latinization of the Renaissance and the conquest of
the East, which led its conquerors captive. Fernam
Alvarez do Oriente carried on Portuguese bucolic poetry
in its more harmonious, imitative shape: shorn of
almost every vestige of the indigenous poetry but preserving
the purity of the language used by Bernardez and
Camões; and the same purity of style a little later in the
Spanish domination marked the long pastoral works of
Francisco Rodriguez Lobo, in which prose and verse are
combined as in Alvarez do Oriente’s Lusitania Transformada
and in the Arcadia of Sannazaro which he had
taken for his model. Rodriguez Lobo, though not an
original poet, was fortunately very Portuguese, a poet
of a charming and authentic vein, whose only fault seems
to be that he poured forth excellent prose and verse in
too great abundance, and he could write such vilancetes
as are the best, if not the only true poetry of the seventeenth
century in Portugal. Most of the lyric poets
whose verse is preserved for us in the Fenix Renascida,
a collection which is more often a heap of weeds than
a selection of flowers, cannot for long forgo their points
and conceits, and this misuse of talent, often genuine
enough, marred even the mystic verse in which the long-lived
nuns Sor Violante do Ceo and Sor Maria do Ceo,
[xxiii]and also courtiers such as D. Francisco de Portugal
excelled. No doubt a slim volume of simple and attractive
verse might be gleaned from the seventeenth century,
but the general effect is gongorical and affected, and the
rank growth of verse with no adequate criticism to check
it is distressing. Some satirical verse of merit was produced,
and the satirist occasionally turned his weapon
against the affectations of style in vogue. No merciful
criticism was at hand to prevent the lengthy epics with
which one writer after another, for we will not call them
poets, sought to eclipse Os Lusiadas and render themselves
immortal in song. The length and number of these
epics must have frightened away many readers from
Portuguese literature, and partly justified an eighteenth-century
Italian in describing that literature as a fungus
growth. The greatest Portuguese prose-writer of the
seventeenth century, D. Francisco Manuel de Mello,
was at least never dull. If we except Rodriguez Lobo, as
belonging indeed rather to the sixteenth than to the
seventeenth century, Manuel de Mello’s claim to be
regarded as the latter century’s chief poet in Portugal
is not negligible. But it is truer, perhaps, to say that
in his verse he remains a minnow among minnows. His
trenchant energy is best fitted for prose; he could skilfully
turn a quintilha or a sonnet, and his verse is always
lively and spirited, but for poetry to retain its charm and
at the same time be as forcible and incisive as Manuel de
Mello’s temperament demanded would require the
technique and imagination of a Camões, and Manuel de
Mello’s verse too often resembles a plant from which
the blossoms have been slashed away, leaving but a
[xxiv]vigorous and pungent growth of stalk. On the whole, the
poetry of this period was marked rather by a perversion
of taste than by a lack of vigour, and certainly contained
within it elements of better things. Yet no national poetry
followed the Restoration of 1640, and over literature as
over politics hung what Antonio Vieira in 1673 describes
as ‘o nosso indifferentismo’.
The Fenix Renascida was not published until 1716,
and the eccentricities of the seiscentistas lingered on into
the eighteenth century, which in Portugal was as barren
of lyrical poetry as elsewhere. Even when a new school,
that of the Arcadias, arose and many poets came to the
front, lyrical poetry remained far to seek. Spanish
influence and the long-lived Portuguese gongorismo were
replaced by the pseudo-classicism of a group of writers
who believed that to imitate Horace successfully was
sufficient and possible. In their hatred of the Spanish
school they went to France and Italy, but they also
turned to the classical poets of Portugal, especially to
Miranda and Ferreira; if this could not give them the
lyrical inspiration which they lacked, it did help them to
write idiomatic Portuguese, and this remains for us the
chief merit of their voluminous poetry. Corrêa Garção
is perhaps, with Filinto, the best, at least the best known
poet of the time, and his apparently harsh treatment by
the Marqués de Pombal and death in prison have won
for him among the critics a sympathy which his verse
only occasionally justifies. Garrett, in one of those outbursts
with which Portuguese critics vary their habitual
neglect of their native literature, declared that Corrêa
Garção’s Cantata de Dido is ‘one of the most sublime
[xxv]conceptions of human genius, one of the most perfect
works executed by the hand of man’; but, without
denying that this poem, as well as many of his sonnets,
has merit, we are more inclined to agree with Macedo’s
verdict of ‘meagre’. Antonio Diniz da Cruz e Silva
won great fame among his contemporaries by his Odes
Pindaricas; to posterity he is known not as a lyric poet
but as the author of a burlesque poem entitled O Hyssope.
Nicolau Tolentino de Almeida also stands out from among
the eighteenth-century poets by virtue of his satire, which
was of a more gentle vein than that of Diniz. Turning
to Sá de Miranda for his model, he succeeded in composing
skilful quintilhas and a few excellent sonnets.
The Lisbon hairdresser, Domingos dos Reis Quita is at
his best when he is somewhat closely imitating Camões
or other Portuguese classics of bucolic poetry, from whom
his idylls and eclogues caught an unreal but graceful
beauty. The Marquesa de Alorna, who was born before
the Lisbon earthquake and lived far into the reign of
Maria da Gloria, was a lady of wide culture who wrote
accomplished verse almost as voluminously as the more
famous and equally long-lived poet Francisco Manuel do
Nascimento, better known by his Arcadian name of
Filinto Elysio. Of one of Filinto’s renowned odes Garrett
exclaimed: ‘What is there in Pindar to compare with
it?’ and we hasten to agree that there is nothing, for one
does not compare a sparrow with an eagle or a star.[2] All
that can be said of Filinto’s immense output of verse is
that it is written in excellent Portuguese and is of interest
[xxvi]in its references to popular customs and traditions, but
is only occasionally to be called poetry. The second half
of the century witnessed a fierce poetical rivalry between
the crabbed ex-monk José Agostinho de Macedo, who
had the more virulent pen, and the runagate Manuel de
Barbosa du Bocage, who had the more genuine poetical
talent. The latter was encouraged by his admiring
contemporaries to improvise continually, and the whole
of his poetry, even the sonnets which are considered
among the best in the Portuguese language, bear the mark
of that straining after effect or after perfection which
characterized the whole of his short life. The truest
Portuguese poet of the eighteenth century, Bocage was
crushed by the weakness of his own character, by the
circumstances of his times, and by the prevalent lack of
criticism. When he died at the beginning of the nineteenth
century, he left only a few elderly Arcadian gods,
Filinto, Tolentino, Macedo, the Marquesa de Alorna,
solemnly nodding across a barren waste, in which a genuine
lyric would have been as startling as a scarlet anemone
springing up among the cobbles of a crowded street. In
the absence of true poetry, such graceful lyrics as those
of the Marilia de Dirceu by the unfortunate Brazilian poet
Thomaz Antonio Gonzaga achieved a wide popularity.
A new poetry sprang out of the unpromising political
welter in Portugal in the first decades of the nineteenth
century. While the energetic Macedo in fierce pamphlets
was calling down fire from Heaven, not to inspire his own
verse, for he considered that already sufficiently inspired,
but to blast his political opponents, Garrett was learning
[xxvii]in exile that there were more things in heaven and earth
than a stilted Filintian ode, the object of his youthful
emulation. He returned to Portugal with romanticism,
so to speak, in his pocket, his Arcadian manner shelved
and forgotten. What was more, prompted by The
Minstrelsy of the Scottish Border, he came with the determination
to collect the popular ballads of Portugal, and
set to work in his early home, the island of Terceira, in the
interval which elapsed before the landing of the small
Liberal army at Mindello in 1832. Thus the century
was already well advanced when Garrett, seeking a double
inspiration in the romantic school and in popular poetry,
founded a new national literature in Portugal. The vague
sentiment and subjective melancholy of romanticism had,
of course, characterized the work of many Portuguese
poets before Garrett; that of Bernardim Ribeiro no less
than that of Bocage; but Garrett made himself the
standard-bearer of the new tendencies which had spread
themselves over the rest of Europe. Neither of his two
great contemporaries possessed his lyrical genius. Alexandre
Herculano impressed the poems written in his
youth, before he had undertaken his historical labours,
with the biblical fervour and strength of his character,
in such a way as to give them a deep and permanent value.
Antonio Feliciano de Castilho was a year younger than
Garrett, and Garrett was but twenty-two when Castilho’s
Primavera was published, harbinger of numerous poems
of a dreamy charm prolificly expressed in verse of
classical perfection. The Arcadian school still reigned
unchallenged, and Castilho to the end of his long life
belonged quite as much to the pseudo-classicism of the
[xxviii]eighteenth century as to the romanticism of the second
third of the nineteenth. Blind from childhood, he was
not endowed with imaginative genius of the first order,
which alone might have compensated for the irremediable
lack of observation; but in the purity of his style he
rendered a real service to Portuguese literature and
became a model to younger writers. The singular, many-sided
Garrett himself was not slow to react against an
excessive romanticism, and his later lyrics in their concentrated
intensity and clear outline can scarcely be
assigned to the romantic school. But it was natural that
younger writers, who could not inherit the glow and
charm of Garrett’s poetry, should tend to exaggerate the
characteristics of the new dispensation, and it soon became
a mannerism with a crowd of minor poets to sing vaguely
and sentimentally of moonlight, death, and autumn
leaves. From these poets João de Lemos stands out by
reason of a more definite lyrical gift, and Soares de Passos
in his O Firmamento composed a fine poem which was
something more than a metaphysical tour de force. The
patriotic voice of Thomaz Ribeiro and the faintly satirical
murmur of Bulhão Pato continued to sing sentimentally
into the twentieth century; nor did Castilho ever bow
the knee to the younger school which in 1865, ten years
before his death, had ventured to dispute his supremacy.
The group of students who inaugurated this ‘Coimbra
School’ contained some distinguished poets. The
delightful verse of João de Deus Nogueira does not belong
to them, or indeed to any school but that of the Portuguese
poetry of the soil and the popular cantigas, those charming
quatrains of which many thousands are now in print.
The agitated thinker Anthero de Quental, the greatest
[xxix]poet of the Coimbra group, although an inspired sonnetteer,
was not a lyrical poet. In other writers of the
realist reaction poetry succumbed to various influences;
in the work of Theophilo Braga (1843-1924), for instance,
whose first volume of verse appeared when he was sixteen
and whose Visão dos Tempos received its definitive shape
a generation later, true poetry is slain on the dull altar of
Positivism, with scarcely a candle to cast a ray of light
over the lugubrious sacrifice. In others it yields to
politics, as in the poems of Guilherme Braga, whose Heras
e Violetas are still remembered, and in much of the work
of Guerra Junqueiro; or to a superficial satire, as in the
verses of João Penha and many of the poems of Gomes
Leal. The influence of Victor Hugo and the French
Parnassians, Baudelaire and Leconte de Lisle, predominated,
but it was not a mere imitation, and if we consider
the splendid sonnets of Quental, the spontaneous lyrics
of João de Deus, the wistful and even morbid but genuine
art of Antonio Nobre, the exquisite Parnassian verse of
Gonçalves Crespo, Antonio Feijó, and of a very large
number of less celebrated poets, the less ambitious among
the poems of Gomes Leal, the jewelled symbolism of
Snr. Eugenio de Castro, the dreaming music of Snr.
Teixeira de Pascoaes, the natural and artistic inspiration
of Snr. Corrêa d’Oliveira and Snr. Affonso Lopes Vieira,
above all the original and arresting work of Guerra
Junqueiro, one of the greatest modern Latin poets, we will
readily admit that Portuguese poetry during the last fifty
years can boast not only great variety but great success.
If it has failed to produce a Pascoli or a Carducci, that is
due perhaps rather to the absence of a basis of exact scholarship,
of classical education, than to any dearth of talent.
[xxx]
A goodly foison of Portuguese poets confronts us in
the twentieth century. Portugal has always been a land
of numerous poets, and the blank spaces in her literature
are usually those in which no collector was forthcoming to
garner the harvest of song. One may not yet definitively
judge the younger poets. It is for the Portuguese critics
to warn them that if they are content to babble pleasantly
in song they should do so not publicly but in private;
while as to the cubists and dadaists it must always seem
unjust that they should be granted the full light of
publicity whereas schoolgirls practising over their scales
are relegated to the schoolroom. Many of the recent
poets, Parnassian, cloud-treader, decadent, symbolist,
have realized the high seriousness of their art, and the
poems poured forth in such abundance are so natural and
occasionally charming that the critic is disarmed. The
material is sound, and when it descends from vagueness
and magniloquence to reality, to the life of the peasants,
the scenery of Portugal and its rich indigenous vocabulary,
it can, as in part of the poetry of Guerra Junqueiro,
produce surprising results. Perhaps, too, one may say
that it profits by deeper acquaintance with the literature
of non-Latin countries and with the classics of Portugal,
Greece, and Rome. On some such lines it may be hoped
that the Portuguese poets of the twentieth century will
be able to fill their cunningly shapen bottles with the sweet
savour of their soil and the clear wine of light and life.
AUBREY F. G. BELL.
S. João do Estoril,
Portugal.
NOTE
The Compiler’s thanks are especially due to Senhores
Eugenio de Castro, Teixeira de Pascoaes, Affonso Lopes
de Vieira, and Corrêa d’Oliveira for kind permission to
print some of their poems. For the most part, living poets
have been omitted.
1154-1211
1. Cantiga de amigo
Ai eu coitada como vivo
en gran cuidado por meu amigo
que ei alongado: muito me tarda
o meu amigo na Guarda.
Ai eu coitada como vivo
en gran desejo por meu amigo
que tarda e non vejo: muito me tarda
o meu amigo na Guarda.
JOAN ZORRO
fl. 1250
2. Barcarola
Per ribeira do rio
vi remar o navio,
e sabor ei da ribeira!
Per ribeira do alto
vi remar o barco,
e sabor ei da ribeira!
Vi remar o navio
u vai o meu amigo,
e sabor ei da ribeira!
Vi remar o barco
u vai o meu amado,
e sabor ei da ribeira!
[2]
U vai o meu amigo:
quer-me levar consigo,
e sabor ei da ribeira!
U vai o meu amado:
quer-me levar de grado,
e sabor ei da ribeira!
3. Barcarola
En Lixboa sobre lo mar
barcas novas mandei lavrar
ai mia senhor velida!
En Lixboa sobre lo les
barcas novas mandei fazer,
ai mia senhor velida!
Barcas novas mandei lavrar
e no mar as mandei deitar,
ai mia senhor velida!
Barcas novas mandei fazer
e no mar as mandei meter,
ai mia senhor velida!
4. Barcarola
El rei de Portugal
barcas mandou lavrar,
e levará nas barcas sigo,
mia filha, o voss’ amigo.
El rei portugues
barcas mandou fazer,
e levará nas barcas sigo,
mia filha, o voss’ amigo.
[3]
Barcas mandou lavrar
e no mar as deitar,
e levará nas barcas sigo,
mia filha, o voss’ amigo.
Barcas mandou fazer
e no mar as meter,
e levará nas barcas sigo,
mia filha, o voss’ amigo.
5. Barcarola
Pela ribeira do rio
cantando ia la dona virgo
d’ amor:
venhan as barcas pelo rio
a sabor.
Pela ribeira do alto
cantando ia la dona d’ algo
d’ amor:
venhan as barcas pelo rio
a sabor.
6. Bailada
Bailemos agora, por Deus, ai velidas,
so aquestas avelaneiras frolidas
e quen for velida como nos velidas,
se amigo amar,
so aquestas avelaneiras frolidas
verrá bailar!
[4]
Bailemos agora, por Deus, ai loadas,
so aquestas avelaneiras granadas,
e quen for loada como nos loadas,
se amigo amar,
so aquestas avelaneiras granadas
verrá bailar!
7. Pastorela
Quen visse andar a fremosinha
com’ eu vi, d’ amor coitada,
e tan muito namorada
que chorando assi dizia:
Ai amor, leixedes m’ oje
de so-lo ramo folgar,
e depois treides migo
meu amigo demandar!
Quen visse andar a fremosa,
com’ eu vi, d’ amor chorando,
e dizendo e rogando
por amor da Gloriosa:
Ai amor, leixedes m’ oje
de so-lo ramo folgar,
e depois treides migo
meu amigo demandar!
Quen lh’ i visse andar fazendo
queixumes d’ amor d’ amigo
que ama, sempre sigo
chorando, assi dizendo:
Ai amor, leixedes m’ oje
de so-lo ramo folgar,
e depois treides migo
meu amigo demandar!
[5]
8. Barcarola
Mete el rei barcas no rio forte:
quen amigo ha que Deus lh’ o amostre,
alá vai, madre,
e oj’ ei soidade.
Mete el rei barcas na Estremadura:
quen amigo ha que Deus lh’ o aduga,
alá vai, madre,
e oj’ ei soidade.
9. Barcarola
Jus’ a lo mar e o rio
eu namorada irei,
u el rei arma navio,
amores, convosco m’ irei.
Jus’ a lo mar e o alto
eu namorada irei,
u el rei arma o barco,
amores, convosco m’ irei.
U el rei arma navio
eu namorada irei,
para levar a virgo,
amores, convosco m’ irei.
U el rei arma o barco,
eu namorada irei,
para levar a d’ algo,
amores, convosco m’ irei.
13th c.
10. Cantiga de romaria
Sedia-m’ eu na ermida de San Simon
e cercaron-m’ as ondas que grandes son,
eu atendend’ o meu amigo!
Estava na ermida, ant’ o altar,
e cercaron-m’ as ondas grandes do mar,
eu atendend’ o meu amigo!
E cercaron-m’ as ondas que grandes son:
nen ei barqueiro nen remador,
eu atendend’ o meu amigo!
E cercaron-m’ as ondas grandes do mar:
nen ei barqueiro nen sei remar,
eu atendend’ o meu amigo!
Nen ei barqueiro nen remador,
e morrerei, fremosa, no mar maior,
eu atendend’ o meu amigo!
Nen ei barqueiro nen sei remar,
e morrerei, fremosa, no alto mar,
eu atendend’ o meu amigo!
NUNO FERNANDEZ TORNEOL
13th c.
11. Alvorada
Levad’, amigo que dormides as manhanas frias:
toda-las aves do mundo d’ amor dizian,
leda m’ and’ eu.
[7]
Levad’, amigo que dormides as frias manhanas:
toda-las aves do mundo d’ amor cantavan,
leda m’ and’ eu.
Toda-las aves do mundo d’ amor dizian,
do meu amor e do voss’ enmentarian,
leda m’ and’ eu.
Toda-las aves do mundo d’ amor cantavan,
do meu amor e do voss’ i enmentavan,
leda m’ and’ eu.
Do meu amor e do voss’ enmentarian,
vos lhi tolhestes os ramos en que siian,
leda m’ and’ eu.
Do meu amor e do voss’ i enmentavan,
vos lhi tolhestes os ramos en que pousavan,
leda m’ and’ eu.
Vos lhi tolhestes os ramos en que siian,
e lhi secastes as fontes en que bevian,
leda m’ and’ eu.
Vos lhi tolhestes os ramos en que pousavan,
e lhi secastes as fontes u se banhavan,
leda m’ and’ eu.
12. Cantiga de amigo
Que coita tamanha ei a sofrer
por amar amig’ e non o veer,
e pousarei so-lo avelanal.
Que coita tamanha ei a endurar
por amar amig’ e non lhi falar,
e pousarei so-lo avelanal.
[8]
Por amar amig’ e non o veer,
non lh’ ousar a coita que ei dizer,
e pousarei so-lo avelanal.
Por amar amig’ e non lhi falar,
non lh’ ousar a coita que ei mostrar
e pousarei so-lo avelanal.
Non lh’ ousar a coita que ei dizer,
e non mi dan seus amores lezer,
e pousarei so-lo avelanal.
Non lh’ ousar a coita que ei mostrar,
e non mi dan seus amores vagar,
e pousarei so-lo avelanal.
13. Barcarola
Vi eu, mia madr’, andar
as barcas en o mar,
e moiro-me d’ amor.
Foi eu, madre, veer
as barcas en o les,
e moiro-me d’ amor.
As barcas en o mar,
e foi-las aguardar,
e moiro-me d’ amor.
As barcas en o les,
e foi-las atender,
e moiro-me d’ amor.
E foi-las aguardar
e non o pud’ achar,
e moiro-me d’ amor.
[9]
E foi-las atender
e non o pud’ i veer,
e moiro-me d’ amor.
E non o achei i
o que por men mal vi,
e moiro-me d’ amor.
[E non o pud’ achar,
o que vi por meu mal,
e moiro-me d’ amor.]
MARTIN DE GINZO
13th c.
14. Cantiga de amigo
A do mui bon parecer
mandou lo adufe tanger,
louçana, d’ amores moir’ eu.
A do mui bon semelhar
mandou lo adufe sonar,
louçana, d’ amores moir’ eu.
Mandou lo adufe tanger
e non lhi davan lezer,
louçana, d’ amores moir’ eu.
Mandou lo adufe sonar
e non lhi davan vagar,
louçana, d’ amores moir’ eu.
13th c.
15. Bailada
Pois nossas madres van a San Simon
de Vai de Prados candeas queimar,
nos as meninhas punhamos d’ andar
con nossas madres, e elas enton
queimen candeas por nos e por si,
e nos meninhas bailaremos i.
Nossos amigos todos lá iran
por nos veer, e andaremos nos
bailand’ ant’ eles fremosas sos,
e nossas madres, pois que alá van,
queimen candeas por nos e por si,
e nos meninhas bailaremos i.
Nossos amigos iran por cousir
como bailamos e poder veer
bailar moças de bon parecer,
e nossas madres, pois lá queren ir,
queimen candeas por nos e por si,
e nos meninhas bailaremos i.
PERO GONÇALVEZ DE PORTOCARREIRO
13th c.
16. Cossante
O anel do meu amigo
perdi-o so-lo verde pino,
e chor’ eu, bela.
O anel do meu amado
perdi-o so-lo verde ramo,
e chor’ eu, bela.
[11]
Perdi-o so-lo verde pino,
por en chor’ eu dona virgo,
e chor’ eu, bela.
Perdi-o so-lo verde ramo,
por en chor’ eu dona d’ algo,
e chor’ eu, bela.
17. Cantiga de amigo
Par Deus, coitada vivo
pois non ven meu amigo:
pois non ven que farei?
meus cabelos con sirgo
eu non vos liarei.
Pois non ven de Castela,
non é viv’, ai mesela,
ou m’o deten el rei:
mias toucas de Estela
eu non vos tragerei.
Pero m’ eu leda semelho,
non me sei dar conselho;
amigas, que farei?
en vos, ai meu espelho,
eu non veerei.
Estas doas mui belas,
el m’ as deu, ai donzelas,
non vo-las negarei:
mias cintas das fivelas
eu non vos cingirei.
13th c.
18. Cantiga de amigo
Eu velida non dormia,
lelia doura!
e meu amigo venia,
e doi lelia doura!
Non dormia e cuidava,
lelia doura!
e meu amigo chegava,
e doi lelia doura!
O meu amigo venia,
lelia doura!
e d’ amor tan ben dizia,
e doi lelia doura!
O meu amigo chegava,
lelia doura!
e d’amor tan ben cantava,
e doi lelia doura!
Muito desejei, amigo,
lelia doura!
que vos tevesse comigo,
e doi lelia doura!
leli, leli, par Deus leli,
lelia doura!
Ben sei eu quen non diz leli,
lelia doura!
demo x’ é quen non diz leli,
e doi lelia doura!
[13]
19. Cantiga de amor
Vou m’ eu, fremosa, pera’ l rei:
por vos, u for, penad’ irei
d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor,
por vos, senhor, d’ amor.
Vou m’ eu a la corte morar:
por vos, u for’, ei a penar
d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor,
por vos, senhor, d’ amor.
E se vos non vir, que farei?
Cuidand’ en vos morrer-vos-ei
d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor,
por vos, senhor, d’ amor.
MARTIN CODAX
fl. 1250
20. Barcarola
Ondas do mar de Vigo,
se vistes meu amigo?
Ai Deus, se verrá cedo!
Ondas do mar levado,
se vistes meu amado?
Ai Deus, se verrá cedo!
Se vistes meu amigo,
o por que sospiro,
Ai Deus, se verrá cedo!
Se vistes meu amado,
por quen ei gran cuidado,
Ai Deus, se verrá cedo!
[14]
21. Cantiga de amigo
Mandad’ ei comigo,
ca ven meu amigo:
irei, madr’, a Vigo!
Comig’ ei mandado
ca ven meu amado:
irei, madr’, a Vigo!
Ca ven meu amigo,
e ven san’ e vivo:
irei, madr’, a Vigo!
Ca ven meu amado,
e ven viv’ e sano:
irei, madr’, a Vigo!
Ca ven san’ e vivo,
e del Rei amigo:
irei, madr’, a Vigo!
Ca ven viv’ e sano,
e del Rei privado:
irei, madr’, a Vigo!
22. Barcarola
Mia irmana fremosa,
treides comigo
a la igreja de Vigo
u é o mar salido,
e miraremos las ondas.
Mia irmana fremosa,
treides de grado
a la igreja de Vigo
u é o mar levado,
e miraremos las ondas.
[15]
A la igreja de Vigo
u é o mar salido,
e verrá i, madre,
o meu amigo,
e miraremos las ondas.
A la igreja de Vigo
u é o mar levado,
e verrá i, madre,
o meu amado,
e miraremos las ondas.
23. Cantiga de amigo
Ai Deus, sab’ ora meu amigo
com’ eu senneira estou en Vigo,
e vou namorada.
Ai Deus, sab’ ora o meu amado
com’ eu senneira en Vigo manno,
e vou namorada.
Com’ eu senneira estou en Vigo
e nullas guardas non son comigo,
e vou namorada.
Com’ eu senneira en Vigo manno
e nullas guardas migo non trago,
e vou namorada.
E nullas as guardas non ei comigo
ergas meus olhos que choran migo,
e vou namorada.
E nullas guardas migo non trago
ergas meus olhos que choran ambos,
e vou namorada.
[16]
24. Cantiga de amigo
Quantas sabedes amar amigo
treides comigo ao mar de Vigo,
e banhar-nos-emos nas ondas.
Quantas sabedes d’ amar amado
treides comigo ao mar levado,
e banhar-nos-emos nas ondas.
Treides comigo ao mar de Vigo
e veeremo-lo meu amigo,
e banhar-nos-emos nas ondas.
Treides comigo ao mar levado
e veeremo-lo meu amado,
e banhar-nos-emos nas ondas.
25. Bailada
En o sagrad’ en Vigo
bailava corpo velido,
amor ei!
En Vigo, no sagrado
bailava corpo delgado,
amor ei!
Bailava corpo velido
que nunca ouvera amigo,
amor ei!
Bailava corpo delgado
que nunca ouvera amado,
amor ei!
Que nunca ouvera amigo
ergas no sagrad’ en Vigo,
amor ei!
[17]
Que nunca ouvera amado
ergas en Vigo no sagrado,
amor ei!
26. Cantiga de amigo
Ai ondas que eu vin veer,
se mi saberedes dizer
porque tarda meu amigo
sen mi?
Ai ondas que eu vin mirar,
se mi saberedes contar
porque tarda meu amigo
sen mi?
D. JOAN SOAREZ COELHO
13th c.
27. Cantiga de amigo
Foi eu, madre, lavar meus cabelos
a la fonte, e paguei-m’ eu d’ elos
e de mi, louçana!
Foi eu, madre, lavar mias garcetas
a la fonte, e paguei-m’ eu d’ elas
e de mi, louçana!
A la fonte paguei-m’ eu d’ eles,
e lá achei, madr’, o senhor d’ eles
e de mi, louçana!
Ante que m’eu d’ali partisse
foi pagada do que m’ el disse
e de mi, louçana!
[18]
28. Cantiga de amigo
Ai Deus, a vo-lo digo,
foi-s’ ora o meu amigo,
e se o verei, velida!
Quen m’ end’ ora soubesse
verdad’ e dissesse,
e se o verei, velida!
Foi-s’ el mui sen meu grado
e non sei eu mandado,
e se o verei, velida!
Que fremosa que sejo
morrendo con desejo,
e se o verei, velida!
FERNAND’ ESQUIO
13th c.
29. Cantiga de amigo
Vayamos, irmana, vayamos dormir
nas ribas do lago u eu andar vi
a las aves meu amigo.
Vayamos, irmana, vayamos folgar
nas ribas do lago u eu vi andar
a las aves meu amigo.
En as ribas do lago u eu andar vi,
seu arco na mano as aves ferir,
a las aves meu amigo.
En as ribas do lago u eu vi andar,
seu arco na mano a las aves tirar,
a las aves meu amigo.
[19]
Seu arco na mano as aves ferir,
a las que cantavan leixa-las guarir,
a las aves meu amigo.
Seu arco na mano a las aves tirar,
a las que cantavan non nas quer matar,
a las aves meu amigo.
PERO MEOGO
fl. 1250
30. Cantiga de amigo
Tal vai o meu amigo
con amor que lh’ eu ei
como cervo ferido
de monteiro del rei.
Tal vai o meu amado,
madre, con meu amor
como cervo fossado
de monteiro maior.
E se el vai ferido
irá morir al mar,
asi fará meu amigo
se eu d’ el non pensar.
[E se el vai fossado
irá morir al mar,
asi fará meu amado
se eu d’ el non pensar.]
E guardade-vos, filha,
ca ja m’eu a tal vi
que se fez coitado
por guaanhar de mi.
[20]
E guardade-vos, filha,
ca ja m’ eu vi a tal
que se fez coitado
por de min guaanhar.
31. Cantiga de amigo
Ai cervas do monte, vin vos preguntar,
foi-s’ o meu amigo e se alá tardar
que farei, velidas?
Ai cervas do monte, vin vo-lo dizer,
foi-s’ o meu amigo e querria saber
que farei, velidas?
32. Alvorada
[Levou-s’ a louçana]
levou-s’ a velida,
vai lavar cabelos
na fontana fria,
leda dos amores,
dos amores leda.
[Levou-s’ a velida]
levou-s’ a louçana,
vai lavar cabelos
na fria fontana,
leda dos amores,
dos amores leda.
Vai lavar cabelos
na fontana fria,
passa seu amigo
que lhi ben queria,
leda dos amores,
dos amores leda.
[21]
Vai lavar cabelos
na fria fontana,
passa seu amigo
que a muit’ amava,
leda dos amores,
dos amores leda.
Passa seu amigo
que lhi ben queria,
o cervo do monte
a augua volvia,
leda dos amores,
dos amores leda.
[Passa seu amigo
que a muit’ amava,
o cervo do monte
volvia a augua,
leda dos amores,
dos amores leda.]
33. Cantiga de amigo
En as verdes ervas
vi anda-las cervas,
meu amigo!
En os verdes prados
vi os cervos bravos,
meu amigo!
E con sabor delas
lavei as garcetas,
meu amigo!
E con sabor delos
lavei meus cabelos,
meu amigo!
[22]
Des que os lavei,
d’ ouro os liei,
meu amigo!
Des que las lavara,
d’ ouro las liara,
meu amigo!
D’ ouro los liei
e vos asperei,
meu amigo!
D’ ouro las liara
e vos asperara,
meu amigo!
34. Cantiga de amigo
Fostes, filha, en o bailar
e rompestes i o brial,
pois o namorado i ven
esta fonte seguide-a ben,
pois o namorado i ven.
Fostes, filha, en o loir
e rompestes i o vestir,
poi-lo cervo i ven
esta fonte seguide-a ben,
poi-lo cervo i ven.
E rompestes i o brial
que fezestes ao meu pesar,
poi-lo cervo i ven
esta fonte seguide-a ben,
poi-lo cervo i ven.
[23]
E rompestes i o vestir
que fezestes a pesar de mi,
poi-lo cervo i ven
esta fonte seguide-a ben,
poi-lo cervo i ven.
35. Cossante
Digades, filha, mia filha velida,
porque tardastes na fontana fria?
Os amores ei.
Digades, filha, mia filha louçana,
porque tardastes na fria fontana?
Os amores ei.
Tardei, mia madre, na fontana fria,
cervos do monte a augua volvian,
os amores ei.
Tardei, mia madre, na fria fontana,
Cervos do monte volvian a augua,
os amores ei.
Mentir, mia filha, mentir por amigo,
nunca vi cervo que volvesse rio,
os amores ei.
Mentir, mia filha, mentir por amado,
nunca vi cervo que volvess’ o alto,
os amores ei.
13th c.
36. Barcarola
Quand’ eu vejo las ondas
e las muit’ altas ribas,
logo mi veen ondas
al cor pola velida:
maldito sea ’l mar
que mi fez tanto mal!
Nunca vejo las ondas
nen as muit’ altas rocas
que mi non venhan ondas
al cor pola fremosa:
maldito sea ’l mar
que mi fez tanto mal!
Se eu vejo las ondas
e vejo las costeiras,
logo mi veen ondas
al cor pola ben feita:
maldito sea ’l mar
que mi fez tanto mal!
PERO GARCIA
13th c.
37. Cantiga de amigo
Ai madre, ben vos digo,
mentio-m’ o meu amigo,
sanhuda lh’ and’ eu.
Do que m’ ouve jurado,
pois mentio por seu grado,
sanhuda lh’ and’ eu.
[25]
Non foi o ir a via,
mais ben de aquel dia
sanhuda lh’ and’ eu.
Non é de mi partido,
mais porque m’ ha mentido,
sanhuda lh’ and’ eu.
NUNO PEREZ SANDEU
13th c.
38. Cantiga de amigo
Ai filha, o que vos ben queria
aqui o jurou n’ outro dia,
e pero non xe vos veo veer.
Ai madre, de vos se temia,
que me soedes por el mal trager.
O que por vos coitad’ andava
ben aqui na vila estava,
e pero non xe vos veo veer.
Ai madre, de vos se catava,
que me soedes por el mal trager.
O que por vos era coitado
aqui foi oj’ o perjurado,
e pero non xe vos veo veer.
Madre, por vos non foi ousado,
que me soedes por el mal trager.
13th c.
39. Cantiga de amigo
Vejo-vos, filha, tan de coraçon
chorar tan muito que ei eu pesar,
e venho vos por esto preguntar,
que mi digades, se Deus vos perdon,
porque m’ andades tan triste chorando?
Non poss’ eu, madre, sempr’ andar cantando.
Non vos vej’ eu, filha, sempre cantar
mais chorar muit’ e con que por en
algun amigo queredes gran ben;
e venho vos por esto preguntar:
porque m’ andades tan triste chorando?
Non poss’ eu, madre, sempr’ andar cantando.
BERNAL DE BONAVAL
13th c.
40. Cantiga de amigo
Ai fremosinha, se ben ajades,
longe de vila quen asperades?
Vin atender meu amigo.
Ai fremosinha, se grado edes,
longe de vila quen atendedes?
Vin atender meu amigo.
Longe de vila quen asperades?
Direi-vo-l’ eu, pois mi preguntades:
Vin atender meu amigo.
Longe de vila quen atendedes?
Direi-vo-l’ eu, poi-lo non sabedes:
Vin atender meu amigo.
13th c.
41. Barcarola
Nas barcas foi-s’ o meu amigo d’ aqui,
e vej’ eu viir barcas e tenho que ven i,
mia madr’, o meu amigo.
Atendamos, ai madre, sempre vos querrei ben,
ca vejo viir barcas e tenho que ven,
mia madr’, o meu amigo.
Non faç’ eu desaguisado, mia madr’, en o cuidar,
ca non podia muito sen mi alhur morar,
mia madr’, o meu amigo.
42. Cantiga de amigo
Fez ũa cantiga d’ amor
ora meu amigo por mi
que nunca milhor feita vi,
mais como x’ é mui trovador
fez ũas lirias no son
que mi sacan o coraçon.
Muito ben se soube buscar
por mi ali quando a fez
en loar-mi muit’ en meu prez,
mais de pran por xe mi matar
fez ũas lirias no son
que mi sacan o coraçon.
Per boa fe ben baratou
de a por mi boa fazer
e muito lh’ o sei gradecer,
mais vedes de que mi matou
fez ũas lirias no son
que mi sacan o coraçon.
[28]
43. Cantiga de amigo
Vej’ eu, mia filha, quant’ é meu cuidar,
as barcas novas viir polo mar
en que se foi voss’ amigo d’ aqui.
Non vos pes’, madre, se Deus vos empar,
irei veer se ven meu amig’ i.
Cuid’ eu, mia filha, no meu coraçon
das barcas novas que aquelas son
en que foi voss’ amigo d’ aqui.
Non vos pes’, madre, se Deus vos perdon,
irei veer se ven meu amig’ i.
Filha fremosa, por vos non mentir,
vej’ eu as barcas polo mar viir
en que se foi voss’ amigo d’ aqui.
Non vos pes’, madre, quant’ eu poder ir
irei veer se ven meu amig’ i.
44. Cantiga de amigo
Aquestas noites tan longas
que Deus fez en grave dia
por mi, porque as non dormo,
e porque as non fazia
no tempo que meu amigo
soia falar comigo.
Porque as fez Deus tan grandes
non poss’ eu dormir coitada,
e de como son sobejas
quisera eu outra vegada
no tempo que meu amigo
soia falar comigo.
[29]
Porque as Deus fez tan grandes
sen mesura desregraaes
e as eu dormir non posso,
porque as non fez ataaes
no tempo que meu amigo
soia falar comigo.
PAIO CALVO
13th c.
45. Cossante
Ai madr’, o que ben queria
foi-s’ ora d’ aqui sa via,
deseja-lo-ei.
Foi-s’ o meu perjurado
e non m’ envia mandado,
deseja-lo-ei.
Pois mandado non m’ envia,
busque-lh’ o Santa Maria,
deseja-lo-ei.
Se non m’enviou mandado,
de Deus lhi seja buscado,
deseja-lo-ei.
LOURENÇO
13th c.
46. Cantiga de amigo
Amiga, des que meu amigo vi,
el por mi morre e eu ando des i
namorada.
[30]
Des que o vi primeiro lhi falei,
e el por mi morre e eu d’ el fiquei
namorada.
Des que nos vimos assi nos aven:
el por mi morre e eu ando por en
namorada.
Des que nos vimos vede-lo que faz:
el por mi morre e eu and’ assaz
namorada.
JOAN DE GUILHADE
13th c.
47. Cantiga de amor
Vi oj’ eu donas mui ben parecer
e de mui bon prez e de mui bon sen
e muit’ amigas son de todo ben,
mais d’ũa moça vos quero dizer:
de parecer venceu quantas achou
ũa moça que x’ agora chegou.
Cuidava m’ eu que non avian par
de parecer as donas que eu vi,
atan ben mi parecian ali,
mais poi-la moça filhou seu logar
de parecer venceu quantas achou,
ũa moça que x’ agora chegou.
Que feramente as todas venceu
a mocelinha en pouca sazon,
de parecer todas vençudas son,
mais poi-la moça i pareceu
de parecer venceu quantas achou,
ũa moça que x’ agora chegou.
13th c.
48. Cantiga de amigo
Toda-las cousas eu vejo partir
do mund’ en como soian seer,
e vej’ as gentes partir de fazer
ben que soian, tal tempo vos ven:
mais non se pod’ o coraçon partir
do meu amigo de mi querer ben.
Pero que ome part’ o coraçon
das cousas que ama per boa fe,
e parte-s’ ome da terra ond’é
e parte-s’ ome d’ u gran prol ten,
non se pode parti-lo coraçon
do meu amigo de mi querer ben.
Toda-las cousas eu vejo mudar,
mudan-s’ os tempos, e muda-s’ o al,
muda-s’ a gente en fazer ben ou mal,
mudan-s’ os ventos e toda outra ren,
mais non se pod’ o coraçon mudar
do meu amigo de mi querer ben.
49. Pastorela
Pelo souto de Crecente
una pastor vi andar,
muit’, alongada de gente,
alçando a voz a cantar;
apertando-se na saia
quando saia la raia
do sol nas ribas do Sar.
[32]
E as aves que voavan
quando saia l’ alvor
todas d’ amores cantavan
pelos ramos d’arredor,
mais non sei tal qu’estevesse
que en al cuidar podesse
se non todo en amor.
Ali estiv’ eu mui quedo,
quis falar e non ousei,
e pero dix’ a gran medo:
Mia senhor, falar-vos-ei
un pouco se m’ascutardes
e ir-m’ ei quando mandardes,
mais aqui non estarei.
Senhor, por Santa Maria,
non estedes mais aqui,
mais ide-vos vossa via,
faredes mesura aí;
ca os que aqui chegaren
pois que vos aqui acharen
ben diran que mais ouv’ i.
AIRAS NUNEZ
13th c.
50. Bailada
Bailemos nos ja todas, todas, ai amigas,
so aquestas avelaneiras frolidas,
e quen for velida como nos velidas,
se amigo amar,
so aquestas avelaneiras frolidas
verrá bailar.
[33]
Bailemos nos ja todas, todas, ai irmanas,
so aqueste ramo destas avelanas,
e quen for louçana como nos louçanas,
se amigo amar,
so aqueste ramo destas avelanas
verrá bailar.
Por Deus, ai amigas, mentr’ al non fazemos,
so aqueste ramo frolido bailemos,
e quen ben parecer como nos parecemos,
se amigo amar,
so aqueste ramo so que nos bailamos
verrá bailar.
51. Cantiga de amor
Que muito m’ eu pago deste verão
por estes ramos e por estas flores
e polas aves que cantan d’ amores,
por que ando i led’ e sen cuidado,
e assi faz tod’ ome namorado:
sempr’ i anda led’ e mui loução.
Quand’ eu passo por algũas ribeiras,
so bõas arvores, por bõos prados,
se cantan i passaros namorados,
log’ eu con amores i vou cantando,
e log’ ali d’amores vou trobando
e fazo cantares en mil maneiras:
ei eu gran viç’ e grand alegria
quando m’ as aves cantan no estio.
52. Pastorela
Oí oj’ eu ũa pastor cantar
d’ u cavalgava per ũa ribeira,
e a pastor estava senlheira,
e ascondi-me pola ascuitar;
[34] e dizia mui ben este cantar:
So-lo ramo verde florido
vodas fazen a meu amigo,
e choran olhos d’ amor.
E a pastora parecia mui ben
e chorava e estava cantando,
e eu mui passo foi m’ achegando
pola oir e sol non falei ren;
e dizia este cantar mui ben:
Ai estorninho do avelanedo,
cantades vos e moir’ eu e peno,
d’ amores ei mal.
E eu vi-a sospirar enton
e queixava-s’ estando con amores,
e fazia guirlanda de flores;
des i chorava mui de coraçon
e dizia este cantar enton:
Que coita ei gran de sofrer,
amar amigo e non o ousar veer,
e pousarei so-lo avelanal.
Pois que a guirlanda fez a pastor
foi-se cantand’, indo-se manselinho,
e tornei-m’ eu a meu caminho,
ca de a nojar non ouve sabor;
e dizia este cantar a pastor:
Pola ribeira do rio
cantand’ ia la virgo
d’ amor.
Quen amores ha
como dormirá,
ai bela frol!
† 1295
53. Barcarola
As frores do meu amigo
briosas van no navio,
e van-se as frores
d’aqui ben con meus amores,
idas son as frores
d’ aqui ben con meus amores.
As frores do meu amado
briosas van en o barco,
e van-se as frores
d’ aqui ben con meus amores,
idas son as frores
d’ aqui ben con meus amores.
Briosas van no navio
pera chegar ao ferido,
e van-se as frores
d’ aqui ben con meus amores,
idas son as frores
d’ aqui ben con meus amores.
Briosas van en o barco
pera chegar ao fossado,
e van-se as frores
d’ aqui ben con meus amores,
idas son as frores
d’ aqui ben con meus amores.
Pera chegar ao ferido,
servir mi corpo velido,
e van-se as frores
d’ aqui ben con meus amores,
idas son as frores
d’ aqui ben con meus amores.
[36]
Pera chegar ao fossado,
servir mi corpo loado,
e van-se as frores
d’ aqui ben con meus amores,
idas son as frores
d’ aqui ben con meus amores.
54. Cantiga de amigo
Ai Santiago, padron sabido,
vos m’ adugades o meu amigo!
Sobre mar ven quen frores d’ amor ten,
mirarei, madre, as torres de Geen.
Ai Santiago, padron provado,
vos m’ adugades o meu amado!
Sobre mar ven quen frores d’ amor ten,
mirarei, madre, as torres de Geen.
55. Cantiga de amigo
Disseron-m’ oj’, ai amiga, que non
é meu amig’ almirante do mar,
e meu coraçon ja pode folgar
e dormir ja, e por esta razon
o que do mar meu amigo sacou
saque-o Deus de coitas qu’ afogou
mui ben, e a mi, ca ja non andarei
triste por vento que vejo fazer,
nen por tormenta non ei de perder
o sono, amiga; mais se foi el rei
o que do mar meu amigo sacou
saque-o Deus de coitas qu’ afogou
[37]
mui ben, e a mi, ca ja cada que vir
algun ome da fronteira chegar
non ei medo que me diga pesar;
mais porque m’ el fez ben sen lh’ o pedir
o que do mar meu amigo sacou
saque-o Deus de coitas qu’ afogou.
ROY MARTINZ DO CASAL
13th c.
56. Cantiga de amigo
Rogo-te, ai amor, queiras comigo morar
tod’ este tempo en quanto vai andar
a Granada meu amigo.
Rogo-te, ai amor, que queiras comigo seer
tod’ este tempo en quanto vai viver
a Granada meu amigo.
Tod’ este tempo en quanto vai morar,
lidar con mouros e muitos matar
a Granada meu amigo.
Tod’ este tempo en quanto vai viver,
lidar con mouros e muitos prender
a Granada meu amigo.
JOAN DE LOBEIRA
13th c.
57. Cantiga
Senhor genta,
min tormenta
voss’ amor en guisa tal
que tormenta
que eu senta
outra non m’ é ben nen mal,
mas a vossa m’ é mortal.
[38]
Leonoreta,
fin roseta,
bela sobre toda fror:
fin roseta,
non me meta
en tal coita voss’ amor!
Des que vejo
non desejo
outra senhor se vos non,
e desejo
tan sobejo
mataría un leon,
senhor do meu coraçon!
Leonoreta,
fin roseta,
bela sobre toda fror:
fin roseta,
non me meta
en tal coita voss’ amor!
Mia ventura
e loucura
me meteu de vos amar;
é loucura que me dura
que me non poss’ eu quitar;
ai fremosura sen par!
Leonoreta,
fin roseta,
bela sobre toda fror:
fin roseta,
non me meta
en tal coita voss’ amor!
1221-1284
58. Esta é como Santa Maria serviu en logar de la
monia que sse foi do mõesteiro.
De vergonna nos guardar
punna todavia
et de falir et d’ errar
a Virgen Maria.
Et guarda-nos de falir
et ar quer-nos encobrir
quando en erro caemos,
des i faz-nos repentir
et a emenda vĩir
dos pecados que fazemos.
D’ est’ un miragre mostrar
en un abadia
quis a Reinna sen par
santa que nos guia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Ũa dona ouv’ ali
que, per quant’ eu aprendi,
era meninna fremosa,
demais sabia assi
tẽer sa orden que ni
ũa atan aguçosa
era d’i aproveitar
quanto mais podia,
et poren lle foran dar
a tesoureria.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
[40]
Mai-lo demo, que prazer
non ouv’ en, fez-lle querer
tan ben a un cavaleiro
que lle non dava lezer
tra en que a foi fazer
que saiu do mõesteiro;
mais ant’ ela foi leixar
chaves que tragia
na cinta ant’ o altar
da en que criia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Ai Madre de Deus! (enton
diss’ ela en sa razon)
leixo-vos est’ en comenda,
et a vos de coraçon
m’acomend’. E foi-s’, e non
por ben fazer sa fazenda,
con aquel que muit’ amar
mais ca si sabia,
et foi gran tempo durar
con el en folia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
E o cavaleiro fez,
poi-la levó d’ essa vez,
en ela fillos et fillas,
mais la Virgen de bon prez
que nunca amou sandez
mostrou i maravillas;
que a vida estrannar
lle fez que fazia,
[41] por en sa claustra tornar
u ante vivia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Mais en quant’ ela andou
con mal sen, quanto leixou
aa Virgen comendado
ela mui ben o guardou,
ca en seu logar entrou
et deu a todo recado
de quant’ ouv’ a recadar,
que ren non falia,
segundo no semellar
de quen a viia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Mais pois que s’ arrepentiu
a monia et se partiu
do cavaleiro mais cedo,
nunca comeu nen dormiu
tro o mõesteiro viu;
et entrou en el a medo
et fillou-s’ a preguntar
os que connocia
do estado do logar
que saber queria.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Disseron-ll’ enton sinal:
abadess’ avemos tal
et priol’ e tesoureira,
cada ũa d’ elas val
[42] muit’, et de ben sen mal
nos fazen de gran maneira.
Quand’ est’ oiu asinar
logo se prendia
porque s’ assi nomear
con elas oia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
E ela con gran pavor
tremendo et sen coor
foi-se pera a eigreia;
mais la Madre do Sennor
lle mostrou tan gran amor
(et poren bẽeita seia)
que as chaves foi achar
u postas avia,
et seus panos foi fillar
que ante vestia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
E tan toste, sen desden
et sen vergonna de ren
aver, juntou o convento
et contou-lles o gran ben
que lle fezo a que ten
o mund’ en seu mandamento;
et por lles todo provar
quanto lles dizia
fez seu amigo chamar
que ll’ o contaria.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
[43]
O convento por mui gran
maravilla tev’ a pran,
pois que a cousa provada
viron, dizendo que tan
fremosa, par san Johan,
nunca lles fora contada;
et fillaron-se a cantar
con grand’ alegria:
Salve te, strela do mar,
Deus, lume do dia.
De vergonna nos guardar
punna todavia
et de falir et d’errar
a Virgen Maria.
59. Como Santa Maria fez estar o monge trezentos
anos ao canto da passarinna porque lle pedia que lle
mostrasse qual era o ben que avian os que eran en
Paraiso.
Quen a Virgen ben servirá
a Paraiso irá.
E d’ aquest’ un gran miragre
vos quero eu ora contar
que fezo Santa Maria
por un monge que rogar
ll’ ia sempre que lle mostrasse
qual ben en Parais’ ha,
Quen a Virgen ben servirá,
e que o viss’ en sa vida,
ante que fosse morrer;
et porend’ a Groriosa
vedes que lle foi fazer:
[44] fez lo entrar en ũa orta
en que muitas vezes ja
(Quen a Virgen ben servirá)
entrara, mais aquel dia
fez que ũa font’ achou
mui crara et mui fremosa,
et cab’ ela s’ assentou;
et pois lavou mui ben sas mãos
diss’: ai Virgen, que será?
(Quen a Virgen ben servirá)
Se verei do Paraiso
o que ch’ eu muito pedi,
algun pouco de seu viço
ante que saia d’ aqui,
et ben saiba do que ben obra
que galardon averá.
Quen a Virgen ben servirá.
Tan toste que acabada
ouv’ o mong’ a oraçon
oiu ũa passarinna
cantar log’ en tan bon son
que se escaeceu seendo
et catando sempr’ alá.
Quen a Virgen ben servirá.
Atan gran sabor avia
d’ aquel cant’ e d’ aquel lais
que grandes trezentos anos
estevo assi ou mais,
cuidando que non estevera
senon pouco, com’ está
(Quen a Virgen ben servirá)
[45]
mong’ algũa vez no ano
quando sal ao vergeu.
Des i foi-s’ a passarinna,
de que foi a el mui greu,
et diz’: Eu aqui ir-me quero
ca oi mais comer querrá
(Quen a Virgen ben servirá)
o Convent’. E foi-se logo
et achou un gran portal
que nunca vira, et disse:
Ai Santa Maria val!
Non é est’ o meu mõesteiro,
pois de mi que se fará?
Quen a Virgen ben servirá.
Des i entrou na eigreia
et ouveron gran pavor
os monges quando o viron
et demandou-ll’ o prior,
dizend’: Amigo, vos quen sodes
ou que buscades acá?
Quen a Virgen ben servirá.
Diss’ el: Busco meu abade
que agor’ aqui leixei
et o prior et os frades
de que mi agora quitei
quando foi a aquela orta;
u seen? quen mi o dirá?
Quen a Virgen ben servirá.
Quand’ est’ oiu o abade
teve-o por de mal sen,
et outrossi o convento;
mais des que o souberon ben
[46] de como fora este feito
disseron: quen oirá
(Quen a Virgen ben servirá)
nunca tan gran maravilla
como Deus por este fez
polo rogar de sa Madre,
Virgen santa de gran prez!
Et por aquesto a loemos,
mais quen a non loará
(Quen a Virgen ben servirá)
mais d’ outra cousa que seia?
Ca, par Deus, gran dereit’ é
pois quanto nos lle pedimos
nos da seu Fill’ a la fe
por ela, et aqui nos mostra
o que nos depois dará.
Quen a Virgen ben servirá
a Paraiso irá.
60. Cantiga de loor
Esta é de loor de Santa Maria, com’ é fremosa
et boa et ha gran poder.
Rosa das rosas et fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores!
Rosa de beldad et de parecer
et fror d’ alegria et de prazer,
dona en mui piadosa seer,
sennor en toller coitas e doores.
Rosa das rosas, et fror das frores.
[47]
A tal Sennor dev’ ome muit’ amar,
que de todo mal o pode guardar
et pode ll’ os pecados perdõar
que faz no mundo per maos sabores.
Rosa das rosas et fror das frores.
Devemo-la muito amar et servir,
ca punna de nos guardar de falir,
des i dos erros nos faz repentir
que nos fazemos come pecadores.
Rosa das rosas et fror das frores.
Esta dona que tenno por Sennor
et de que vos quero seer trobador,
se eu per ren poss’ aver seu amor
dou ao demo os outros amores.
Rosa das rosas et fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores!
61. Esta é como en terra de Pulla en ũa vila que ha
nome Foia jogava ũa moller aos dados con outras
conpannas ant’ ũa eigreia, et porque perdeu lançou
ũa pedra que dess’ ao Meninno da omage de Santa
Maria et ela alçou o braço et recebeu o colbe.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança,
quen as cuida desonrrar mui fol é sen dultança.
D’ esto direi un miragre que a Groriosa
fez grand’ en terra de Pulla, como poderosa,
sobr’ un mal feito que fez ũa moller astrosa,
por que prendeu poren morte a mui gran viltança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
[48]
Esto na vila de Foia foi ant’ ũna eigreia
u estav’ ũa omage da que sempre seia
bẽeita, feita de marmor, de mui gran sobeia
beldade, en que as gentes avian fiança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
En essa vila, segund’ eu aprix’ en verdade,
fillo do Emperador i era rei Corrade;
de sa conpanna jogavan ant’ a Maiestade
dados omees et molleres, com’ é sa usança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
Ũa moller, alemanna, tafur et sandia,
jogava i, et porque perdeu tal felonia
lle creceu que ao Fillo da omagen ia
corrend’, e log’ ũa pedra por sa malandança
(Poi-las figuras fazen dos santos renembrança)
lle lançou por en rosto feri-lo Meninno;
mais la Madr’ alçou o braço logo mui festinno
et en o coved’ a pedra fez-ll’ un furadinno
que lle pareceu sempre por gran demostrança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
Quand’ aquesta maravilla foi al rei contada
logo foi por seu mandado a moller fillada,
des i por toda-las ruas da vila rastrada:
desta guisa a sa Madre quis Deus dar vingança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
Des i el rei a omagen ben guardar mandava,
et o pintor d’ essa vila toda a pintava,
mais o braço por ninhũa ren non ll’ o tornava
com’ ant’ era, ca non quis Deus por sinificança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança
quen as cuida desonrrar mui foi é sen dultança.
[49]
62. Como Santa Maria tornou a meninna que era
garrida corda et levo-a sigo a Paraiso.
Ai Santa Maria,
quen se per vos guia
quit’ é de folia
e sempre faz ben.
Porend’ un miragre vos direi fremoso
que fezo a Madre do Rei glorioso
e de o oir ser-vos-a sabroso
e prazer-mi-a en.
Ai Santa Maria!
Aqueste foi feito por ũa meninna
que chamavan Musa, que mui fremosinna
era e aposta mas garridelinna
e de pouco sen.
Ai Santa Maria!
E esto fazendo a mui groriosa
pareceu-lle en sonnos sobeio fremosa,
con muitas meninnas de maravillosa
beldad; e poren
(Ai Santa Maria!)
quisera-se Musa ir con elas logo,
mas Santa Maria lle dis’: Eu te rogo
que, se mig’ir queres, leixes ris’ e jogo,
orgull’ e desden.
(Ai Santa Maria!)
E se esto fazes, d’ oi a trinta dias
serás comigo entr’ estas conpannias
de moças que vees, que non son sandias,
ca lles non conven.
Ai Santa Maria!
[50]
Atant’ ouve Musa sabor das conpannas
que en vision vira que leixou sas mannas
e fillou log’ outras d’ aquelas e strannas
et non quis al ren.
Ai Santa Maria!
O padre e a madre, quand’ aquesto viron,
preguntaron Musa, e pois que ll’ oiron
contar o que vira, merçee pediron
a que nos manten.
Ai Santa Maria!
A vint’ e seis dias tal fever aguda
fillou log’ a Musa que jouve tenduda,
e Santa Maria ll’ ouv’ apareçuda,
que lle disse: Ven,
(Ai Santa Maria!)
ven para mi toste. Respos-lle: De grado;
e quando o prazo dos dias chegado
foi, seu espirito ouve Deus levado
u dos outros ten
(Ai Santa Maria!)
santos. E poren seia de nos rogado
que en juizo u verrá irado
que nos ache sen erro e sen pecado,
e dized’: Amen.
Ai Santa Maria
quen se per vos guia
quit’ é de folia
e sempre faz ben.
[51]
63. Cantiga de loor
Por nos, Virgen Madre,
rog’ a Deus teu Padre
et Fill’ e amigo,
rog’ a Deus teu Padre,
a Deus que nos preste
roga-lle pois este
teu Fill’ e amigo,
roga-lle pois este
roga que nos valla,
pois ele é sen falla,
teu Fill’ e amigo,
pois ele é sen falla.
64. Como ũa moller pobre deu sa ovella a un ovelleiro
et quando ao trosquiar das ovellas vẽo a vella demandar
a sua et o ovelleiro disse que a comera o lobo; e ela
chamou Santa Maria de Rocamador, et a ovella
braadou u-la tijnna o ovelleiro asconduda et disse:
Ei-me acá, ei-m’ acá.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez
ar fez pois ũa ovella
ela falar ũa vez.
Esto fez Santa Maria
por ũa pobre moller
que a de grado servia
como quen ben servir quer;
et porend’ ela un dia
valeu-ll’ u lle foi mester
[52] e mostrou i seu miragre
que vos non foi mui rafez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez.
Aquesta moller mesquinna,
de quanto pud’ achegar,
conprou ũa ovellinna
et foi-a dar a guardar
a un pegureiro aginna,
et pois ao trosquiar
foi en demandar a lãa
pola vender por seu prez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez.
Mas lo pegureir’ astroso
a ovella ascondeu
et come cobijçoso
diss’: O lobo a comeu!
A vella por mentiroso
o tev’ end’ e lle creceu
tal coita por sa ovella
que tornou tal come pez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez.
E disse: Ai Groriosa,
a mia ovella me dá!
ca tu end’ es poderosa
de o fazer; et d’ alá
du jazia a astrosa
ovella diss’: Ei-m’ acá.
[53] Et assi Santa Maria
aquest’ engano desfez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez.
E a vella mui festinno
sa ovella trosquiou
et meteu-s’ ao caminno
et quanto mas pod’ andou,
a costas seu velloçinno,
a Rocamador chegou,
dizend’: Esto fez a Virgen
que sempre teve belmez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez
ar fez pois ũa ovella
ela falar ũa vez.
65. Cantiga de loor
Dized’ ai trobadores,
a Sennor das sennores
porque a non loades?
Se vos trobar sabedes,
a por que Deus avedes
porque a non loades?
A Sennor que dá vida
et é de ben conprida,
porque a non loades?
A que nunca nos mente
e nossa coita sente,
porque a non loades?
[54]
A que é mais que bõa
et por que Deus perdõa,
porque a non loades?
A que nos dá conorte
na vida et na morte,
porque a non loades?
A que faz o que morre
viv’, e nos acorre,
porque a non loades?
66. Como Santa Maria resuscitou a moller do
cavaleiro que se matara por que lle disse o cavaleiro que
amava mas outra ca ela, et dizia-lle por Santa Maria.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon
nunca receberá dano
nen gran mal nen ocaion.
E d’aquest’ un gran miragre
oid’ ora, de que fix’
un cantar da Virgen Santa,
que eu d’ un bon’ om’ aprix’
e entr’ os outros miragres
porende mete-lo quix’;
porque sei se o oirdes
que vos valrrá un sermon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Esto foi d’un cavaleiro
que casad’ era mui ben
con dona meninna e bela,
que amou mais d’outra ren,
[55] et ela a el amava
que xe perdia o sen;
e do mal que d’esto avẽo
vos contarei a razon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
O cavaleiro era bõo
de costumes e sen mal,
e mais d’ outra ren amava
a Virgen espiritual,
e por esto de sa casa
fezera un gran portal
ben a tro en a igreja
por ir fazer oraçon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Porque aquela igreja
era da Madre de Deus,
cada noite s’ enfurtava
de sa moller e dos seus
et ant’ a omagen ss’ ia,
dizendo: Os pecados meus
son muitos, mas per ti creo
gaannar deles perdon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Et aquest’ assi dizendo,
sa moller mentes parou
en como se levantava
e de mal o sospeitou,
[56] e por aquela sospeita
ũa vez lle preguntou:
U idea assi, marido,
de noite come ladron?
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Et enton assi lle disse:
Non sospeitedes de mi,
que vos niun torto faço
nen fiz des quando vos vi.
A moller enton calou-se,
que lle non falou mais i,
e pero parou i mentes
sempre mui mais des enton.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Ond’ avẽo pois un dia
que siian a seu jantar
e pois ouveron jantado
começou-ll’ a preguntar
a dona a seu marido
muito e a conjurar
se el amava mais outra,
que dissesse si ou non.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
El lle respos’ com’ en jogo:
Pois vos praz, dizer-vo-l’ ei:
Outra dona mui fremosa
amo muit’ e amarei
[57] mais d’outra cousa do mundo
e por seu sempr’ andarei.
A dona tornou por esto
mais negra que un carvon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E tomou log’ un coitello
con que tallavan o pan,
e deu-se con el no peito
ũa ferida atan
grande que sen outra cousa
morreu logo manaman.
Diss’ enton o cavaleiro:
Ai Deus, que maa vijon!
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E fillou sa moller logo
e deitou-a sen mentir
en seu leito e cobriu-a
e non quiso que sair
podess’ ome de sa casa;
e a porta foi abrir
da igreja, e correndo
entrou i de gran randon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E parou-ss’ ant’ a omagen
e disse assi: Sennor,
mia moller que muit’ amava
perdi polo teu amor;
[58] mais tu, Sennor, que sofriste
gran coita e gran door
por teu Fillo, dá-mi-a viva
et sãa ora en don.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Et assi muito chorando,
a Virgen ll’ apareceu
e diss’ ao cavaleiro:
O meu Fillo recebeu
o rogo que lle feziste
e a ta moller viveu
pola ta firme creença
e por ta gran devoçon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E el enton tornou-sse logo
e foi sa moller veer
et achó-a viv’ e sãa
et ouv’ en mui gran prazer.
Enton el e sa conpanna
começaron bẽeizer
a Virgen Santa Maria
cantando en mui bon son.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E mandou abri-las portas
et as gentes viir fez
que vissen aquel miragre
que a Reinna de prez
fezera d’aquela dona;
mas logo ambos d’essa vez
[59] por mellor servir a Virgen
fillaron religion.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon
nunca receberá dano
nen gran mal nen ocaion.
67. Como Santa Maria guardou un monge dos diaboos
que o quiseran tentar e se lle mostraron en figuras de
porcos polo fazer perder.
A Santa Maria mui bon servir faz
pois o poder ela do demo desfaz.
Ond’ aveo desto que en Conturbel
fez Santa Maria milagre mui bel
por un monge bõo, cast’ e mui fiel,
que viu de diabres viir mui grand’ az.
A Santa Maria mui bon servir faz.
En seu leito, u jazia por dormir,
viu-os come porcos contra si viir
atan espantosos que per ren guarir
non cuidava, et dizia-lles: Az, az.
A Santa Maria mui bon servir faz.
Et assi estando en mui gran pavor,
viu entrar un ome negro de coor
que diss’ aos porcos: Log’ a derredor
d’ele vos meted’, e non dormia en paz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
Eles responderon: Aquesto fazer
queremos de grado, mais niun poder
de fazer-lle mal non podemos aver
por gran santidade que en ele jaz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
[60]
E aquel diabo lles respos’ assi:
Pois vos non podedes, ar leixad’ a mi,
que con estes garfios que eu trag’ aqui
o desfarei, pero que trage frocaz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
O frad’ est’ oindo, espantou-se mal
et chamou a Virgen, a que nunca fal
aas grandes coitas, dizendo-lle: Val-
me, ca de gran medo ei end’ eu assaz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
E a Groriosa tan toste chegou
e ant’ aquel frade logo se parou
e con ũa vara mal ameaçou
aquela conpanna do demo malvaz,
(A Santa Maria mui bon servir faz)
dizendo: Como vos ousastes parar
ant’ este meu frade nen o espantar?
Porende no inferno ide log’ entrar
con vosso mal rei, mui peor que rapaz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
Quand eles oiron aquesta razon,
como fumo se desfezeron enton
et a Virgen santa manss’ e en bon son
confortou o frade, dizend’: A mi praz
(A Santa Maria mui bon servir faz)
a vida que fazes, e porende ben
fais d’ og’ adeante que non leixes ren
de fazeres quant’ a ta orden conven.
Esto dito, tolleu-xe-lle d’ant’ a ffaz.
A Santa Maria mui bon servir faz
pois o poder ela do demo desfaz.
[61]
68. Como Santa Maria guareceu o pintor que o demo
quisera matar porque o pintava feo.
Quen Santa Maria quisera defender
non lle pod’ o demo niun mal fazer.
E dest’ un miragre vos quero contar
de como Santa Maria quis guardar
un seu pintor que punnava de pintar
ela mui fremos’ a todo seu poder.
Quen Santa Maria quisera defender.
E ao demo mais feo doutra ren
pintava el sempr’, e o demo poren
lle diss’: Por que me tẽes en desden
ou por que me fazes tan mal parecer
(Quen Santa Maria quisera defender)
a quantos me veen? Et el diss’ enton:
Esto que ch’ eu faço é con gran razon,
ca tu sempre mal fezes e do ben non
te queres per nulla ren entrameter.
Quen Santa Maria quisera defender.
Pois est’ ouve dit’ o demo s’ assannou
e o pintor ferament’ ameaçou
de o matar et carreira lle buscou
per que o fezesse mui cedo morrer.
Quen Santa Maria quisera defender.
Porend’ un dia o espreitou ali
u estava pintando, com’ aprendi,
a omagen da Virgen, segund’ oi,
e punnava de a mui ben compõer
(Quen Santa Maria quisera defender)
[62]
porque parecesse mui fremos’ assaz;
mais enton o dem’ en que todo mal jaz,
trouxe tan gran vento como quando faz
mui grandes torvões e que quer chover
Quen Santa Maria quisera defender.
Pois aquel vento na igreja entrou
en quanto o pintor estava deitou
en terra; mais el log’ a Virgen chamou,
Madre de Deus, que o vẽess’ acorrer.
Quen Santa Maria quisera defender.
E ela logo tan toste ll’acorreu
et fez-lle que en o pinzel se sofreu
con que pintava, e poren non caeu
nen lle pod’ o demo en ren enpeecer.
Quen Santa Maria quisera defender.
E ao gran son que a madeira fez
vẽeron as gentes logo dessa vez
e viron o demo mais negro ca pez
foger da igreja u ss’ ia perder.
Quen Santa Maria quisera defender.
E ar viron com’ estava o pintor
colgado do pinzel; e poren loor
deron aa Madre de nostro Sennor,
que aos seus quer na gran coita valer.
Quen Santa Maria quisera defender
non lle pod’ o demo niun mal fazer.
1261-1325
69. Cossante
Bon dia vi, amigo,
pois seu mandad’ ei migo,
louçana.
Bon dia vi, amado,
pois mig’ ei seu mandado,
louçana.
Pois seu mandad’ ei migo,
rog’ eu a Deus e digo,
louçana.
Pois mig’ ei seu mandado
rog’ eu a Deus de grado,
louçana.
Rog’ eu a Deus e digo
por aquel meu amigo,
louçana.
Rog’ eu a Deus de grado
por aquel meu amado,
louçana.
Por aquel meu amigo,
que o veja comigo,
louçana.
Por aquel namorado
que fosse ja chegado,
louçana.
70. Cossante
Non chegou, madr’, o meu amigo
e oj’ est’ o prazo saido,
Ai madre, moiro d’ amor!
[64]
Non chegou, madr’ o meu amado
e oj’ est’ o prazo passado,
Ai madre, moiro d’ amor!
E oj’ est’ o prazo saido
por que mentio o desmentido.
Ai madre, moiro d’ amor!
E oj’ est’ o prazo passado
por que mentio o perjurado,
Ai madre, moiro d’ amor!
Por que mentio o desmentido,
pesa-mi pois se per si é falido,
Ai madre, moiro d’ amor!
Por que mentio o perjurado,
pesa-mi pois mentio a seu grado,
Ai madre, moiro d’ amor!
71. Cossante
Ai flores, ai flores do verde pino,
se sabedes novas do meu amigo!
Ai Deus, e u é?
Ai flores, ai flores do verde ramo,
se sabedes novas do meu amado!
Ai Deus, e u é?
Se sabedes novas do meu amigo,
aquel que mentio do que pos comigo?
Ai Deus, e u é?
Se sabedes novas do meu amado,
aquel que mentio do que m’ a jurado?
Ai Deus, e u é?
[65]
Vos preguntades polo voss’ amigo,
e eu ben vos digo que é san’ e vivo.
Ai Deus, e u é?
Vos preguntades polo voss’ amado,
e eu ben vos digo que é viv’ e sano.
Ai Deus, e u é?
E eu ben vos digo que é san’ e vivo,
e será vosc’ ant’ o prazo saido.
Ai Deus, e u é?
E eu ben vos digo que é viv’ e sano,
e será vosc’ ant’ o prazo passado.
Ai Deus, e u é?
72. Cossante
De que morredes, filha, a do corpo velido?
Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amigo.
Alva e vai liero.
De que morredes, filha, a do corpo louçano?
Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amado.
Alva e vai liero.
Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amigo,
quando vej’ esta cinta que por seu amor cingo.
Alva e vai liero.
Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amado,
quando vej’ esta cinta que por seu amor trago.
Alva e vai liero.
Quando vej’ esta cinta que por seu amor cingo,
e me nembra, fremosa, como falou comigo.
Alva e vai liero.
Quando vej’ esta cinta que por seu amor trago,
e me nembra, fremosa, como falamos ambos.
Alva e vai liero.
[66]
73. Alvorada
Levantou-s’ a velida,
levantou-s’ alva,
e vai lavar camisas
en o alto,
vai-las lavar alva.
Levantou-s’ a louçana,
levantou-s’ alva,
e vai lavar delgadas
en o alto,
vai-las lavar alva.
E vai lavar camisas,
levantou-s’ alva,
o vento lh’ as desvia
en o alto,
vai-las lavar alva.
E vai lavar delgadas,
levantou-s’ alva,
o vento lh’ as levava
en o alto,
vai-las lavar alva.
O vento lh’ as desvia,
levantou-s’ alva,
meteu-s a alva en ira
en o alto,
vai-las lavar alva.
O vento lh’ as levava,
levantou-s’ alva,
meteu-s’ a alva en sanha
en o alto,
vai-las lavar alva.
[67]
74. Bailada
Mia madre velida,
vou-m’ a la bailia
do amor.
Mia madre loada,
vou-m’ a la bailada
do amor.
Vou-m’ a la bailia
que fazen en vila
do amor.
Vou-m’ a la bailada
que fazen en casa
do amor.
Que fazen en vila
do qu’ eu ben queria
do amor.
Que fazen en casa
do qu’ eu muit’ amava
do amor.
Do qu’ eu ben queria,
chamar-m’ an garrida
do amor.
Do qu’ eu muit’ amava,
chamar-m’ an perjurada
do amor.
75. Cantiga de amigo
Amad’ e meu amigo,
valha Deus!
vede-la frol do pinho
e guisade d’ andar.
[68]
Amig’ e meu amado,
valha Deus!
vede-la frol do ramo
e guisade d’ andar.
Vede-la frol do pinho,
valha Deus!
selad’ o baiosinho
e guisade d’ andar.
Vede-la frol do ramo,
valha Deus!
selad’ o bel cavalo
e guisade d’ andar.
Selad’ o baiosinho,
valha Deus!
treide-vos, ai amigo,
e guisade d’ andar.
Selad’ o bel cavalo,
valha Deus!
treide-vos, ai amado,
e guisade d’ andar.
76. Pastorela
Ũa pastora se queixava
muit’ estando noutro dia,
e sigo medes falava,
e chorava e dizia,
con amor que a forçava:
par Deus, vi-t’ en grave dia,
ai amor!
[69]
Ela s’ estava queixando
como molher con gran coita
e que a pesar des quando
nacera non fora doita;
poren dizia chorando:
tu non es se non mia coita,
ai amor!
Coitas lhe davan amores,
que non lh’ eran se non morte
e deitou-s’ antr’ ũas flores
e disse con coita forte:
mal ti venha per u fores,
ca non es se non mia morte,
ai amor!
77. Cantiga de amigo
Pois que diz meu amigo
que se quer ir comigo,
pois qu’ a el praz,
praz a mi, ben vos digo,
e est’ é o meu solaz.
Pois que todavia
nos imos nossa via,
pois qu’ a el praz,
praz-m’ e vej’ i bon dia,
e est’ é o meu solaz.
Pois m’ ende levar vejo,
que est’ é o meu desejo,
pois qu’ a el praz,
praz-me muito sobejo,
e est’ é o meu solaz.
[70]
78. Cantiga de amor
Que soidade de mia senhor ei
quando me nembra d’ ela qual a vi,
e que me nembra que ben a oí
falar; e por quanto ben d’ela sei
rog’ eu a Deus, que end’ a o poder,
que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer
cedo; ca pero mi nunca faz ben,
se a non vir non me posso guardar
d’ensandecer ou morrer con pesar;
e porque el a tod’ en poder ten,
rog’ eu a Deus, que end’ a o poder,
que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer
cedo; ca tal a fez nostro Senhor,
de quantas outras no mundo son
non lhi fez par, a la mia fe non;
e poi-la fez das milhores milhor,
rog’ eu a Deus, que end’ a o poder,
que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer
cedo; ca tal a quiso Deus fazer
que se a non vir non posso viver.
79. Cantiga de amor
Senhor fremosa, vejo-vos queixar
porque vos am’, e no meu coraçon
ei mui gran pesar, se Deus me perdon,
porque vej’ end’ a vos aver pesar,
e queria m’ en de grado quitar,
mais non posso forçar o coraçon.
[71]
Que mi forçou meu sabor e meu sen,
des i meteu-me no vosso poder,
e do pesar que vos eu vej’ aver,
par Deus, senhor, a mi pesa muit’ en,
e partir-m’ia de vos querer ben,
mais tolhe-m’ end’ o coraçon poder.
Que me forçou de tal guisa, senhor,
que sen nen força non ei ja de mi;
e do pesar que vos tomades i
tom’ eu pesar que non posso maior,
e queria vos non aver amor,
mais o coraçon pode mais ca mi.
D. AFONSO SANCHEZ
c. 1285-1329.
80. Cossante
Dizia la fremosinha,
ai Deus val!
com’ estou d’ amor ferida!
ai Deus val!
Dizia la ben talhada,
ai Deus val!
com’ estou d’ amor coitada!
ai Deus val!
Com’ estou d’ amor ferida,
ai Deus val!
non ven o que ben queria!
ai Deus val!
Com’ estou d’ amor coitada,
ai Deus val!
non ven o que muit’ amava!
ai Deus val!
14th c.
81. Cossante
Sedia la fremosa seu sirgo torcendo,
sa voz manselinha fremoso dizendo
cantigas d’ amigo.
Sedia la fremosa seu sirgo lavrando,
sa voz manselinha fremoso cantando
cantigas d’ amigo.
Par Deus de cruz, dona, sei eu que avedes
amor mui coitado, que tan ben dizedes
cantigas d’ amigo.
Par Deus de cruz, dona, sei eu que andades
d’ amor mui coitada, que tan ben cantades
cantigas d’ amigo.
Abuitre comestes, que adevinhades!
MACIAS
14th c.
82. Cantiga
Provei de buscar mesura
u mesura non falece,
e por mengua de ventura
ouveron me o a sandece;
por ende direi des i
con cuidado que me crece
un trebello, e diz assi:
anda meu coraçon
mui triste e con razon.
Meus ollos tal fremosura
foron veer por que perece
meu coraçon con tristura
e amor non me guarece,
[73] nen me pon atal consello
por que eu prenda ledece;
por en digo este trebello:
ben pode Deus fazer
tras gran pesar prazer.
Estes trebellos cantei
con coita desd’ aquel dia
que mesura demandei
e eu vi que falecia;
mesura morrei chamando
e dizendo a gran porfia,
tal trebello suspirando:
meus ollos morte son
de vos, meu coraçon.
Pois mesura non achei
u falecer non soia
mesura, o obridei
e quanto prazer avia;
con pesar que tenno migo
e tristeza todavia
aqueste trebello digo:
Bon Deus, me faz veer
por gran pesar prazer.
ANONIMO
83. A Nao Catharineta
Lá vem a nao Catharineta que tem muito que contar:
ouvide agora, senhores, uma historia de pasmar.
Passava mais de ano e dia que iam na volta do mar:
ja nam tinham que comer, ja nam tinham que manjar.
Deitaram sola de môlho para o outro dia jantar,
mas a sola era tam rija que a nam poderam tragar.
[74] Deitaram sorte a ventura qual se havia de matar:
logo foi cair a sorte no capitam general.
«Sobe, sobe, marujinho, aquele mastro real:
ve se ves terras de Espanha, as praias de Portugal.»
«Nam vejo terras de Espanha nem praias de Portugal,
vejo sete espadas nuas que estam para te matar.»
«Acima, acima, gageiro, acima ao tope real,
olha se enxergas Espanha, areas de Portugal.»
«Alviçaras, capitam, meu capitam general!
ja vejo terras de Espanha, areas de Portugal;
mais enxergo tres meninas debaixo de um laranjal,
uma sentada a coser outra na roca a fiar,
a mais formosa de todas está no meio a chorar.»
«Todas tres sam minhas filhas, ó quem m’ as dera abraçar!
A mais formosa de todas contigo a hei de casar.»
«A vossa filha nam quero, que vos custou a criar.»
«Dar-te-hei tanto dinheiro que o nam possas contar.»
«Nam quero vosso dinheiro, pois vos custou a ganhar.»
«Dou-te o meu cavalo branco, que nunca houve outro igual.»
«Guardai o vosso cavalo, que vos custou a ensinar.»
«Dar-te-hei a nao Catharineta para nela navegar.»
«Nam quero a nao Catharineta, que a nam sei governar.»
«Que queres tu, meu gageiro, que alviçaras te hei de dar?»
«Capitam, quero a tua alma para comigo levar.»
«Renego de ti, demonio, que me estavas a atentar:
a minha alma é só de Deus, o corpo dou eu ao mar.»
Tomou-o um anjo nos braços, nam o deixou afogar,
deu um estoiro o demonio, acalmaram vento e mar,
e á noite a nao Catharineta estava em terra a virar.
[75]
84. O Conde Ninho.
Vai o Conde, o Conde Ninho, seu cavalo vai banhar:
em quanto o cavalo bebe cantou um lindo cantar:
«Bebe, bebe, meu cavalo, que Deus te ha de livrar
dos trabalhos deste mundo e das areas do mar.»
«Esperta, ó bela princesa, escuta um lindo cantar:
ou sam os anjos no ceo ou as sereas no mar.»
«Nam sam os anjos do ceo nem as sereas do mar,
é o Conde, o Conde Ninho, que comigo quer casar.»
«Se ele quer casar contigo eu o mandarei matar.»
«Quando lhe deres a morte manda-me a mim degolar:
que a mim me enterrem á porta, a ele ao pe do altar.»
Morreu um e morreu outro, ja lá vam a enterrar:
d’ um nacera um pinheirinho, do outro um lindo pinheiral.
Creceu um e creceu outro, as pontas foram juntar,
que quando el rei ia á missa nam o deixavam passar;
pelo que el rei maldito logo os mandava cortar.
D’ um correra leite puro e do outro sangue real,
fugira d’ um uma pomba e do outro um pombo trocal:
sentava-se el rei á mesa, no hombro lhe iam pousar.
Mal haja tanto querer, mal haja tanto amar:
nem na vida nem na morte nunca os pude separar!
85. Santa Iria
Estando eu á janela, com a minha almofada,
minha agulha de ouro, meu dedal de prata,
passa um cavaleiro, pedia pousada.
Meu pai lh’ a negou: quanto me custava!
Ja vem vindo a noite, é tam só a estrada:
Senhor pai, nam digam tal da nossa casa,
[76] que a um cavaleiro que pede pousada
se fecha esta porta á noite cerrada.
Roguei e pedi, muito lhe pesava,
mas eu tanto fiz que por fim deixava.
Fui-lhe abrir a porta, mui contente entrava;
ao lar o levei, logo se assentava.
Ás mãos lhe dei agua, ele se lavava;
pos-lhe uma toalha, nela se limpava;
poucas as palavras, que mal me falava,
mas eu bem senti que ele me mirava.
Fui erguir os olhos, mal os levantava,
os seus olhos lindos na terra os pregava.
Fui-lhe pôr a cea, muito bem ceava;
a cama lhe fiz, nela se deitava;
dei-lhe as boas noites, nam me replicava:
tam má cortesia nunca a vi usada!
Lá por mea noite, que eu me sufocava,
sinto que me levam com a boca tapada,
levam me a cavalo, levam me abraçada,
correndo, correndo sempre á desfilada.
Sem abrir os olhos vi quem me roubava;
calei-me e chorei, ele nam falava.
D’ alí muito longe que me preguntava:
eu na minha terra como me chamava?
Chamava-me Iria, Iria a fidalga,
por aqui agora Iria a cansada.
Andando, andando, toda a noite andava,
lá por madrugada que me atentava,
horas esquecidas que por mim lutava:
nem força nem rogos, tudo lhe mancava.
Tirou do alfange, alí me matava,
abriu uma cova onde me enterrava.
No fim de sete anos passa o cavaleiro,
[77] uma linda ermida viu naquele outeiro.
«Minha Santa Iria, meu amor primeiro,
se me perdoares serei teu romeiro.»
«Perdoar nam te hei de, ladrão carniceiro,
que me degolaste que nem um carneiro.»
86. Branca Flor e Flores
Á guerra, á guerra, moirinhos, quero uma cristam cativa!
Uns vam pelo mar abaixo, outros pela terra acima,
tragam-me uma cristam cativa que é para a nossa rainha.
Uns vam pelo mar abaixo, outros pela terra acima;
os que foram mar abaixo nam encontraram cativa,
os que foram terra acima tiveram milhor atina:
deram com o Conde Flores que vinha de romaria,
vinha lá de Santiago, Santiago de Galiza;
mataram o Conde Flores, a condessa vai cativa;
mal que o soube a rainha ao caminho lhe saia.
«Venha embora, a minha escrava, boa seja a sua vinda!
Aqui lhe entrego estas chaves da dispensa e da cosinha,
que me nam fio de moiras que me nam deem bruxaria.»
«Aceito as chaves, senhora, por grande desdita minha,
hontem condessa jurada, hoje moça da cosinha.»
A rainha está pejada, a escrava tambem o vinha:
quis a boa ou má fortuna que ambas parissem num dia.
Filho varão teve a escrava e uma filha a rainha;
mas as perras das comadres, para ganharem alviçaras,
deram á rainha o filho e á escrava deram a filha.
«Filha minha da minha alma, com que te baptisaría?
As lagrimas dos meus olhos te sirvam de agua bendita.
Chamar-te-ei Branca Rosa, Branca Flor de Alexandria,
que assim se chamava d’antes uma irman que eu tinha.
[78] Cativaram-na os moiros dia de Pascoa Florida,
quando andava a apanhar rosas num rosal que meu pai tinha.»
Estas lastimas choradas veis la rainha que ouvia,
e co’ as lagrimas nos olhos muito depressa acudía:
«Criadas, minhas criadas, regalem-me esta cativa,
que se nam fora de cama eu é que a regalaria.»
Mal se alevanta a rainha vai-se ter com a cativa:
«Como estás, ó minha escrava, como está a tua filha?»
«A filha boa, senhora; eu como molher parida.»
«Se estiveras em tua terra que nome lhe chamarias?»
«Chamava-lhe Branca Rosa, Branca Flor de Alexandria,
que assim se chamava d’antes uma irman que eu tinha:
cativaram-na os moiros dia de Pascoa Florida
quando andava a apanhar rosas num rosal que meu pai tinha.»
«Se visses a tua irman tu nam a conhecerias?»
«Assim eu a vira nua da cintura para acima,
debaixo do peito esquerdo um lunar preto ela tinha.»
«Ai triste de mim, coitada! ai triste de mim mofina!
mandei buscar uma escrava, trazem-me uma irman minha!»
Nam sam passados tres dias morre a filha da rainha,
chorava a Condessa Flores como quem por sua a tinha,
porem mais chorava a mãi, que o coração lh’ o dizia.
Deram á lingua as criadas, soube-se o que sucedia,
a mãi com o filho nos braços cuidou morrer de alegria.
Nam sam passadas tres horas uma á outra dizia:
«Quem se vira em Portugal, terra que Deus bendizia!»
Juntaram muita riqueza de ouro e de pedraria,
uma noite abençoada fugiram da moiraria.
Foram ter á sua terra, terra de Santa Maria,
meteram-se num mosteiro, ambas professam num dia.
[79]
87. Manhaninha de S. João
Manhaninha de S. João, pela manhan de alvorada,
Jesus Christo se passea ao redor da fonte clara;
por sua boca dizia, por sua boca falava:
«Esta agua fica benta e a fonte fica sagrada.»
Ouviu a filha de el rei d’ altas torres donde estava,
vestiu suas meias de seda, calçou sapatos de prata,
pegou em cantaro de ouro, á fonte foi buscar agua.
Lá no meo do caminho com a Virgem se encontrava,
atreveu-se e perguntou-lhe se havia de ser casada.
«Casadinha haveis de ser, muito bem afortunada;
tres filhos haveis de ter, todos de capa e espada;
um será bispo em Roma, outro cardeal em Braga,
o mais novo deles todos servo da Virgem sagrada.»
Ditosa da donzelinha que á fonte foi buscar agua!
D. PHILIPA DE LENCASTRE
1437-1497
88. Ao Bom Jesus
Nam vos sirvo nem vos amo
mas desejo vos amar,
de sempre vossa me chamo
sem quem nam é repousar.
Ó vida e lume e luz,
infindo bem e inteiro,
meu Jesus, Deus verdadeiro,
por mim morto em a cruz.
Se mim mesma nam desamo
nam vos posso bem amar:
a me ajudar vos chamo
para saber repousar!
15th c.
89. Vilancete
Abaix’ esta serra
verei minha terra.
Ó montes erguidos,
deixai-vos cair!
deixai-vos sumir
e ser destruidos,
pois males sentidos
me dam tanta guerra
por ver minha terra.
Ribeiras do mar
que tendes mudanças,
as minhas lembranças
deixai-as passar!
deixai-m’ as tornar
dar novas da terra
que dá tanta guerra.
O sol escurece,
a noite se vem:
meus olhos, meu bem
ja nam aparece;
mais cedo anoitece
aquem desta serra
que na minha terra!
c. 1470-1536
90. Trovas á morte de D. Inés de Castro
Qual será o coraçam
tam cru e sem piedade
que lhe nam cause paixam
uma tam fera crueldade
e morte tam sem razam?
Triste de mim inocente,
que por ter muito fervente
lealdade, fe, amor
ao principe meu senhor,
me mataram cruamente.
A minha desaventura,
nam contente d’ acabar-me,
por me dar maior tristura
me foi pôr em tanta altura
para d’ alto derribar-me,
que se me matara alguem
antes de ter tanto bem
em tais chamas nam ardera,
pai, filhos nam conhecera,
nem me chorara ninguem.
Eu era moça menina,
por nome dona Inés
de Crasto, e de tal doutrina
e vertudes que era dina
de meu mal ser ao revés.
Vivia sem me lembrar
que paixam podia dar
nem dâ-la ninguem a mim,
foi-m’ o principe olhar
por seu nojo e minha fim.
[82]
Começou-m’ a desejar,
trabalhou por me servir,
fortuna foi ordenar
dous corações conformar,
a uma vontade vir.
Conheceo-me, conheci-o,
quis-me bem e eu a ele,
perdeo-me, tambem perdi-o;
nunca té morte foi frio
o bem que triste pos nele.
Dei-lhe minha liberdade,
nam senti perda de fama,
pos nele minha verdade,
quis fazer sua vontade,
sendo mui fremosa dama.
Por m’ estas obras pagar
nunca jamais quis casar,
polo qual aconselhado
foi el rei qu’ era forçado
polo seu de me matar.
Estava muito acatada,
como princesa servida,
em meus paços mui honrada,
de tudo mui abastada,
de meu senhor mui querida:
estando mui de vagar,
bem fora de tal cuidar,
em Coimbra d’ assessego,
polos campos de Mondego
cavaleiros vi asomar.
[83]
Como as cousas que ham de ser
logo dam no coraçam,
comecei entristecer
e comigo só dizer:
Estes ornes onde irão?
E tanto que preguntei:
soube logo que era el rei.
Quando o vi tam apressado,
meu coraçam trespassado
foi que nunca mais falei.
E quando vi que decia,
saí á porta da sala,
devinhando o que queria;
com gram choro e cortesia
lhe fiz uma triste fala;
meus filhos pos derredor
de mim com gram omildade,
mui cortada de temor,
lhe disse: Avei, senhor,
desta triste piedade.
Nam possa mais a paixam
que o que deveis fazer,
metei nisso bem a mão,
que é de fraco coraçam
sem porque matar molher;
quanto mais a mim (que dam
culpa nam sendo razam)
por ser mãi dos inocentes
qu’ ante vos estam presentes,
os quais vossos netos sam.
[84]
E tem tam pouca idade
que se nam forem criados
de mim, só com saudade
em sua gram orfandade
morrerão desemparados.
Olhe bem quanta crueza
fará nisso vossa alteza,
e tambem, senhor, olhai,
pois do principe sois pai,
nam lhe deis tanta tristeza!
Lembre-vos o grand’ amor
que me vosso filho tem,
e que sentirá gram dor
morrer-lhe tal servidor
por lhe querer grande bem;
que s’ algum erro fizera
fora bem que padecera
e qu’ estes filhos ficaram
orfãos tristes e buscaram
quem deles paixam ouvera.
Mas pois eu nunca errei
e sempre mereci mais,
deveis, poderoso rei,
nam quebrantar vossa lei,
que, se moiro, quebrantais.
Usai mais de piedade
que de rigor nem vontade;
avei dó, senhor, de mim,
nam me deis tam triste fim,
pois que nunca fiz maldade!
[85]
El rei, vendo como estava,
ouve de mim compaixam,
e vio o que nam oulhava,
qu’ eu a ele nam errava
nem fizera traiçam.
E vendo quam de verdade
tive amor e lealdade
ao principe, cuja sam,
póde mais a piedade
que a determinaçam.
Que se m’ ele defendera
que seu filho nam amasse
e lh’ eu nam obedecera,
entam com razam podera
dar-m’ a morte qu’ ordenasse;
mas vendo que nenhum’ ora
des que naci ategora
nunca nisso me falou,
quando se disto lembrou
foi pola porta fora,
com seu rosto lagrimoso,
c’ o proposito mudado,
muito triste, mui cuidoso,
como rei mui piedoso,
mui cristão e esforçado.
Um d’ aqueles que trazia
consigo na companhia,
cavaleiro desalmado,
detras dele mui irado
estas palavras dizia:
[86]
Senhor, vossa piedade
é dina de reprender,
pois que sem necessidade
mudaram vossa vontade
lagrimas d’ uma molher.
E quereis qu’ abarregado,
com filhos como casado,
esté, senhor, vosso filho:
de vos mais me maravilho
que dele, qu’ é namorado.
Se a logo nam matais
nam sereis nunca temido
nem farão o que mandais,
pois tam cedo vos mudais
do conselho qu’ era avido.
Olhai quam justa querela
tendes, pois por amor dela
vosso filho quer estar
sem casar e nos quer dar
muita guerra com Castela.
Com sua morte escusareis
muitas mortes, muitos danos:
vos, senhor, descansareis
e a vos e a nos dareis
paz para duzentos anos.
O principe casará,
filhos de bençam terá,
será fora de pecado:
que agora seja anojado,
amenham lh’ esquecerá!
[87]
E ouvindo seu dizer
el rei ficou mui torvado
por se em tais extremos ver
e que avia de fazer
ou um ou outro forçado.
Desejava dar-me vida
por lhe nam ter merecida
a morte nem nenhum mal,
sentia pena mortal
por ter feito tal partida.
E vendo que se lhe dava
a ele tod’ esta culpa
e que tanto o apertava,
disse a aquel que bradava:
Minha tençam me desculpa;
se o vos quereis fazer
fazei-o sem m’ o dizer,
qu’ eu nisso nam mando nada
nem vejo a essa coitada
porque deva de morrer.
Dous cavaleiros irosos
que tais palavras lh’ ouviram,
mui crús e nam piedosos,
perversos, desamorosos,
contra mim rijo se viram
com as espadas na mão:
m’ atravessam o coraçam,
a confissam me tolheram.
Este é o galhardam
que meus amores me deram.
c. 1470-c. 1540.
91. Dom Duardos e Flerida
Era pelo mes de Abril, de Maio antes um dia,
quando lirios e rosas mostram mais alegria,
e a noite mais serena que fazer no ceo podia,
quando a formosa infanta Flerida ja se partia;
e na horta de seu padre entre as arvores dizia:
Com Deus vos ficade, flores, que ereis minha alegria:
vou-me a terras estrangeiras, pois lá ventura me guia.
E se meu pai me buscar, pai que tanto queria,
digam-lhe que amor me leva, que eu por vontade nam ia;
mas tanto teimou comigo que me venceu co’ a porfia.
Triste nam sei onde vou e ninguem m’ o dizia.
Ali fala Dom Duardos: Nam choreis, minha alegria,
que nos reinos de Inglaterra mais claras aguas havia,
e mais formosos jardins e flores de mais valia.
Tereis trezentas donzelas de alta genealogia;
de prata sam os palacios para vossa senhoria,
de esmeraldas e jacintos, e ouro fino da Turquia,
com letreiros esmaltados que a minha vida se lia,
contando das vivas dores que me destes nesse dia
quando com Primaleam fortemente combatia:
mataste-me vos, senhora, que eu a ele nam temia.
Suas lagrimas enxuga Florida que isto ouvia.
Ja se foram ás galeras que Dom Duardos havia,
cincoenta eram por conta, todas vam em companhia.
Ao som do doce remar a princesa adormecia
nos braços de Dom Duardos que tam bem a merecia.
Saibam quantos sam nacidas sentença que nam varia:
Contra a morte e contra amor que ninguem nam tem valia.
[89]
92. Cossante
Um amigo que eu havia
mançanas d’ ouro m’ envia.
Garrido amor!
Um amigo que eu amava
mançanas d’ ouro me manda.
Garrido amor!
Mançanas d’ ouro m’ envia:
a milhor era partida.
Garrido amor!
[Mançanas d’ ouro me manda:
a milhor era quebrada.
Garrido amor!]
93. Cantiga
Branca estais e colorada,
Virgem sagrada!
Em Belem, vila do amor,
da rosa naceo a flor.
Virgem sagrada!
Em Belem, vila do amar,
naceo a rosa do rosal.
Virgem sagrada!
Da rosa naceo a flor,
Jesus Nosso Salvador.
Virgem sagrada!
Naceo a rosa do rosal,
Deus e homem natural.
Virgem sagrada!
[90]
94. Cantiga de amigo
Donde vindes, filha,
branca e colorida?
De lá venho, madre,
de ribas de um rio:
achei meus amores
num rosal florido.
Florido, minha filha,
branca e colorida.
De lá venho, madre,
de ribas de um alto:
achei meus amores
num rosal granado.
Granado, minha filha,
branca e colorida.
95. Cossante
Canas do amor, canas,
Canas do amor.
Polo longo de um rio
canaval está florido,
Canas do amor.
[Polo longo de um vado
canaval está granado,
Canas do amor.]
96. Cantiga
Tirai os olhos de mim,
minha vida e meu descanso,
que me estais namorando.
[91] Os vossos olhos, senhora,
senhora da formosura,
por cada momento de hora
dão mil anos de tristura,
temo de nam ter ventura.
Vida, nam m’ estais olhando,
que me estais namorando.
97. Esparsa
Asuidade na molher
mata o coraçam e alma,
porque momento nam acalma
a tormenta que tiver.
Que tu, se te vas de mi,
verás outras formosuras,
falas e ouves doçuras;
mas eu nam vejo sem ti
senam cousas muito escuras.
98. Serranilha
A serra é alta, fria e nevosa:
vi venir serrana gentil, graciosa.
Vi venir serrana gentil, graciosa,
cheguei-me a ela com gran cortesia.
Chegui-me a ela de gran cortesia.
Disse-lhe: Senhora, quereis companhia?
Disse-lhe: Senhora, quereis companhia?
Disse-me: Escudeiro, segui vossa via.
[92]
99. Romance
Remando vam remadores
barca de grande alegria,
o patrão que a guiava
Filho de Deus se dizia,
anjos eram os remeiros
que remavam a porfia;
estandarte d’ esperança:
ó quam bem que parecia!
O masto de fortaleza
como cristal reluzia;
a vela com fe cosida
todo o mundo esclarecia.
A ribeira mui serena
que nenhum vento bolia.
100. Vilancete
Adorai, montanhas,
o Deus das alturas,
tambem as verduras;
adorai, desertos
e serras floridas,
o Deus dos secretos,
o Senhor das vidas!
Ribeiras crecidas,
louvai nas alturas
Deus das criaturas!
Louvai, arvoredos
de fruto prezado,
digam os penedos:
Deus seja louvado!
E louve meu gado
nestas verduras
o Deus das alturas!
1482-1552
101. Egloga de Jano e Franco
Dizem que havia um pastor
antre Tejo e Odiana
que era perdido de amor
por uma moça Joana:
Joana patas guardava
pela ribeira do Tejo;
seu pai acerca morava
e o pastor de Alentejo
era e Jano se chamava.
Quando as fomes grandes foram
que Alentejo foi perdido,
da aldea que chamam o Torram
foi este pastor fugido;
levava um pouco de gado
que lhe ficou d’ outro muito
que lhe morreo de cansado,
que Alentejo era enxuto
d’ agua e mui seco de prado.
Toda a terra foi perdida:
no campo do Tejo só
achava o gado guarida;
ver Alentejo era um dó.
E Jano para salvar
o gado que lhe ficou
foi esta terra buscar,
e se um cuidado levou
outro foi ele lá achar.
O dia que ali chegou
com seu gado e com seu fato,
com tudo se agasalhou
em uma bicada de um mato;
[94] e levando-o a pacer
o outro dia á ribeira
Joana acertou de ir ver,
que se andava pela ribeira
do Tejo a flores colher.
Vestido branco trazia,
um pouco afrontada andava,
formosa bem parecia
aos olhos de quem na olhava.
Jano em vendo-a foi pasmado,
mas por ver que ele fazia
escondeo-se antre um prado:
Joana flores colhia,
Jano colhia cuidado.
Depois que ela teve as flores
ja colhidas e escolhidas
as desvariadas cores,
com rosas entremetidas,
fez delas uma capela
e soltou os seus cabelos
que eram tam longos como ela;
e de cada um a Jano em vê-lo
nacia uma querela.
E em quanto isto fazia
Joana, o seu gado andava
por dentro da agua fria
todo apos quem o guiava:
um pato grande era a guia,
e todo junto em carreira
ora rio acima ia,
ora na mesma maneira
o rio abaixo decia.
[95]
Joana como assentou
a capela, foi com a mão
á cabeça e atentou
se estava em boa feição;
nam ficando satisfeita
do que da mão presumia,
partio-se d’ ali direita
para onde o rio fazia
d’ agua uma mansa colheita.
Chegando á beira do rio,
as patas logo vieram
todas uma a uma em fio,
que toda a agua moveram;
de quanto ela ja folgou
com aquestes gasalhados
tanto entonces lhe pesou,
e com pedras e com brados
d’ ali longe as enxotou.
Depois que elas foram idas
e que a agua assossegou,
Joana, as abas erguidas,
entrar pela agua ordenou;
e assentando-se entam
as çapatas descalçou
e pondo-as sobre o cham
por dentro da agua entrou,
e a Jano pelo coraçam.
Em quanto com passos quedos
Joana pela agua ia,
antre uns desejos e medos
Jano onde estava ardia:
[96] nam sabia se falasse,
se saisse ou estivesse,
que o amor mandava que ousasse
e porque a nam perdesse
fazia que arreceasse.
Dizem que naqueste meo
se esteve Joana olhando,
e descobrindo o seu seo
olhou-se e disse, um ai dando:
Eu guardo patas, coitada,
nam sei onde isto ha de ir ter:
mais era eu para guardada!
Que concerto foi este ser,
formosa e mal empregada!
Em aquisto Jano ouvindo
nam se pode em si sofrer
que d’ antre as ervas saindo
se nam lançasse a correr.
Joana quando sentiu
os estampidos de Jano
e que se virou e o viu,
temor do presente dano
lhe deu pes com que fugiu.
Mui perto estava o casal
onde vivia o pai dela,
que fez mais longe o mal
que Jano tive de vê-la.
Mas o medo que causou
Joana partir-se assi
tanto as mãos lhe embaraçou
que a çapata ali
com a pressa lhe ficou.
[97]
Jano quando viu e olhou
que nenhum remedio havia,
para o lugar se tornou
aonde ela na agua se via;
e vendo a çapata estar
no areal á beira d’ agua,
foi correndo a abraçar.
Tomando-a creceu-lhe a magua
e começou de chorar;
toda a çapata e os peitos
em lagrimas se banharam,
muitos foram os respeitos
que tanto choro causaram.
Encostado ao seu cajado,
a çapata na outra mão,
depois de um longo cuidado
de dentro do coraçam
começou falar cansado:
Despojo da mais formosa
cousa que viram meus olhos,
para eles sois uma rosa
e para o coraçam abrolhos:
çapata deixada aqui
para mal de outro mor mal,
quem te leixou leva a mi;
que troca tam desigual!
Mas pois assi é, seja assi.
Agora ei vinte e um anos
e nunca inda té agora
me acorda de sentir danos,
os deste meu gado em fora;
[98] e hoje por caso estranho
nam sei em que hora aqui vim:
cobrei cuidado tamanho
que aos outros todos pos fim,
eu mesmo a mi mesmo estranho.
Antes que este mal viesse
que me tantos vai mostrando,
que alguns cuidados tivesse
nam me matavam cuidando;
agora por meus pecados
e segundo em mi vou vendo,
nam podem ser outros fados:
meus cuidados nam entendo
e moiro-me assi de cuidados.
Dentro de meu pensamento
ha tanta contrariedade
que sento contra o que sento
vontade e contra-vontade;
estou em tanto desvairo
que nam me entendo comigo
donde esperarei repairo,
que vejo grande o perigo
e muito mor o contrairo!
Quem me trouxe a esta terra
alhea, onde guardada
me estava tamanha guerra
e a esperança levada!
Comigo me estou espantando
como em tam pouco mudei,
mas cuidando nisto estando
os olhos com que outrem olhei
de mi se estavam vingando.
[99]
E por meu mal ser mor inda
de mi tenho o agravo mor
que da minha magua infinda
en fui parte e causador,
que se me nam levantara
d’ antre as ervas onde estava,
mais dos meus olhos gozara
e ja que assi se ordenava
isto ao menos me ficara.
Desastres, cuidava eu ja
quando eu ontem aqui cheguei,
que a vos e a ventura má
ambos acabava, e errei!
Triste, que me parecia
que, o meu gado remediado,
comigo bem me haveria;
e estava-me ordenado
est’ outro mal que ainda havia.
Ó mal, nam vos sabe a vos
quem me vos a mi causou!
Tristes dos meus olhos sós
que trouxeram aonde estou
olhos a certo lugar!
Ribeira mor das ribeiras
que levam as aguas ao mar,
vos me sereis verdadeiras
testemunhas do pesar!
E em dizendo isto, parece,
transportou-se no seu mal
e como a quem o ar falece
caio naquele areal.
[100] Grande espaço se passou
que esteve ali sem sentido
e neste meo chegou
um pastor seu conhecido
e que dormia cuidou.
Franco de Sandovir era
o seu nome e buscava
uma frauta que perdera,
que ele mais que a si amava.
Este era aquel pastor
a quem Celia muito amou,
ninfa do maior primor
que em Mondego se banhou
e que cantava milhor.
E a frauta sua era aquela
que lhe Celia dera quando
o desterraram por ela,
chorando ele, ela chorando.
Viera ele ali morar
porque achou aquelas terras
mais conformes ao cuidar:
d’ ambas partes cercam serras,
no meo campos para olhar.
D’ outro tempo conhecidos
estes dous pastores eram,
d’ estranhas terras nacidos,
nam no bem que se quiseram;
e por aquesta razam
tornou Franco a lhe notar
como jazia no cham
e deu-lhe que sospeitar
o lugar e a feiçam.
[101]
Muito esteve duvidando
Franco o que aqui faria:
indo-se e Jano deixando,
o coraçam lhe doia;
tambem para o acordar
nam sabia se acertava,
que Jano era no lugar
novo e arreceava
em cabo de o anojar.
Naquesta duvida estando,
Jano, que estava emborcado,
disse, um sospiro dando:
Ai cuidado e mais cuidado!
Ouvindo-lhe isto dizer,
Franco ficou espantado,
e tornando-o milhor ver
de sob seu esquerdo lado
viu-lhe a çapata ter.
Sospeitou logo o que era,
que era tambem namorado,
e no que Jano dissera
se ouve por certificado.
Naquisto Jano acordou:
quando viu Franco estar,
sem fala um pouco ficou.
Franco, apos o saudar,
falar-lhe assi começou:
Cuidava eu agora, Jano,
que estavas em outra parte
e polo teu aqueste ano
me pesava ir por esta arte.
[102] Desejava ver-te aqui
quando me contava alguem
a seca grande que ha aí
em Alentejo, e porem
nam quisera ver-te assi.
Conta-me, que mal foi este,
que tam demudado estás?
O que houveste ou perdeste?
Se ha remedio havê-lo has.
Faz Jano entam por se erguer,
nam podendo de cansado,
foi-lhe a mão Franco estender,
e a um freixo encostado
lhe começou responder:
Vim a estes campos que vejo
por dar vida a este meu gado;
vi acabado um desejo,
outro maior começado:
ás minhas vacas dei vida
e a mim a fui tirar,
a profecia comprida
que me Pierio foi dar,
vendo-me a barba pungida.
De Pierio vai gram fama,
disse Franco, antre os pastores,
todos por amigos chama
e dizem que é dado a amores.
Rogo-te, Jano, me digas,
pois te ele avisou primeiro,
como cobraste fatigas?
Que ouço que é mui verdadeiro
para amigos e amigas.
[103]
Tam cansado, respondeo,
d’ um cuidado, Franco, me acho,
que m’ agora aqui naceo
que até na voz tenho empacho.
Ao que ham de acaecer
nam pode homem resistir,
que o que ha de ser ha de ser,
nam se lhe pode fugir,
defender nem esconder.
Mas porque, Franco, contigo
desabafo em falar,
porque sei que es meu amigo,
tudo te quero contar;
nem remedio nem conforto
nam te hei, Franco, de pedir,
que do mal em que estou posto
nam me espero de remir
senam depois que for morto.
Dia era de um gram vodo
que a um santo se fazia,
onde ia o povo todo
por ver e por romaria;
lembra-me que andava entam
vestido todo de novo,
ao hombro um chapeiram
que pasmava todo o povo,
com um cajado na mão.
Tomando-me pelo braço,
Pierio entam me levou
d’ ali um grande espaço
onde milhor sombra achou.
[104] E mandando-me assentar
ele tambem se assentou,
e antes de começar
para mi um pouco olhou,
e a voltas de chorar:
Vejo-te, disse ele, Jano,
dos bens do mundo abastado,
mas contando ano e ano
fico de todo cortado.
Vejo-te lá pela idade
de uma nuve negra cercado,
vejo-te sem liberdade,
de tua terra desterrado,
e mais de tua vontade.
Em terra que inda nam viste
pelo que nela has de ver
vejo-te o coraçam triste
Para em dias que viver.
Has de morrer de uma dor
de que agora andas bem fora:
por isso vive em temor,
que nam sabe homem aquela hora
em que lhe ha de vir o amor.
Nam pode ja longe vir,
Jano, aquisto que te digo;
vejo-te a barba pungir:
olha como andas contigo!
A terra estranha irás
por teu gado nam perderes,
longos males passarás
por uns mui breves prazeres
que verás ou nam verás.
[105]
E dando um pouco á cabeça
a maneira d’anojado:
por teu bem porem te creça
a barba, disse, de honrado!
Treslada-o no coraçam
isto que te aqui direi,
que ainda alguns tempos virão
Jano, que te alembrarei:
mande Deus que seja em vão!
Por cobrares a fazenda
a ti mesmo perderás,
perda que nam tem emenda
depois, quando o saberás.
Nos campos de uma ribeira
onde vales ha e lugares
te está guardada a primeira
causa destes teus pesares,
noutra parte a derradeira.
Geitos em cousas pequenas,
louros cabelos ondados
porão para sempre em penas
a ti e teus cuidados.
Falas cheas de desdem,
de presunçam cheas elas,
cousas que outras cousas tem
te causarão as querelas
de que morrer te convem.
De todo o que te ei contado
todo casi aconteceo,
que o que ainda nam é passado
polo passado se creo.
[106] Agora d’ antes pouco ha
viram meus olhos que foram
quem m’ os levou apos si lá:
a alma a vida se me foram,
desprezaram-se de mi ja.
Um gram cão que Franco trazia,
de grande faro, entramentes
deu com a frauta onde jazia
e trouxe-a entam entre as dentes.
Vendo-a Franco alvoroçou-se
e foi correndo ao cão
que nos pes alevantou-se
e deo-lhe a frauta na mão
e apos aquilo espojou-se.
Escontra Jano tornou
entam Franco, assi dizendo:
quem ve o que desejou
nam se lembra d’ al em o vendo:
fui-te a palavra cortar,
mas d’ aquisto dá tu a culpa
a quem a eu nam posso dar;
ou, Jano, por ti me desculpa,
pois sabes o que é desejar.
De cousa que muito queiras
deve essa frauta de ser,
disse Jano. Sam primeiras,
lhe tornou Franco a dizer.
Quem te tal dono outorgou,
disse-lhe Jano apos isto,
a muito a ti te obrigou.
A la fe gram mestre nisto
deves ser se o cão nam errou.
[107]
Canta, Franco, alguma cousa,
ama a musica a tristeza:
veremos se me repousa
onda a magua tem firmeza.
Disse Franco: certamente
cantarei pola vontade
te fazer como a doente,
inda, Jano, que á verdade
a minha é chorar sómente.
Quero-te cantar aquela
que ontem depois que perdi
a frauta cantei sem ela.
Á noite quando me vi
cansado de nam na achar
mais muito que de buscâ-la,
me fui eu ontem lançar;
mas, Jano, faço-te fala
que nam pude olho cerrar.
Lá depois de noite mea,
quando tudo se calava,
comecei em fala chea;
um mocho me acompanhava:
de longe me parecia
(nam sei se me enganava eu)
que ele a mi me respondia
com um ai grande como o meu;
mas o canto assi dizia:
Perdido e desterrado,
que farei? onde me irei?
depois de desesperado
outra mor magua achei.
[108]
Desconsolado de mi,
em terra alhea alongado,
onde por remedio vim
e reparo do meu gado.
Mas ó malaventurado
de mi sem consolaçam!
temo que ha de ser forçado,
pois que fui tam mal fadado,
matar-me com minha mão.
Que conta darei eu agora
a quem nam m’ a ha de pedir?
que desculpa porei ora
a quem nam me ha de ouvir?
Frauta, dom da mais querida
que cobre esta noite escura,
frauta minha, sois perdida!
Façam-me uma sepultura,
que muito ha que estou sem vida.
E ponham na sepultura
letras que digam desta arte:
A da alma está em outra parte.
Se aprouver aos longos anos
e aos empos que ham de vir
que destes graves meus danos
venha Celia parte ouvir,
lá onde triste estiver
se ela consigo apartada
lagrimas ter nam poder,
será minha alma pagada,
ou o que entam de mi ouver.
Inda que nam queira nada,
tudo é menos de passar
que lá os olhos soem levar.
[109]
Fugiram contando os dias,
fizeram-se as noites sós,
para os tristes como nos.
Jano, esta é a cantiga,
cá a derradeira cri que era,
e por sair de fadiga
confesso-te que o quisera.
Mas se a alma e entendimento
nam morrem com o corpo, a magua
me ficará! Vamonos, que sento
que é tempo do gado ir a agua:
tambem tem tempo o tormento.
102. Romance de Avalor
Pela ribeira de um rio
que leva as aguas ao mar
vai o triste de Avalor,
nam sabe se ha de tornar.
As aguas levam seu bem,
ele leva seu pesar.
Só vai e sem companhia,
que os seus fora ele deixar,
que quem nam leva descanso
descansa em só caminhar.
Descontra onde ia a barca
se ia o sol abaixar;
indo-se abaixando o sol
escurecia-se o ar;
tudo se fazia mais triste
quanto havia de ficar.
Da barca levantam remos,
a ao som do remar
começaram os remeiros
dos bancos este cantar:
[110] Que frias eram as aguas!
Quem as haverá de passar?
Dos outros bancos respondem:
Quem as haverá de passar
senam quem a vontade pos
onde a nam pode tirar!
Tras a barca lhe vam os olhos
quanto o dia dá lugar:
nam durou muito, que o bem
nam pode muito durar.
Vendo o sol posto contra ele
soltou os olhos ao chorar,
soltou redeas ao cavalo
da beira do rio andar.
A noite era calada
para mais o maguar,
que ao compasso dos remos
era o seu sospirar.
Querer contar suas maguas
sería areas contar.
Quanto mais se ia alongando,
se ia alongando o soar:
dos seus ouvidos aos olhos
a tristeza foi igualar.
Assi como ia o cavalo
foi pela agua dentro entrar,
e dando um longo sospiro
ouvira longe falar:
Onde maguas levam alma
vam tambem corpo levar.
Mas indo assi por acerto
foi com um barco na agua dar,
que estava amarrado á terra
e seu dono era a folgar.
[111] Saltou assi como ia dentro
e foi a amarra cortar:
a corrente e a maré
acertaram-no a ajudar.
Nam sabem mais que foi dele
nem novas se podem achar,
sospeita-se que era morto
mas nam é para afirmar.
Mais sam as maguas de amor
do que se podem cuidar.
103. Romance
Pensando-vos estou, filha,
vossa mãi me está lembrando
enchem-se-me os olhos de agua,
nela vos estou lavando.
Nacestes, filha, entre magua,
para bem inda vos seja,
pois em vosso nacimento
fortuna vos houve enveja.
Morto era o contentamento,
nenhuma alegria ouvistes,
vossa mãi era finada,
nos outros eramos tristes.
Nada em dor, em dor criada,
nam sei onde isto ha de ir ter:
vejo-vos, filha, formosa,
com olhos verdes crecer.
Nam era esta graça vossa
para nacer em desterro:
mal haja a desventura
que pos mais nisto que o erro.
[112] Tinha aqui sua sepultura
vossa mãi e magua a nos;
nam ereis, vos, filha, nam,
para morrerem por vos.
Nam houve em fados razam
nem se consentem rogar:
de vosso pai hei mor dor
que de si se ha de queixar.
Eu vos ouvi a vos só
primeiro que outrem ninguem:
nam foreis vos se eu nam fora,
nam sei se fiz mal ou bem.
Mas nam pode ser, senhora,
para mal nenhum nacerdes
com esse riso gracioso
que tendes sob olhos verdes.
Conforto mais duvidoso
me é este que tomo assi:
Deus vos dé milhor ventura
do que tivestes té aqui!
A dita e a formosura
dizem patranhas antigas
que pelejaram um dia,
sendo d’ antes muito amigas.
Muitos ham que é fantasia,
eu que vi tempos e anos
nenhuma cousa duvido
como ela é azo de danos.
Nem nenhum mal nam é crido,
o bem só é esperado,
e na crença e na esperança
em ambas ha hi cuidado,
em ambas ha hi mudança.
c. 1510-1553?
104. Cantiga
Como dormirão meus olhos,
nam sei como dormirão,
pois que vela o coraçam!
Toda esta noite passada
que eu passei em sentir
nunca a pude dormir
de ser muito acordada;
dos meus olhos foi velada,
mas como nam velarão,
pois que vela o coraçam?
As horas dela cuidei
dormi-las: foram veladas;
pois tam bem as empreguei,
dou-as por bem empregadas:
todas as noites passadas
neste pensamento vão,
pois que vela o coraçam.
Passaros que namorados
pareceis no que cantais,
nam ameis, que se amais
de vos sereis desamados:
em meus olhos agravados
vereis se tenho razam,
pois que vela o coraçam.
105. Carta de Crisfal preso
Os presos contam os dias,
mil anos por cada dia;
mas os meus sem alegria
como os contarei eu,
verdadeiro amor meu,
[114] a quem por meu bem conheço?
Pois como preso padeço,
e como a quem vos nam ve,
mal, cuja dor se nam crê,
de prisam e de ausencia,
pois sem pecar penitencia
faço detras de uma grade.
Meus olhos de escuridade
ja nam vem, estam mortais;
mas para que era ver mais
des que vos eles nam viram,
des que de vos se espediram?
Bem se enxerga nos danos
que estou preso ha cinco anos,
afora os que hei de estar
passando em desejar
o tempo que vos nam vejo.
Vede que fe de desejo
em que lugar me acompanha:
nunca se viu fe tamanha,
nem tam mal agradecida!
Nam quis Deus que a minha vida
fosse para mais que isto,
ainda que em vos ter visto
nam naci em vão, senhora,
que a vida é de uma hora,
este bem será eterno;
que, quer esté no inferno,
quer esté no paraiso,
nunca me verão diviso
d’ aqueste tamanho bem.
E nam vos diga ninguem
que o mal que me tendes feito
me faz ter outro respeito,
[115] inda que fora razam;
mas nam quer o coraçam
pelo muito que vos quer:
e sempre isto ha de ser
em quanto eu vivo for.
Que verdade e que amor
para se nam ter em muito!
E quam pouco é o fruto
que dele tenho tirado!
Quem lançasse o meu cuidado
onde o nam visse mais,
pois lembranças tam mortais
traz a minha fantasia
que basta uma de um dia
para me os meus tirar!
Nele vos vi eu chorar,
e nele chorei tambem,
derradeiro do meu bem
e primeiro do meu mal.
Nada, senhora, me val,
nam sei em que me sostenho:
pois que vos escrito tenho,
porque nam vejo resposta?
Quem vos pos no que estais posta?
Que palavras vos disseram
que mais que a razam poderam
que ja entre nos posemos?
Cuidai quanto nos quisemos,
e nam vos possa mudar
dizer que vos podem dar
outrem que tem mais que eu.
Pode ser, nam nego eu;
mas bem vos posso afirmar
que nam podereis achar
[116] outrem que vos tanto queira.
Olhai que á derradeira
riqueza nam tira dor;
pois antre ela e o amor
qual é mais para estimar
deve ser bem de julgar.
Mas conquanto isto digo
mal acabarei comigo,
senhora, que possa ser
mudar-se vosso querer
por nenhuns outros quereres,
esquecendo os prazeres
do nosso tempo passado
que me faz tam esforçado
que em quanto a meu cuidar
a terra me nam gosar,
ninguem gosará de vos
senam meus cuidados sós,
que em vossa contemplaçam
os tempos gastando vam
como se fosseis presente,
como no tempo milhor.
E se isto ante vos for
que me pos a escrever,
querei, senhora, entender
que tinha que dizer mais;
mas lembraram-me os sinais
vossos e olhos formosos,
e os meus de saudosos
lembrando-se que vos viram
com lagrimas me impediram
poder pôr mais por escrito.
Baste o que tenho dito
para haver por galardam
tres regras de vossa mão;
[117] para resposta das quais,
senhora, fique o mais
que aqui escrever devera
se o escrever podera.
FRANCISCO DE SÁ DE MIRANDA
c. 1490-1558
106. Carta a el Rei Nosso Senhor
Rei de muitos reis,
se uma hora me atrevo
ocupar-vos, mal faria
e ao bem comum nam teria
os respeitos que ter devo.
Que em outras partes da esfera,
em outros ceos diferentes
que Deus té gora escondera,
tanta multidão de gentes
vosso mandado espera.
Que sois vos tal que a eles sós,
justo e poderoso rei,
ou lhe desdais os seus nós
ou cortais, porque entre nos
vos sois nossa viva lei.
Onde ha homens ha cobiça:
cá e lá tudo ela enpeça,
se a santa, se a igual justiça
nam corta ou nam desenpeça
o que a má malicia enliça.
Senhor, que é muito atrevida,
e onde ela nós cegos deu
cortar é cousa devida:
exemplo o jugo de Mida,
que el rei vosso avó fez seu.
[118]
Ora eu, respeito havendo
ao tempo mais que ao estilo,
irei fugindo ao que entendo:
farei como os cães do Nilo
que correm e vam bebendo.
A dignidade real
que o mundo a direito tem
(sem ela ter-se-ia mal)
é sagrada, e nam leal
quem limpo ante ela nam vem.
Nam falemos nos tiranos,
falemos nos reis ungidos:
remedeiam nossos danos,
socorrem os afligidos,
cortam polos maos enganos.
As vossas velas que vam
dando quasi ao mundo volta
raramente encontrarão
gente de outro algum rei solta:
sem cabeça o corpo é vão.
Dignidade alta e suprema,
quem ha que a nam reconheça?
Viu-se em Marco Antonio tema
de pôr real diadema
a Cesar sobre a cabeça.
Que o nome de emperador
a qualquer seu capitam
que tenha em armas louvor
dava Roma, e era entam
mais consul, mais ditador.
[119]
Um rei ao reino convem:
vemos que alumia o mundo
um sol; um Deus o sostem;
certa a queda e o fim tem
o rei onde ha rei segundo.
Nam ao sabor das orelhas,
arenga estudada e branda,
abastam as razões velhas:
a cabeça os membros manda,
seu rei seguem as abelhas.
A tempo o bom rei perdoa,
a tempo ferro é mezinha:
forças e condição boa
deram ao lião coroa
da sua grei montesinha.
As aves, tamanho bando,
de outra liga e de outra lei,
por vencer todas voando
tomaram a aguia por rei,
que o sol claro atura olhando.
Quanto que sempre guardou
David lealdade e fe
a Saul! quanto o chorou!
Quanta maldição lançou
ás montes de Gilboe!
Onde caira o escudo
do seu rei, inda que imigo,
inda que ja mal sesudo,
saindo de tal perigo
e subindo a mandar tudo.
[120]
O Senhor da natureza,
de quem ceo e terra é chea,
vindo a esta nossa baixeza,
do real sangue se preza,
por Rei na cruz se nomea.
Sobre obrigações tamanhas
valem-se contudo os reis
dos rostos falsos, das manhas
com que lhes querem das leis
fazer teas de aranhas.
Que se nam podem fazer
por arte, por força ou graça
salvo o que a justiça quer,
senhor, nam chamam poder
salvo o que lhes val na praça.
E por muito que os reis olhem
vam por fora mil inchaços
que ante vos, senhor, se encolhem,
d’ uns gigantes de cem braços
com que dão e com que tolhem.
Quem graça ante el rei alcança
e hi fala o que nam deve,
mal grande da má privança,
peçonha na fonte lança
de que toda a terra beve.
Quem joga onde engano vai
em vão corre e torna atras,
em vão sobre a face cai:
mal hajam as manhas más
donde tanto engano sai!
[121]
Homem de um só parecer,
de um só rosto, uma só fe,
d’ antes quebrar que torcer,
ele tudo pode ser
mas de corte homem nam é.
Gracejar ouço de cá
de quem vai inteiro e são,
nem se contrafaz mais lá:
como esse vem aldeão!
que cortesão tornará!
As santidades da praça,
aqueles rostos tristonhos
com os quais este e aquele caça,
para Deus, senhor, são graça,
para vos tudo são sonhos.
E os discursos que fazemos:
pode ser! pode nam ser!
mais adiante o entenderemos:
agora mortos por ver,
entam todos nos veremos.
Por minas trazem suas azes,
os rostos de tintoreiros;
falsas guerras, falsas pazes:
de fora mansos cordeiros,
de dentro lobos roazes.
Tudo seu remedio tem,
e que é assi bem o sabeis
e o remedio tembem:
querei-los conhecer bem?
No fruto os conhereceis.
[122]
Obras, que palavras nam!
Porem, senhor, somos muitos,
e entre tanta multidão
tresmalham-se-vos os frutos,
que nam sabeis cujas são.
Um que por outro se vende
lança a pedra e a mão esconde,
o dano longe se estende:
aquele a quem doi o entende,
com só sospiros responde.
A vida desaparece,
e entretanto geme e jaz
o que caiu; e acontece
que d’ um mal que se lhe faz
outro mor se lhe recrece.
Pena e galardam igual
o mundo a direito tem:
ha uma regra geral
que a pena se deve ao mal
e o galardam ao bem.
Se alguma hora aconteceu
na paz, muito mais na guerra,
que a balança mais pendeu
faz-se engano ás leis da terra,
nunca se faz ás do ceo.
Entre os Lombardos havia
lei escrita e lei usada,
como se sabe hoje em dia,
que onde a prova falecia
que o provasse a espada.
[123]
Ali no campo, ás singelas;
enfim morrer ou vencer,
fosse qual quisesse d’ elas:
nam era milhor morrer
a ferro que de cautelas?
Ao nosso alto e excelente
Dom Dinis, rei tam louvado,
tam justo, a Deus tam temente,
falsa e maliciosamente
foi grande aleive assacado.
Ele posto em tal perigo,
reis que fez e desfez,
contra o malicioso imigo
foi-lhe forçoso esta vez
chamar-se a esta lei que digo;
ás vilas e ás cidades,
a quem cumpria de acudir
polas suas lealdades:
tanto são más as verdades
ás vezes de descobrir.
Neste tempo quem mal cai
mal jaz. E dizem que á luz
com o tempo a verdade sai;
entretanto põem na cruz
o justo; o ladrão se vai.
Da mesma casa real
em verdade um grande ifante,
tratado ás escuras mal,
bradava por campo igual
e imigos claros diante;
[124]
enfim, vendo a industria e arte
quanto que podem, chamou
um leal conde de parte:
só com ele se apartou,
foi viver a milhor parte,
onde tudo é certo e claro,
onde são sempre umas leis.
Principe no mundo raro!
Sobre tanto desemparo
foram tres seus filhos reis.
Ó senhor, quantos suores
passa o corpo e a alma em vão
em poder d’ envolvedores!
enfim batalhas que são
salvo desafios mores?
Com a mão sobre um ouvido
ouvia Alexandre as partes,
como quem tinha entendido
por fazer certo o fingido
quantas que se buscam de artes.
Guardava ele o outro inteiro
á parte inda nam ouvida;
nam vai nada em ser primeiro:
quem muito sabe duvida,
só Deus é o verdadeiro.
A tudo dão novas cores
com que enleam os sentidos;
Ah maos, ah enliçadores,
ante os reis, vossos senhores,
andais com rostos fingidos.
[125]
Contais, gabais, estendeis
serviços e lealdades:
olhai que nam nos daneis!
Falai em tudo verdades
a quem em tudo as deveis.
Senhor, nosso padre Adam
pecou, chamou-o o juiz:
tinha que dizer ou nam
hi sua fraca razam,
porem livremente diz.
Sempre foi, sempre ha de ser
que onde uma só parte fala
que a outra haja de gemer:
se um jogo a todos iguala,
as leis que devem fazer?
Vidas e honras guardais
debaixo de vosso emparo,
d’estranhos, de naturais:
sospiram, nam podem mais,
e ás vezes nam muito claro.
Apos estas, senhor, arde
a cobiça da fazenda,
por mais que se vele e guarde:
tem ela milhor emenda
se nam viesse mal e tarde.
Geralmente é presuntuosa
Espanha e d’ isso se preza,
gente ousada e belicosa:
culpam-na de cobiçosa,
tudo sabe Vossa Alteza.
[126]
Pensamentos nunca cheos!
Nam tem fundo aqueles sacos!
Inda mal, porque tem meos
para viver dos mais fracos
e dos suores alheos.
Que eu vejo nos povoados
muitos dos salteadores
com nomes e rostos de honrados
andar quentes e forrados
das peles dos lavradores.
E, senhor, nam me creais
se as nam acho mais finas
que as de lobos cervais,
que arminhos, que zebelinas:
custam menos, cobrem mais.
Ah senhor, que vos direi,
que acuda mais vento ás velas?
Nunca se descuide el rei,
que inda nam é feita a lei
ja lhe são feitas cautelas.
Entam tristes das molheres!
Tristes dos orfãos coitados!
E a pobreza dos mesteres,
que nem falar são ousados
diante os mores poderes!
Os quais, quem os assi quer,
quem os negocea assi,
que fará quando os tiver?
Nossos houveram de ser,
tornaram-nos para si.
[127]
Ora ja que as conciencias
o tempo as levou consigo,
venhamos ás penitencias:
senhor, se eu vira castigo
boas são as residencias.
Mas eu vejo ca na aldea
nos enterros abastados
muito padre que passea,
enfim ventre e bolsa chea,
absoltos de seus pecados.
Se se hão de reconciliar
uns com os outros tem seu trato,
basta-lhes só acenar:
nam no fazem tam barato
ao tempo do confessar.
Senhor, esta vossa vara
em quais mãos anda, tal é:
a boa é ave mui rara;
sabei que esta nunca é cara,
que seja muita a mercé.
Livre de toda a cobiça,
a Deus temente e a vos,
sem respeito e sem preguiça,
vara direita sem nós,
se quereis que haja justiça.
Tomai, senhor, o conselho
do bom Gethro ao genro amigo;
é verdade, é evangelho;
como disse aquele velho,
humilmente assi vos digo
[128]
que estas leis justinianas,
se nam ha quem as bem reja,
fora de paixões humanas,
são um campo de peleja
com razões fracas e ufanas.
Morre o nobre Conradino
com o parceiro em tudo igual,
cada um de tal morte indino,
pelo pesado ou malino
doutor que interpreta mal.
Diz o texto: o sangue cesse
por batalha e guerra finda;
vem com grosa outro interesse,
diz que ande o cutelo, ainda
que em prisam certa o tivesse.
Mas, senhor, milhor o temos
sendo vos o que mandais:
todos nos revolveremos,
os que tanto nam podemos
e aqueles que podem mais.
Quem por amor se encadea
nam é nome errado ou novo
se por livre se nomea;
nam tem tanto amor de povo
rei em quanto o mar rodea.
Aqui nam vemos soldados,
aqui nam soa tambor:
outros reis os seus estados
guardam de armas rodeados,
vos rodeado de amor.
[129]
Achar-nos-hão as divinas
no meo dos corações
entalhadas vossas quinas:
estas são as guarnições
de vos e dos vossos dinas.
Tem na verdade o frances
a seu rei amor acceso,
nam lh’ o nega o portugues;
porem traz guarda escoces,
que nam é de pouco peso.
O Padre Santo assi faz,
a quem certo se devia
alto assossego, alta paz:
mas tem guarda todavia
com que vai seguro e jaz.
Que se pode ir mais avante
com quanto alcança o sentido
sem ferro ou fogo que espante:
com duas canas diante
is amado e is temido.
Uns sobre os outros corremos
a morrer por vos com gosto:
grandes testemunhas temos
com que mãos e com que rosto
por Deus e por vos morremos.
Outrosi para os reveses
(queira Deus que nam releve!)
em vos tem os portugueses
o bom rei dos athenieses,
Codro, que outro algum nam teve.
[130]
Do vosso nome um gram rei
neste reino lusitano
se pos esta mesma lei,
que diz o seu pelicano:
Pola lei e pola grei.
Mas eu sou d’ uns guardacabras
que se vão de ponto em ponto:
querem só duas palavras,
que dos gados, que das lavras,
depois nam tem fim nem conto.
Assi que seja aqui fim,
tornem as praticas vivas:
perdestes mea hora em mim
das que chamam socessivas
estes que sabem latim.
107. A este cantar das moças ao adufe: Naquela
serra quero ir a morar, quem me bem quiser lá me irá
buscar.
Nestes povoados
tudo são requestas,
deixai-me os cuidados,
que eu vos deixo as festas!
D’ aquelas florestas
verei longe o mar,
pôr-me-hei a cuidar.
Responde-lhe outra companheira
de outra opinião:
Sombras e aguas frias,
cantar de aves, bem!
Quando as tardes vem
por ca bradaria!
[131] Ves que pressa os dias
levam sem cansar,
nunca ham de voltar!
Nam julgue ninguem
nunca outrem por si:
mais d’ um bem que vi
a vida nam tem.
Nam deixa este bem
onde se ele achar
mais que desejar.
Deixa as vaidades,
que da mão á boca
o sabor se troca,
trocam-se as vontades;
são essas suidades
armadas no ar,
nam podem durar.
Naquela espessura
me hei de ir esconder:
venha o que vier,
achar-me-hei segura.
Se tal bem nam dura,
ao seu passar
tudo ha de acabar.
[132]
108. Cantiga
Comigo me desavim
no estremo som do perigo:
nam posso aturar comigo,
nam posso fugir de mim.
Com dor da gente fugia
antes que esta assi crecesse,
agora ja fugiria
de mim, se de mim pudesse.
Que meo espero ou que fim
do vão trabalho que sigo
se trago a mim comigo,
tamanho imigo de mim?
109. Soneto
O sol é grande, caem com a calma as aves
do tempo em tal sazão que soe de ser fria:
esta agua que do alto cai acordar-me-ia
do sono nam, mas de cuidados graves.
Ó cousas todas vãs, todas mudáveis!
Qual é o coraçam que em vos confia?
Passando um dia vai, passa outro dia,
incertos todos mais que ao vento as naves!
Eu vi ja por aqui sombras e flores,
vi aguas e vi fontes, vi verdura,
as aves vi cantar todas d’ amores.
Mudo e seco é ja tudo e de mistura;
tambem fazendo-me eu fui de outras cores;
e tudo o mais renova, isto é sem cura.
[133]
110. Á morte de sua molher
Aquele espirito tam bem pagado,
como ele merecia, claro e puro,
deixou de boa vontade o vale escuro,
de tudo o que cá viu como anojado.
Aquele espirito que do mar irado
d’ esta vida mortal posto em seguro,
da gloria que la tem de herdade e juro
cá nos deixou o caminho abalisado.
Alma aqui vinda nesta nossa idade
de ferro que tornaste a antiga de ouro
em quanto cá regeste a humanidade,
em chegando ajuntaste tal tesouro
que para sempre dure! Ah vaidade!
Ricas areas d’ este Tejo e Douro!
FRANCISCO DE MORAES
c. 1500-1572
111. Cantiga
Desengano, quem vos quer,
esse vos nam pode achar,
e quem vos nam ha mister
buscai-lo para o matar.
Com meus enganos contente
passei a vida té agora,
viestes vos em tal hora
que ao dobro sou descontente.
Is fugir a quem se quer
convosco desenganar:
eu que vos nam hei mister
quisestes-me vir buscar.
[134] Nam tinha eu a vida em mais
que em quanto vivi de enganos,
desenganos são sinais
de morte ou mores danos.
Quando vos ouve mister
folgastes de me enganar,
quando enganado quis ser
vindes-me desenganar.
FRANCISCO DE SÁ DE MENESES
1515?-1584
112. O rio Leça
Ó rio Leça,
como corres manso!
Se eu tiver descanso
em ti se começa.
Sempre sossegados
vam teus movimentos:
nam te alteram ventos
nem tempos mudados.
Corres por areas
e bosques sombrios,
nam te turbam rios
nem fontes alheas.
Naces de um penedo
tosco e descomposto,
a ti mostra o rosto
a manhã mui ledo.
A aurora em nacendo,
quando estás mais liso,
com alegre riso
em ti se está vendo.
[135]
Quando o mar nam soa
e passam mil velas,
em ti faz capelas
com que se coroa.
Olmos abraçados
tenhas sempre de hera,
sempre a primavera
alegre teus prados!
Logrem teus salgueiros
mil tempos serenos,
nunca sejam menos
os teus amieiros!
Por ti cantam aves,
sem temerem quedas,
mil cantigas ledas
e versos suaves.
De laços e redes
criam sem receo,
seguras no seo
de teus bosques verdes.
Dem-te as noites sono,
e com larga mão
flores o verão,
frutos o outono!
Sombra no estio
sem nenhuns resguardos,
neves e dias pardos
o inverno frio!
Por ti canta Abril
quanto cuida e sonha,
ora com sanfonha,
ora com rabil.
[136]
Quando se levanta,
quando o sol mais arde,
assim canta á tarde,
á noite assim canta.
Para que são, Maio,
tantas alegrias,
pois teus longos dias
passam como raio?
Por muito que tardes
são tardanças vans:
foram-se as manhans,
ir-se-hão as tardes.
Para que te gabas
de teus vãos amores?
Para que são flores
pois tam cedo acabas?
Em espaço breve
chega ao mar o Douro:
os cabelos de ouro
se fazem de neve.
Ó rio Leça,
frutos em Janeiro
nacerão primeiro
que de ti me esqueça!
Primeiro em Agosto
nevará com calma
que o tempo desta alma
aparte teu rosto!
Algum tempo manso
Deus o ordene a mi
em que torne a ti
com algum descanso!
[137]
D. MANUEL DE PORTUGAL
c. 1520-1606
113. Soneto
Apetece minha alma a fonte viva
no estio de amor, em sesta ardente,
sequiosa se lança á gram corrente
da formosura que de vos deriva.
Cuidando de amansar a sede estiva,
quanto mais d’ amor beve é mais vehemente:
nunca se acabará este acidente,
que arde amor na minha alma em cousa viva.
Nem resiste ao ardor nem se consume,
porque ela é imortal, ele benigno,
nele deleita a dor, dá gosto a pena;
se imagina passar raio divino
deseja a alma abrasar-se no seu lume,
tal é do que em si esconde o bem que acena.
LUIS DE CAMÕES
1524?-1580
114. Descalça vai para a fonte
Descalça vai para a fonte
Lianor pela verdura,
vai formosa e não segura.
Leva na cabeça o pote,
o testo nas mãos de prata,
cinta de fina escarlata,
sainho de chamalote;
traz a vasquinha de cote,
mais branca que a neve pura,
vai formosa e não segura.
[138]
Descobre a touca a garganta,
cabelos de ouro entrançado,
fita de cor de encarnado,
tam linda que o mundo espanta;
chove nela graça tanta
que dá graça á formosura,
vai formosa e não segura.
115. A uma senhora resando
Peço-vos que me digais
as orações que resastes,
se são polos que matastes,
se por vos que assi matais?
Se são por vos são perdidas,
que qual será a oração
que seja satisfação,
senhora, de tantas vidas?
Que se vedes quantos vem
a só vida vos pedir,
como vos ha Deus de ouvir
se vos não ouvis ninguem?
Não podeis ser perdoada
com mãos a matar tam prontas,
que se numa trazeis contas
na outra trazeis espada.
Se dizeis que encomendando
os que matastes andais,
se resais per quem matais
para que matais resando?
Que se na força do orar
levantais as mãos aos ceos
não as ergueis para Deus,
erguei-las para matar.
[139]
E quando os olhos cerrais,
toda enlevada na fe,
cerram-se os de quem vos ve
para nunca verem mais.
Pois se assi forem tratados
os que vos vem quando orais,
essas horas que resais
são as horas dos finados.
Pois logo, se sois servida
que tantos mortos não sejam,
nam reseis onde vos vejam
ou vede para dar vida:
ou se quereis escusar
estes males que causastes,
resucitai quem matastes,
não tereis por quem resar.
116. Vida da minha alma
Vida da minha alma,
não vos posso ver:
isto não é vida
para se sofrer.
Quando vos eu via
esse bem lograva,
a vida estimava
pois entam vivia;
porque vos servia
só para vos ver.
Ja que vos não vejo
para que é viver?
Vivo sem razão,
porque em minha dor
[140] não a pos amor,
que inimigos são.
Mui grande traição
me obriga a fazer
que viva, senhora,
sem vos poder ver.
Não me atrevo ja,
minha tam querida,
a chamar-vos vida,
porque a tenho má:
ninguem cuidará
que isto pode ser,
sendo-me vos vida,
não poder viver.
117. Endechas
Vai o bem fugindo,
crece o mal com os anos,
vão-se descobrindo
com o tempo os enganos.
Amor e alegria
menos tempo dura,
triste de quem fia
nos bens da ventura!
Bem sem fundamento
tem certa a mudança,
certo o sentimento
na dor da lembrança.
Quem vive contente
viva receoso,
mal que se não sente
é mais perigoso.
[141] Quem males sentiu
saiba ja temer
e pelo que viu
julgue o que ha de ser.
Alegre vivia,
triste vivo agora:
chora a alma de dia,
e de noite chora.
Confesso os enganos
de meu pensamento:
bem de tantos anos
foi-se num momento.
Meus olhos, que vistes?
Pois vos atrevestes,
chorai, olhos tristes,
o bem que perdestes.
A luz do sol pura
só a vos se negue!
Seja noite escura,
nunca a manhã chegue!
O campo floreça,
murmurem as aguas,
tudo me entristeça,
creçam minhas maguas!
Quisera mostrar
o mal que padeço:
não lhe dá lugar
quem lhe deu começo.
Em tristes cuidados
passo a triste vida:
cuidados cansados,
vida aborrecida!
Nunca pude crer
o que agora creio:
[142] chegou-me o prazer
do mal que me veio.
Ah ventura minha,
como me negaste!
um só bem que tinha
porque m’ o roubaste?
Triste fantasia,
quanta cousa guarda!
Quem ja visse o dia
que tanto lhe tarda!
Nesta vida cega
nada permanece,
o que inda não chega
ja desaparece.
Qualquer esperança
foge como o vento:
tudo faz mudança
salvo meu tormento.
Amor cego e triste,
quem o tem padece:
mal quem lhe resiste,
mal quem lhe obedece!
No meu mal esquivo
sei como amor trata,
e pois nele vivo
nenhum amor mata.
118. A uma cativa chamada Barbara
Aquela cativa
que me tem cativo,
porque nela vivo
ja não quer que viva.
Eu nunca vi rosa
em suaves molhos
[143] que para meus olhos
fosse mais formosa.
Nem no campo flores,
nem no ceo estrelas
me parecem belas
como os meus amores.
Rosto singular!
Olhos sossegados,
pretos e cansados
mas não de matar!
Uma graça viva
que neles lhe mora,
para ser senhora
de quem é cativa.
Pretos os cabelos,
onde o povo vão
perde opinião
que os louros são belos,
Pretidão de amor!
Tam doce a figura
que a neve lhe jura
que trocara a cor!
Leda mansidão
que o siso acompanha:
bem parece estranha,
mas barbara não.
Presença serena
que a tormenta amanha,
nela enfim descansa
toda minha pena.
Esta é a cativa
que me tem cativo
e pois nela vivo
é força que viva!
[144]
119. Babel e Sião
Sobolos rios que vão
por Babilonia me achei,
onde sentado chorei
as lembranças de Sião
e quanto nele passei.
Ali o rio corrente
de meus olhos foi manado,
e tudo bem comparado:
Babilonia ao mal presente,
Sião ao tempo passado.
Ali lembranças contentes
na alma se representaram,
e minhas cousas ausentes
se fizeram tam presentes
como se nunca passaram.
Ali depois de acordado,
com o rosto banhado em agua,
deste sonho imaginado,
vi que todo o bem passado
nam é gosto mas é magua.
E vi que todos os danos
se causavam das mudanças,
e as mudanças dos anos,
onde vi quantos enganos
faz o tempo ás esperanças.
Ali vi o maior bem
quam pouco espaço que dura,
o mal quam depressa vem;
e quam triste estado tem
quem se fia da ventura.
[145] Vi aquilo que mais val,
que entam se entende milhor
quando mais perdido for;
vi ao bem suceder o mal,
o ao mal muito pior.
E vi com muito trabalho
comprar arrependimento,
vi nenhum contentamento;
e vejo-me a mi que espalho
tristes palavras ao vento.
Bem são rios estas aguas
com que banho este papel,
bem parece ser cruel
variedade de maguas
e confusão de Babel.
Como homem por exemplo
dos trances em que se achou,
depois que a guerra deixou,
pelas paredes do templo
suas armas pendurou;
assi, depois que assentei
que tudo o tempo gastava,
da tristeza que tomei
nos salgueiros pendurei
os orgãos com que cantava.
Aquele instrumento ledo
deixei da vida passada,
dizendo: Musica amada,
deixo-vos neste arvoredo
á memoria consagrada.
Frauta minha que tangendo
os montes fazieis vir
para onde estaveis, correndo,
e as aguas que iam decendo
tornavam logo a subir.
[146] Jamais vos nam ouvirão
os tigres que se amansavam,
e as ovelhas que pastavam
das ervas se fartarão,
que por vos ouvir deixavam.
Ja não fareis docemente
em rosas tornar abrolhos
na ribeira florecente,
nem poreis freo á corrente,
e mais se for dos meus olhos.
Não movereis a espessura
nem podereis ja trazer
atras vos a fonte pura,
pois não podestes mover
desconcertos da ventura.
Ficareis oferecida
á fama que sempre vela,
frauta de mim tam querida:
porque mudando-se a vida
se mudam os gostos dela.
Acha a tenra mocidade
prazeres acomodados
e logo a maior idade
ja sente por pouquidade
aqueles gostos passados.
Um gosto que hoje se alcança
amanhã ja o não vejo:
assi nos traz a mudança
d’ esperança em esperança
e de desejo em desejo.
Mas em vida tam escassa
que esperança será forte?
Fraqueza da humana sorte,
que quanto da vida passa
está recitando a morte.
[147] Mas deixar nesta espessura
o canto da mocidade:
nam cuide a gente futura
que será obra da idade
o que é força da ventura.
Que idade, tempo e espanto
de ver quam ligeiro passe
nunca em mim poderam tanto
que, posto que deixo o canto,
a causa dele deixasse.
Mas em tristezas e nojos,
em gosto e contentamento,
por sol, por neve, por vento,
«tendré presente a los ojos
por quien muero tan contento.»
Orgãos e frauta deixava,
despojo meu tam querido,
no salgueiro que ali estava,
que para trofeo ficava
de quem me tinha vencido.
Mas lembranças de afeição
que ali cativo me tinha
me preguntaram entam
que era da musica minha
que eu cantava em Sião:
Que foi d’ aquele cantar
das gentes tam celebrado?
Porque o deixava de usar,
pois sempre ajuda a passar
qualquer trabalho passado?
Canta o caminhante ledo
no caminho trabalhoso
por entre o espesso arvoredo,
e de noite o temeroso
cantando refrea o medo.
[148] Canta o preso docemente,
os duros grilhões tocando,
canta o segador contente,
e o trabalhador cantando
o trabalho menos sente.
Eu que estas cousas senti
na alma de maguas tam chea.
Como dirá, respondi,
quem alheo está de si
doce canto em terra alhea?
Como poderá cantar
quem em choro banha o peito?
Porque, se quem trabalhar
canta por menos cansar,
eu só descansos engeito.
Que não parece razão
nem seria cousa idonea
por abrandar a paixão
que cantasse em Babilonia
as cantigas de Sião.
Que quando a muita graveza
da saudade quebrante
esta vital fortaleza,
antes morra de tristeza
que por abrandâ-la cante.
Que se o fino pensamento
só na tristeza consiste
não tenho medo ao tormento:
que morrer de puro triste
que maior contentamento?
Nem na frauta cantarei
o que passo e passei ja
nem menos o escreverei:
porque a pena cansará
e eu não descansarei.
[149] Que se vida tam pequena
se acrecenta em terra estranha
e se amor assi o ordena,
razão é que canse a pena
de escrever pena tamanha.
Porem se para assentar
o que sente o coração
a pena ja me cansar
não canse para voar
a memoria em Sião!
Terra bem-aventurada,
se por algum movimento
d’ alma me fores tirada,
minha pena seja dada
a perpetuo esquecimento!
A pena deste desterro
que eu mais desejo esculpida
em pedra ou em duro ferro,
essa nunca seja ouvida
em castigo de meu erro!
E se eu cantar quiser
em Babilonia sujeito,
Hierusalem, sem te ver,
a voz quando a mover
se me congele no peito!
A minha lingua se apegue
ás fauces, pois te perdi,
se, em quanto viver assi,
houver tempo em que te negue
ou que me esqueça de ti!
Mas ó tu, terra de gloria,
se eu nunca vi tua essencia,
como me lembras na ausencia?
Não me lembras na memoria
senão na reminiscencia.
[150] Que a alma é taboa rasa
que com a escrita doutrina
celeste tanto imagina
que voa da propria casa
e sobe á patria divina.
Não é logo a saudade
da terra onde naceu
a carne, mas é do ceo,
d’ aquela santa cidade
d’ onde est’ alma decendeu.
E aquela humana figura
que cá me pode alterar
não é quem se ha de buscar:
é raio de formosura
que só se deve de amar.
Que os olhos e a luz que atea
o fogo que cá sujeita,
não do sol nem da candea,
é sombra daquela idea
que em Deus está mais perfeita.
E os que cá me cativaram
são poderosos afeitos
que os corações tem sujeitos:
sofistas que me ensinaram
maos caminhos por direitos.
Destes o mando tirano
me obriga com desatino
a cantar ao som do dano
cantares de amor profano
por versos de amor divino.
Mas eu, lustrado com o santo
raio na terra de dor,
de confusões e de espanto,
como hei de cantar o canto
que só se deve ao Senhor?
[151] Tanto pode o beneficio
da graça que dá saude
que ordena que a vida mude,
e o que eu tomei por vicio
me fez grao para a virtude;
e fez que este natural
amor que tanto se preza
suba da sombra ao real,
da particular beleza
para a beleza geral.
Fique logo pendurada,
ó frauta com que tangi,
a Hierusalem sagrada,
e tome a lira dourada
para só cantar de ti.
Não cativo e ferrolhado
na Babilonia infernal,
mas dos vicios desatado
e cá desta a ti levado,
patria minha natural!
E se eu mais der a cerviz
a mundanos acidentes,
duros, tiranos e urgentes,
risque-se quanto ja fiz
do gram livro dos viventes!
E tomando ja na mão
a lira santa e capaz
de outra mais alta invenção,
cale-se esta confusão,
cante-se a visão de paz!
Ouça-me o pastor e o rei,
retumbe este acento sagrado!
Mova-se no mundo espanto
que do que ja mal cantei
a palinodia canto.
[152] A vos só me quero ir,
Senhor e gram Capitão
da alta torre de Sião,
á qual não posso subir
se me vos não dais a mão.
No gram dia singular
que na lira em douto som
Hierusalem celebrar,
lembrai-vos de castigar
os ruins filhos de Edom.
Aqueles que tintos vão
no pobre sangue inocente,
soberbos com o poder vão:
arrasa-los igualmente,
conheçam que humanos são!
E aquele poder tam duro
dos afectos com que venho,
que encendem alma e engenho,
que ja me entraram o muro
do livre arvitrio que tenho;
estes que tam furiosos
gritando vem a escalar-me,
maos espiritos danosos,
que querem como forçosos
do alicerce derribar-me;
derribai-os, fiquem sós,
de forças fracos, imbeles,
porque não podemos nos
nem com eles ir a vos
nem sem vos tirar-nos deles.
Não basta minha fraqueza
para me dar defensão,
se vos, santo Capitão,
nesta minha fortaleza
não puserdes guarnição.
[153] E tu, ó carne que encantas,
filha de Babel tam fea,
toda de miseria chea,
que mil vezes te levantas
contra quem te senhorea,
beato só pode ser
quem com a ajuda celeste
contra ti prevalecer,
e lhe vier a fazer
o mal que lhe tu fizeste.
Quem com diciplina crua
se fere mais que uma vez;
cuja alma, de vicios nua,
faz nodoas na carne sua
que ja a carne na alma fez.
E beato quem tomar
seus pensamentos recentes
e em nacendo os afogar
por não virem a parar
em vicios graves e urgentes;
quem com eles logo der
na pedra do furor santo
e batendo os desfizer
na pedra que veio a ser
enfim cabeça do canto;
Quem logo quando imagina
nos vicios da carne má
os pensamentos declina
áquela carne divina
que na cruz esteve ja;
quem do vil contentamento
cá deste mundo visibil
quanto ao homem for possibil
passar logo o entendimento
para o mundo inteligivil;
[154] ali achará alegria
em tudo perfeita e chea
de tam suave harmonia
que nem por pouca recrea
nem por sobeja enfastia;
ali verá tam profundo
misterio na suma alteza
que, vencida a natureza,
os mores faustos do mundo
julgue por maior baixeza.
Ó tu divino aposento,
minha patria singular,
se só com te imaginar
tanto sobe o entendimento,
que fará se em ti se achar?
Ditoso quem se partir
para ti, terra excelente,
tam justo e tam penitente
que depois de a ti subir
lá descanse eternamente!
[155]
120. Soneto
Alegres campos, verdes arvoredos,
claras e frescas aguas de cristal
que em vos os debuxais ao natural,
discorrendo da altura dos rochedos;
silvestres montes, asperos penedos,
compostos de concerto desigual:
sabei que sem licença de meu mal
ja não podeis fazer meus olhos ledos.
E pois ja me não vedes como vistes,
não me alegrem verduras deleitosas
nem aguas que correndo alegres vem:
semearei em vos lembranças tristes,
rogar-vos-hei com lagrimas saudosas
e nacerão saudades de meu bem.
121. Soneto
Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades,
muda-se o ser, muda-se a confiança:
todo o mundo é composto de mudança,
tomando sempre novas qualidades.
Continuamente vemos novidades
diferentes em tudo da esperança:
do mal ficam as maguas na lembrança,
do bem, se algum houve, as saudades.
O tempo cobre o chão de verde manto
que ja coberta foi de neve fria,
e em mi converte em choro o doce canto;
e afora este mudar-se cada dia
outra mudança faz de mor mudança,
que nam se muda ja como soia.
[156]
122. Amor
Amor é um fogo que arde sem se ver,
é ferida que doi e não se sente,
é um contentamento descontente,
é um dor que desatina sem doer;
é um não querer mais que bem querer,
é solitario andar entre a gente,
é um não contentar-se de contente,
é cuidar que se ganha em se perder;
é um estar-se preso por vontade,
é servir a quem vence o vencedor,
é um ter com quem nos mata lealdade:
mas como causar pode o seu favor
nos mortais corações conformidade,
sendo a si tam contrario o mesmo amor?
123. O frecheiro cego
Está o lascivo e doce passarinho
com o biquinho as penas ordenando,
o verso sem medida, alegre e brando,
despedindo no rustico raminho;
o cruel caçador, que de caminho
se vem calado e manso desviando,
com pronta vista a seta endireitando,
lhe dá no estigio lago eterno ninho.
Desta arte o coração, que livre andava,
posto que ja de longe destinado,
onde menos temia foi ferido;
porque o frecheiro cego me esperava
para que me tomasse descuidado,
em vossos claros olhos escondido.
[157]
124. Jacob e Raquel
Sete anos de pastor Jacob servia
Labão, pai de Raquel, serrana bela,
mas não servia ao pai, servia a ela,
que a ela só por premio pretendia.
Os dias na esperança de um só dia
passava, contentando-se com vê-la:
porem o pai, usando de cautela,
em lugar de Raquel lhe deu Lia.
Vendo o triste pastor que com enganos
assi lhe era negada a sua pastora
como se a não tivera merecida,
começou a servir outros sete anos,
dizendo: Mais servira se não fora
para tam longo amor tam curta a vida!
125. Circe
Um mover de olhos brando e piedoso
sem ver de que; um riso brando e honesto
quasi forçado; um doce e humilde gesto,
de qualquer alegria duvidoso;
um despejo quieto e vergonhoso;
um repouso gravissimo e modesto;
uma pura bondade, manifesto
indicio da alma, limpo e gracioso;
um encolhido olhar; uma brandura;
um medo, sem ter culpa; um ar sereno;
um longo e obediente sofrimento:
esta ja foi a celeste formosura
da minha Circe e o magico veneno
que póde transformar meu pensamento.
[158]
126. Alma minha gentil
Alma minha gentil que te partiste
tam cedo desta vida descontente,
repousa tu no ceo eternamente,
e viva eu cá na terra sempre triste!
Se lá no assento etereo onde subiste
memoria desta vida se consente,
não te esqueças de aquele amor ardente
que ja nos olhos meus tam puro viste!
E se vires que pode merecer-te
alguma cousa a dor que me ficou
da magua, sem remedio, de perder-te,
roga a Deus, que teus anos encurtou,
que tam cedo de cá me leve a ver-te
quam cedo de meus olhos te levou.
127. Despedida
Aquela triste e leda madrugada,
chea toda de magua e de piedade,
em quanto houver no mundo saudade
quero que seja sempre celebrada.
Ela só, quando amena e marchetada
saía, dando á terra claridade,
viu apartar-se de uma outra vontade
que nunca poderá ver-se apartada;
ela só viu as lagrimas em fio
que, de uns olhos e de outros derivadas
juntando-se formaram largo rio;
ela ouviu as palavras maguadas
que poderão tornar o fogo frio
e dar descanso ás almas condenadas.
[159]
128. Canção
Junto de um seco, duro, esteril monte
inutil e despido, calvo e informe,
da natureza em tudo aborrecido,
onde nem ave voa nem fera dorme,
nem corre claro rio nem ferve fonte,
nem verde ramo faz doce ruido;
cujo nome, do vulgo introducido,
é Feliz, por antifrasi infelice;
o qual a natureza
situou junto á parte
aonde um braço de alto mar reparte
a Abassia da Arabica aspereza,
em que fundada ja foi Berenice,
ficando á parte donde
o sol que nela ferve se lhe esconde;
o cabo se descobre com que a costa
africana, que do Austro vem correndo,
limite faz, Aromata chamado:
Aromata outro tempo, que volvendo
a roda, a rude lingua mal composta
dos proprios outro nome lhe tem dado.
Aqui no mar, que quer apressurado
entrar por a garganta deste braço,
me trouxe um tempo e teve
minha fera ventura;
aqui nesta remota, aspera e dura
parte do mundo, quis que a vida breve
tambem de si deixasse um breve espaço
porque ficasse a vida
por o mundo em pedaços repartida.
[160]
Aqui me achei gastando uns tristes dias,
tristes, forçados, maos e solitários,
de trabalho, de dor e de ira cheos,
não tendo tam sómente por contrarios
a vida, o sol ardente, as aguas frias,
os ares grossos, fervidos e feos,
mas os meus pensamentos, que são meus
para enganar a propria natureza,
tambem vi contra mi,
trazendo-me á memoria
alguma ja passada e breve gloria,
que eu ja no mundo vi quando vivi,
por me dobrar dos males a aspereza,
por mostrar-me que havia
no mundo muitas horas de alegria.
Aqui estive eu com estes pensamentos
gastando tempo e vida; os quais tam alto
me subiam nas asas que caía,
ó vede se sería leve o salto!
de sonhados e vãos contentamentos
em desesperação de ver um dia.
O imaginar aqui se convertia
em improvisos choros e em suspiros
que rompiam os ares;
aqui a alma cativa
chagada toda estava em carne viva,
de dores rodeada e de pesares,
desamparada e descoberta aos tiros
da soberba fortuna,
soberba, inexoravel e importuna.
Não tinha parte donde se deitasse
nem esperança alguma onde a cabeça
[161] um pouce reclinasse por descanso:
tudo dor lhe era e causa que padeça,
mas que pereça não; porque passasse
o que quis o destino nunca manso.
Ó que este irado mar gemendo amanso:
estes ventos da voz importunados
parece que se enfream!
Sómente o ceo severo,
as estrelas e o fado sempre fero
com meu perpetuo dano se recream,
mostrando-se potentes e indignados
contra um corpo terreno,
bicho da terra vil e tam pequeno!
Se de tantos trabalhos só tirasse
saber inda por certo que algum’ hora
lembrava a uns claros olhos que ja vi;
e se esta triste voz, rompendo fora,
as orelhas angelicas tocasse
daquela em cuja vista ja vivi;
a qual tornando um pouco sobre si,
revolvendo na mente pressurosa
os tempos ja passados
de meus doces errores,
de meus suaves males e furores
por ela padecidos e buscados,
e, posto que ja tarde, piedosa
um pouco lhe pesasse
e lá entre si por dura se julgasse:
isto só que soubesse me seria
descanso para a vida que me fica;
com isto afagaria o sofrimento.
Ah senhora, ah senhora! E que tam rica
[162] estais, que ca, tam longe de alegria,
me sustentais com doce fingimento!
Logo que vos figura o pensamento,
foge todo o trabalho e toda a pena:
só com vossas lembranças
me acho seguro e forte
contra o rosto feroz da fera morte,
e logo se me juntam esperanças
com que, a fronte tornada mais serena,
torno os tormentos graves
em saudades brandas e suaves.
Aqui com elas fico preguntando
aos ventos amorosos, que respiram
da parte onde estais, por vos, senhora;
ás aves que ali voam se vos viram,
que fazieis, que estaveis praticando,
onde, como, com quem, que dia e que hora.
Ali a vida cansada se milhora,
toma espiritos novos com que vença
a fortuna e trabalho,
só por tornar a ver-vos,
só por ir a servir-vos e querer-vos.
Diz-me o tempo que a tudo dará talho,
mas o desejo ardente que detença
nunca sofreo, sem tento
me abre as chagas de novo ao sofrimento.
Assi vivo; e se alguem te preguntasse,
canção, porque nam moiro,
podes-lhe responder que porque moiro.
[163]
129. Elegia
O poeta Simonides, falando
com o capitão Themistocles um dia,
em cousas de ciencia praticando,
um arte singular lhe prometia
que entam compunha, com que lh’ ensinasse
a lembrar-se de tudo o que fazia;
onde tam sutis regras lhe mostrasse
que nunca lhe passassem da memoria
em nenhum tempo as cousas que passasse
Bem merecia, certo, fama e gloria
quem dava regra contra o esquecimento
que sepulta qualquer antiga historia.
Mas o capitão claro, cujo intento
bem diferente estava, porque havia
do passado as lembranças por tormento,
Ó ilustre Simonides, dizia,
pois tanto em teu engenho te confias
que mostras á memoria nova via,
se me desses uma arte que em meus dias
me não lembrasse nada do passado,
ó quanto milhor obra me fazias!
Se este excelente dito ponderado
fosse por quem se visse estar ausente,
em longas esperanças degradado,
ó como bradaria justamente:
Simonides, inventa novas artes,
não midas o passado com o presente!
Que se é forçado andar por varias partes,
buscando á vida algum descanso honesto,
que tu, fortuna injusta, mal repartes,
e se o duro trabalho é manifesto
que, por grave que seja, ha de passar-se
com-animoso esprito e ledo gesto,
[164] de que sirve ás pessoas o lembrar-se
do que se passou ja, pois tudo passa,
senam d’ entristecer-se e maguar-se?
Se em outro corpo uma alma se traspassa,
não, como quis Pitagoras, na morte,
mas, como quer amor, na vida escassa;
e se este amor no mundo está de sorte
que na virtude só de um lindo objeito
tem um corpo sem alma vivo e forte,
onde este objeito falta, que é defeito
tamanho para a vida que ja nela
me está chamando á pena a dura Alecto;
porque me não criara a minha estrela
selvatico no mundo e habitante
na dura Scitia e no mais duro dela?
Ou no Caucaso horrendo fraco infante,
criado ao peito de uma tigre hircana,
homem fora formado de diamante?
Porque a cerviz ferina e inhumana
não submetera ao jugo e dura lei
d’ aquele que dá vida quando engana;
ou em pago das aguas que estilei
as que passei do mar foram do Lete,
para que m’ esquecera o que passei!
Porque o bem que a esperança vã promete
ou a morte a estorva ou a mudança,
que é mal que uma alma em lagrimas derrete.
Ja, senhor, cairá como a lembrança
no mal do bem passado é triste e dura,
pois nace aonde morre a esperança.
E se quiser saber como se apura
em almas saudosas, não se enfade
de ler tam longa e misera escritura.
Soltava Eolo a redea e liberdade
[165] ao manso Favonio brandamente
e eu a tinha ja solta á saudade;
Neptuno tinha posto o seu tridente,
a proa a branca escuma dividia,
com a gente maritima contente.
O coro das Nereidas nos seguia,
os ventos namorada Galatea
consigo sossegados os movia;
das argenteas conchinhas Panopea
andava por o mar fazendo molhos,
Melanto, Dinamene, com Ligea.
Eu, trazendo lembranças por antolhos,
trazia os olhos na agua sossegada
e a agua sem sossego nos meus olhos;
a bem-aventurança ja passada
diante de mi tinha tam presente
como se não mudasse o tempo nada,
e com o gesto imoto e descontente
com um suspiro profundo e mal ouvido,
por não mostrar meu mal a toda a gente,
dizia: Ó claras ninfas, se o sentido
em puro amor tivestes, e inda agora
da memoria o não tendes esquecido,
se por ventura fordes algum’ hora
adonde entra o gram Tejo a dar tributo
a Tethis, que vos tendes por senhora,
ou ja por ver o verde prado enxuto
ou ja por colher ouro rutilante,
das tagicas areas rico fruto,
nelas em verso erotico e elegante
escrevei com uma concha o que em mi vistes;
pode ser que algum peito se quebrante,
e contando de mi memorias tristes
os pastores do Tejo, que me ouviam,
[166] ouçam de vos as maguas que me ouvistes.
Elas, que ja no gesto me entendiam,
nos meneos das ondas me mostravam
que em quanto lhes pedia consentiam.
Estas lembranças que me acompanhavam
por a tranquilidade da bonança
nem na tormenta triste me deixavam.
Porque chegando ao Cabo da Esperança,
começo da saudade que renova,
lembrando a longa e aspera mudança,
debaixo estando ja da estrela nova
que no novo hemisferio resplandece,
dando do segundo axe certa prova,
eis a noite com nuvens se escurece,
do ar subitamente foge o dia,
e todo o largo Oceano se embravece.
A maquina do mundo parecia
que em tormentas se vinha desfazendo,
em serras todo o mar se convertia.
Lutando Boreas fero e Noto horrendo
sonoras tempestades levantavam,
das naos as velas concavas rompendo.
As cordas com o ruido assoviavam:
os marinheiros, ja desesperados,
com gritos para o ceo o ar coalhavam.
Os raios por Vulcano fabricados
vibrava o fero e aspero Tonante,
tremendo os polos ambos de assombrados.
Amor ali mostrando-se possante
e que por algum medo não fugia
mas quanto mais trabalho mais constante,
vendo a morte presente, em mi dizia:
Se algum’ hora, senhora, vos lembrasse,
nada do que passei me lembraria.
[167] Enfim nunca houve cousa que mudasse
o firme amor intrinseco de aquele
em quem alguma vez de siso entrasse.
Uma cousa, senhor, por certa assele
que nunca amor se afina nem se apura
em quanto está presente a causa dele.
Desta arte me chegou minha ventura
a esta desejada e longa terra,
de todo pobre honrado sepultura.
Vi quanta vaidade em nos se encerra,
e nos proprios quam pouca; contra quem
foi logo necessario termos guerra.
Uma ilha que o Rei de Porcá tem
e que o Rei da Pimenta lhe tomara,
fomos tomar-lh’ a, e sucedeu-nos bem.
Com uma grossa armada que juntara
o Viso-Rei, de Goa nos partimos
com toda a gente de armas que se achara;
e com pouco trabalho destruimos
a gente no curvo arco exercitada:
com morte, com incendios os punimos.
Era a ilha com aguas alagada
de modo que se andava em almadias,
enfim outra Veneza trasladada.
Nela nos detuvimos sós dous dias
que foram para alguns os derradeiros,
pois passaram da Estige as ondas frias;
que estes são os remedios verdadeiros
que para a vida estão aparelhados
aos que a querem ter por cavaleiros.
Ó lavradores bem-aventurados,
se conhecessem seu contentamento,
como vivem no campo sossegados!
Dá-lhes a justa terra o mantimento,
[168] dá-lhes a fonte clara de agua pura,
mungem suas ovelhas cento a cento.
Não vem o mar irado, a noite escura,
por ir buscar a pedra do Oriente;
não temem o furor da guerra dura.
Vive um com suas arvores contente,
sem lhe quebrar o sono repousado
a gram cobiça de ouro reluzente.
Se lhe falta o vestido perfumado
e da formosa cor de Assiria tinto
e dos torçaes atalicos lavrado;
se não tem as delicias de Corinto
e se de Pario os marmores lhe faltam,
o piropo, a esmeralda, e o jacinto;
se as suas casas de ouro não se esmaltam,
esmalta-se-lhe o campo de mil flores,
onde os cabritos seus comendo saltam.
Ali lhe mostra o campo varias cores,
vem-se os ramos pender com o fruto ameno,
ali se afina o canto dos pastores,
ali cantara Titiro e Sileno;
enfim por estas partes caminhou
a sã justiça para o ceo sereno.
Ditoso seja aquele que alcançou
poder viver na doce companhia
das mansas ovelhinhas que criou!
Este bem facilmente alcançaria
as causas naturais de toda cousa:
como se gera a chuva e neve fria,
os trabalhos do sol, que não repousa,
e porque nos dá a lua a luz alhea,
se tolher-nos de Phebo os raios ousa;
e como tam depressa o ceo rodea,
e como um só os outros traz consigo,
e se é benigna ou dura Citherea.
[169] Bem mal pode entender isto que digo
quem ha de andar seguindo o fero Marte,
que sempre os olhos traz em seu perigo.
Porem seja, senhor, de qualquer arte,
pois posto que a fortuna possa tanto
que tam longe de todo o bem me aparte,
não poderá apartar meu duro canto
desta obrigação sua em quanto a morte
me não entrega ao duro Radamanto,
se para tristes ha tam leda sorte.
130. Canção
Ja a roxa manhã clara
as portas do Oriente vinha abrindo,
os montes descobrindo
a negra escuridão da luz avara.
O sol, que nunca para,
da sua alegre vista saudoso,
tras ela pressuroso
nos cavalos cansados do trabalho
que respiram nas hervas fresco orvalho
s’ estende claro, alegre e luminoso;
os passaros voando
de raminho em raminho vão saltando,
e com suave e doce melodia
o claro dia estão manifestando.
A manhã bela, amena
seu rosto descobrindo, a espessura
se cobre de verdura,
clara, suave, angelica, serena.
Ó deleitosa pena!
Ó efeito de amor alto e potente!
[170] Pois permite e consente
que ou donde quer que eu ande ou donde esteja
o serafico gosto sempre veja
por quem de viver triste sou contente.
Mas tu, aurora pura,
de tanto bem dá graças á ventura,
pois as foi pôr em ti tam excelentes
que representes tanta formosura.
A luz suave e leda
a meus olhos me mostra por quem moiro
com os cabelos de ouro
que nenhum ouro iguala se os remeda.
Esta a luz é que arreda
a negra escuridão do sentimento
ao doce pensamento;
os orvalhos das flores delicadas
são nos meus olhos lagrimas cansadas
que eu choro com o prazer de meu tormento;
os passaros que cantam
meus espiritos são que a voz levantam
manifestando o gesto peregrino
com tam divino som que o mundo espantam.
Assi como acontece
a quem a cara vida está perdendo
que em quanto vai morrendo
alguma visão santa lhe aparece,
a mim, em quem falece
a vida que sois vos, minha senhora,
a esta alma que em vos mora,
em quanto da prisão se está apartando,
vos estais justamente apresentando
em forma de formosa e roxa aurora.
Ó ditosa partida!
Ó gloria soberana alta e subida!
[171] Se me não impedir o meu desejo,
porque o que vejo, enfim, me torna á vida.
Porem a natureza
que nesta pura vista se mantinha
me falta tam asinha
como o sol faltar soi á redondeza;
se houverdes que é fraqueza
morrer em tam penoso e triste estado,
amor será culpado,
ou vos, onde ele vive tam isento
que causastes tam largo apartamento,
porque perdesse a vida com o cuidado.
Que se viver não posso,
homem formado só de carne e osso,
esta vida que perco amor m’ a deu,
que não sou meu: se moiro, o dano é vosso.
Canção de cisne, feito em hora extrema,
na dura pedra fria
da memoria te deixo em companhia
do letreiro da minha sepultura,
que a sombra escura ja m’ impede o dia.
131. Canção
Vão as serenas aguas
do Mondego decendo
e mansamente até o mar não param,
por onde as minhas maguas
pouco a pouco crecendo
para nunca acabar-se começaram.
Ali se me mostraram,
neste lugar ameno
em que inda agora moro,
testa de neve e de ouro,
riso brando e suave, olhar sereno,
[172] um gesto delicado,
que sempre na alma me estará pintado.
Nesta florida terra,
leda, fresca e serena,
ledo e contente para mi vivia,
em paz com minha guerra,
glorioso com a pena
que de tam belos olhos procedia.
D’ um dia em outro dia
o esperar m’ enganava,
tempo longo passei,
com a vida folguei,
só porque em bem tamanho se empregava.
Mas que me presta ja,
que tam formosos olhos não os ha?
Ó quem me ali dissera
que de amor tam profundo
o fim pudesse ver em algum’ hora!
E quem cuidar podera
que houvesse aí no mundo
apartar-me eu de vos, minha senhora!
Para que desde agora,
ja perdida a esperança,
visse o vão pensamento
desfeito em um momento
sem me poder ficar mais que a lembrança,
que sempre estará firme
até no derradeiro despedir-me.
Mas a mor alegria
que d’ aqui levar posso
e com que defender-me triste espero
é que nunca sentia
no tempo que fui vosso
quererdes-me vos quanto vos eu quero.
[173] Porque o tormento fero
do vosso apartamento
não vos dará tal pena
como a que me condena,
que mais sentirei vosso sentimento
que o que a minha alma sente:
morra eu, senhora, e vos ficai contente.
Tu, canção, estarás
agora acompanhando
por estes campos estas claras aguas;
e por mi ficarás
com choro suspirando,
porque, ao mundo dizendo tantas maguas,
como uma larga historia
minhas lagrimas fiquem na memoria.
132. Egloga
Que grande variedade vão fazendo,
Frondelio amigo, as horas apressadas
Como se vão as cousas convertendo
em outras cousas varias e inesperadas!
Um dia a outro dia vai trazendo
por suas mesmas horas ja ordenadas,
mas quam conformes são na quantidade
tam diferentes são na qualidade.
Eu vi ja deste campo as varias flores
ás estrelas do ceo fazendo inveja,
adornados andar vi os pastores
de quanto por o mundo se deseja,
e vi com o campo competir nas cores
os trajes de obra tanta e tam sobeja
que se a rica materia não faltava
a obra de mais rica sobejava.
[174] E vi perder seu preço as brancas rosas
e quasi escurecer-se o claro dia
diante de umas mostras perigosas
que Venus mais que nunca engrandecia,
as pastoras enfim vi tam formosas
que o amor de si mesmo se temia:
mas mais temia o pensamento falto
de não ser para ter temor tam alto.
Agora tudo está tam diferente
que move os corações a grande espanto,
e parece que Jupiter potente
se enfada ja de o mundo durar tanto,
o Tejo corre turvo e descontente,
as aves deixam seu suave canto,
e o gado, inda que a erva lhe falece,
mais que da falta dela se emagrece.
Umbrano irmão, decreto é da natura
inviolavel, fixo e sempiterno
que a todo bem suceda desventura
e não haja prazer que seja eterno:
ao claro dia segue a noite escura,
ao suave verão o duro inverno,
e se ha cousa que saiba ter firmeza
é sómente esta lei da natureza.
Toda alegria grande e suntuosa
a porta abrindo vem ao triste estado:
se uma hora vejo alegre e deleitosa
temendo estou do mal aparelhado.
Não ves que mora a serpe venenosa
entre as flores do fresco e verde prado?
Ah, não te engane algum contentamento
que mais instavel é que o pensamento!
[175] E praza a Deus que o triste e duro fado
de tamanhos desastres se contente;
que sempre um grande mal inopinado
é mais do que o espera a incauta gente;
que vejo este carvalho que queimado
tam gravemente foi do raio ardente:
não seja ora prodigio que declare
que o barbaro cultor meus campos are.
Em quanto de seguro azambujeiro
nos pastores de Luso houver cajados,
com o valor antigo que primeiro
os fez no mundo tam assinalados,
não temas tu, Frondelio companheiro,
que em algum tempo sejam sojugados
nem que a cerviz indomita obedeça
a outro jugo qualquer que se lhe ofreça.
E posto que a soberba se levante
de inimigos a torto e a direito,
não creas tu que a força repugnante
do fero e nunca ja vencido peito,
que desde quem possui o monte Atlante
adonde bebe o Hydaspe tem sujeito,
o possa nunca ser de força alhea,
em quanto o sol a terra e o ceo rodea.
Umbrano, a temeraria segurança
que em força ou em razão não se assegura
é falsa e van, que a grande confiança
não é sempre ajudada da ventura;
[176] que lá junto das aras da esperança
Nemesis moderada, justa e dura
um freo lhe está pondo e lei terribil
que os limites não passe do possibil.
E se atentares bem os grandes danos
que se nos vão mostrando cada dia,
porás freo tambem a esses enganos
que te está figurando a ousadia:
tu não ves como os lobos tingitanos
apartados de toda cobardia
matam os cães do gado guardadores
e não sómente os cães mas os pastores?
Pois o grande curral, seguro e forte,
do alto monte Atlas não ouviste
que com sanguinolenta e fera morte
despovoado foi por caso triste?
Ó triste caso! Ó desastrosa sorte,
contra quem força humana não resiste!
Que ali tambem da vida foi privado
o meu Tionio, ainda em flor cortado.
Em lagrimas me banha rosto e peito
d’ esse caso terrivel a memoria,
quando vejo quam sabio e quam perfeito
e quam merecedor de longa historia
era esse teu pastor, que sem direito
deu ás Parcas a vida transitoria.
Mas não ha quem d ’erva o gado farte
nem de juvenil sangue o fero Marte.
Porem se te não for muito pesado,
ja que esta triste morte me lembraste,
canta-me d’ este caso desastrado
aqueles brandos versos que cantaste
[177] quando hontem, recolhendo o manso gado,
de nos outros pastores te apartaste,
que eu tambem, que as ovelhas recolhia,
não te podia ouvir como queria.
Como queres renove ao pensamento
tamanho mal, tamanha desventura?
Porque espalhar suspiros vãos ao vento
para os que tristes são é falsa cura;
mas pois te move tanto o sentimento
da morte de Tionio triste e escura,
eu porei teu desejo em doce efeito,
se a dor me não congele a voz no peito.
Canta agora, pastor, que o gado pace
entre as humidas ervas sossegado,
e lá nas altas serras, onde nace,
o sacro Tejo, á sombra recostado,
com os seus olhos no chão, a mão na face,
está para te ouvir aparelhado,
e com silencio triste estam as ninfas
dos olhos destilando claras linfas.
O prado as flores brancas e vermelhas
está suavemente presentando,
as doces e solicitas abelhas
com susurro agradavel vão voando,
as candidas pacificas ovelhas
das ervas esquecidas, inclinando
as cabeças estam ao som divino
que faz passando o Tejo cristalino.
[178] O vento d’ entre as arvores respira,
fazendo companhia ao claro rio,
nas sombras a ave garrula suspira,
sua magna espalhando ao vento frio:
toca, Frondelio, toca a doce lira,
que de aquele verde alamo sombrio
a branda Philomela entristecida
ao mais saudoso canto te convida.
Aquele dia as aguas não gostaram
as mimosas ovelhas, e os cordeiros
o campo encheram de amorosos gritos;
e não se penduraram dos salgueiros
as cabras, de tristeza, mas negaram
o pasto a si e o leite aos cabritos.
Prodigios infinitos
mostrava aquele dia
quando a Parca queria
principio dar ao fero caso triste.
E tu tambem, ó corvo, o descobriste
quando da mão direita em voz escura
voando repetiste
a tiranica lei da morte dura.
Tionio meu, o Tejo cristalino
e as arvores que ja desamparaste
choram o mal de tua ausencia eterna.
Não sei porque tam cedo nos deixaste
mas foi consentimento do destino,
por quem o mar e a terra se governa
A noite sempiterna
que tu tam cedo viste
cruel, acerba e triste,
[179] sequer de tua idade não te dera
que lograras a fresca primavera?
Não usara comnosco tal crueza
que nem nos montes fera,
nem pastor ha no campo sem tristeza.
Os faunos, certa guarda dos pastores,
ja não seguem as ninfas na espessura,
nem as ninfas aos cervos dão trabalho;
tudo, qual ves, é cheo de tristura:
ás abelhas o campo nega as flores,
como ás flores a aurora nega o orvalho.
Eu, que cantando espalho
tristezas todo o dia,
a frauta que soia
mover as altas arvores tangendo
se me vai de tristeza enrouquecendo,
que tudo vejo triste neste monte;
e tu tambem correndo
manas envolta e triste, ó clara fonte.
As tagides no rio, e na aspereza
do monte as oreadas, conhecendo
quem te obrigou ao duro e fero Marte,
como em geral sentença vão dizendo
que não pode no mundo haver tristeza
em cuja causa amor não tenha parte.
Porque ele enfim desta arte
nos olhos saudosos,
nos passos vagarosos,
e no rosto que amor com fantasia
de palida viola lhe tingia,
a todos de si dava sinal certa
do fogo que trazia,
que nunca soube amor ser encoberto.
[180] Ja diante dos olhos lhe voavam
imagens e fantasticas pinturas,
exercicios do falso pensamento;
ja por as solitarias espessuras
entre os penedos sós que não falavam
falava e descobria seu tormento.
Em longo esquecimento
de si, todo embebido,
andava tam perdido
que quando algum pastor lhe preguntava
a causa da tristeza que mostrava,
como quem para penas só vivia,
sorrindo lhe tornava:
Se não vivesse triste, morreria.
Mas como este tormento o sinalou
e tanto no seu rosto se mostrasse,
entendendo ja bem o pai sisudo,
porque do pensamento lh’ o tirasse
longe da causa dele o apartou;
porque enfim longa ausencia acaba tudo.
Ó falso Marte rudo,
das vidas cobiçoso!
Que donde o generoso
peito resucitava em tanta gloria
de seus antecessores a memoria,
ali fero e cruel lhe destruiste,
por injusta vitoria,
primeiro que o cuidado a vida triste.
Parece-me, Tionio, que te vejo,
por tingires a lança cobiçoso
naquele infido sangue mauritano,
no hispanico ginete belicoso,
que ardendo tambem vinha no desejo
de atropelar por terra ao tingitano.
[181] Ó confiado engano!
Ó encurtada vida!
Que a virtude, oprimida
da multidão forçosa do inimigo,
não póde defender-se do perigo,
porque assi o destino o permitiu
e assi levou consigo
o mais gentil pastor que o Tejo viu.
Qual o mancebo Eurialo, enredado
entre o poder dos Rutulos fartando
as iras da soberba e dura guerra,
do cristalino rosto a cor mudando,
cujo purpureo sangue derramado
por as alvas espaldas tinge a serra;
que como flor que a terra
lhe nega o mantimento
porque o tempo avarento
tambem o largo humor lhe tem negado,
o colo inclina languido e cansado,
tal te pintou, ó Tionio, dando o esprito
a quem t’ o tinha dado;
qu’ este é sómente eterno e infinito.
Da congelada boca a alma pura
com o nome juntamente da inimiga
e excelente Marfida derramava.
E tu, gentil senhora, não te obriga
a pranto sempiterno a morte dura
de quem por ti sómente a vida amava?
Por ti aos ecos dava
acentos numerosos,
por ti aos belicosos
exercidos se deu do fero Marte.
E tu, ingrata, o amor; a noutra parte
porás, como acontece ao fraco intento;
[182] que enfim, enfim, desta arte
se muda o feminino pensamento.
Pastores deste vale ameno e frio,
que de Tionio o caso desastrado
quereis nas altas serras que se cante,
um tumulo de flores adornado
lhe edificai ao longo deste rio
que a vela enfree ao duro navegante;
e o lasso caminhante,
vendo tamanha magua,
arrase os olhos de agua,
lendo na pedra dura o verso escrito,
que diga assi: Memoria sou, que grito
para dar testemunha em toda parte
do mais gentil esprito
que tiraram do mundo Amor e Marte.
Qual o quieto sono aos cansados
debaixo de alguma arvore sombria,
ou qual aos sequiosos encalmados
o vento respirante e a fonte fria,
tais me foram teus versos delicados,
teu numeroso canto e melodia;
e ainda agora o tom suave e brando
os ouvidos me fica adormentando.
Em quanto os peixes humidos tiverem
as areosas covas deste rio,
e correndo estas aguas conhecerem
do largo mar o antigo senhorio,
e em quanto estas ervinhas pasto derem
ás petulantes cabras, eu te fio
que em virtude dos versos que cantaste
sempre viva o pastor que tanto amaste.
[183] Mas ja que pouco a pouco o sol nos falta
e dos montes as sombras se acrecentam,
de flores mil o claro ceo se esmalta
que tam ledas aos olhos se presentam,
levemos por o pe desta serra alta
os gados, que ja agora se contentam
do que comido tem, Frondelio amigo,
anda, que até o outeiro irei contigo.
Antes por este vale, amigo Umbrano,
se te aprouver, levemos as ovelhas,
porque, se eu por acerto não me engano,
de lá me soa um eco nas orelhas:
o doce acento não parece humano;
e, se em contrario tu não me aconselhas,
eu quero descobrir que cousa seja,
que o tom m’ espanta e a voz me faz inveja.
Contigo vou, que quanto mais me chego
mais gentil me parece a voz que ouviste,
peregrina, excelente, e não te nego
que me faz cá no peito a alma triste.
Ves como tem os ventos em sossego?
Nenhum rumor da serra lhe resiste;
nenhum passaro voa, mas parece
que do canto vencido lhe obedece.
Porem, irmão, milhor me parecia
que não fossemos lá, que estorvaremos;
mas subidos nesta arvore sombria
todo o vale de aqui descobriremos.
[184] Os çurrões e cajados todavia
neste comprido tronco penduremos:
para subir fica homem mais ligeiro.
Deixa-me tu, Frondelio, ir primeiro.
Espera, assi dar-te-hei pe se queres,
subirás sem trabalho e sem ruido,
e depois que subido lá estiveres
dar-me-has a mão de cima, que é partido.
Mas primeiro me dize, se o puderes
ver, donde nace o canto nunca ouvido:
quem lança o doce acento delicado?
Fala, que ja te vejo estar pasmado.
Cousas não costumadas na espessura
que nunca vi, Frondelio, vejo agora:
formosas ninfas vejo na verdura,
cujo divino gesto o ceo namora;
uma de desusada formosura,
que das outras parece ser senhora
sobre um triste sepulcro não cessando
está perlas dos olhos destilando.
De todas estas altas semideas
que em torno estam do corpo sepultado,
umas regando as humidas areas
de flores tem o tumulo adornado,
outras queimando lagrimas sabeas
enchem o ar de cheiro sublimado,
outras em ricos panos mais avante
envolvem brandamente um novo infante.
Uma que d’ entre as outras se apartou,
com gritos que a montanha entristeceram,
[185] diz que, depois que a morte a flor cortou
que as estrelas sómente mereceram,
este penhor carissimo ficou
de aquelo a cujo imperio obedeceram
Douro, Mondego, Tejo e Guadiana,
até o remoto mar da Taprobana.
Diz mais que se encontrar este menino
a noite intempestiva amanhecendo,
o Tejo, agora claro e cristalino,
tornará a fera Alecto em vulto horrendo;
mas que, a ser conservado do destino,
as benignas estrelas prometendo
lhe estam o largo pasto de Ampelusa,
com o monte que em mao ponto viu Medusa.
Este prodigio grande a ninfa bela
com abundantes lagrimas recita;
porem qual a eclipsada clara estrela
que entre as outras o ceo primeiro habita,
tal coberta de negro vejo aquela
a quem só na alma toca a gram desdita.
Dá cá, Frondelio, a mão e sobe a ver
tudo o mais que eu de dor não sei dizer.
Ó triste morte, esquiva e mal olhada,
que a tantas formosuras injurias!
Áquela deusa bela e delicada
sequer algum respeito ter devias:
esta é por certo Aonia, filha amada
d’ aquele gram pastor que em nossos dias
Danubio enfrea, manda o claro Ibero,
e espanta o morador do Euxino fero.
Morreu-nos o excelente e poderoso,
que a isto está sujeita a vida humana,
doce Aonio, de Aonia caro esposo.
Ah lei dos fados aspera e tirana!
[186] Mas o som peregrino e piedoso
com que a formosa ninfa a dor engana
escuta um pouco: nota e ve, Umbrano,
quam bem que soa o verso castelhano!
Alma y primero amor del alma mía,
espíritu dichoso en cuya vida
la mía estuvo en cuanto Dios quería!
Sombra gentil de su prisión salida,
que del mundo a la patria te volviste
donde fuiste engendrada y procedida!
Recibe allá este sacrificio triste
que te ofrecen los ojos que te vieron,
si la memoria de ellos no perdiste.
Que pues los altos cielos permitieron
que no te acompañase en tal jornada
y para ornarse solo a ti quisieron,
nunca permitirán que acompañada
de mi no sea esta memoria tuya
que está de tus despojos adornada.
Ni dejará, por más que el tiempo huya,
de estar en mí con sempiterno llanto
hasta que vida y alma se destruya.
Mas tú, gentil espíritu, entretanto
que otros campos y flores vas pisando
y otras zampoñas oyes y otro canto,
agora embebecido estés mirando
allá en el empireo aquella idea
que el mundo enfrena y rige con su mando;
agora te posea Citerea
en el tercero asiento, o porque amaste
o porque nueva amante allá te sea;
agora el sol te admire, si miraste
[187] como va por los signos encendido,
las tierras alumbrando que dejaste:
si en ver estos milagros no has perdido
la memoria de mí o fué en tu mano
no pasar por las aguas del olvido,
vuelve un poco los ojos a este llano:
verás una que a ti en triste lloro
sobre este marmol sordo llama en vano.
Pero si entraren en los siglos de oro
lágrimas y gemidos amorosos
que muevan el supremo y santo coro,
la lumbre de tus ojos tan hermosos
yo la veré muy presto, y podré verte,
que a pesar de los hados enojosos
tambien para los tristes hubo muerte!
133. Oitavas sobre o desconcerto do mundo
Quem pode ser no mundo tam quieto
ou quem terá tam livre o pensamento,
quem tam experimentado ou tam discreto,
tam fora, enfim, de humano entendimento,
que ou com publico efeito ou com secreto
lhe nam revolve e espante o sentimento,
deixando-lhe o juizo quasi incerto,
ver e notar do mundo o desconcerto?
Quem ha que veja aquele que vivia
de latrocinios, mortes e adulterios,
que ao juizo das gentes merecia
perpetua pena, imensos vituperios,
se a fortuna em contrario o leva e guia,
mostrando enfim que tudo são misterios,
em alteza de estudos triunfante,
que por livre que seja não s’ espante?
[188]
Quem ha que veja aquele que tam clara
teve a vida que em tudo por perfeito
o proprio Momo ás gentes o julgara
inda quando lhe visse aberto o peito,
se a má fortuna, ao bem sómente avara,
o reprime e lhe nega seu direito,
que lhe nam fique o peito congelado
por mais e mais que seja experimentado?
Democrito dos deuses proferia
que eram só dous: a Pena e Beneficio;
segredo algum será da fantasia
de que eu achar nam posso claro indicio:
que se ambos vem por nam cuidada via
a quem os nam merece, é grande vicio
em deuses semjustiça e semrazão.
Mas Democrito o disse e Paulo não!
Dir-me-heis que se este estranho desconcerto
novamente no mundo se mostrasse,
que por livre que fosse e mui experto,
não era d’ espantar se m’ espantasse;
mas que se ja de Socrates foi certo
que nenhum grande caso lhe mudasse
o vulto, ou de prudente ou de constante,
exemplo tome dele e não m’ espante.
Parece a razão boa, mas eu digo
deste uso da fortuna tam danado
que quanto é mais usado e mais antigo,
tanto é mais estranhado e blasfemado;
porque se o ceo, das gentes tam amigo,
não dá á fortuna tempo limitado,
não é para causar mui grande espanto
que mal tam mal olhado dure tanto?
[189]
Outro espanto maior aqui m’ enlea:
que com quanto fortuna tam profana
com estes desconcertos senhorea,
a nenhuma pessoa desengana.
Não ha ninguem que assente nem que crea
este discurso vão da vida humana,
por mais que filosofe nem que entenda,
que algum pouco do mundo não pretenda.
Diogenes pisava de Platão
com seus sordidos pes o rico estrado,
mostrando outra mais alta presunção
em despresar o fausto tam presado.
Diogenes, não ves que extremos são
esses que segues de mais alto estado?
Pois se de despresar te presas muito,
ja pretendes do mundo fama e fruito.
Deixo agora reis grandes, cujo estudo
é fartar esta sede cobiçosa
de querer dominar e mandar tudo
com fama larga e pompa suntuosa;
deixo aqueles que tomam por escudo
de seus vicios e vida vergonhosa
a nobreza de seus antecessores,
e não cuidam de si que são piores.
Aquele deixo a quem do sono esperta
o gram favor do rei que serve e adora,
e se mantem desta aura falsa e incerta
que de corações tantos é senhora;
deixo aqueles qu’ estam com a boca aberta
por se encher de tesouros de hora em hora
doentes desta falsa hidropesia
que quanto mais alcança mais queria.
[190]
Deixo outras obras vans do vulgo errado
a quem não ha ninguem que contradiga
nem de outra cousa alguma é governado
que de uma opinião e usança antiga;
mas pregunto ora a Cesar esforçado,
ora a Platão divino que me diga,
este das muitas terras em que andou,
aquele de vencê-las, que alcançou?
Cesar dirá: Sou dino de memoria
vencendo povos varios e esforçados;
fui monarca do mundo, e larga historia
ficará de meus feitos sublimados.
É verdade: mas esse mando e gloria,
lograste-o por muito tempo? Os conjurados
Bruto e Cassio dirão que se venceste
enfim, enfim ás mãos dos teus morreste.
Dirá Platão: Por ver o Etna e o Nilo
fui a Sicilia, Egypto e outras partes,
só por ver e escrever em alto estilo
da natural sciencia e muitas artes.
O tempo é breve e queres consumi-lo,
Platão, todo em trabalhos? E repartes
tam mal de teu estudo as breves horas
que enfim do falso Phebo o filho adoras?
Pois logo des que vive ja apartada
a lama desta prisão terrestre e escura,
está em tamanhas cousas ocupada
que de fama que fica nada cura;
e se o corpo terreno sinta nada,
o cinico dirá, se por ventura
no campo onde lançado morto estava
de si os cães ou as aves enxotava.
[191]
Quem tam baixa tivesse a fantasia
que nunca em mores cousas a metesse
que em só levar seu gado á fonte fria
e mungir-lhe do leite que bebesse!
Quam bem-aventurado que seria,
que por mais que a fortuna revolvesse,
nunca em si sentiria maior pena
que pesar-lhe de a vida ser pequena!
Veria erguer do sol a roxa face,
veria correr sempre a clara fonte,
sem imaginar a agua donde nace
nem quem a luz oculta no horisonte;
tangendo a frauta donde o gado pace,
conheceria as ervas do alto monte:
em Deus creria, simplex e quieto,
sem mais especular algum secreto.
De um certo Trasilao se le e escreve
entre as cousas da velha antiguidade
que perdido gram tempo o siso teve
por causa de uma grave enfermidade;
e em quanto de si fora doudo esteve,
tinha por teima e cria por verdade
que eram suas das naos que navegavam
quantas no Porto Pireo ancoravam.
Por um senhor mui grande se teria,
alem da vida alegre que passava,
pois nas que se perdiam não perdia
e das que vinham salvas se alegrava.
Não tardou muito tempo quando um dia
um Crito, seu irmão, que ausente estava,
á terra chega e vendo o irmão perdido
do fraternal amor foi comovido.
[192]
Aos medicos o entrega e com aviso
o faz estar á cura refusada:
triste, que por tornar-lhe o antigo siso,
lhe tira a doce vida descansada!
As ervas apolineas de improviso
o tornam á saude ja passada;
sisudo, Trasilao ao caro irmão
agradece a vontade, a obra não.
Porque depois de ver-se no perigo
do trabalho a que o siso o obrigava
e depois de não ver o estado antigo
que a louca presunção lhe apresentava,
O inimigo irmão com cor de amigo,
para que me tiraste, suspirava,
da mais quieta vida e livre em tudo
que nunca póde ter nenhum sisudo?
Por qual senhor algum me eu trocara
ou por qual algum rei de mais grandeza?
Que me dava que o mundo se acabara
ou que a ordem mudasse a natureza?
Agora me é penosa a vida cara:
sei que cousa é o trabalho e que é tristeza
Torna-me a meu estado, que eu te aviso
que na doudice só consiste o siso!
Vedes aqui, senhor, bem claramente
como a fortuna em todos tem poder
senão só no que menos sabe e sente,
em quem nenhum desejo pode haver:
este se pode rir da cega gente,
neste não pode nada acontecer,
nem estará suspenso na balança
do temor mao, da perfida esperança.
[193]
Mas se o sereno ceo me concedera
qualquer quieto, humilde e doce estado,
onde com minhas musas só vivera,
sem ver-me em terra alhea degradado,
e ali outrem ninguem me conhecera
nem eu conhecera outro mais honrado
senão a vos, tambem como eu contente,
que bem sei que o serieis facilmente,
e ao longo de uma clara e pura fonte
que em borbulhas nacendo convidasse
ao doce passarinho que nos conte
quem da cara consorte o apartasse;
depois, cobrindo a neve o verde monte,
ao gasalhado o frio nos levasse,
avivando o juizo ao doce estudo,
mais certo manjar de alma, enfim, que tudo.
Cantara-nos aquele que tam claro
o fez o fogo da arvore febea:
a qual ele em estilo grande e raro
louvando o cristalino Sorga enfrea;
tangera-nos na frauta Sannazaro
ora nos montes, ora na area;
Passara celebrando o Tejo ufano
o brando e doce Lasso castelhano.
E comnosco tambem se achara aquela
cuja lembrança e cujo claro gesto
na alma sómente vejo, porque nela
está em essencia, puro e manifesto,
por alta influição de minha estrela,
mitigando o rigor do peito honesto,
entretecendo rosas nos cabelos
de que tomasse a luz o sol em vê-los.
[194]
E em quanto por verão flores colhesse,
ou por inverno ao fogo acomodado,
o que de mi sentira nos dissesse,
de puro amor o peito salteado,
não pedira entam eu que amor me desse
do insano Trasilao o doudo estado,
mas que ali me dobrasse o entendimento
por ter de tanto bem conhecimento.
Mas por onde me leva a fantasia?
Porque imagino em bem-aventuranças
se tam longe a fortuna me desvia
que inda me não consente as esperanças?
Se um novo pensamento amor me cria
onde o lugar, o temor, as esquivanças
do bem me fazem tam desamparado
que não pode ser mais que imaginado?
Fortuna, enfim, com o amor se conjurou
contra mi porque mais me maguasse,
amor a um vão desejo me obrigou
só para que a fortuna m’ o negasse;
o tempo a tal estado me chegou
e nele quis que a vida se acabasse,
se ha em mi acabar-se: o que eu não creo,
que até da muita vida me receo.
134. Canção
Vinde cá, meu tam certo secretario
dos queixumes que sempre ando fazendo,
papel com que a pena desafogo!
As semrazões digamos que vivendo
me faz o inexoravel e contrario
destino, surdo a lagrimas e a rogo.
[195] Lancemos agua pouca em muito fogo,
acenda-se com gritos um tormento
que a todas as memorias seja estranho!
Digamos mal tamanho
a Deus, ao mundo, ás gentes e enfim ao vento,
a quem ja muitas vezes o contei,
tanto debalde como o conto agora!
Mas ja que para errores fui nacido,
vir este a ser um deles não duvido.
E pois ja de acertar estou tam fora,
não me culpem se tambem nisto errei.
Sequer este refugio só terei:
falar e errar sem culpa livremente.
Triste quem de tam pouco está contente!
Ja me desenganei que de queixar-me
não se alcança remedio, mas quem pena
forçado lhe é gritar se a dor é grande.
Gritarei, mas é debil e pequena
a voz para poder desabafar-me,
porque nem com gritar a dor se abrande.
Quem me dará sequer que fora mande
lagrimas e suspiros infinitos
iguais ao mal que dentro na alma mora?
Mas quem pode algum’ hora
medir o mal com lagrimas e gritos?
Direi enfim aquilo que m’ ensinam
a ira, a magua e d’ elas a lembrança,
que outra dor é, por si mais dura e firme.
Chegai, desesperados, para ouvir me!
E fujam os que vivem d’ esperança
ou aqueles que nela se imaginam!
Porque amor e fortuna determinam
de lhes darem poder para entenderem
á medida dos males que tiverem.
[196]
Quando vim da maternal sepultura
de novo ao mundo, logo me fizeram
estrelas infelizes obrigado:
com ter livre albedrio m’ o não deram,
que eu conheci mil vezes na ventura
o milhor, e o pior segui forçado.
E para que o tormento conformado
me dessem com a idade, quando abrisse
inda menino os olhos brandamente,
mandam que diligente
um menino sem olhos me ferisse.
As lagrimas da infancia ja manavam
com uma saudade namorada,
o som dos gritos que no berço dava
ja como de suspiros me soava;
com o fado estava a idade concertada,
porque quando por caso me embalavam,
se de amor tristes versos me cantavam
logo me adormecia a natureza,
que tam conforme estava com a tristeza.
Foi minha ama uma fera, que o destino
não quis que mulher fosse a que tivesse
tal nome para mi, nem a haveria.
Assi criado fui porque bebesse
o veneno amoroso de menino
que na maior idade beberia,
e por costume não me mataria;
logo entam vi a imagem e semelhança
de aquela humana fera tam formosa,
suave e venenosa,
que me criou aos peitos da esperança,
de quem eu vi depois o original,
que de todos os grandes desatinos
faz a culpa soberba e soberana.
[197] Parece-me que tinha forma humana,
mas scintilava espiritos divinos:
um meneo e presença tinha tal
que se vangloriava todo o mal
na vista dela; a sombra com a viveza
excedia o poder da natureza.
Que genero tam novo de tormento
teve amor sem que fosse não sómente
provado em mi mas tudo executado!
Implacaveis durezas que ao fervente
desejo, que dá força ao pensamento,
tinham de seu proposito abalado
e corrido de ver-se injuriado.
Aqui sombras fantasticas, trazidas
de algumas temerarias esperanças,
as bem-aventuranças
tambem nelas fundadas e fingidas;
mas a dor do despreso recebido
que todo o fantasiar desatinava
estes enganos punha em desconcerto;
aqui o adivinhar e ter por certo
que era verdade quanto adivinhava,
e logo o desdizer-me de corrido,
dar ás cousas que via outro sentido
e para tudo, enfim, achar razões;
mas eram muitas mais as semrazões.
Não sei como sabia estar roubando
com os raios as entranhas que fugiam
para ela por os olhos sutilmente:
pouco a pouco invisiveis me saiam,
bem como do veo humido exhalando
está o sutil humor o sol ardente.
O gesto puro enfim e transparente,
[198] para quem fica baixo e sem valia
este nome de belo e de formoso;
o doce e piedoso
mover de olhos que as almas suspendia,
foram as ervas magicas que o ceo
me fez beber, as quais por longos anos
n’ outro ser me tiveram transformado,
e tam contente de me ver trocado
que as maguas enganava com os enganos;
e diante dos olhos punha o veo
que m’ encobrisse o mal que assi creceu,
como quem com afagos se criava
de aquele para quem criado estava.
Pois quem pode pintar a vida ausente
com um descontentar-me quanto via?
e aquele estar tam longe de onde estava,
o falar sem saber o que dizia,
andar sem ver por onde, e juntamente
suspirar sem saber que suspirava?
Pois quando aquele mal me atormentava
e aquela dor que das tartareas aguas
saio ao mundo e mais que todas doi,
que tantas vezes soi
em duras iras tomar brandas maguas?
agora com o furor da magua irado
querer e não querer deixar de amar?
E mudar n’ outra parte por vengança
o desejo privado d’ esperança
que tam mal se podia ja mudar;
agora a saudade do passado,
tormento puro, doce e maguado,
que converter fazia estes furores
em maguadas lagrimas de amores?
[199]
Que desculpas comigo só buscava
quando o suave amor me não sufria
culpa na cousa amada, e tam amada.
Eram enfim remedios que fingia
o medo do tormento que ensinava
a vida a sustentar-se de enganada.
Nisto uma parte dela foi passada,
na qual, se teve algum contentamento,
breve, imperfeito, timido, indecente,
não foi senão semente
de longo e amarissimo tormento.
Este curso contino de tristeza,
estes passos tam vanmente espalhados,
me foram apagando o ardente gosto
que tam de siso na alma tinha posto,
de aqueles pensamentos namorados
com que criei a tenra natureza,
que do longo costume da aspereza,
contra quem força humana não resiste,
se converteu ao gosto de ser triste.
Desta arte a vida em outra fui trocando:
eu não, mas o destino fero, irado;
que eu inda assi por outra a não trocara.
Fez-me deixar o patrio ninho amado,
passando o longo mar que ameaçando
tantas vezes m’ esteve a vida cara,
agora experimentando a furia rara
de Marte que nos olhos quis que logo
visse e tocasse o acerbo fruto seu,
e neste escudo meu
a pintura verão do infesto fogo;
agora peregrino, vago errante,
vendo nações, linguagens e costumes,
ceos varios, qualidades diferentes,
[200] só por seguir com passos diligentes
a ti, fortuna injusta, que consumes
as idades, levando-lhes diante
uma esperança em vista de diamante,
mas quando das mãos cai se conhece
que é fragil vidro aquilo que aparece.
A piedade humana me faltava,
a gente amiga ja contraria via
no perigo primeiro; e no segundo
terra em que pôr os pes me falecia,
ar para respirar se me negava,
e faltava-me, enfim, o tempo e o mundo.
Que segredo tam arduo e tam profundo:
nacer para viver, e para a vida
faltar-me quanto o mundo tem para ela!
E não poder perdê-la
estando tantas vezes ja perdida!
Enfim não houve transe de fortuna
nem perigos nem casos duvidosos,
injustiças de aqueles que o confuso
regimen do mundo, antigo abuso,
faz sobre os outros homens poderosos,
que eu não passasse, atado á fiel coluna
do sofrimento meu, que a importuna
perseguição de males em pedaços
mil vezes fez á força de seus braços.
Não conto tantos males como aquele
que depois da tormenta procelosa
os casos dela conta em porto ledo,
que inda agora a fortuna flutuosa
a tamanhas miserias me compele
que de dar um só passo tenho medo.
Ja de mal que me venha não me arredo
nem bem que me faleça ja pretendo,
[201] que para mi não val astucia humana:
da força soberana,
da providencia, enfim, divina pendo.
Isto que cuido e vejo ás vezes tomo
para consolação de tantos danos,
mas a fraqueza humana, quando lança
os olhos no que corre e não alcança
senão memoria dos passados anos,
as aguas que entam bebo e o pão que como
lagrimas tristes são, que eu nunca domo
senão com fabricar na fantasia
fantasticas pinturas de alegria.
Que se possivel fosse que tornasse
o tempo para tras como a memoria,
por os vestigios da primeira idade,
e de novo tecendo a antiga historia
de meus doces errores me levasse
por as flores que vi da mocidade;
e a lembrança da longa saudade
entam fosse maior contentamento,
vendo a conversação leda e suave
onde uma e outra chave
esteve de meu novo pensamento,
os campos, as passadas, os sinais,
a vista, a neve, a rosa, a formosura,
a graça, a mansidão, a cortesia,
a singela amizade que desvia
toda a baixa tenção terrena, impura,
como a qual outra alguma não vi mais.
Ah vans memorias! Onde me levais?
Ó debil coração, que inda não posso
domar bem este vão desejo vosso!
Não mais, canção, não mais, que irei falando
sem o sentir, mil anos; e se acaso
[202] te culparem de larga e de pesada,
Não pode ser, lhe dize, limitada
a agua do mar em tam pequeno vaso.
Nem eu delicadezas vou cantando
com o gosto do louvor, mas explicando
puras verdades ja por mi passadas:
oxalá foram fabulas sonhadas!
ANTONIO FERREIRA
1528-1569
135. Á morte de sua mulher
Aquele claro sol que me mostrava
o caminho do ceo mais chão, mais certo,
e com seu novo raio ao longe e ao perto
toda a sombra mortal me afugentava,
deixou a prisão triste em que cá estava:
eu fiquei cego e só, com passo incerto,
perdido peregrino no deserto
a que faltou a guia que o levava.
Assi com o espirito triste, o juizo escuro,
suas santas pisadas vou buscando
por vales, por campos e por montes.
Em toda a parte a vejo e figuro:
ela me toma a mão e vai guiando,
e meus olhos a seguem, feitos fontes.
136. Coro
Quando amor naceu
naceu no mundo vida,
claros raios ao sol, luz ás estrelas;
o ceo resplandeceu,
e de sua luz vencida,
a escuridão mostrou as cousas belas.
[203] Aquela que subida
está na terceira esfera,
do bravo mar nacida,
amor ao mundo dá, doce amor gera.
Por amor se orna a terra
de aguas e de verdura,
ás arvores dá folhas, cor ás flores,
em doce paz a guerra,
a dureza em brandura,
e mil odios converte em mil amores.
Quantas vidas a dura
morte desfaz renova,
a formosa pintura
do mundo amor a tem inteira e nova.
Ninguem tema seus fogos
e chamas furiosas:
amor é tudo, amor suave e brando,
sujeito a brandos rogos,
as aguas amorosas
dos olhos com brandura está alimpando.
Douradas e formosas
setas na aljaba soam,
á vista perigosas,
mas amor levam, dos amores voam.
Amor em doces cantos,
em doces liras soa,
torne seu brando nome este ar sereno:
fujam maguas e prantos,
o ledo prazer voe,
e claro o rio faça, o vale ameno;
no terceiro ceo toe
de amor a doce lira,
e de lá te coroe,
Castro, d’ ouro o gram Deus que amor inspira!
[204]
137. Ode a Antonio de Sá de Meneses
Eis nos torna a nacer o ano formoso,
zefiro brando e doce primavera,
eis o campo cheiroso,
eis cinge o verde louro ja a nova hera.
Ja do ar caido gera
o cristalino orvalho ervas e flores;
as Graças e os Amores,
coroados de alegria,
em doce companhia
de ninfas e pastores ao som brando
doces versos de amor vão revesando.
Apos a branda deusa do terceiro
ceo, que triunfando vai de Apolo e Marte,
e entre eles o frecheiro
o seu doce fogo onde quer reparte;
fogem de toda parte
nuvens, a neve ao sol té entam dura
se converte em brandura,
e da alta e fria serra
caindo rega a terra
agua ja clara, a cujo som adormece
toda fera serpente, e o mirto crece.
Renace o mundo e torna á forma nova
do seu dia primeiro, o sol mais puro
sua luz nos renova
e afugentando vai o inverno escuro.
O monte calvo e duro,
o vale d’ antes triste, o turvo rio,
ar tempestuoso e frio,
os tornam graciosos
aqueles amorosos
[205] olhos de Venus, faces de Cupido,
criando em toda parte um Chipre, um Gnido.
Ja deixa o fogo o lavrador, ja o gado,
da longa prisão solto, corre e salta,
roendo o verde prado,
nem agua clara nem verdura falta.
Eis tira da arvore alta
ou Progne com seu ninho ou Philomena
Titiro, e inda sem pena
cria a tenra ave ledo,
por esperar que cedo
do seu formoso dom Cloris vencida
não sofrerá ser dele em vão seguida.
Agora nos tambem nos coroemos,
ó claro Antonio, de hera, mirto e louro,
e mil odes cantemos
a branda Venus, mil a Apoio louro,
que com seu raio de ouro
a escura nuvem do teu peito aclara.
Ah quanto suspirara!
Ah como desfazendo
em tenro pranto e erguendo
os olhos a ti, Phebo, Nise triste
chamar ó sol, ó sol com magua ouviste!
Olho claro do ceo, vida do mundo,
luz que a lua e estrelas alumias,
o movedor segundo
de quantas cousas cá na terra crias,
crespo Apolo que os dias
trazes formosos e as douradas horas,
lá desse alto onde moras
com tua luz clara e santa
que o mao Saturno espanta,
torna a Antonio e conserva a luz primeira,
[206] do puro sangue a cor e a força inteira.
Os mais brandos licores, suaves çumos
das mais saudaveis plantas busca, e colhe
os mais cheirosos fumos
que Arabia em si, em si Saba recolhe,
faze que onde quer que olhe
o teu bom Sá, prazer e riso e canto
veja! Ah Phebo, a quem tanto
teu claro lume adora,
e ao Douro que inda chora
do seu passado medo a viva magua,
não negues a um sã vida, a outro clara agua!
A vida foge como ao sol a sombra,
quem poder viva em quanto uma hora tarda,
hora que espanta e assombra,
nem escusa recebe ou ponto aguarda.
Quem sua vida guarda
para outro dia? Quem no leve vento
faz firme fundamento?
Anda o ceo, volve o ano,
mostrando o desengano
desta vida inconstante e enfim mortal,
de bens escassa, prodiga em mal.
Ó meu bom Sá, em quanto nos defende
a vida breve largas esperanças,
tu ledo o spirito estende
por honestos prazeres, sans lembranças,
livre das vans mudanças
em que andam os mais em sorte ao vento postos
com os inconstantes rostos:
lá sempre um, sempre inteiro,
seguindo o verdadeiro
caminho, que o alto ceo te chama e guia,
contente vive o ano, o mes e o dia.
c. 1530-c. 1600
138. Soneto
Da branca neve e da vermelha rosa
o ceo de tal maneira derramou
no vosso rosto as cores que deixou
a rosa da manhã mais vergonhosa.
Os cabelos, de amor prisão formosa,
não d’ ouro, que ouro fino despresou,
mas dos raios do sol vo-los dourou,
do que Cintia tambem anda invejosa.
Um resplandor ardente mas suave
está nos vossos olhos derramando
que o claro deixa escuro, o escuro aclara;
a doce fala, o riso doce e grave
entre rubis e perlas lampejando
não tem comparação por cousa rara.
139. Soneto
Se toda a vida nossa é desafio,
se sobre nada tem seu fundamento,
que descuido é este meu? que errado intento?
Que pretendo? que espero? em que me fio?
Ó vida humana, folha em seco estio
levada pelo ar de qualquer vento,
Ó flor de primavera num momento
chamuscada do sol, murcha do frio!
Quando cuido no tempo atras passado
o que passei m’ espanta, o por vir temo,
no presente não sei que m’ embaraça.
Mas ainda que de ti tam alongado,
ordena tu que torne, ó Pai supremo,
este prodigo filho á tua graça!
[208]
140. Soneto
Horas breves do meu contentamento,
nunca me pareceu quando vos tinha
que vos visse tornadas tam asinha
em tam compridos dias de tormento!
Aquelas torres que fundei no vento
o vento m’ as levou que as sostinha:
do mal que me ficou a culpa é minha,
pois sobre cousas vans fiz fundamento.
Amor com brandas mostras aparece,
tudo possivel faz, tudo assegura,
mas logo no milhor desaparece.
Ó cegueira tamanha! Ó desventura!
Por um pequeno bem que desfalece
aventurar um bem que sempre dura!
141. Egloga
Cantava Alcido um dia ao som das aguas
do Lima que mais brando ali corria,
dizem que por ouvir suas doces maguas.
Sobre um curvo penedio que pendia
por cima da corrente vagarosa,
se me não lembra mal, assi dizia:
Silvia, nestes meus olhos mais formosa
que o sol de dia, que de noite a lua,
não digo lirio ja, não digo rosa,
que flor não cria o vale que da tua
formosura não tenha grande inveja:
se tam formosa es, como es tam crua?
Porque despresas, Silvia, quem deseja
mais o teu gosto só que a propria vida?
Porque t’ escondes onde te não veja?
Nem sempre no bosque espesso escondida
[209] a mansa cerva está posta em seguro,
nem sempre em raso campo é ofendida.
Vem, Silvia, ja ver neste cristal puro
teu brando parecer d’ aqui de cima
deste penedo, menos que ti duro.
Porque fazes, cruel, tam pouca estima
desta fresca ribeira, destas flores
que mansamente rega o manso Lima?
Aqui as doces aves seus amores
de um ramo em outro ramo vão cantando,
aqui se veste o campo de mil cores,
d’ aqui donde por ti estou chamando
no fundo deste pego os negros peixes
e os brancos seixos estarás contando.
Ou te queixes de mim ou te não queixes,
ou branda ou sempre irosa me respondas,
este fresco lugar, Silvia, não deixes.
Uma sombria lapa em que te escondas
do sol te mostrarei, dormirás nela
ao som do murmurar das roucas ondas:
em tanto do teu gado serei vela
e juntamente te estarei tecendo
de branca madresilva uma capela.
D’ ali indo o sol ja menos ardendo,
ao longo deste rio nos iremos,
ora uma flor, ora outra flor colhendo.
Os olhos pelo campo estenderemos,
o saudoso melro de uma banda
e o doce rouxinol d’ outra ouviremos.
Silvia soando irá na lira branda,
soará Silvia na montanha dura,
que sua dureza com teu nome abranda.
Des que deixei de ver tua formosura
ja o sol tres vezes alumiou a terra
[210] e outras tantas a deixou escura.
Qualquer lugar que em si te esconde e encerra
nunca o verei sem dor, nunca sem magua,
ou seja campo ou bosque ou vale ou serra.
Achei de duas rolas nesta fragua
os tenros filhos sobre um freixo antigo
que tem suas raizes dentro na agua.
Saltou a nossa Filis ja comigo
com dadivas e rogos que lh’ os desse:
Não trabalhes em vão, Filis, lhe digo.
Tam corrida se foi que se soubesse
onde eles ora estam, tenho por certo
que m’ os furtasse logo se podesse;
mas não os pode ver senam de perto,
que, alem do freixo estar de agua cercado,
de uma verde parreira está coberto.
Silvia, teus hão de ser, perde o cuidado,
eu os vigiarei até que venhas
milhor do que vigio este meu gado.
E qual fruta haverá que tu não tenhas,
que se crie em mimosa e culta planta
ou na dura que nace em duras brenhas?
Inda que tua crueza seja tanta,
descanso me será qualquer trabalho,
que tudo vence amor, tudo quebranta.
As douradas maçãs no mesmo galho,
doces e roxas uvas pela fria
colherei para ti cheas de orvalho.
Isto todo a seu tempo te daria
e outras cousas mais, com que t’espero
ha tantos dias ja, de dia em dia,
que não abranda amor teu peito fero,
bem fero e bem cruel mas bem formoso,
pois sabe quanto peno e quanto quero.
[211] Mil vezes meu esprito saudoso
de mim se parte e deixa o corpo frio,
do que deseja mais mais duvidoso.
Mil vezes de mil lagrimas um rio
banhando vai a face descorada,
outras tantas se falo desvario.
De leves sombras fica salteada
esta alma que lá trazes não sei onde,
nos teus formosos olhos pendurada,
quando chamo por ti, que me responde
a mesma voz na vale onde em vão grito,
cuido que outrem te chama e que s’ esconde.
Ali com nova força, novo esprito,
com ira vou buscando quem nomea
teu doce nome no meu peito escrito.
Se com suave som brando menea
um leve e brando vento a folha leve,
se fere a onda crespa a branca area,
ouvir-te me parece. Ah gosto breve!
Eis este engano passa, eis n’ outro caio:
quem enganos de amor estranhar deve?
Quando em bosque escuro um claro raio
por entre a basta rama resplandece,
ali me enlevo todo, ali desmaio:
dos teus serenos olhos me parece
aquela viva luz que se me nega,
em cuja ausencia o sol se m’ escurece.
Envolto em laços d’ outro amor m’ entrega,
aquele imaginar sempre sobejo
ali vista me dá, ali me cega.
Que planta posso ver, que pedra vejo,
que lirio ou que rosa ou neve ou fogo
onde te não figure o meu desejo?
Amor anda de mim fazendo jogo;
[212] tu, Silvia, muito mais, pois te não movem
tantas lagrimas tristes, tanto rogo.
Tuas frias entranhas inda provem,
porem mais brandamente, as chamas vivas
que nestas minhas de contino chovem.
Porque foges de mim, porque m’ esquivas?
que não ha cousa aqui que não te aguarde,
té aguas deste rio fugitivas?
Se tu viesses, Silvia, inda esta tarde
verias lá no mar nuves rosadas
por entre as quais o sol mais brando arde,
verias destas humidas moradas
sair as brancas ninfas saudosas
de mil alegres flores coroadas,
e qual de roxos lirios, qual de rosas
esmaltaria teu puro e crespo ouro,
tam ledas de te ver quanto invejosas.
E eu veria os olhos por que moiro,
veria esse coroado e alvo rosto,
da maior formosura o mor tesouro.
Se todo meu prazer, todo meu gosto
depende de ti só que vas fugindo,
não ves em qual estremo me tens posto?
Não ves que vai a magua consumindo
a vida em duvidosas esperanças?
Ah doudo Alcido! Silvia está-se rindo,
e tu de chamar Silvia inda não cansas!
[213]
FREI AGOSTINHO DA CRUZ
1540-1619
142. A Nosso Senhor
Quando será, Senhor, que desatado
deste peso mortal convosco esteja,
e vendo esta alma em vos o que deseja
veja quanto de vos tem desejado?
Que inda que ser não pode coroado
quem valerosamente não peleja,
basta, por muito mais fraco que seja,
quererdes vos por mim ter pelejado.
Aqui se fortifica a confiança,
aqui se certifica meu desejo,
que quem muito deseja muito alcança;
e se pena me dá, se me faz pejo
o sentimento grave da tardança,
desejando acharei o que desejo.
143. Descanso
Tempo foi que pastava neste prado
bem fora de cuidar que poderia
tornar a ver-me nele inda algum dia
de tantos mil cuidados descuidado:
o Senhor que me trouxe a tal estado
quando castigos graves merecia,
dando-me muitos dias do que pedia,
para sempre jamais seja louvado!
Estas aguas correntes, estas flores,
estes bosques cobertos de verdura,
os passarinhos neles escondidos,
aqui lhe dem comigo mil louvores!
Sem fim o louve toda a criatura:
não sintam outra cousa meus sentidos!
[214]
FERNAM ALVAREZ DO ORIENTE
1540?-1595?
144. Amor e Morte
Obrando amor, mas em meu dano forte,
só nele quis mostrar potencia rara,
em não querer que a mão do fado avara
um dia me outorgasse alegre sorte.
Da Parca dura assim temi que o corte
com a vida a fe da alma me acabara;
mas ah que é semrazão injusta e clara
que o que começa amor acaba a morte!
E como a pena que me traz cansado
tem feito na alma eterna eterno assento,
estou num triste mas seguro estado:
que se amor não der fim ao meu tormento,
nem fortuna remedio a meu cuidado,
nem morte mudará meu pensamento.
145. Florimonte
Armada de aspereza, minha estrela
a nova dor me leva e me encaminha,
mas se uma gloria vi perder-se asinha
foi por quem a perdi gloria perdê-la.
Sucede nova dor, nova querela
á liberdade que gosado tinha:
não sei remedio dar á magua minha,
e quem lh’ o pode dar não sabe dela.
Que alivio logo em tormento espero
se a que m’ o causa na alma não o sente
senam se o ve nos olhos com que o vejo?
Porem, ah doce amor, eu antes quero
passar convosco a vida descontente
que contente vivir sem meu desejo.
c. 1560-1635?
146. A Nosso Senhor
Ó tu de puro amor, Deus, fonte pura,
Ó paternal bondade mais que humana,
Ó Deus, luz eterna e soberana,
Deus meu, nova e antiga formosura:
não pode haver sem ti cousa segura,
pois o seguro ser de ti só mana;
como está fora de si, como se engana
quem fora de ti bem algum procura!
Sem ti caminha vago o pensamento,
sem ti para mor mal é toda gloria,
sem ti coberto estou de escuridade;
mas em ti fixa está minha memoria,
em ti repousa meu entendimento,
em ti se satisfaz minha vontade.
ANONIMO
16th c.
147. Soneto em que cotejando o estado livre e
namorado julga o segundo por milhor.
Ponho-me a contemplar na fantasia
quando me vi em mais ditoso estado,
se agora que me vejo namorado,
se quando deste amor livre vivia:
entam destes cuidados só fugia,
tendo por riso a vida com cuidados,
agora pesaroso do passado
tenho por gloria aquilo que temia.
Bem vejo que era vida deleitosa
aquela que passava sem temores
quando os gostos de amor tinha por vento,
mas vendo agora Silvia tam formosa
julgo as cousas presentes por milhores
e as antigas por sombra de tormento.
[216]
148. Ao Rio Tejo
Formoso Tejo meu, quam diferente
te vejo e vi, me ves agora e viste:
turvo te vejo a ti, tu a mim triste,
claro te vi eu ja, tu a mim contente;
a ti foi-te trocando a grossa enchente
a quem teu largo campo não resiste,
a mim trocou-me a vista em que consiste
o meu vivir contente ou descontente.
Ja que somos no mal participantes,
sejamo-lo no bem. Ó quem me dera
que fossemos em tudo semelhantes!
La virá entam a fresca primavera:
tu tornarás a ser quem eras d’ antes,
eu não sei se serei quem d’ antes era.
FRANCISCO RODRIGUEZ LOBO
c. 1580-1622
149. Vilancete
Descalça vai para a fonte
Lianor pela verdura,
vai formosa e não segura.
A talha leva pedrada,
pucarinho de feição,
saia de cor de limão,
beatilha soqueixada.
Cantando de madrugada
pisa as flores na verdura,
vai formosa e não segura.
[217]
Leva na mão a rodilha
feita da sua toalha,
com uma sustenta a talha,
ergue com outra a fraldilha:
mostra os pes por maravilha
que a neve deixam escura,
vai formosa e não segura.
As flores por onde passa,
se o pe lhe acerta de pôr,
ficam de inveja sem cor
e de vergonha com graça:
qualquer pegada que faça
faz florecer a verdura,
vai formosa e não segura.
Não-na ver o sol lhe val
por não ter novo inimigo,
mas ela corre perigo
se na fonte se ve tal.
Descuidada deste mal
se vai ver na fonte pura,
vai formosa e não segura.
150. Ja nace o belo dia
Ja nace o belo dia,
principio do verão formoso e brando,
que com nova alegria
estam denunciando
as aves namoradas,
dos floridos raminhos penduradas,
Ja abre a bela Aurora
com nova luz as portas do Oriente
e mostra a linda Flora
o prado mais contente,
[218] vestido de boninas
aljofradas de gotas cristalinas.
Ja o sol mais formoso
está ferindo as aguas prateadas,
e Zefiro queixoso
ora as mostra encrespadas
á vista dos penedos,
ora sobre elas move os arvoredos.
De reluzente area
se mostra mais formosa a rica praia,
cuja riba se arrea
do alamo e da faia,
do freixo e do salgueiro,
do ulmo, da aveleira e do loureiro.
Ja com rumor profundo
não soa o Lis nos montes seus vizinhos,
antes no claro fundo
mostra os alvos seixinhos
e os peixes que nas veas
deixam tremendo a sombra nas areas.
Ja sem nuvens medonhas
se mostra o ceo vestido de outras cores,
ja se ouvem as sanfonhas
e frautas dos pastores
que vão guiando o gado
pela fragosa serra e pelo prado.
Ja nas largas campinas
e nas verdes decidas dos outeiros
ao som das sanfoninas
cantam os ovelheiros,
em quanto os gados pacem
as mimosas ervinhas que renacem.
Sobre a tenra verdura
agora os cabritinhos vão saltando,
[219] e sobre a fonte pura
passa a noite cantando
o rouxinol suave
com saudoso acento agudo e grave.
Diana mais formosa
sem ventos sobre as aguas aparece,
e faz que a noite airosa
tam clara resplandece
á vista das estrelas
que se envergonha o sol de inveja delas.
Tudo nesta mudança
tambem de novo cobra novo estado,
qual em sua esperança
e qual em seu cuidado
acha contentamento,
qual milhora na vida o pensamento.
151. Endechas
Sofrei, coração,
vosso sentimento,
vingai-vos dos olhos
que a culpa tiveram;
quanto milhor fora
enganar ao tempo
que buscar ventura
em gostos alheos!
Para que são bens
que acabam tam presto?
Para que é buscâ-los
quem sabe perdê-los?
Cuidados de longe
matam de mui perto,
que acorda a lembrança
contino o desejo;
[220] amor tam constante
tam mal satisfeito,
fe tam mal pagada
ja agora quebremos:
seca a esperança
cansa o sofrimento,
fiz força atégora
mas ja não me atrevo.
Qualquer sombra van
engana o desejo,
e tudo são sombras,
porque amor é cego.
Ah quem nunca vira
por não ver tam cedo
quantos desenganos
vem sobre um receo.
Ai triste que canso
e não me arrependo
nem deixo meu mal
com quanto o pragueijo!
Gostos, alegrias,
glorias, passatempos,
se vos não possuo
tambem vos engeito:
mais quero meu mal
pelo bem que quero
que a vossos enganos
porque vos conheço;
quero de meus bens
o mal que me veio,
deixai-me sentî-lo
pois tambem vos deixo.
[221]
SOROR VIOLANTE DO CEO
1601-1693
152. Vilhancico
Saudade minha,
quando vos veria?
Ides-me fugindo,
deixais-me penando,
vos partis triunfando,
eu fico sentindo.
Partis-me partindo
coração e vida;
saudade minha,
quando vos veria?
Quando meu cuidado
verei tam contente
que logre presente
quem choro apartado?
Ai que alegre estado
eu convosco tinha!
Saudade minha,
quando vos veria?
Quando minhas glorias
verei restauradas
sem as ter livradas
só nestas memorias?
Ai quantas vitorias
eu convosco tinha!
Saudade minha,
quando vos veria?
Quando o bem que aguardo
que vos segue amando
verei neste quando
que a ser logo tarda?
[222] Mas se o ceo vos guarda
com tal companhia,
saudade minha
quando vos veria?
D. FRANCISCO MANUEL DE MELO
1608-1666
153. Soneto
Quantas vezes conheço o meu cuidado
e contemplo na duvida que o espera,
tantas e muitas mais dele quisera
antes ser despedido que enganado.
Torno a cuidar depois que inda apartado
quem me assegura a mi que o estivera,
se para sempre amar sempre é uma era,
para sempre temer sempre um estado?
Ja propos de passar o mundo a esmo
pois no tempo, lugar, fe, gosto e morte
a fraude é certa e nunca conhecida.
Vos que sabeis de mi mais do que eu mesmo
ensinai-me a viver com minha sorte,
fareis de todo vossas sorte e vida.
154. Responde a um amigo que mandava preguntar
a vida que fazia na sua prisão.
Casinha despresivel, mal forrada,
treva lá dentro mais que inferno escura,
porta só para entrar, logo fechada,
cama que é potro, mesa destroncada,
pulga que por picar faz matadura,
cão só para agourar, rato que fura,
candea nem com os dedos atiçada;
[223] grilhão que vos asusta eternamente,
negro boçal e mais boçal ratinho,
que mais vos leva que vos traz da praça;
sem amor, sem amigo, sem parente;
quem mais se doi de vos diz: Coitadinho!
Tal vida levo: santo prol me faça!
SOROR MARIA DO CEO
1658-1753?
155. Dorotea a Teofilo
D. Adonde vas, o Filo sem ventura,
dize, por este campo descuidado?
T. Vou por aí a zombar de teu cuidado
quando te vejo nessa prisão dura.
D. Ó praza a Deus te piques entre as flores
porque saibas quais são os meus amores.
Adonde vas, pastor sem mais sentido
que o de não ser amante nem amado?
T. A ser na liberdade bem ganhado
só por não ser nas flores bem perdido.
D. Ó praza a Deus que aches entre as rosas
flores ferinas, setas amorosas.
Adonde vas, me dize, e sabe antes
que te murmura aquela fonte pura.
T. Vou a não ter mais fe nesta verdura
que a que ensinam as rosas inconstantes.
D. Ó praza a Deus te digam as boninas
os misterios da fe por rosas trinas.
Adonde vas, pastor sem lealdade,
como quem seu delito não recea?
T. Ao som que me faz uma cadea
vou a cantar de minha liberdade.
[224] D. Ó praza a Deus, pois ouço tal despreso,
que nas silvas das rosas fiques preso.
Adonde vas sem afeição de vida
quando um a vida quer para o que ama?
T. Vou por aí donde a sorte me chama,
a querer só a vida para a vida.
D. Ó praza a Deus te encontre o lobo forte,
dando-te á dura vida doce morte.
Adonde vas, se estrelas superiores
a amar te chamam pelas flores belas?
T. Vou só por desmentir essas estrelas
a pisar vingativo nessas flores.
D. Ó praza a Deus que aches nelas certo
não o aspid dormido, amor desperto!
DOMINGOS DOS REIS QUITA
1728-1770
156. Á destruição dos templos de Lisboa pelo
terremoto
Por castigar, Senhor, nossos insultos,
os gloriosos templos destruiste:
como a tam grande estrago reduziste
dos proprios santos os sagrados vultos?
Que é isto, imenso Deus, deixas sem cultos
a hostia em que teu puro corpo existe?
Mas o que em nossas culpas só consiste
a causa de segredos tam ocultos!
Para milhor ficarmos advertidos
de nossos atrocissimos pecados
deixaste teus altares destruidos,
pois quisestes, por ver-nos castigados
antes vê-los a cinzas reduzidos
que por nossas ofesas profanados.
[225]
ANTONIO DINIZ DA CRUZ E SILVA
1731-1799
157. Flores tam lindas
Em seus cabelos
negras violas
tem o meu bem:
nas mãos pequenas
tem azucenas
e lirios cem.
Flores tam lindas
Abril não tem.
Em sua boca
vermelhos cravos
abrir se vem:
purpureas rosas
tem nas formosas
faces tambem.
Flores tam lindas
Abril não tem.
No niveo seo
ó que de flores
brotando vem!
Brancos jasmins,
mil mogorins,
lirios tambem.
Tam lindas flores
Abril não tem.
Flores tam frescas
ó quem colhera!
ó ceos, ó quem!
Mas mil amores
tam frescas flores
em guarda tem.
Quem as colhera!
ó ceos, ó quem!
[226]
JOÃO XAVIER DE MATTOS
† 1789
158. Soneto
Pos-se o sol: como ja na sombra fea
do dia pouco a pouco a luz desmaia!
E a parda mão da noite, antes que caia,
de grossas nuvens todo o ar semea.
Apenas ja diviso a minha aldea,
ja do cipreste não distingo a faia.
Tudo em silencio está: só la da praia
se ouvem quebrar as ondas pela area.
Com a mão na face a vista ao ceo levanto,
e cheo de mortal melancolia
nos tristes olhos mal sustento o pranto:
e se inda algum alivio ter podia
era ver esta noite durar tanto
que nunca mais amanhecesse o dia!
PEDRO ANTONIO CORRÊA GARÇÃO
1724-1772
159. Cantata
Ja no roxo Oriente branqueando
as prenhes velas da troiana frota
entre as vagas azues do mar dourado
sobre as azas dos ventos se escondiam.
A miserrima Dido
pelos paços reais vaga ululando:
com os turvos olhos inda em vão procura
o fugitivo Eneas,
só ermas ruas, só desertas praças
a recente Cartago lhe apresenta;
com medonho fragor na praia nua
fremem de noite as solitarias ondas,
[227] e nas douradas grimpas
das cupolas soberbas
piam nocturnas agoureiras aves.
Do marmoreo sepulcro
atonita imagina
que mil vezes ouviu as frias cinzas
do defunto Sicheo com debeis vozes
suspirando chamar: Elisa! Elisa!
D’ Orco aos tremendos numens
sacrificios prepara,
mas viu esmorecida
em torno dos thuricremos altares
negra escuma ferver nas ricas taças,
e o derramado vinho
em pelagos de sangue converter-se.
Frenetica delira,
palido o rosto lindo,
a madeixa sutil desentrançada;
ja com tremulo pe entra sem tino
no ditoso aposento
onde do infido amante
ouviu enternecida
maguados suspiros, brandas queixas.
Ali as crueis Parcas lhe mostraram
as iliacas roupas que pendentes
do talamo dourado descobriam
o lustroso pavez, a teucra espada.
Com a convulsa mão subito arranca
a lamina fulgente da bainha
e sobre o duro ferro penetrante
arroja o tenro cristalino peito;
e em borbotões de espuma murmurando
o quente sangue da ferida salta,
de roxas espadanas rociadas
[228] tremem da sala as doricas colunas.
Tres vezes tenta erguer-se,
tres vezes desmaiada sobre o leito
o corpo revolvendo, ao ceo levanta
os macerados olhos.
Depois, atenta na lustrosa malha
do profugo dardanio,
estas ultimas vozes repetia,
e os lastimosos lugubres acentos
pelas aureas abobadas voando
longo tempo depois gemer se ouviram:
Doces despojos
tam bem logrados
dos olhos meus,
em quanto os fados,
em quanto Deus
o consentiam:
da triste Dido
a alma aceitai,
destes cuidados
me libertai!
Dido infelice
assaz viveu:
de alta Cartago
o muro ergueu.
Agora nua
ja de Caronte
a sombra sua
na barca fea
de Flegetonte
a negra vea
surcando vai!
[229]
NICOLAU TOLENTINO DE ALMEIDA
1741-1811
160. Os toucados altos
Chaves na mão, melena desgrenhada,
batendo o pe na casa, a mãi ordena
que o furtado colchão, fofo e de pana,
a filha o ponha ali ou a criada.
Á filha, moça esbelta e aperaltada,
lhe diz com a doce voz que o ar serena:
Sumiu-se-lhe um colchão? É forte pena!
Olhe não fique a casa arruinada!
Tu respondes-me assim? Tu zombas de isto?
Tu cuidas que por ter pai embarcado
ja a mãi não tem mãos? E dizendo isto
arremete-lhe á cara e ao penteado;
eis senão quando, caso nunca visto,
sai-lhe o colchão de dentro do toucado!
161. Deitando um cavalo á margem
Vai, misero cavalo lazarento,
pastar longas campinas livremente!
Não percas tempo em quanto t’ o consente
de magros cães faminto ajuntamento.
Esta sela, teu unico ornamento,
para sinal de minha dor vehemente,
de torto prego ficará pendente,
despojo inutil do inconstante vento.
Morre em paz! Que em havendo algum dinheiro
hei de mandar em honra de teu nome
abrir em negra pedra este letreiro:
Aqui piedoso entulho os ossos come
do mais fiel, mais rapido sendeiro,
que fora eterno a não morrer de fome.
[230]
MANUEL MARIA DE BARBOSA DU BOCAGE
1765-1805
162. Á lamentavel catastrofe de D. Inés de
Castro
Da triste, bela Inés inda os clamores
andas, echo chorosa, repetindo;
inda aos piedosos ceos andas pedindo
justiça contra os impios matadores;
ouvem-se ainda na Fonte dos Amores
de quando em quando as naiades carpindo;
e o Mondego, no caso reflectindo,
rompe irado as barreiras, alaga as flores;
inda altos hinos o universo entoa
a Pedro, que da morta formosura
convosco, amores, ao sepulcro voa.
Milagre de beleza e de ternura!
Abre, dece, olha, geme, abraça e coroa
a malfadada Inés na sepultura.
163. Despedidas ao Tejo
Não mais, Ó Tejo meu formoso e brando,
á margem fertil de gentis verdores,
terás d’ alta Ulissea um dos cantores
suspiros no aureo metro modulando:
rindo não mais verá, não mais brincando
por entre as ninfas e por entre as flores
o coro divinal de nus amores,
dos zefiros azuis o afavel bando.
Com a frente ja sem mirto e ja sem louro
o arrebata de rojo a mão da sorte
ao clima salutar e á margem de ouro:
ei-lo em fraguas de horror, sem luz, sem norte;
soa de aqui, de ali piado agouro:
sois vos, desterro eterno, ermos da morte!
[231]
164. Contraste entre a vida campestre e a das
cidades
Nos campos o vilão sem sustos passa,
inquieto na corte o nobre mora:
o que é ser infeliz aquele ignora,
este encontra nas pompas a desgraça;
aquele canta e ri, não se embaraça
com essas cousas vans que o mundo adora,
este, ó cega ambição, mil vezes chora
porque não acha bem que o satisfaça;
aquele dorme em paz no chão deitado,
este no eburneo leito precioso
nutre, exaspera velador cuidado,
triste, sai do palacio majestuoso:
se has de ser cortesão e desgraçado
antes ser camponez e venturoso!
165. Á decadencia do imperio portugués na
Asia
Por terra jaz o emporio do Oriente
que do rigido Afonso o ferro, o raio
ao gram filho ganhou do gram sabaio,
envergonhando o deus armipotente;
Caiu Goa, terror antigamente
do naire vão, do perfido malaio,
de barbaras nações! Ah que desmaio
apaga o marcio ardor da lusa gente?
Ó seculos de herois! Dias de gloria!
Varões excelsos que a pesar da morte
viveis na tradição, viveis na historia!
Albuquerque terrivel, Castro forte,
Meneses, e outros mil, vossa memoria
vinga as injurias que nos faz a sorte.
[232]
166. Contrição
Meu ser evaporei na lide insana
do tropel das paixões que me arrastava:
Ah cego, eu cria; ah misero, eu sonhava
em mim quasi imortal a essencia humana!
De que inumeros sois a mente ufana
existencia falaz me não dourava!
Mas eis sucumbe natureza escrava
ao mal que a vida em sua orgia dana:
prazeres, socios meus e meus tiranos,
esta alma que sedenta em si não coube,
no abismo vos sumiu dos desenganos.
Deus! Ó Deus! Quando a morte á luz me roube,
ganhe um momento o que perderam anos:
saiba morrer o que viver não soube!
JOÃO BAPTISTA, VISCONDE DE ALMEIDA GARRETT
1799-1854
167. Não es tu
Era assim: tinha esse olhar,
a mesma graça, o mesmo ar;
corava da mesma cor
aquela visão que eu vi
quando eu sonhava de amor,
quando em sonhos me perdi.
Toda assim: o porte altivo,
o semblante pensativo,
e uma suave tristeza
que por toda ela decia
como um veo que lhe envolvia,
que lhe adoçava a beleza.
[233]
Era assim: o seu falar,
ingenuo e quasi vulgar,
tinha o poder da razão
que penetra, não seduz;
não era fogo, era luz
que mandava ao coração.
Nos olhos tinha esse lume,
o seo o mesmo perfume,
um cheiro a rosas celestes,
rosas brancas, puras, finas,
viçosas como boninas,
singelas sem ser agrestes.
Mas não es tu, ai não es:
toda a ilusão se desfez.
Não es aquela visão que eu vi,
não es a mesma visão,
que essa tinha coração;
tinha, que eu bem lh’ o senti!
168. Os cinco sentidos
São belas, bem o sei, essas estrelas,
mil cores divinais tem essas flores:
mas eu não tenho, amor, olhos para elas;
em toda a natureza
não vejo outra beleza
senão a ti, a ti!
Divina, ai sim! será a voz que afina
saudosa na ramagem densa, umbrosa;
será: mas eu do rouxinol que trina
não ouço a melodia
nem sinto outra harmonia
senão a ti, a ti!
[234]
Respira na aura que entre as flores gira
celeste incenso de perfume agreste;
sei, não sinto: minha alma não aspira
não percebe, não toma
senão o doce aroma
que vem de ti, de ti!
Formosos são os pomos saborosos,
é um mimo de nectar o racimo;
c cu tenho fome e sede, sequiosos,
famintos meus desejos
estam, mas é de beijos
e só de ti, de ti!
Macia deve a relva luzidia
do leito ser por certo em que me deito:
mas quem ao pe de ti, quem poderia
sentir outras caricias,
tocar noutras delicias
senão em ti, em ti!
A ti, ai a ti só os meus sentidos,
todos num confundidos,
sentem, ouvem, respiram,
em ti, por ti deliram,
em ti a minha sorte,
a minha vida em ti,
e quando venha a morte
será morrer por ti!
169. O Destino
Quem disse á estrela o caminho
que ela ha de seguir no ceo?
A fabricar o seu ninho
como é que a ave aprendeu?
[235] Quem diz á planta: Florece,
e ao mudo verme que tece
sua mortalha de seda
os fios quem lh’ os enreda?
Ensinou alguem á abelha
que no prado anda a zumbir
se á flor branca ou se á vermelha
o seu mel ha de ir pedir?
Que eras tu meu ser, querida,
teus olhos a minha vida,
teu amor todo o meu bem,
ai, não m’ o disse ninguem.
Como a abelha corre ao prado,
como no ceo gira a estrela,
como a todo o ente o seu fado
por instinto se revela,
eu no teu seo divino
vim cumprir meu destino;
vim, que em ti só sei viver,
só por ti posso morrer.
170. Ignoto Deo
Creio em ti, Deus, a fe viva
de minha alma a ti se eleva;
es—o que es não sei: deriva
meu ser do teu, luz e treva
em que indistintas se envolve
este espirito agitado,
de ti vem, a ti devolve.
O nada, a que foi roubado
[236] pelo sopro criador,
tudo o mais o ha de tragar:
só vive de eterno ardor
o que está sempre a aspirar
ao infinito de onde veio.
Beleza es tu, luz es tu,
verdade es tu só. Não creio
senão em ti. O olho nu
do homem não ve na terra
mais que a duvida, a incerteza,
a forma que engana e erra:
essencia, a real beleza,
o puro amor, o prazer
que não fatiga e não gasta
só por ti os pode ver
o que inspirado se afasta,
ignoto Deus, das ronceiras
vulgares turbas, despidos
das cousas vans e grosseiras,
sua alma, razão, sentidos,
a ti se dão, em ti vida
e por ti vida tem. Eu consagrado
a teu altar me prostro e a combatida
existencia aqui ponho, aqui votado
fica este livro, confessão sincera
da alma que em ti voou e em ti só espera.
171. Cascaes
Acabava ali a terra
nos derradeiros rochedos,
a deserta, arida serra
por entre os negros penedos
só deixa viver mesquinha
triste pinheiro maninho.
[237]
E os ventos despregados
sopravam rijos na rama,
e os ceos turvios, anuviados,
o mar que incessante brama:
tudo ali era braveza
da selvagem natureza.
Aí na quebra do monte,
entre uns juncos mal medrados
seco o rio, seca a fonte,
ervas e matos queimados,
aí nessa bruta serra,
aí foi um ceo na terra.
Ali sós no mundo, sós,
santo Deus! como vivemos!
Como eramos tudo nos
e de nada mais soubemos!
Como nos folgava a vida,
de tudo o mais esquecida!
Que longos beijos sem fim!
Que falar dos olhos mudo!
Como ela vivia em mim!
Como eu tinha nela tudo,
minha alma em sua razão,
meu sangue em seu coração!
Os anjos aqueles dias
contaram na eternidade
que essas horas fugidias,
seculos na intensidade,
por milenios marca Deus
quando os dá aos que são seus.
[238]
Ai sim! foi a tragos largos,
longos, fundos que a bebi,
do prazer a taça: amargos,
depois, depois os senti,
os travos que ela deixou,
mas como eu ninguem gosou.
Ninguem, que é preciso amar
como eu amei, ser amado
como eu fui, dar e tomar
do outro ser a quem se ha dado
toda a razão, toda a vida
que em nos se anula perdida.
Ai, ai, que pesados anos
tardios depois vieram!
Ó que fatais desenganos
ramo a ramo a desfizeram,
a minha choça na serra,
lá onde se acaba a terra.
Se o visse—não quero vê-lo,
aquele sitio encantado:
certo estou não conhecê-lo,
tam outro estará mudado,
mudado como eu, como ela
que a vejo sem conhecê-la.
Inda ali acaba a terra,
mas ja o ceo não começa,
que aquela visão da serra
sumiu-se na treva espessa,
e deixou nua a tristeza
d’ essa agreste natureza.
[239]
ANTONIO FELICIANO DE CASTILHO
1800-1875
172. A Fonte dos Amores
Fonte mais pura que o lustroso vidro,
mais que o vivo cristal que as rochas veste,
ó de inocentes miseros amores
outr’ ora testemunha,
Com que verso que iguale o que mereces
cantarei dignamente as aguas tuas
e a relva que te borda a fresca terra
e as flores que a matizam?
Em que verso milhor folgas que entoe
digno louvor ás arvores anosas
que te cercam beneficas, lançando
amiga sombra aos vates?
Se outras cordas minha lira ornasse
de Maia o filho, o aligero Mercurio,
se novos sons na minha voz creassem
as ondas de Aganippe,
entam celebraria os nobres seixos
onde o sangue de Inés o tempo adora,
onde o sangue de Inés inda hoje arranca
o pranto a amor e ás ninfas.
Os zefiros e as auras neste sitio,
sem que os ais da infeliz jamais esqueçam,
tristes movendo a tremula folhagem
saudade doce avivam.
As aguas tuas e as visinhas letras,
sobre as quais cada dia amor suspira,
o sangue inda recente, os velhos troncos,
tudo te faz formosa.
[240]
Corre, ó fonte das lagrimas, ah sempre
aos ternos corações de amantes tristes
corras grata e suave e tenhas d’ eles
os cultos que te sagro!
ALEXANDRE HERCULANO E ARAUJO
1810-1877
173. A Cruz Mutilada
Amo-te, ó cruz, no vertice firmada
de esplendidas igrejas;
amo-te quando á noite, sobre o campo,
junto ao cipreste alvejas;
amo-te sobre o altar, onde entre incensos
as preces te rodeam;
amo-te quando em prestito festivo
as multidões te hasteam;
amo-te erguido no cruzeiro antigo,
no adro do presbiterio;
quando o morto, impressa no ataude,
guias ao cemiterio;
amo-te, ó cruz, até quando no vale
negrejas triste e só,
nuncia do crime a que deveu a terra
do assassinado o pó;
porem quando mais te amo,
ó cruz do meu Senhor,
é se te encontro á tarde
antes de o sol se pôr,
na clareira da serra
que o arvoredo assombra,
quando á luz que fenece
se estira a tua sombra,
[241] e o dia ultimos raios
com o luar mistura,
e o seu hino da tarde
o pinheiral murmura.
E eu te encontrei num alcantil agreste
meo quebrada, ó cruz. Sósinha estavas,
ao pôr do sol e ao elevar-se a lua
detras do calvo serro. A soledade
não te póde valer contra a mão impia
que te feriu sem dó. As linhas puras
de teu perfil, falhadas, tortuosas,
ó mutilada cruz, falam de um crime,
sacrilegio brutal e ao impio inutil!
A tua sombra estampa-se no solo
como a sombra de antigo monumento
que o tempo quasi derrocou truncado.
No pedestal musgoso, em que te ergueram
nossos avós, eu me assentei. Ao longe
do presbiterio rustico mandava
o sino os simples sons pelas quebradas
da cordilheira, anunciando o instante
da Ave Maria, da oração singela
mas solene, mas santa, em que a voz do homem
se mistura nos canticos saudosos
que a natureza envia ao ceo no extremo
raio do sol, passando fugitivo
na tangente deste orbe, ao qual trouxeste
liberdade e progresso e que te paga
com a injuria e o desprezo e que te inveja
até na solidão o esquecimento!
Foi da ciencia incredula secterio
acaso, ó cruz da serra, o que na face
afrontas te gravou com mão profana?
[242] Não! Foi o homem do povo, a quem consolo
na miseria e na dor constante has sido
por bem dezoito seculos: foi esse
por cujo amor surgias qual remorso
nos sonhos do abastado ou do tirano,
bradando esmola a um, piedade ao outro.
Ó cruz, se desde Golgota não foras
simbolo eterno de uma crença eterna,
se a nossa fe em ti fosse mentida,
dos opressos de outrora os livres netos
por sua ingratidão dignos de oprobrio,
se não te amassem, ainda assim seriam;
mas es nuncia do ceo: e eles te insultam,
esquecidos das lagrimas perenes
por trinta gerações, que guarda a campa,
vertidas aos teus pes nos dias torvos
do seu viver de escravidão! Deslumbram-se
de que, se a paz domestica, a pureza
do leito conjugal bruta violencia
não vai contaminar, se a filha virgem
do humilde camponés não é ludibrio
do opulento, do nobre, ó cruz, t’ o devem;
que por ti o cultor de ferteis campos
colhe tranquilo da fatiga o premio,
sem que a voz de um senhor, qual d’antes dura,
lhe diga: É meu, e es meu. A mim deleites,
liberdade, abundancia; a ti, escravo,
o trabalho, a miseria, unido á terra
que o suor dessa fronte fertilisa,
em quanto, em dia de furor ou tedio,
não me apraz com teus restos fecundâ-la.
Quando calada a humanidade ouvia
este atroz blasfemar, tu te elevaste
[243] lá do Oriente, ó cruz, envolta em gloria,
e bradaste tremenda ao forte, ao rico:
Mentira! E o servo alevantou os olhos,
onde a esperança scintilava, a medo,
e viu as faces do senhor retintas
em palidez mortal e errar-lhe a vista
trepida, vaga: a cruz no ceo do Oriente
da liberdade anunciava a vinda.
Cansado, o ancião guerreiro, que a existencia
desgastou no volver de cem combates,
ao ver que enfim o seu pais querido
ja não ousam calcar os pes de estranhos,
vem assentar-se á luz meiga da tarde,
na tarde do viver, junto do teixo
da montanha natal. No fronte calvo
que o sol tostou e que enrugaram anos,
ha um como fulgor, sereno e santo.
Da aldea semi-deus, devem-lhe todos
o teito, a liberdade, e a honra e vida.
Ao perpassar do veterano os velhos
a mão que os protegeu apertam gratos;
com amorosa timidez os moços
saudam-no qual pai. Nas largas noites
de gelada estação sobre a lareira
nunca lhe falta o cepo incendiado;
sobre a mesa frugal nunca no estio
refrigerante pomo: assim do velho
pelejador os derradeiros dias
derivam para o tumulo suaves,
rodeados de afecto, e quando á terra
a mão do tempo gastador o guia,
sobre a lousa a saudade ainda lhe esparze
flores, lagrimas, bençãos que consolem
do defensor do fraco as cinzas frias.
[244] Pobre cruz! Pelejaste mil combates,
os gigantes combates dos tiranos,
e venceste. No solo libertado
que pediste? Um retiro no deserto,
um pincaro granitico, açoutado
pelas asas do vento, e enegrecido
por chuvas e por sois. Para ameigar-te
este ar humido e gelido a segure
não foi ferir do bosque o rei; do estio
no ardor canicular nunca disseste:
Dai-me sequer do bravo medronheiro
o desprezado fruto; o teu vestido
era o musgo que tece a mão do inverno
e Deus creou para trajar as rochas.
Filha do ceo, o ceo era teu teito,
teu escabelo o dorso da montanha.
Tempo houve em que esses braços te adornava
coroa viçosa de gentis boninas
e o pedestal te rodeavam preces.
Ficaste em breve só e a voz humana
fez pouco a pouco junto a ti silencio.
Que te importa? As arvores da encosta
curvavam-se a saudar-te, e revoando
as aves vinham circundar-te de hinos.
Afagava-te o raio derradeiro
frouxo do sol ao mergulhar nos mares,
e esperavas o tumulo. O teu tumulo
devera ser o seo destas serras
quando em genesis novo á voz do Eterno
do orbe ao nucleo fervente que as gerara
elas nas fauces dos volcões decessem.
Entam para essa campa flores, bençãos,
ou de saudade lagrimas vertidas,
qual do velho soldado a lousa pede
[245] não pediras á ingrata raça humana
ao pe de ti no seu sudario envolta.
Este longo esperar do dia extremo
no esquecimento do ermo abandonado
foi duro de sofrer aos teus remidos,
ó redentora cruz! Eras acaso
como um remorso e acusação perene
no teu rochedo alpestre onde te viam
pousar triste e só? Acaso á noite,
quando a procela no pinhal rugia,
criam ouvir-te a voz acusadora
sobrelevar a voz da tempestade?
Que lhes dizias tu? De Deus falavas
e do seu Cristo, do divino mártir,
que a ti, suplicio e afronta, a ti maldita
ergueu, purificou, clamando ao servo
no seu trance final: Ergue-te, escravo!
Es livre, como é pura a cruz da infamia:
ela vil e tu vil, santo, sublime
sereis ante meu Pai: ergue-te, escravo!
Abraça tua irman, segue-a sem susto
no caminho dos seculos; da terra
pertence-lhe o porvir, e o seu triunfo
trará de tua liberdade o dia.
Eis porque teus irmãos te arrojam pedras
ao perpassar, Ó cruz! Pensam ouvir-te
nos rumores da noite a antiga historia,
recontando do Golgota, lembrando-lhes
que só ao Cristo a liberdade devem
e que impio o povo ser é ser infame.
Mutilado por ele, a pouco e pouco,
tu em fragmentos tombarás do cerro,
simbolo sacrosanto: hão de os humanos
[246] aos pes pisar-te, e esquecerás no mundo.
Da gratidão a divida não paga
ficará, ó tremenda acusadora,
sem que as faces lhes tinja a cor do pejo,
sem que o remorso os corações lhes rasgue.
Do Cristo o nome passará na terra.
Não! Quando em pó desfeita a cruz divina
deixar de ser perene testemunha
da avita crença, os montes, a espessura,
o mar, a lua, o murmurar da fonte,
da natureza as vagas harmonias
da cruz em nome falarão do Verbo.
Dela no pedestal entam deserto
do deserto no seo, ainda o poeta
virá talvez ao pôr do sol sentar-se,
e a voz da selva lhe dirá que é santo
este rochedo nu e um hino pio
a solidão lhe ensinará e a noite.
Do cantico futuro uma toada
não sintes vir, ó cruz, de alem dos tempos,
da brisa do crepusculo nas asas?
É o porvir que te proclama eterna,
é a voz do poeta a saudar-te.
Montanha do Oriente,
que sobre as nuvens elevando o cume,
divisas logo o sol, surgindo a aurora,
e que lá no Occidente
ultima ves seu radioso lume,
em ti minha alma a eterna cruz adora.
Rochedo que descansas
no promontorio nu e solitario,
[247] como atalaia que o Oceano explora,
alheo ás mil mudanças
que o mundo agitam turbulento e vario,
em ti minha alma a eterna cruz adora.
Sobros, robles frondentes,
cuja sombra procura o viandante
fugindo ao sol a prumo que o devora,
nesses dias ardentes
em que o Leão nos ceos passa radiante,
em ti minha alma a eterna cruz adora.
Ó mato variado,
de rosmaninho e murta entretecido,
de cujas tenues flores se evapora
aroma delicado,
quando es por leve aragem sacudido,
em ti minha alma a eterna cruz adora.
Ó mar que vais quebrando
rolo apos rolo pela praia fria,
e fremes som de paz consoladora,
dormente murmurando
na caverna maritima sombria,
em ti minha alma a eterna cruz adora.
Ó lua silenciosa,
que em perpetuo volver seguindo a terra,
esparzes tua luz ameigadora
pela serra formosa
e pelos lagos que em seu seo encerra,
em ti minha alma a eterna cruz adora.
Surges, simbolo eterno
no ceo, na terra, no mar,
do forte no expirar,
e do viver no alvor!
[248]
174. A Tempestade
Sibila o vento, os torreões de nuvens
pesam nos densos ares;
ruge ao largo a procela e encurva as ondas
pola extensão dos mares:
a imensa vaga ao longe vem correndo
em seu terror envolta,
e de entre as sombras rapidas centelhas
a tempestade solta.
Do sol no ocaso um raio derradeiro
que, apenas fulge, morre,
escapa á nuvem que apressada e espessa
para apagâ-la corre.
Tal nos afaga em sonhos a esperança
ao despertar do dia,
mas no acordar lá vem a conciencia
dizer que ela mentia.
As ondas negro-azues se conglobaram,
serras tornadas são,
contra as quais outras serras que se arqueam
bater, partir-se vão.
Ó tempestade! eu te saudo, ó nume,
da natureza açoite!
Tu guias os vulcões, do mar princesa,
e é tu vestido a noite.
Quando pelos pinhais entre o granizo,
ao susurrar das ramas,
vibrando sustos pavorosa ruges
e assolação derramas,
quem porfiar contigo entam ousara
de gloria e poderio,
tu que fazes gemer pendido o cedro,
turbar-se o claro rio?
[249] Quem me dera ser tu por balouçar-me
das nuvens nos castelos
e ver dos ferros meus enfim quebrados
os rebatidos elos!
Eu rodeara entam o globo inteiro,
eu sublevara as aguas,
eu dos vulcões com raios acendera
amortecidas fraguas;
do robusto carvalho e sobro antigo
acurvaria as frontes;
com furacões as areais da Libia
converteria em montes.
Pelo fulgor da lua, lá no Norte,
no polo me assentara
e vira prolongar-se o gelo eterno
que o tempo amontoara.
Ali eu solitario, eu rei da morte,
erguera meu clamor,
e dissera: Sou livre e tenho imperio,
aqui sou eu senhor!
Quem se podera erguer como estas vagas
em turbilhões incertos,
e correr e correr, troando ao longe
nos liquidos desertos!
Mas entre membros de lodoso barro
a mente presa está,
ergue-se em vão aos ceos, precipitada
rapida em baixo dá.
Ó morte, amiga morte! É sobre as vagas,
entre escarceos erguidos,
que eu te invoco, pedindo-te feneçam
meus dias aborridos:
quebra duras prisões que a natureza
lançou a esta alma ardente,
[250] que ela possa voar por entre os orbes
aos pes do Omnipotente!
Sobre a nao que me estreita a prenhe nuvem
deça e estourando me esmague,
e a grossa proa dos tufões ludibrio
solta sem rumo vague!
Porem não! Dormir deixa os que me cercam
o sono do existir;
deixa-os, vãos sonhadores de esperanças
nas trevas do porvir.
Doce mãi do repouso, extremo abrigo
de um coração opresso,
que ao ligeiro prazer, á dor cansada
negas no seo acesso,
não despertes, ó não, os que abominam
teu amoroso aspeito,
febricitantes que se abraçam loucos
com seu dorido leito!
Tu que ao misero ris com rir tam meigo,
caluniada morte,
tu que entre os braços teus lhe dás asilo
contra o furor da sorte;
tu que esperas ás portas dos senhores,
do servo ao limiar,
e eterna corres, peregrina, a terra
e as solidões do mar,
deixa, deixa sonhar ventura os homens:
ja filhos teus naceram;
um dia acordarão d’ esses delirios
que tam gratos lhes eram.
E eu que velo na vida e ja não sonho
nem gloria nem ventura,
eu que esgotei tam cedo até as fezes
o calix da amargura;
[251] eu vagabundo e pobre e aos pes calcado
de quanto ha vil no mundo,
santas inspirações morrer sentindo
do coração no fundo,
sem achar no desterro uma harmonia
de alma que a minha entenda,
porque seguir, curvado ante a desgraça,
esta espinhosa senda?
Torvo o oceano vai: qual dobre soa
fragor da tempestade,
psalmo de mortos que retumba ao longe
grito da eternidade!
Pensamento infernal! Fugir cobarde
ante o destino iroso?
Lançar-me envolto em maldições celestes
no abisso tormentoso?
Nunca! Deus pos-me aqui para apurar-me
nas lagrimas da terra:
guardarei minha estancia atribulada
com meu desejo em guerra.
O fiel guardador terá seu premio,
o seu repouso enfim,
e atalaiar o sol de um dia extremo
virá outro apos mim.
Herdarei o morrer: como é suave
bençam de pai querido,
será o despertar, ver meu cadaver,
ver o grilhão partido.
Um consolo entretanto resta ainda
ao pobre velador:
Deus lhe deixou nas trevas da existencia
doce amizade e amor.
Tudo o mais é sepulcro branqueado
por embusteira mão.
[252] Tudo o mais vãos prazeres que só trazem
remorso ao coração.
Passarei minha noite a luz tam meiga
até o amanhecer,
até que suba á patria do repouso
onde não ha morrer.
ANTONIO AUGUSTO SOARES DE PASSOS
1826-1870
175. O Firmamento
Gloria a Deus! Eis aberto o livro imenso,
o livro do infinito,
onde em mil letras de fulgor intenso
seu nome adoro escrito.
Eis do seu tabernaculo corrida
uma parte do veo misterioso:
desprende as asas, remontando á vida,
alma que ancias pelo eterno goso!
Estrelas que brilhais nessas moradas,
quais são vossos destinos?
Vos sois, vos sois as lampadas sagradas
de seus umbrais divinos;
pululando do seo omnipotente
e sumidas por fim na eternidade,
sois as faiscas do seu carro ardente
ao rolar através da imensidade;
e cada qual de vos um astro encerra,
um sol que apenas vejo,
monarca de outros mundos como a terra
que formam seu cortejo.
[253] Ninguem pode contar-vos: quem podera
esses mundos contar a que dais vida,
escuros para nos, qual nossa esfera
vos é nas trevas da amplidão sumida.
Mas vos perto brilhais, no fundo acesas
do trono soberano:
quem vos ha de seguir nas profundesas
d’ esse infinito oceano?
E quem ha de contar-vos nessas plagas
que os ceos ostentam de brilhante alvura,
lá onde sua mão sostem as vagas
dos sois que um dia romperão na altura.
E tudo outrora na mudez jazia,
nos veos do frio nada;
reinava a noite escura, a luz do dia
era em Deus concentrada.
Ele falou! E as sombras num momento
se dissiparam na amplidão distante;
Ele falou! E o vasto firmamento
seu veo de mundos desfraldou ovante.
E tudo despertou, e tudo gira
imenso em seus fulgores;
e cada mundo é sonorosa lira
cantando os seus louvores.
Cantai, ó mundos que o seu braço impele,
harpas da creação, fachos do dia,
cantai louvor universal Áquele
que vos sustenta e nos espaços guia!
Terra, globo que geras nas entranhas
meu ser, o ser humano,
que es tu com teus vulcões, tuas montanhas
e com teu vasto oceano?
[254] Tu es um grão de area arrebatado
por esse imenso turbilhão dos mundos
em volta do seu trono levantado
do universo nos seos mais profundos.
E tu, homem, que es tu, ente mesquinho
que soberbo te elevas,
buscando sem cessar abrir caminho
por tuas densas trevas?
Que es tu com teus imperios e colossos?
Um atomo sutil, um frouxo alento:
tu vives um instante, e de teus ossos
só restam cinzas que sacode o vento.
Mas ah, tu pensas, e o girar dos orbes
á razão encadeas:
tu pensas, e inspirado em Deus te absorves
na chama das ideas.
Alegra-te, imortal, que esse alto lume
não morre em trevas de um jazigo escasso:
Gloria a Deus que num atomo resume
o pensamento que transcende o espaço!
Caminha, ó rei da terra; se inda es pobre,
conquista aureo destino,
e de seculo em seculo mais nobre
eleva a Deus teu hino!
E tu, ó terra, nos floridos mantos
abriga os filhos que em teu seo geras
e teu canto de amor reune aos cantos
que a Deus se elevam de milhões de esferas.
Dizem que ja sem forças, moribunda,
tu vergas decadente
Ó não! De tanto sol que te circunda
teu sol inda é fulgente:
[255] tu es jovem ainda, a cada passo
tu assistes de um mundo ás agonias
e rolas entretanto nesse espaço
coberta de perfumes e harmonias.
Mas ai, tu findarás! Alem scintila
hoje um astro brilhante:
amanhã ei-lo treme, ei-lo vacila
e fenece arquejante.
Quem foi? Quem o apagou? Foi seu alento
que extinguiu essa luz ja fatigada,
foram seculos mil, foi um momento
que a eternidade fez volver ao nada.
Um dia, quem o sabe? Um dia, ao peso
dos anos e ruinas,
tu cairás nesse vulcão aceso
que teu sol denominas;
e teus irmãos tambem, esses planetas
que a mesma vida, a mesma luz inflama,
atraidos enfim, quais borboletas,
cairão como tu na mesma chama.
Entam, ó sol, entam nesse aureo trono
que farás tu ainda,
monarca solitario e em abandono,
com tua gloria finda?
Tu findarás tambem, a fria morte
alcançará teu carro chamejante:
ela te segue e profetisa a sorte
nessas manchas que toldam teu semblante.
Que são elas? Talvez os restos frios
de algum antigo mundo
que inda referve em borbotões sombrios
no teu seo profundo;
[256] talvez; e envolta pouco a pouco a frente
nas cinzas sepulcrais de cada filho,
debaixo deles todos de repente
apagarás teu vacilante brilho.
E as sombras pousarão no vasto imperio
que teu facho alumia;
mas que vale de menos um psalterio
dos orbes na harmonia?
Outro sol como tu, outras esferas
virão no espaço descantar seu hino,
renovando nos sitios onde imperas
do sol dos sois o resplendor divino.
Gloria a seu nome! Um dia meditando
outro ceo mais perfeito,
o ceo de agora a seu altivo mando
talvez caia desfeito.
Entam mundos, estrelas, sois brilhantes,
qual bando de aguias na amplidão disperso,
chocando-se em destroços fumegantes,
desabará no fundo do universo.
Entam a vida, refluindo ao seo
do foco soberano,
parará, concentrando-se no meo
d’ esse infinito oceano;
e acabando enfim quanto fulgura,
apenas restarão na imensidade
o silencio, aguardando a voz futura,
o trono de Jehova e a eternidade!
[257]
JOÃO DE DEUS RAMOS NOGUEIRA
1830-1896
176. A Vida
Foi-se-me pouco a pouco amortecendo
a luz que nesta vida me guiava,
olhos fitos na qual até contava
ir aos degraos do tumulo decendo.
Em se ela anuviando, em a não vendo,
ja se me a luz de tudo anuviava:
despontava ela apenas, despontava
logo em minha alma a luz que ia perdendo.
Alma gemea da minha e ingenua e pura
como os anjos do ceo, se o não sonharam,
quis mostrar-me que o bem bem pouco dura.
Não sei se me voou, se me a levaram,
nem saiba eu nunca a minha desventura
contar aos que inda em vida não choraram.
Ah, quando no seu colo reclinado,
colo mais puro e candido que arminho,
como abelha na flor do rosmaninho,
osculava seu labio perfumado;
quando á luz dos seus olhos, que era vê-los
e enfeitiçar-se a alma em graça tanta,
lia na sua boca a biblia santa
escrita em letra cor dos seus cabelos;
quando a sua mãosinha, pondo um dedo
em seus labios de rosa pouco aberta,
como timida pomba sempre alerta,
me impunha ora silencio, ora segredo;
quando como a alveola, delicada
e linda como a flor que haja mais linda,
passava como o cisne ou como ainda,
antes do sol raiar, nuvem dourada;
[258]
quando em balsamo de alma piedosa
ungia as mãos da suplice indigencia,
como a nuvem nas mãos da Providencia
uma lagrima estila em flor sequiosa;
quando a cruz do colar do seu pescoço
estendendo-me os braços, como estende
o simbolo de amor que as almas prende
me dizia—o que ás mais dizer não ouço;
quando, se negra nuvem me espalhava
por sobre o coração algum desgosto,
conchegando-me ao seu candido rosto
no perfume de um riso a dissipava;
quando o ouro da trança ao vento dando
e a neve do seu colo e seu vestido,
pomba que do seu par se ia perdido,
ja de longe lhe ouvia o peito arfando;
quando o anel da boca luzidia,
vermelha como a rosa chea de agua,
em beijos á saudade abrindo a magua,
mil rosas pela face me esparzia;
tinha o ceo da minha alma as sete cores,
valia-me este mundo um paraiso,
distilava-me a alma um doce riso,
debaixo dos meus pes naciam flores!
Deus era inda meu pai; e em quanto pude
li o seu nome em tudo quanto existe,
no campo em flor, na praia arida e triste,
no ceo, no mar, na terra e na virtude.
Virtude! Que é mais que um nome
essa voz que em ar se esvai
[259] se um riso que ao labio assome
numa lagrima vos cai!
Que es, virtude, se de luto
nos vestes o coração?
Es a blasfemia de Bruto,
não es mais que um nome vão.
Abre a flor á luz que a enleva
seu calix cheo de amor,
e o sol nace, passa e leva
consigo perfume e flor.
Que é d’ esses cabelos de ouro
do mais subido quilate,
d’ esses labios escarlate,
meu tesouro!
Que é d’ esse halito que ainda
o coração me perfuma;
que é do teu colo de espuma,
pomba linda!
Que é de uma flor da guirnalda
de teus dourados cabelos;
d’ esses olhos: quero vê-los,
esmeralda!
Que é d’ essa franja comprida
d’ aquele chaile mais leve
do que a nuvem cor de neve,
Margarida!
Que é d’ essa alma que me deste,
de um sorriso, um só que fosse,
da tua boca tam doce,
flor celeste!
[260]
Tua cabeça, que é d’ ela,
a tua cabeça de ouro,
minha pomba, meu tesouro,
minha estrela!
De dia a estrela da alva empalidece;
e a luz do dia eterno te ha ferido!
Em teu languido olhar adormecido
nunca me um dia em rida amanhecesse!
Foste a concha da praia: a flor parece
mais ditosa que tu. Quem te ha partido,
meu calix de cristal onde hei bebido
os nectares do ceo, se um ceo houvesse!
Fonte pura das lagrimas que choro,
quem tam menina e moça desmanchado
te ha pelas nuvens os cabelos de ouro?
Some-te, vela de baixel quebrado,
some-te, voa, apaga-te, meteoro!
É só mais neste mundo um desgraçado.
E as desgraças podia prevê-las
quem a terra sustenta no ar,
quem sustenta no ar as estrelas,
quem levanta ás estrelas o mar.
Deus podia prever a desgraça,
Deus podia prever e não quis!
E não quis, não; se a nuvem que passa
tambem pode chamar-se infeliz.
A vida é o dia de hoje,
a vida é ai que mal soa,
a vida é sombra que foge,
a vida é nuvem que voa;
a vida é sonho tam leve
que se desfaz como a neve
[261] e como o fumo se esvai:
a vida dura um momento,
mais leve que o pensamento,
a vida leva-a o vento,
a vida é folha que cai!
A vida é flor na corrente,
a vida é sopro suave,
a vida é estrela cadente,
voa mais leve que a ave;
nuvem que o vento nos ares,
onda que o vento nos mares
uma apos outra lançou:
a vida, pena caida
da asa de ave ferida,
de vale em vale impelida,
a vida o vento a levou!
Como em sonhos o anjo que me afaga
leva nas tranças os lirios que lhe pus,
e a luz quando se apaga
leva aos olhos a luz!
Levou, sim, como a folha que se desprende
de uma flor delicada o vento sul,
e a estrela que se estende
nessa abobada azul.
Como os avidos olhos de um amante
levam consigo a luz de um doce olhar,
e o vento do levante
leva a onda do mar;
como o tenro filhinho quando expira
leva o beijo dos labios maternais,
e á alma que suspira
o vento leva os ais;
[262] ou como leva ao colo a mãi seu filho
e as asas leva a pomba que voou,
e o sol leva o seu brilho,
o vento m’ a levou!
E Deus, tu es piedoso
Senhor! Es Deus e Pai!
E ao filho desditoso
não ouves pois um ai!
Estrelas deste aos ares,
dás perolas aos mares,
ao campo deste a flor,
frescura dás ás fontes,
o lirio dás aos montes,
e tiras-m’ a, Senhor!
Ah, quando numa vista o mundo abranjo,
estendo os braços e palpando o mundo
o ceo, a terra e o mar vejo aos meus pes;
buscando em vão a imagem do meu anjo,
soletro á frouxa luz de um moribundo
em tudo só: talvez!
Talvez: é hoje a biblia, o livro aberto
que eu só ponho ante mim nas rochas quando
vou pelo mundo ver se a posso ver;
e onde, como a palmeira do deserto,
apenas vejo aos pes inquieta ondeando
a sombra do meu ser!
Meu ser voou na asa da aguia negra,
que levando-a só não levou consigo
de esta alma aquele amor!
E quando a luz do sol o mundo alegra,
crisalida nocturna a sós comigo
abraço a minha dor.
[263]
Dor inutil! Se a flor que ao ceo envia
seus balsamos se esfolha, e tu no espaço
achas depois seus atomos sutis,
inda has de ouvir a voz que ouviste um dia,
como a sua Leonor inda ouve o Tasso,
Dante a sua Beatriz.
Nunca! responde a folha que o outono,
da haste que a sustinha a mão abrindo,
ao vento confiou;
Nunca! responde a campa onde do sono
e quem talvez sonhava um sonho lindo
um dia despertou.
Nunca! responde o ai que o labio vibra,
Nunca! responde a rosa que na face
um dia emurcheceu;
e a onda que um momento se equilibra
em quanto diz ás mais: deixai que eu passe,
e passou, e morreu!
177. Na campa de Anthero de Quental
Aqui jaz pó, eu não; eu sou quem fui:
raio animado de uma luz celeste,
á qual a morte as almas restitui,
restituindo á terra o pó que as veste.
THOMAZ RIBEIRO
1831-1901
178. A Portugal
Meu Portugal, meu berço de inocente,
lisa estrada que andei debil infante,
variado jardim do adolecente:
meu laranjal em flor sempre odorante,
[264] minha tarde de amor, meu dia ardente,
minha noite de estrelas rutilante,
meu vergado pomar de um rico outono,
sê meu braço final no ultimo sono!
Costumei-me a saber os teus segredos
desde que soube amar, e amei-os tanto!
Sonhava ás noites de teus dias ledos
afogado de enlevo, em riso e em pranto.
Quis dar-te hinos de amor, debeis os dedos
não sabiam soltar da lira o canto,
mas amar-te do esplendor do imenso brilho:
eu tinha um coração e era teu filho!
Jardim da Europa á beira-mar plantado
de louros e de acacias olorosas,
de fontes e de rios serpeado,
rasgado por torrentes alterosas;
onde num cerro erguido e requeimado
se casam em festões jasmins e rosas:
balsa virente de eternal magia
onde as aves gorgeiam noite e dia.
O que te desdenhar mente sem brio,
ou nunca viu teus prados e teus montes,
ou nunca ao pôr do sol de ameno estio
viu franjas de ouro e rosa os horisontes,
ondas de prata e azul em cada rio,
as perolas e rubis de teus fontes,
nem de teus anjos, tenro paraiso,
sentiu o magnetismo num sorriso.
Patria, filha do sol das primaveras,
rica dona de messes e pomares,
recorda ao mundo ingrato as priscas eras
em que lhe ensinaste a erguer altares!
[265] Mostra-lhe os esqueletos das galeras
que foram descobrir mundos e mares:
se alguem despresar teu manto pobre,
ri-te do fatuo que se julgar nobre!
Porque te miras triste sobre as aguas,
pobre—de aquem e de alem mar senhora,
e te consomes nas candentes fraguas
das saudades crueis que tens de outrora?
Por tantos louros que te deram? Maguas?
Foste mal paga e mal julgada? Embora!
Has de cingir o teu diadema augusto:
são teus filhos leais e Deus é justo!
Tres testemunhas tens que ao mundo inteiro
grandes hão de levar-te a ingente gloria:
Camões, o sol, o oceano; que o primeiro
ergueu-te em alto canto a nobre historia.
Com prantos e com sangue, audaz guerreiro,
o seu livro escreveu de alta memoria:
lede os cantos divinos do poeta
entoados em harpa de profeta.
O mar, na eterna lide porfiosa,
cansado de correr largos desvios,
vem apagar a sede angustiosa
no saboroso nectar dos teus rios;
e quando em outra idade mais ditosa
tu mandaste alongar teus senhorios,
conhecendo o roçar das tuas sondas
cavou as penhas e aplanou as ondas.
Bramir ouviste o genio das tormentas,
algoz de tanto nauta aventureiro,
vestido de neblinas pardacentas,
assoprando golfadas de aguaceiro;
[266] mas quando viu nas quilhas tam atentas
içado teu pendão tam altaneiro,
acendendo o Santelmo resplandecente
iluminou-te as portas do Oriente.
Fiel, sempre fiel á tua gloria,
conduziu-te o evangelho a longas terras;
acompanhou-te os cantos de vitoria,
saudou-te os brios em longinquas guerras:
rasguem embora, ó patria, a tua historia,
em quanto o mar bramir, quebrando serras,
ou brincar na area em bonança,
ha de falar de ti, patria, descansa.
Qual no deserto o lasso viajante
vai no oasis sentar-se ao fim do dia,
achando, atenuado e arquejante,
verdor, fontes, aromas e harmonias,
e naquela atmosfera inebriante
se alimenta, se farta, se extasia,
tal es do sol oasis reservado,
jardim da Europa á beira-mar plantado!
Aqui apura os raios da luz pura
nos bosques, nos rosais e nas campinas,
de um iris coroa a nuvem mais esquiva
nem tem coroa real pedras mais finas;
faz prisma cada fonte que deriva
por encosta suave entre boninas,
dá luz suave á relva que verdeja;
e o sol de Portugal o mundo inveja.
Mas não é de hoje só que o passageiro
que te ve ledo banhar em cada fonte,
ou entre a branda relva do valeiro
ou sobre as neves do jaspeado monte;
[267] ja não é de hoje só que o mundo inteiro
fala do brilho teu nesto horisonte:
ja Celtiberos, Mouros e Romanos
choraram pelo sol dos Lusitanos.
Lua do meu pais, não me esqueceste,
que eu sempre soube amar tua lindeza,
bem sei que é este o solio que escolheste,
bem sei que tens aqui a maior pureza;
mas tanto os meus segredos entendeste,
era tam minha só tua tristeza,
que se não te invoquei, saudosa lua,
foi pelos zelos da terra, minha e tua!
Por ti canto meu berço de inocente,
lisa estrada que andei debil infante,
meu viçoso jardim de adolecente,
meu laranjal em flor sempre odorante;
minha tarde de amor, meu dia ardente,
minha noite de estrelas rutilante:
tu dá-me, ao cerrar noite o meu inverno,
um leito funeral ao sono eterno!
JULIO DINIZ
1839-1871
179. Meteoro
Não a viram passar? Era no outono,
quando languece a flor, quando na selva
se cala o rouxinol e ao abandono
jazem as folhas na crestada relva.
[268]
Não a viram passar? As altas neves
revestiam das serras as cumiadas
e cm vez das brisas perpassando leves
assopravam violentas as rajadas.
No meo da tristeza destas scenas
ela só, muda e palida, sorria,
o seo a anuviar-se-lhe de penas,
o rosto a iluminar-se de alegria.
Não a viram? Passou. A natureza
é outra vez de galas revestida:
mas minha alma é coberta de tristeza
como naquele instante da partida.
ANTHERO DE QUENTAL
1842-1891
180. Nocturno
Espirito que passas quando o vento
adormece no mar e surge a lua,
filho esquivo da noite que flutua,
tu só entendes bem o meu tormento.
Como um canto longinquo, triste e lento,
que voga e sutilmente se insinua,
sobre o meu coração que tumultua
tu vestes pouco a pouco o esquecimento.
A ti confio o sonho que me leva
um instinto de luz, rompendo a treva,
buscando entre visões o eterno bem.
E tu entendes o meu mal sem nome,
a febre de ideal que me consome,
tu só, genio da noite, e mais ninguem.
[269]
181. Sollemnia verba
Disse ao meu coração: Olha por quantos
caminhos vãos andamos! Considera
agora, de esta altura fria e austera,
os ermos que regaram nossos prantos:
pó e cinzas onde houve flor e encantos,
e noite onde foi luz de primavera!
Olha a teus pes o mundo e desespera,
semeador de sombras e quebrantos!
Porem o coração, feito valente
na escola da tortura repetida,
e no uso do penar tomado crente,
respondeu: Desta altura vejo o amor!
Viver não foi em vão se é isto a vida,
nem foi de mais o desengano e a dor.
182. O Palacio da Ventura
Sonho que sou um cavaleiro andante,
por desertos, por sois, por noite escura,
paladino do amor, busco anhelante
o palacio encantado da Ventura.
Mas ja desmaio, exhausto e vacilante,
quebrada a espada ja, rota a armadura;
e eis que subito o avisto, fulgurante
na sua pompa e aerea formosura!
Com grandes golpes bato á porta e brado:
Eu sou o vagamundo, o desherdado,
abri-vos, portas de ouro, ante meus ais!
Abrem-se as portas de ouro com fragor,
mas dentro encontro só, cheo de dor,
silencio e escuridão, e nada mais!
[270]
183. Acordando
Em sonho ás vezes, se o sonho quebranta
este meu vão sofrer, esta agonia,
como sobe cantando a cotovia,
para o ceo a minha alma sobe e canta.
Canta a luz, a alvorada, a estrela santa
que ao mundo traz piedosa mais um dia;
canta o enlevo das cousas, a alegria
que as penetra de amor e as alevanta.
Mas de repente um vento humido e frio
sopra sobre o meu sonho: um calafrio
me acorda. A noite é negra e muda, a dor
lá vela como d’ antes ao meu lado:
os meus cantos de luz, anjo adorado,
são sonho só e sonho o meu amor!
184. Transcendentalismo
Ja sossega depois de tanta luta,
ja me descansa em paz o coração;
caí na conta enfim de quanto é vão
o bem que ao mundo e á sorte se disputa
Penetrando com fronte não enxuta
no sacrario do templo da ilusão,
só encontrei com dor e confusão
trevas e pó, uma materia bruta.
Não é no vasto mundo, por imenso
que ele pareça á nossa mocidade,
que a alma sacia o seu desejo intenso
na esfera do invisivel, do intangivel:
sobre desertos, vacuo, soledade,
voa a paira o espirito impassivel.
[271]
185. Na mão de Deus
Na mão de Deus, na sua mão direita
descansou afinal meu coração:
do palacio encantado da ilusão
deci passo a passo a escada estreita.
Como as flores mortais com que se enfeita
a ignorancia infantil, despojo vão,
depus do ideal e da paixão
a forma transitoria e imperfeita;
como criança em lobrega jornada
que a mãi leva ao colo agasalhada,
e atravessa, sorrindo vagamente,
selvas, mares, areas do deserto,
dorme o teu sono, coração liberto,
dorme na mão de Deus eternamente!
186. Redenção
Vozes do mar, das arvores, do vento,
quando ás vezes, num sonho doloroso
me embala o vosso canto poderoso,
eu julgo igual ao meu vosso tormento;
verbo crepuscular e intimo alento
das cousas mudas, psalmo misterioso,
não serás tu queixume vaporoso
o suspiro do mundo e o seu lamento?
Um espirito habita a imensidade,
uma ancia cruel de liberdade
agita e abala as formas fugitivas;
e eu comprendo a vossa lingua estranha,
vozes do mar, da selva, da montanha,
almas irmans da minha, almas captivas.
[272]
187. Entre sombras
Vem ás vezes sentar-se ao pe de mim
(A noite dece, desfolhando as rosas)
vem ter comigo, ás horas duvidosas,
uma visão, com asas de setim.
Pousa de leve a delicada mão
(Recende aroma a noite sossegada)
pousa a mão compassiva e perfumada
sobre o meu dolorido coração.
E diz-me essa visão compadecida
(Ha suspiros no espaço vaporoso)
diz-me: Porque é que choras silencioso?
Porque é tam erma e triste a tua vida?
Vem comigo, embalado nos meus braços
(Na noite funda ha um silencio santo)
num sonho feito só de luz e encanto
transporás a dormir esses espaços.
Porque eu habito a região distante
(A noite exhala uma doçura infinda)
onde ainda se cre e se ama ainda,
onde uma aurora igual brilha constante.
Habito alí, e tu virás comigo
(Palpita a noite num clarão que ofusca)
porque eu venho de longe em tua busca,
trazer-te paz e alivio, pobre amigo.
Assim me fala essa visão nocturna
(No vago espaço ha vozes dolorosas)
São as suas palavras carinhosas
agua correndo em cristalina urna.
[273]
Mas eu escuto-a imovel, sonolento,
(A noite verte um desconsolo imenso)
sinto nos membros como um chumbo denso,
e mudo e tenebroso o pensamento.
Fito-a, num pasmo doloroso absorto,
(A noite é erma como campo enorme)
fito-a com olhos turvos de quem dorme
e respondo: Bem sabes que estou morto!
ANTONIO CANDIDO GONÇALVES CRESPO
1846-1883
188. Alguem
Para alguem sou o lirio entre os abrolhos
e tenho as formas ideais do Cristo,
para alguem sou a vida e a luz dos olhos,
e se na terra existe é porque existo.
Esse alguem que prefere ao namorado
cantar das aves minha rude voz
não es tu, anjo meu idolatrado,
nem, meus amigos, é nenhum de vos.
Quando alta noite me reclino e deito
melancolico, triste e fatigado,
esse alguem abre as asas no meu leito
e o meu sono deslisa perfumado.
Chovam bençãos de Deus sobre a que chora
por mim alem dos mares! Esse alguem
é de meus dias a esplendente aurora,
es tu, doce velhinha, ó minha mãi!
[274]
189. Na aldea
Duas horas da tarde. Um sol ardente
nos colmos dardejante e nos eirados;
sobreleva aos gritos abafados
o grito das bigornas estridente.
A taberna é vacia: mansamente
treme o loureiro nos umbrais pintados,
zumbem á porta insectos variegados,
envolvidos do sol na luz tremente.
Fia á soleira uma velhinha: o filho,
no ceo mal acordou da aurora o brilho,
saiu para os cançaços da lavoura;
a nora lava na ribeira, os netos
ao longe correm semi-nus, inquietos,
no mar ondeante da seara loura.
190. Mater dolorosa
Quando se fez ao longe a nave escura,
na praia essa molher ficou chorando,
no doloroso aspecto figurando
a lacrimosa estatua da amargura.
Dos ceos a curva era tranquila e pura:
dos gementes alciones o bando
via-se ao longe em circulo voando
dos mares sobre a cerula planura.
Nas ondas se abafara o sol radioso
e a lua sucedera, astro mavioso,
de alvor banhando os alcantis das fragas.
E aquela pobre mãi, não dando conta
que o sol morrera e que o luar desponta,
a vista embebe na amplidão das vagas.
[275]
ANTONIO DUARTE GOMES LEAL
1849-1921
191. De noite
Ele vinha da neve, dos trabalhos
violentos, custosos da enxada,
cantando a mea voz pelos atalhos.
A molher loura, infeliz, resignada,
cosia junto á luz. O rijo vento
batia contra a porta mal fechada.
Ao pe havia um Cristo, um ramo bento,
e uma estampa da Virgem, colorida,
chea de magua olhando o firmamento;
Uma banca de pinho, mal sustida,
vacilante nos pes, um candieiro,
companheiros de aquela negra vida.
O homem, alto, palido, trigueiro,
entrou; tinha as feições queimadas, duras,
dos que andam com a enxada o dia inteiro.
A molher abraçou-o. As linhas puras
do seu rosto contavam ja tristezas
de grandes e secretas amarguras.
Tinha chorado muito as estreitezas
de aquela vida assim, talvez sonhado
um dia com palacios e riquezas.
Ele deitou-se a um canto, fatigado
d’ erguer-se alta manhã, todos os dias,
mal voavam as pombas no telhado.
Lá fora nuvens grossas e sombrias
no pesado horisonte. Ele assim esteve.
As noites eram asperas e frias.
Ela cobriu-o de uma manta leve,
esburacada, velha. No telhado
ouvia-se cair sonora a neve.
[276] E ela entam meditou no seu passado:
no seu primeiro beijo, nas lembranças,
talvez, do seu vestido de noivado;
e nas tardes das eiras e das danças
ás estrelas, e aquela vez primeira
que a rosa lhe furtou das longas tranças.
E aquela tarde junto da amoreira
que trocaram as mãos, e na janela
e quando olhavam juntos a ribeira.
E quando era timida e singela...
Lá fora dava o vento nos caixilhos,
não brilhava no ceo nem uma estrela.
E áquela hora da noite por que trilhos
andariam no mundo, ela scismava,
nas miserias, talvez sem rumo, os filhos.
Ele na manta velha resonava.
ABILIO MANUEL GUERRA JUNQUEIRO
1850-1923
192. A caminho
Abril, ao raiar d’ alva, por uma encosta de sementeiras,
pastos, olivedos e amendoais em flor, vai um louro
peregrinante adolescente d’ olhos ingenuos e extasiados
no alvor da estrela da manhã.
Um lavrador (de noventa anos, em mangas de camisa).
O senhor tam novo d’ olhos cor de esperança,
ides de caminho para algum lugar?
O peregrino
Vou dar volta ao mundo...
O lavrador
Sem arnez ou lança?
Ó senhor tam novo d’ olhos cor de esperança,
[277] penas e miserias é o que ireis achar.
Uma velhinha (mais adiante)
Ó senhor tam novo d’ olhos inocentes,
Ides com cuidados para um tal andar?
O peregrino
Vou a prender monstros, combater serpentes...
A velhinha
Ó senhor tam novo d’ olhos inocentes,
Ós dragões ferozes vão-no espostejar!
Uma jovem camponesa
Ó senhor tam novo d’ olhos encantados,
ides pela fresca para algum pomar?
O peregrino
Vou-me a ler destinos, descobrir os fados.
A camponesa
Ó senhor tam novo d’ olhos encantados,
Feiticeiros negros vão-no enfeitiçar!
Uma pastorinha (mais adiante)
Ó senhor tam novo d’ olhos tam brilhantes,
vossos olhos dizem que ides para casar...
O peregrino
Vou fazer tesouros, fabricar diamantes...
A pastorinha
Ó senhor tam novo d’ olhos tam brilhantes,
ha ladrões nos bosques, vão-no assassinar!
Um mendigo
Ó senhor tam novo d’ olhos cor de chama,
vossos olhos ardem como a luz solar.
O peregrino
Vou descobrir mundos, quero gloria e fama.
O mendigo
Ó senhor tam novo d’ olhos cor de chama,
sobe o pó mais alto que os trovões do mar.
A estrela d’ alva
[278] O criança d’ olhos cor de flor de linhos,
por infernos deixas teu paz, teu lar.
O peregrino (desaparecendo ao longe)
Florirei as pedras pelos maos caminhos!
Levo a luz dos astros e as canções dos ninhos
a sorrir nos beiços e a tremer no olhar!
193. O Cavador
Dezembro, noite: canta o galo,
rouco na treva canta o galo;
(Ó dor! Ó dor!)
Aldeão, não durmas, vai chamâ-lo;
miseria negra, vai chamâ-lo!
(Ó dor! Ó dor!)
Bate-lhe á porta, é teu vasalo,
que traga a enxada, é teu vasalo,
miseria negra, o cavador!
O vento ulula; tremem ninhos,
na noite aziaga tremem ninhos;
(Ó dor! Ó dor!)
A neve cai, fria de arminhos,
na escuridão fria de arminhos
(Ó dor! Ó dor!)
passa maldito nos caminhos,
d’ enxada ao hombro nos caminhos,
fantasma negro, o cavador.
Vem roxa a estrela de alvorada,
vem morta a estrela de alvorada;
(Ó dor! Ó dor!)
montanhas nuas sob a geada,
hirtas, de bronze sob a geada!
(Ó dor! Ó dor!)
[279] Torvo, inclinado sobre a enxada,
rasga as montanhas com a enxada,
fantasma negro, o cavador.
Cavou, cavou desde que é dia,
cavou, cavou: bateu meo dia,
(Ó dor! Ó dor!)
de pe na encosta erma e bravia,
triste na encosta erma e bravia
(Ó dor! Ó dor!)
largando a enxada «Ave Maria»,
resa em silencio «Ave Maria»,
fantasma negro, o cavador.
Cavou, cavou na serra agreste,
de alva á noitinha, em serra agreste,
(Ó dor! Ó dor!)
e um caldo em premio tu lhe déste,
meu Deus, seis filhos tu lhe déste!
(Ó dor! Ó dor!)
Batem trindades: Pai celeste!
Bendito sejas, Pai celeste!
resa, fantasma, o cavador.
Cavou cem montes. Que é do trigo?
Gerou seis bocas. Que é do trigo?
(Ó dor! Ó dor!)
Bateu a fome ao seu postigo,
bateu a morte ao seu postigo:
(Ó dor! Ó dor!)
Que a paz de Deus seja comigo!
Que a paz de Deus seja comigo!
disse, expirando, o cavador.
[280]
194. Canção perdida
Halitos de lilaz, de violeta e de opala,
roxas macerações de dor e de agonia
o campo anoitecendo e adormecendo exhala.
Triste canta uma voz na sincope do dia:
Alguem de mim se não lembra
nas terras de alem mar;
ó morte, dava-te a vida
se tu lh’ a fosses levar!
ó morte, dava-te a vida
se tu lh’ a fosses levar!
Com o beijo do sol na face cadaverica,
beijo que a morte esvai em palidez algente,
eis a lua a boiar sonambula e chimerica.
Doce canta uma voz melancolicamente:
O meu amor escondi-o
numa cova ao pe do mar;
morre o amor, vive a saudade,
morre o sol, olha o luar!
Morre o amor, vive a saudade,
morre o sol, olha o luar!
Latecente a neblina opalica flutua
diluindo, evaporando os montes de granito
em colossos de sonho, extasiados de lua.
Flebil chora uma voz no letargo infinito:
Quem dá ais, ó rouxinol,
lá para as bandas do mar?
E o meu amor que na cova
leva as noites a chorar!
E o meu amor que na cova
leva as noites a chorar!
[281]
A lua enorme, a lua argentea, a lua calma
imponderalisou a natureza inteira,
descondensou-a em fluido e embebeu-a em alma.
Triste expira uma voz na canção derradeira:
Meu amor, dorme, dorme
na area fina do mar,
que eu antes da estrela de alva
contigo me irei deitar!
Que eu antes da estrela de alva
contigo me irei deitar!
OLAVO BILAC
1865-1918
195. Sahara Vitae
Lá vão! O ceo se arquea
como um teito de bronze infindo e quente,
e o sol fusila e fusilando ardente
criva de flechas de aço o mar de area.
La vão, com os olhos onde a sede atea
um fogo estranho, procurando em frente
esse oasis do amor que claramente
alem belo e falaz se delinea.
Mas o simun da morte sopra, a tromba
convulsa envolve-os, prostra-os, e aplacada
sobre si mesmo roda e exhausta tomba;
e o sol de novo no igneo ceo fusila,
e sobre a geração exterminada
a area dorme placida e tranquila.
1867-1900
196. Ao cair das folhas
Podessem suas mãos cobrir meu rosto,
fechar-me os olhos e compor-me o leito
quando sequinho, as mãos em cruz no peito,
cu me for viajar para o sol posto!
De modo que me faça bom encosto,
o travesseiro comporá com geito.
E eu tam feliz! Por não estar afeito,
hei de sorrir, Senhor, quasi com gosto.
Até com gosto, sim! Que faz quem vive
orfão de mimos, viuvo de esperanças,
solteiro de venturas que não tive?
Assim irei dormir com as crianças,
quasi como elas, quasi sem pecados,
e acabarão enfim os meus cuidados.
EUGENIO DE CASTRO
1867-
197. Madrigal
Deus fabricou o grande ceo ... Depois,
para alegrar a escuridão terrestre,
com pericia divina e mão de mestre
Deus fabricou tres sois.
Um deles anda a vaguear nos ceos,
e os outros dous, ó flor estremecida,
são para mim a luz da minha vida,
e são ... os olhos teus!
[283]
198. Canção do velho relogio inglés
Naci em Londres, que é terra
de gaiteiros e neblina,
no tempo em que um rei de França
acabou na guilhotina.
Quem me fez, um homem louro,
sendo inglés o relojoeiro,
quis fazer-me mais que tudo
pautado, justo e certeiro.
E asim, posto a trabalhar,
medi com a mesma certeza
horas de luz e de sombra,
horas de amor e tristeza.
Sendo o meu pai homem rude,
da beleza tinha o anhelo:
depois de me fazer exacto
quis tambem fazer-me belo.
Deu-me um mostrador dourado,
com um delfim a cada canto,
e uma caixa com ferragens
a fulgir sobre pau santo.
Rendeu-me pacientemente
os ponteiros de aço leve,
finos dedos com que o tempo
suas sentenças escreve.
E não contente com dar-me
esses trajos tam garridos,
deu-me ainda um carrilhão
que regalava os ouvidos.
[284]
Sempre que eu dizia a hora
com vozinha de falsete,
tocava o meu carrilhão
em lento passo um minuete.
Fazendo esquecer as maguas
deste mortal sorvedouro
com sons aureos que eram perolas
gotejando em taças de ouro.
Muita vez vi dançar noivos
ao som destas campainhas:
eles de trunfa empoada,
elas com saias de anquinhas.
Vivia calmo e sereno;
mas um dia por meu mal
meteram-me num navio,
e vim ter a Portugal.
Portugal, que linda terra!
Deus lhe dé alto futuro!
Nunca eu vira sol tam claro,
nunca eu vira ceo tam puro!
Numa terra tam bonita
em breve a minha esqueci,
e mesmo que pes tivesse
não me arredara de aqui!
Que assombro senti cá dentro
quando vi a vez primeira
por uma janela aberta
uma verde laranjeira!
[285]
Carregadinha de frutos
vendo-a entam eu julguei ver
um candelabro de bronze
com cem luzinhas a arder!
Portugal é boa terra,
sua gente ainda milhor:
foi-me gostoso o desterro;
mas o pior ... o pior ...
O pior ... foi que vivendo
com alegria e saude
perdi em más companhias
a minha maior virtude!
Diz um rifão, e os rifões
dão luz aos cegos vaivens:
Dize-me cá com quem andas,
dir-te hei as manhas que tens.
Perderam-me as companhias:
nesta terra deslumbrante
ninguem está no sitio certo,
uns atrás, outros adiante.
Nesta terra abençoada
tudo corre á toa e a esmo:
ninguem sabe ás quantas anda,
e eu relogio fiz o mesmo!
Eu relogio antigamente
modelo de exactidão,
umas vezes corro á doida,
e outras paro sem razão.
[286]
Por mais que queiram curar-me
ninguem me cura ou milhora:
dou dez horas ao meo dia,
e á mea noite uma hora!
Se tenho os ponteiros doudos,
meu carrilhão de voz linda
em seu perfeito juizo
como outrora canta ainda.
Trazida para esta terra
de loucuras e beleza,
faço loucuras e canto
como a gente portuguesa!
Mas no estado em que me vejo,
a pensar digo para mim
que Deus fez bem quanto faz,
que as cousas vão bem assim.
Em Portugal é cantando
que a propria dor se alivia,
e este costume de loucos
tem sua sabedoria.
Cantar é tarefe de anjos,
tarefe que agrada aos ceos:
cada canção é uma asa
que nos eleva até Deus.
Dar horas pelo contrario
é um oficio que corcova:
cada hora é uma enxadada
que mais funda fez a cova.
[287]
Cantar, sim; dar horas, não!
Ao vento incerto da sorte
de que serve a hora certa
para quem tem certa a morte?
O portugués, sendo um doudo,
o portugués tem razão:
Cantemos! Que nos importa
saber as horas que são?
JOAQUIM TEIXEIRA DE PASCOAES
1877-
199. Canção humilde
Brisa de Abril,
todo perfume,
etereo nume
contigo vai!
Pedrinha humilde
no chão perdida
do sol ferida
é uma estrela.
Negra ramagem
o ceo tocando
vai-se pintando
de azul celeste.
Gota de orvalho
tremeluzindo,
tens o sol rindo
dentro de ti!
[288]
Humildes cousas
que ninguem olha:
raminho ou folha
ou grão de area:
tendes o encanto
mais que divino
que o Deus Menino
achou na terra.
AFFONSO LOPES VIEIRA
1878-
200. O soneto dos tumulos
Até ao fim do mundo. A grande amada
escuta o adeus da grande voz sentida:
santa e rainha, aguarda aquela vida
que só depois do fim é começada.
Pedra de sonho e dor, foste lavrada
pela saudade imensa aqui vivida:
guarda a saudade, pois, da despedida
e a esperança da hora desejada.
Guarda a saudade que jamais acaba,
que o dia que ha de vir, de amor contente,
os que dormem aqui vão esperando.
E no fragor do mundo que desaba
hão de acordar sorrindo eternamente,
os olhos um no outro enfim pousando.
201. Guitarras de Alcacer
Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
chorai-vos cantando, gemei a sorrir.
Cantai as saudades dos fieis namorados,
os olhos castanhos, os beijos trocados.
[289]
Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
chorai-vos cantando, gemei a sorrir.
Gemei as saudades brando, muito brando,
matando as saudades, chorai-vos cantando.
Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
chorai-vos cantando, gemei a sorrir.
Gemei as saudades carpindo, carpindo,
carpindo as saudades do amor mais lindo.
Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
chorai-vos cantando, gemei a sorrir.
Cantai vos gemendo, chorando mais forte,
guitarras, amores, que amanhã é a morte.
Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
chorai-vos cantando, gemei a sorrir.
202. Sinos ao longe
Chegam de longe,
vindas na aragem,
imagens debeis
de bronzes finos.
E cristalinos
pousam na aragem,
na aragem vaga,
finos e flebeis,
como essas penas
no ar serenas
que o ar afaga
só de amparâ-las
e suspendê-las.
[290] Expiram longe,
idas na aragem,
imagens debeis
de bronzes finos,
de cousas flebeis.
ANTONIO CORREA DE OLIVEIRA
1880-
203. Minha terra
Minha terra, quem me dera
ser humilde lavrador!
Ter o pão de cada dia,
ter a graça do Senhor:
cavar-te com minhas mãos
com caridade e amor.
Minha terra, quem me dera
ser um poeta afamado!
Ter o sino de Camões,
andar nas naos embarcado:
mostrar ás outras nações
Portugal alevantado.
Minha terra, quem me dera
poder ver-te de um sertão!
Ter-te longe dos meus olhos,
pertinho do coração:
para amar-te mais, podendo,
que me parece que não.
Minha terra, quem me dera
ser um nauta assinalado!
Passar trabalhos no mar,
ir á guerra, ser soldado:
dar por ti todo o meu sangue
de portugués desgraçado!
1835-1917
204. A Campana d’ Anllons
Campanas de Bastabales,
cando vos oyo tocar
mórrome de soledades.
Cantiga popular
E ti, campana d’ Anllons,
que roucamente tocando
derramas nos corazons
un bálsamo triste e brando
de pasadas ilusions;
Alá nos pasados ventos,
primeiros da miña vida,
ouzo os teus vagos concentos,
reló dos tristes momentos
da miña patria querida.
Cantas veces te lembrou
o que marchou para a guerra
cando á sua nai deixou
e partindo á estraña terra
de suidades chorou!
Cantas do mar africano,
cautivo bergantiñan,
oío n’ un sono tirano
o teu tocar soberano,
aló nas tardes do vran!
Cando te sinto tocar,
campana d’ Anllons, doente,
n’ unha noite de luar,
rompo triste a salayar
por causas d’ un mal ausente.
[292] Cando doida tocabas
po-las tardes á oración,
campana, sempre falabas
palabras con que cortabas
as cordas do corazón.
Estabas contando aos ventos
cousas do meu mal presente,
os meus futuros tormentos,
que dabas con sentimentos,
segun tocabas doente.
Campana, se po-lo vran
ves lumiar na Ponte-Ceso
a cachela de San Xoan,
dille á todos que estou preso
nos calabozos d’ Orán.
E á aquela rula inocente
que me morria d’ amor
no regazo docemente,
tremando como unha fror
sobre escondida corrente,
diráslle que unha de ferro
arrastro rouca cadea,
castigo atroz do meu erro;
e que dentro d’ este encerro
o seu amor me alumea.
E ti, anduriña errante
dos longos campos d’ Arxel,
se á miña patria distante
te leva o voxo constante,
dille o meu penar cruel.
Se alguen por min preguntar,
dille que estou en prisions;
e unha noite de luar
iráste unha vez pousar
no campanario d’ Anllons.
[293] Así triste en terra allea,
aló nas prisions d’ Orán,
cantaba un mozo d’ aldea;
e nos grillons da cadea
levaba o compás co’ a man.
O nai da miña vida,
adiós; adiós meu pai;
prenda de min querida,
adiós, Ó miña nai;
sombra dos meus abós,
río da Ponte-Ceso,
pinal de Tella espeso,
acordávos d’ un preso
como él o fai de vos;
campana d’ Anllons,
noites de luar,
lua que te pós
detrás do pinar;
adiós ... adióos ... adióoos.
205. Retorno d’ as Anduriñas
Das africanas
prayas veciñas,
como costuman,
ó lar amado
virán un dia.
Verán a casa
tan doce e íntima
õ pé dos pinos
escurecida,
e morándoa unhas gentes estrañas,
hirtas e esquivas.
[294]
Mais logo erguendo
seu voxo axiña
darán mil rápidas
voltas compridas,
e emprenderán con pungidas lembranzas
triste partida.
ROSALÍA DE CASTRO
1837-1885
206. Imaxes
Tal com’ as nubes
que leva o vento,
e agora asombran e agora alegran
os espaços inmensos do ceo;
así as ideas
loucas qu’eu teno,
as imaxes de múltiples formas,
d’ extrañas feituras, de cores incertos,
agora asombran,
agora acraran
o fondo sin fondo do meu pensamento.
207. Nubes
Cal as nubes n’ o espaço sin límites
errantes voltexan!
Unhas son brancas,
outras son negras;
unhas pombas sin fel me parecen,
despiden outras
luz de centela.
[295]
Sopran ventos contrarios n’ altura
e á desbandada
van levándoas sin orden nin tino,
nin eu sei pra onde,
nin sei por qué causa:
van levándoas, cal levan os anos
os nosos ensoños
e a nosa esperanza.
208. Airiños, airiños aires
Airiños, airiños aires,
airiños, da miña terra,
airiños, airiños aires,
airiños, levaime a ela!
Sin ela vivir non podo,
non podo vivir contenta,
qu’ aonde queira que vaya
cróbeme unha sombra espesa;
cróbeme unha espesa nube
tal preñada de tormentas,
tal de soidás preñada,
qu’ a miña vida envenena.
Levaime, levaime, airiños,
com’ unha folliña seca,
que seca tamén me puxo
a calentura que queima.
Ay, si non me levás pronto,
airiños da miña terra,
si non me levás, airiños,
quisais xa non me conesan,
qu’ a frebe que de min come
[296] vaime consumindo lenta
e no meu coraçonciño
tamén traidora se ceiba.
Fun n’ outro tempo encarnada
com’ a color da sireixa:
son oxe descolorida
com’ os cirios das igrexas,
cal si unha meiga chuchona
a miña sangre bebera.
Voume quedando muchiña
com’ unha rosa qu’ inverna,
voume sin forças quedando,
voume quedando morena
cal unha mouriña moura,
filla de moura ralea.
Levaime, levaime, airiños,
levaime adonde m’ esperan
unha nai que por min chora,
un pai que sin min n’ alenta,
un hirman por quem daría
a sangre d’ as miñas venas,
e un amoriño a quen alma
e vida lle prometera.
Si pronto non me levades,
ay, morrerei de tristeza,
soya n’ unha terra extraña,
dond’ extraña m’ alomean,
donde todo canto miro
todo me dic’: extranxeira.
Ay miña probe casiña!
Ay miña vaca bermella!
Años que valás nos montes,
pombas qu’ arrulás nas eiras,
mozos qu’ atruxás bailando,
[297] redobre d’ as castañetas,
xas-co-rras-chás d’ as cunchiñas,
xurre-xurre d’ as pandeiras,
tambor de tamborileiro,
gaitiña, gaita gallega,
xa non m’ alegras dicindo:
muiñeira, muiñeira!
Ay, quen fora paxariño
de leves alas ligeiras!
Ay, con que prisa voara,
toliña de tan contenta,
para cantar a alborada
nos campos da miña terra!
Agora mesmo partira,
partira com’ unha frecha,
sin medo ás sombras da noite,
sin medo da noite negra;
e que chovera ou ventara,
e que ventara ou chovera,
voaría e voaría
hastra que alcansase a vela.
Pero non son paxariño,
e irei morrendo de pena,
xa en lágrimas convertida,
xa en suspiriños desfeita.
Doces galleguiños aires,
quitadoiriños de penas,
encantadores d’ as auguas
amantes d’ as arboredas,
musica d’ as verdes canas,
do millo d’ as nosas veigas,
alegres compañeiriños,
run-run de toda-las festas,
levaime nas vosas alas
[298] com’ unha folliña seca.
Non permitás que aquí morra,
airiños da miña terra,
qu’ ainda penso que de morta
ei de sospirar por ela.
Ainda penso, airiños aires,
que dimpois que morta sea
e aló po-lo camposanto,
dond’ enterrada me teñan,
pasés na calada noite
runxindo antr’ a folla seca,
ou murmuxando medrosos
antr’ as brancas calaveras,
inda dimpois de mortiña,
airiños da miña terra,
eivos de berrar: Airiños,
airiños, levaime a ela!
Sancho I (p. 1) to whom this poem is plausibly ascribed,
was the second king of Portugal. It is probably the
second earliest Portuguese poem we possess and is of
great importance less for its literary merit than as being
so early (c. 1199) an example of the indigenous poetry.
See D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos’s edition of the
Cancioneiro da Ajuda (1904), vol. ii, pp. 593-595.
Joan Zorro (p. 1) was one of the early jograes. Of his
life we know little or nothing, but he wrote cossantes of
great charm. He is a poet of the sea, or rather of the
Tagus. His poems, as those of most of these thirteenth-century
singers, are contained in the Cancioneiro da
Vaticana, printed in 1875 and 1878. The great codex
Canzoniere Colocci-Brancuti is now (since 1924) in the
Lisbon Biblioteca Nacional. A critical text of some of
the poems is given in Dr. J. J. Nunes’s Chrestomathia
Archaica (1906).
Of Meendinho (p. 6) nothing is known: not even his
full name. He was evidently an early jogral who sang
songs in the houses of the great, and is famous for this
pilgrimage song, the only poem of his that we have. Its
theme is popular, and a parallel exists in modern Galician
poetry (Cancionero Popular Gallego, vol. i, p. 196).
Nuno Fernandez (p. 6), named Torneol, was a knight,
perhaps a segrel, of whose poems the song-books have
preserved over twenty. His beautiful dawn-song has
parallels in other lands but is clearly of popular indigenous
inspiration.
Martin de Ginzo (p. 9) is very likely the correct form
of this jogral’s name. The Cancioneiro da Vaticana has
Gijzo (cf. fijda-finda); but the index has dne brizo.
[300]Grijo and Frayson are other forms proposed; Ginzo de
Limia is a village in Galicia.
Pero Vivianez (p. 10), or Vyvyãez (Vivianson), wrote
satiric poems and cantigas de amor as well as cantigas de
amigo, but is chiefly known for this pilgrimage dance-song.
Pero Gonçalvez de Portocarreiro (p. 10) may have belonged
to the nobility, but like the humble jograes wrote
cantigas de amigo.
Pedr’ Anez Solaz (p. 12), a jogral (Peter Johnson, called
Solace) is the author of several remarkable refrain songs.
The refrain of no. 18 (C. V. 415) might be considered
merely a form of the jingle or wail refrains of so many
French songs and of the modern Galician ailalila ailalala,
were it not for the cry Leli leli, par Deus, leli, which at
once recalls the Basque Lelo song, in which il means
‘dead’: He is dead, ah God, he is dead!
Martin Codax (p. 13), or possibly Codaz, was a jogral
who evidently delighted in the songs sung by the people,
by the love-lorn women of Galicia. His seven fascinating
cossantes refer to Vigo and the sea. A new manuscript of
these poems was discovered at Madrid by Don Pedro
Vindel and published by him in 1915. A critical text
appeared in the Boletín de la Real Academia Gallega (1916),
English versions in The Modern Language Review (April,
1923).
D. Joan Soarez Coelho (p. 17) was a nobleman of the
court of Afonso III (1248-1279).
Fernando Esquio (p. 18), or Esguio, was an obscure
jogral, seven of whose poems survive.
Pero Meogo (p. 19) may have been a jogral monk, if,
that is, his name be spelt Moogo (monachus). His charming
cossantes have this peculiarity, that they all refer to
the deer of the hills, a reminiscence perhaps of the Bible.
Roy Fernandez (p. 24) was, like his more illustrious
contemporary Gomez Charinho, a Galician poet. He is
said to have been a Canon of Santiago and Chaplain to
[301]Alfonso X. He is the author of many poems and their
value would be better appreciated were they not eclipsed
by this passionate sea-melody, which, even as it upbraids
the sea, is filled with the sea’s music and rhythm.
Of Nuno Perez Sandeu (p. 25) we possess six cantigas
de amigo.
Of Pero de Veer (p. 26) nothing is known. Eight of his
poems survive.
Bernal de Bonaval (p. 26) one of the oldest and more
prolific of the thirteenth-century poets, wrote cantigas de
amor and cantigas de amigo, some of which mention his
native Bonaval.
Juian Bolseiro (p. 27) is the author of many delightful
cantigas de amigo, several of which are in dialogue.
Paio Calvo (p. 29), no doubt a jogral, contributes two
poems to the Cancioneiro da Vaticana.
Lourenço (p. 29) is one of the jograes by whom most
poems survive. Some of them show him in active rivalry
with the trovadores, who affected to disdain the jogral’s
more popular art.
Joan de Guilhade (p. 30), or perhaps Joan Garcia of
Guilhade, in Galicia, was one of the most talented of the
early Galician-Portuguese poets. The song-books have
preserved for us the unusual number of fifty-five poems
under his name.
Joan Airas (p. 31) belonged to a group of poets of
Santiago de Compostela who flourished in the reign of
Afonso III. We have no less than eighty-five of his
poems. Like Rosalía de Castro, he sings of the Sar,
a small river of Galicia. To read mar for the ssar of the
original text would make the sun rise in the West.
Airas Nunez (p. 32), priest of Santiago, is with King
Dinis the most talented of all these early poets. He not
only possesses a perfect command of metre but has a rich
lyrical vein which foreshadows the dolce stil which did
not come from Italy to Portugal for another two or three
[302]centuries. His poems, although not numerous, deserve
a separate edition.
Pai Gomez Charinho (p. 35), a Galician of noble birth,
Admiral of Castille in the reigns of Alfonso X and his son
(to whose party he belonged) in the simplicity and sincerity
of his poems takes high rank among the early poets;
their plaintive music haunts the memory. He died by
the hand of an assassin in the year after King Sancho IV’s
death.
Joan de Lobeira (p. 37) lived as a Canon at Santiago in
the first half of the reign (1278-1325) of King Dinis. The
fact that his surname is that of the traditional author of
the Portuguese text of Amadis de Gaula and that the
poem here printed is interpolated in the Spanish Amadis
has led to great argument about it and about. The
text given is that of D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos:
Etwas Neues zur Amadis Frage in Zeitschrift für
romanische Philologie, vol. iv (1880), pp. 347-351.
Alfonso X (p. 39), the learned king, whom Admiral
Gomez Charinho in a remarkable poem compares with
the sea, was prouder almost of his sacred poems than of
being King of Castilla. These Cantigas de Santa Maria,
over 400 in number, many of which he himself wrote and
some probably only collected and revised, have continued
to be but little read in the too magnificent edition of the
Spanish Academy (2 vols., Madrid, 1889). Yet they
provide historical interest and quaint charm on every
page, with some true, even enchanting poetry. What
could be more hauntingly sad and musical than the poem
of the meninna garrida, more mystically fervent than the
hymn to the Rosa das rosas et fror das frores? And the
collection contains many such poems.
King Dinis (p. 63), the most energetic, talented, and
national of the early kings of Portugal, was grandson of
Alfonso X of Castille and grandnephew of Queen Eleanor
of England. He laid the foundations of Portugal’s greatness
[303]and at the same time closed with a golden key the
period of Provençal-Portuguese poetry and by his active
encouragement of translations paved the way for Portuguese
prose. We have no less than 138 poems under his
name; they are in many kinds, the most fascinating being
the indigenous cossantes. His poems are separately edited
in Professor H. R. Lang’s Cancioneiro d’ El Rei D. Denis
(Halle, 1894).
D. Afonso Sanchez (p. 71), illegitimate son of King Dinis,
imitated his father in going to popular sources for his
poems, if we may judge by this cossante; but most of the
poems of his that we have belong to the more conventional
cantigas de amor.
Estevam Coelho (p. 72) was perhaps the father of one
of the murderers of Inés de Castro (†1355) and is one of
the last of the Dionysian school of poets. Besides this
beautiful spinning-song, we have by him only a short
cossante of the sea (C. V. 322).
Macias (p. 72) was celebrated as the ideal of the constant
lover, o Namorado, by a crowd of Portuguese poets
in the fifteenth and sixteenth centuries. His fame is
greater than the merit of his verses that survive and was
due to his tragic fate, the legend of which modern
criticism suspects, unkindest cut of all, of having arisen
from a passage in his poetry. His poems have been edited
by H. A. Rennert, Macias o Namorado, Philadelphia, 1902.
In romances (p. 73) Portugal followed in the wake of
Spain and has not any that can compare with the best in
Castilian. Less vigorous in spirit and concentrated in style,
they nevertheless, by virtue of their ingenuous simplicity
and naturalness, deserve a better anthology than they have
hitherto received. D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos
has studied the Portuguese romances with consummate
skill in Groeber’s Grundriss (1894), pp. 154-160; Estudos
sobre o romanceiro peninsular in Revista Lusitana, vol. ii
(1891), Romanzenstudien in Zeit. für rom. Phil., vol. xvi
[304](1892), and Estudos sobre o romanceiro peninsular, Madrid,
1907-1909. The best collection is Dr. Theophilo Braga’s
Romanceiro Geral, 2nd ed., 3 vols., 1906-1909. Manhaninha
de S. João is from Dr. Leite de Vasconcellos’s
Romanceiro Portuguez (1886).
D. Philipa de Lencastre (p. 79), princess of the Houses
of Avis and Lancaster, lived at the convent of Odivellas
near Lisbon, and combined piety with a strong literary
bent.
Of Francisco de Sousa (p. 80) scarcely anything is known.
Barbosa Machado, never at a loss to veil ignorance with
a phrase, merely says that he was equally illustrious by
birth and genius. His trovas are printed in the Cancioneiro
Geral (1516).
Garcia de Resende (p. 81), the many-sided, poet, prose-writer,
historian, musician, draughtsman, probably actor,
public official, courtier, diplomatist, collected and edited
the vast Cancioneiro Geral, among the best poems in which
are the ‘Trouas q̃ Garçia de rresende fez a morte de dõa
ynes de castro que Afonso o quarto de Portugal matou ẽ
coimbra por o prinçipe dom Pedro seu filho a ter como
mulher & polo bem q̃ lhe queria nam queria casar,
endereçadas has damas’. There is an introductory stanza:
Senhoras, se algum senhor
vos quiser bem ou servir,
quem tomar tal servidor
eu lhe quero descobrir
o gualardam de amor.
Por sua merçe saber
o que deue de fazer
veja o que fez esta dama
que dessy vos daraa fama
se estas trouas quereis ler.
and six supplementary stanzas headed ‘Garçia de rresende
has damas’.
[305]
Gil Vicente (p. 88), born probably in the heart of
Portugal (Beira or Minho), is a conspicuous proof of the
greatness of the national literatures that might have
flourished in the sixteenth century had not extraneous
influences intervened. The plays of this keen observer
and exquisite poet are very various, but they have this
in common that nearly all contain lyrics of exceptional
fascination. Many of these are in Castilian. In Castilian
he wrote the romance of Dom Duardos, the Portuguese
version being perhaps by Almeida Garrett.
Bernardim Ribeiro (p. 93), of Torrão in Alentejo, lost
his reason under the stress of love; his biography has to
be reconstructed from passages of his exquisite and passionate
verse and prose, which are very variously interpreted.
With him the eclogue is a living and individual
thing. The two romances, which in themselves prove him
a great poet, are from his novel entitled Menina e Moça.
For his Complete Works see Bernardim Ribeiro e Cristovão
Falcão. Obras. Nova edição ... prefaciada por D. Carolina
Michaëlis de Vasconcellos, 2 vols., Coimbra, 1923.
Cristovam Falcam (p. 113), of Alentejo, friend and
inspired imitator of Ribeiro, is the traditional author of
the celebrated Trovas de Crisfal. For the evidence as to
this and for his poems see the 1923 edition, cited above.
An earlier edition of his poems is that of Snr. Epiphanio
da Silva Dias: Obras (Porto, 1893).
Francisco de Sá de Miranda (p. 117), one of the most
famous poets of the Peninsula, was born at Coimbra,
travelled in Italy, and on his return introduced the new
metres to his countrymen. He retired from the Portuguese
Court a few years later (c. 1530) and spent the last
third of his life in the pleasant province of Minho. He
was saddened by the growth of luxury and decay of morals
which followed the world upheaval at the beginning of the
sixteenth century, and, like Luis de Leon and other poets,
did not cease to protest against them. He himself had no
[306]natural facility for writing verse, but he succeeded in expressing
his high philosophy and his love of Nature in poems
full of strength and character and charm. Apart from one
or two fine sonnets, he is at his best in his poems (such as
his eclogue Basto and his famous letter to the king)
written in the short metre prevailing before his innovations
had revolutionized Portuguese poetry. D. Carolina
Michaëlis de Vasconcellos published his poems in a critical
edition: Poesias (1885).
Francisco de Moraes (p. 133) the author of Palmeirim de
Inglaterra, from which this poem is taken, met with
a violent death at Evora in 1572. The best known
episode in his life is his romantic stay in Paris, where he
fell madly in love with one of the Queen’s ladies.
Francisco de Sá de Meneses (p. 134), Conde de Mattosinhos,
a truer though less celebrated poet than his namesake
and relative, the author of Malacca Conquistada, was
born at Oporto and held high office under King Sebastian
and the Cardinal King. His verses to the river Leça,
famous in the seventeenth century, were neglected in the
eighteenth and rediscovered by Dr. Sousa Viterbo (1845-1910)
in the Torre do Tombo at Lisbon.
D. Manuel de Portugal (p. 137), born at Evora, son of
the poet Count of Vimioso, was one of the earliest
followers of Sá de Miranda. His poems were collected in
the year before his death: Obras (1605). This mystic
sonnet is printed on f. 199 v.
Luis de Camões (p. 137), one of the most inspired lyrical
poets of all time, was born at Lisbon or Coimbra and
belonged to an ancient family of Spanish-Galician origin.
His whole life was a tragedy of love and sorrows. After
studying at Coimbra he came to Lisbon, perhaps in 1545;
fell in love, possibly with Caterina de Ataide (Natercia),
was banished from Court, and after serving in North
Africa returned penniless to Lisbon. An affray in the
Rocio caused his imprisonment in 1553 and he was
[307]released on the understanding that he would serve the
king in India. He did not return to Portugal until 1569,
and after living at Lisbon in poverty died there, perhaps
of the plague, on June 10, 1580. The year of his birth
is commonly considered 1524, but February 5 as the day
of his birth is arbitrary. His Os Lusiadas appeared eight
years before his death, his Rimas only in 1595. Snr.
Epiphanio da Silva Dias published a critical edition of
The Lusiads (2 vols., 1910), but the difficult task of
editing his lyrics remains.
Antonio Ferreira (p. 202) was born, lived, and died at
Lisbon, where he fell victim to the great plague of 1569.
He was proud of never having written a line in any other
language but Latin and his native tongue. Although
not a great poet, he could rise to considerable heights,
and in fact maintains a high level both in his short poems
and in his classical play Inés de Castro. His Poemas Lusitanos
(1598) have been frequently reprinted.
Diogo Bernardez (p. 207), the most gifted of Miranda’s
disciples, the most musical of the singers in the new style,
became a personal friend of Miranda and mused and wrote
on the banks of the Lima (on which, at Ponte da Barca,
he was born) in the intervals of a busier life at Lisbon. He
may have owed his release from African slavery in 1581
to Philip II of Spain, from whom he received various
benefits. The beauty of his sonnets, eclogues, and letters
in verse inevitably led to accusations of plagiarism from
Camões, which need not be seriously considered. It is
curious that Shakespeare’s line ‘With what I most enjoy
contented least’ is a literal translation of ‘Do que deseja
mais mais duvidoso’. For variations of text in the sonnets
see C. Michaëlis de Vasconcellos, Investigações sobre
sonetos, etc. (1910), pp. 45-54 and Zeitschrift für rom.
Phil., vol. ix, pp. 372, 373.
Frei Agostinho da Cruz (p. 123), younger brother of
Diogo Bernardez, became a Franciscan monk in 1561, on
[308]which occasion Diogo addressed to him a fine letter in
verse. His poems were not collected till 1771, but
recently they have received an edition at the hands of
Dr. Mendes dos Remedios as vol. xxi (1918) of the collection
Subsidios.
Fernam Alvarez do Oriente (p. 214), was born at Goa
some thirty years after its conquest by Afonso de Albuquerque.
His Lusitania Transformada was written in
prose and verse in direct imitation of Sannazaro’s Arcadia.
Francisco Galvam (p. 215), born at Villa Viçosa, was
equerry to the Duke of Braganza. The authorship of
the poems published by Antonio Lourenço Caminha in
1791, and therefore of this remarkable sonnet, appears
doubtful.
Anonymous (p. 215). The celebrated historian Frei
Bernardo de Brito, born at Almeida (Beira) is by many
considered the author of the small collection of poems
entitled Sylvia de Lysardo, of which the sonnet Ponho-me
a contemplar is no. 20.
Francisco Rodriguez Lobo (p. 216), born at Leiria on the
Lis, was mellifluous and prolific both in prose and verse
and struck an individual note in his vilancetes. Both his
Corte na Aldea and a selection of his poems deserve to
be edited with the same loving care as Dr. Ricardo Jorge
brought to his biography. He was drowned in his prime
in the Tagus in 1522. The sonnet Formoso Tejo meu is by
many critics ascribed to him.
Soror Violante do Ceo (p. 221), born at Lisbon, early won
fame as a poetess and musician. At Lisbon she spent
over sixty years as a Dominican nun. The chief collection
of her poems appeared at Rouen: Rythmas Varias
(1646).
D. Francisco Manuel de Mello (p. 222) found time in his
troubled and adventurous life to write a considerable
quantity of verse (Las Tres Musas del Melusino: Lisboa,
1649; Obras Metricas, Lyon, 1665) some of which is
[309]excellent. For his life and works see Professor Edgar
Prestage’s Esboço biographico (Coimbra, 1914).
Soror Maria do Ceo (p. 223), for nearly eighty years
a Franciscan nun at Lisbon, published, among other
volumes of verse, only occasionally marked by unaffected
simplicity, A Preciosa, 2 pts. 1731, 33, and Enganos do
Bosque, Desenganos do Rio, 1741. Selections from her
poetry and from that of Soror Violante have been published
by Dr. Mendes dos Remedios in his Subsidios
(vol. xvi).
Domingos dos Reis Quita (p. 224), a Lisbon barber, wrote
verse of remarkable suavity. A second edition of his
Obras Poeticas appeared in 1781. His tragedy Inés de
Castro was translated into English by Benjamin Thompson
in 1800.
Antonio Diniz da Cruz e Silva (p. 225) was born at
Lisbon. His lyric poems, Poesias, were published in six
volumes in 1807-1817. His O Hyssope still has many
readers and is not infrequently reprinted.
João Xavier de Mattos (p. 226) is now unknown to fame
and his life is obscure, but one or two of his poems are
attractive. The last edition of his Rimas is of 1827.
Pedro Antonio Corrêa Garção (p. 226), born at Lisbon
and the leading spirit of Arcadia, had a poetic gift which
did not often find adequate subjects or expression. The
Cantata de Dido from his Assemblea ou Partida has fervent
admirers.
Nicolau Tolentino de Almeida (p. 229), of Lisbon, wrote
gently satirical poems, chiefly in quintilhas, which may be
read in his Obras Completas (1861). It was he who, when
asked to choose between two sonnets, read the first only
and chose the second. Some doubts have been expressed
as to the authorship of the sonnet on the toucados altos.
Manuel Maria de Barbosa du Bocage (p. 230) wasted his
genius and died at the age of forty without having approached
the achievement of his great prototype Camões,
[310]who was constantly in his thoughts. His improvisations
deeply impressed his contemporaries, and some of his
sonnets only just fall short of a real magnificence. His
popularity has never quite waned in Portugal. A new
edition of his poems appeared in eight volumes in 1875-76.
Almeida Garrett (p. 232) was born at Oporto, but his
youth was not spent in that city and later his Liberal
principles sent him into exile. With Herculano he was
one of the Liberal army of 7,500 who landed near Mindello
in 1832. For the next twenty years he played
a prominent part as diplomatist, orator, judge, and
politician. He renovated Portuguese literature, freeing
it from the trammels of pseudo-classicism and introducing
romanticism from England and France. He was the best
poet, the best dramatist, and the best prose-writer of
Portugal in the first half of the nineteenth century. His
best lyrics are contained in the slight volume entitled
Folhas Cahidas.
Antonio Feliciano de Castilho (p. 239), blind from the
age of six, wrote a mass of poems and translations in
a style of classical purity, and after Garrett’s death stood
at the head of contemporary Portuguese poetry until the
Coimbra school unceremoniously dethroned him in 1865.
He was a native of Lisbon. His Obras Completas occupy
eighty small volumes (Lisboa, 1903-10).
Alexandre Herculano e Araujo (p. 240), born at Lisbon,
Portugal’s greatest modern historian, declared that he
was a poet till he was twenty-five. His Poesias will never
lack readers, because they have that biblical fervour and
sincerity which inspired Herrera in his odes and Luis de
Leon in some of his translations.
Antonio Augusto Soares de Passos (p. 252), a romantic
poet of Oporto, wrote nothing finer than the celebrated
ode O Firmamento. The text here given is that of the
sixth (1875) edition of his Poesias.
João de Deus Ramos Nogueira (p. 257), the most spontaneous
[311]and inspired Portuguese poet of the second half
of the nineteenth century, was born at Messines in
Algarve. A complete collection of his poems, entitled
Campo de Flores, appeared in 1893. An excellent selection
is that of Snr. Affonso Lopes Vieira: Livro de Amor
(1921).
Thomaz Ribeiro (p. 263) was born at Parada de Gonta
in the province of Beira and belonged to the romantic
school of poets. His reputation had been made half
a century before his death when he published his long
romantic poem in many metres D. Jayme (1862), and it
is by the fifteen introductory stanzas (oitavas) that he is
best remembered.
Julio Diniz (p. 267) is the pseudonym of Joaquim
Guilherme Gomes Coelho, who was born at Oporto.
His novels met with immediate and deserved success.
His poems, some of which were inserted in his novels,
appeared posthumously in 1873 (Poesias).
Anthero de Quental (p. 269) born at Ponta Delgada in
the Azores, was philosopher first, poet afterwards. His
famous sonnets, constantly republished, are filled with
a serene light, that light towards which Quental was ever
groping his way. Many of them have been rendered into
English by Professor Edgar Prestage: Sixty-four Sonnets
(1894) and Professor Griswold Morley: Sonnets and
Poems of Anthero de Quental (1922).
Antonio Candido Gonçalves Crespo (p. 273) was born at
Rio de Janeiro, was sent to study at Coimbra and became
the chief of the Portuguese Parnassians. A second edition
of his Obras Completas appeared in 1913.
Antonio Duarte Gomes Leal (p. 275) was born, lived, and
died at Lisbon. Much of his poetry was satirical, but he
also displayed delicate feeling and command of rhythm.
His two best known works were Claridades do Sul (1875)
and O Anti-Cristo (1884).
Abilio Manuel Guerra Junqueiro (p. 276) was born at
[312]Freixo de Espada á Cinta. In 1892 Os Simples closed a
series of brilliant works with a key of gold, but he wrote
comparatively little poetry of recent years. In its
political aspect his work was revolutionary and anticlerical,
but he was reconciled to the Church before his
death. Appointed Portuguese Minister in Switzerland in
1911, he soon retired from public life. This disciple of
Victor Hugo is not without originality, and a small part
of his poetry will be immortal.
Antonio Nobre (p. 282) showed individuality and a
haunting sense of rhythm in Só (1892), a collection of
pliant verse which made a profound impression in Portugal.
The sonnet Podessem suas mãos is from the posthumous
volume Despedidas (1902).
Snr. Eugenio de Castro (p. 283), Professor at Coimbra
University and Portugal’s foremost living poet, is the
founder of the Portuguese Symbolist school. In his more
recent volumes he seems rather to emulate the gnomic
manner of Sá de Miranda, with conspicuous success. He
is also a master of those paper carnations, the popular
quatrains.
Snr. Joaquim Teixeira de Pascoaes (p. 287) gives the
anthologist little opportunity of doing justice to his
talent, which reveals itself rather in long poems such as
Marános (1911), filled with love of Nature and musical
expression. His best known works are Sempre (1897),
Terra Prohibida (1899), and As Sombras (1907).
Snr. Affonso Lopes Vieira (p. 288) can write delicately
musical lyrics light as feathers in the wind and poems of
a fine breadth and fulness of sound. In the history of
Portugal, in the sea and in the poets of Portugal’s golden
age he finds an unfailing inspiration, very marked in Ilhas
de Bruma (1917).
Snr. Antonio Corrêa de Oliveira (p. 290) is one of the
most widely read and deeply appreciated of living Portuguese
poets, in the Auto do Fim do Dia (1900) and numerous
[313]other volumes. He uses the short indigenous
metre as a master.
Eduardo Pondal y Abente (p. 291), born at Ponteceso in
the province of Coruña, where he lived in a charming
house ‘ó pé dos pinos escurecida’, won fame with his
poem A Campana d’ Anllons. Some of the poems of his
Rumores de los Pinos (1879) and Queixumes dos Pinos (1886)
have an even more haunting fascination.
Rosalía de Castro (p. 294), or Rosalía Castro de Murguía,
stands with Pondal at the head of modern Galician poetry,
which is intimately linked across six centuries with the
poetry of the Galician-Portuguese Cancioneiros. Her
fame has grown with the years and her Galician poems,
on which that fame must always chiefly rest, contained
in the volumes Cantares Gallegos (1863) and Follas Novas
(1880), have recently been reprinted in a complete
edition of her works at Madrid.
[314]
INDEX OF AUTHORS
(The figures refer to the number of the poems)
- Airas (Joan), 48, 49.
- Alfonso X, 58-68.
- Almeida Garrett, Visconde de, 167-171.
- Alvarez do Oriente (Fernam), 144, 145.
- Anez Solaz (Pedro), 18, 19.
- Bernardez (Diogo), 138-141.
- Bilac (Olavo), 195.
- Bocage (Manuel Maria de Barbosa du), 162-166.
- Bolseiro (Juian), 41-44.
- Bonaval (Bernal de), 40.
- Calvo (Paio), 45.
- Camões (Luis de), 114-134.
- Castilho (Antonio Feliciano de), 172.
- Castro (Eugenio de), 197, 198.
- Castro, (Rosalía de), 206-208.
- Ceo (Maria do), 155.
- Ceo (Violante do), 152.
- Codax (Martin), 20-26.
- Coelho (Estevam), 81.
- Corrêa de Oliveira (Antonio), 203.
- Corrêa Garção (Pedro Antonio), 159.
- Cruz (Frei Agostinho da), 142, 143.
- Dinis, King, 69-79.
- Diniz (Julio), 179.
- Diniz da Cruz e Silva (Antonio), 157.
- Esquio (Fernando), 29.
- Falcam (Cristovam), 104, 105.
- Fernandez (Roy), 36.
- Fernandez Torneol (Nuno), 11-13.
- Ferreira (Antonio), 135-137.
- Galvam (Francisco), 146.
- Garcia (Pero), 37.
- Ginzo (Martin de), 14.
- Gomes Leal (Antonio Duarte), 191.
- Gomez Charinho (Pai), 53-55.
- Gonçalves Crespo (Antonio Candido), 188-190.
- Gonçalvez de Portocarreiro (Pero), 16, 17.
- Guerra Junqueiro (Abilio Manuel), 192-194.
- Guilhade (Joan de), 47.
- Herculano (Alexandre), 173, 174.
- Lencastre (D. Philipa de), 88.
- Lobeira (Joan de), 57.
- Lopes Vieira (Affonso), 200-202.
- Lourenço, 46.
- Macias, 82.
- Manuel de Mello (D. Francisco), 153, 154.
- Martinz do Casal (Roy), 56.
- Mattos (João Xavier de), 158.
- [315]Meendinho, 10.
- Meogo (Pero), 30-35.
- Moraes (Francisco de), 111.
- Nobre (Antonio), 196.
- Nogueira Ramos (João de Deus), 176, 177.
- Nunez (Airas), 50-52.
- Perez Sandeu (Nuno), 38.
- Pondal (Eduardo), 204, 205.
- Portugal (D. Manuel de), 113.
- Quental (Anthero de), 180-187.
- Quita (Domingos dos Reis), 156.
- Resende (Garcia de), 90.
- Ribeiro (Bernardim), 101-103.
- Ribeiro (Thomaz), 178.
- Rodriguez Lobo (Francisco), 149-151.
- Sá de Meneses (Francisco de), 112.
- Sá de Miranda (Francisco de), 106-110.
- Sanchez (D. Afonso), 80.
- Sancho I, 1.
- Soares dos Passos (Antonio Augusto), 175.
- Soarez Coelho (D. Joan), 27, 28.
- Sousa (Francisco de), 89.
- Teixeira de Pascoaes (Joaquim), 199.
- Tolentino de Almeida (Nicolau), 160, 161.
- Veer (Pero de), 39.
- Vicente (Gil), 91-100.
- Vivianez (Pero), 15.
- Zorro (Joan), 2-9.
[316]
INDEX OF FIRST LINES
(Reference is to the number of the poems).
- Abaix’ esta serra, 89
- Acabava ali a terra, 171
- A do mui bon parecer, 14
- Adonde vas, ó Filo sem ventura, 155
- Adorai, montanhas, 100
- Á guerra, á guerra, moirinhos, 86
- Ai cervas do monte, vin vos preguntar, 31
- Ai Deus, a vo-lo digo, 28
- Ai Deus, sab’ ora meu amigo, 23
- Ai eu coitada como vivo, 1
- Ai filha, o que vos ben queria, 38
- Ai flores, ai flores do verde pino, 71
- Ai fremosinha, se ben ajades, 40
- Ai madre, ben vos digo, 37
- Ai madr’, o que ben queria, 45
- Ai ondas que eu vin veer, 26
- Airiños, airiños aires, 208
- Ai Santa Maria, 62
- Ai Santiago, padron sabido, 54
- Alegres campos, verdes arvoredos, 120
- Alma minha gentil que te partiste, 126
- Amad’ e meu amigo, 75
- A madre do que a bestia, 64
- Amiga des que o meu amigo vi, 46
- Amor é um fogo que arde sem se ver, 122
- Amo-te, Ó cruz, no vertice firmada, 173
- Apetece minha alma a fonte viva, 113
- Aquela cativa, 118
- Aquela triste e leda madrugada, 127
- Aquele claro sol que me mostrava, 135
- Aquele espirito tam bem pagado, 110
- Aquestas noites tan longas, 44
- Aqui jaz pó, eu não; eu sou quem fui, 177
- Armada de aspereza, minha estrela, 145
- A Santa Maria mui bon servir faz, 67
- A serra é alta, fria e nevosa, 98
- As frores do meu amigo, 53
- A suidade na molher, 97
- Até o fim do mundo. A grande amada, 200
- [317]Bailemos agora, por Deus, ai velidas, 6
- Bailemos nos ja todas, todas, aí amigas, 50
- Bon dia vi, amigo, 69
- Branca estais e colorada, 93
- Brisa de Abril, 199
- Cal as nubes n’ o espaço sin límites, 207
- Campanas de Bastabales, 204
- Canas do amor, canas, 95
- Cantava Alcido um dia ao som das aguas, 141
- Casinha despresivel, mal forrada, 154
- Chaves na mão, melena desgrenhada, 160
- Chegam de longe, 202
- Comigo me desavim, 108
- Como dormirão meus olhos, 104
- Creio em ti, Deus, a fe viva, 170
- Da branca neve e da vermelha rosa, 138
- Das africanas, 205
- Da triste, bela Inés inda os clamores, 162
- Deus fabricou o grande ceo ... Depois, 197
- De que morredes, filha, a do corpo velido, 72
- Descalça vai para a fonte (Camões), 114
- Descalça vai para a fonte (Rodriguez Lobo), 149
- Desengano, quem vos quer, 111
- De vergonna nos guardar, 58
- Dezembro, noite: canta o galo, 193
- Digades, filha, mia filha velida, 35
- Disse ao meu coração: Olha por quantos, 181
- Disseron-m’ oj’, ai amiga, que non, 55
- Dized’ai trobadores, 65
- Dizem que havia um pastor, 101
- Dizia la fremosinha, 80
- Donde vindes, filha, 94
- Duas horas da tarde. Um sol ardente, 189
- Eis nos toma a nacer o ano formoso, 137
- Ele vinha da neve, dos trabalhos, 191
- El rei de Portugal, 4
- Em seus cabelos, 157
- Em sonho ás vezes, se o sonho quebranta, 183
- En as verdes ervas, 33
- En Lixboa sobre lo mar, 3
- En o sagrad’en Vigo, 25
- Era assim: tinha esse olhar, 167
- Era pelo mes de Abril, 91
- Espirito que passas quando o vento, 180
- [318]Está o lascivo e doce passarinho, 123
- Estando eu á janela, com a minha almofada, 85
- Eu velida non dormia, 18
- Fez ũa cantiga d’ amor, 42
- Foi eu, madre, lavar meus cabelos, 27
- Foi-se-me pouco a pouco amortecendo, 176
- Fonte mais pura que o lustroso vidro, 172
- Formoso Tejo meu, quam diferente, 148
- Fostes, filha, en o bailar, 34
- Gloria a Deus! Eis aberto o livro imenso, 175
- Halitos de lilaz, de violeta e de opala, 194
- Horas breves do meu contentamento, 140
- Ja a roxa manhã clara, 130
- Ja nace o belo dia, 150
- Ja no roxo Oriente branqueando, 159
- Ja sossega depois de tanta luta, 184
- Junto de um seco, duro, esteril monte, 128
- Jus’a lo mar e o rio, 9
- Lá vão! O ceo se arquea, 195
- Lá vem a nao Catharineta, 83
- Levad’, amigo que dormides as manhanas frias, 11
- Levantou-s’ a velida, 73
- Levou-s’ a louçana, 32
- Mandad’ ei comigo, 21
- Manhaninha de S. João, 87
- Mete el rei barcas no rio forte, 8
- Meu Portugal, meu berço de inocente, 178
- Meu ser evaporei na lida insana, 166
- Mia irmana fremosa, 22
- Mia madre velida, 74
- Minha terra, quem me dera, 203
- Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades, 121
- Naci em Londres, que é terra, 198
- Na mão de Deus, na sua mão direita, 185
- Nam vos sirvo nem vos amo, 88
- Não a viram passar? Era no outono, 179
- Não mais, Ó Tejo meu formoso e brando, 163
- Nas barcas foi-s’ o meu amigo d’aqui, 41
- Nestes povoados, 107
- Non chegou, madr’, o meu amigo, 70
- Nos campos o vilão seus sustos passa, 164
- [319]O anel do meu amigo, 16
- O brando amor, mas em meu dano forte, 144
- Ó guitarras de Alcacer-Quibir, 201
- Oí oj’ eu ũa pastor cantar, 52
- Ó montes erguidos, 89
- Ondas do mar de Vigo, 20
- O poeta Simonides, falando, 129
- O que en Santa Maria, 66
- Ó rio Leça, 112
- Ó senhor tam novo d’olhos cor de esperança, 192
- O sol é grande, caem com a calma as aves, 109
- Os presos contam os dias, 105
- Ó tu de puro amor, Deus, fonte pura, 146
- Para alguem sou o lirio entre os abrolhos, 188
- Par Deus, coitada vivo, 17
- Peço-vos que me digais, 115
- Pela ribeira de um rio, 102
- Pela ribeira do rio, 5
- Pelo souto de Crecente, 49
- Pensando-vos estou, filha, 103
- Per ribeira do rio, 2
- Podessem suas mãos cobrir meu rosto, 196
- Poi-las figuras fazen dos santos renembrança, 61
- Pois nossas madres van a San Simon, 15
- Pois que diz meu amigo, 77
- Ponho-me a contemplar na fantasia, 147
- Por castigar, Senhor, nossos insultos, 156
- Por nos, Virgen Madre, 63
- Por terra jaz o emporio do Oriente, 165
- Pos-se o sol; como ja na sombra fea, 158
- Provei de buscar mesura, 82
- Qual será o coraçam, 90
- Quando amor naceu, 136
- Quando eu vejo las ondas, 36
- Quando se fez ao longe a nave escura, 190
- Quando será, Senhor, que desatado, 142
- Quantas sabedes amar amigo, 24
- Quantas vezes conheço o meu cuidado, 153
- Que coita tamanha ei a sofrer, 12
- Que grande variedade vão fazendo, 132
- Quem disse á estrela o caminho, 169
- Quem pode ser no mundo tam quieto, 133
- Que muito m’ eu pago d’este verão, 51
- [320]Que soidade de mia senhor ei, 78
- Quen a Virgen ben servirá, 59
- Quen Santa Maria quiser defender, 68
- Quen visse andar a fremosinha, 7
- Rei de muitos reis, 106
- Remando vam remadores, 99
- Rogo-te, ai amor queiras comigo morar, 56
- Rosa das rosas et fror das frores, 60
- São belas, bem o sei, essas estrelas, 168
- Saudade minha, 152
- Sedia la fremosa seu sirgo torcendo, 81
- Sedia-m’eu na ermida de San Simon, 10
- Senhor genta, 57
- Senhor fremosa, vejo-vos queixar, 79
- Sete anos de pastor Jacob servia, 124
- Se toda a vida nossa é desafio, 139
- Sibila o vento, os torreões de nuvens, 174
- Sobolos rios que vão, 119
- Sofrei, coração, 151
- Sonho que sou um cavaleiro andante, 182
- Tal com’ as nubes, 206
- Tal vai o meu amigo, 30
- Tempo foi que pastava neste prado, 143
- Tirai os olhos de mim, 96
- Toda-las cousas eu vejo partir, 48
- Ũa pastora se queixava, 76
- Um amigo que eu havia, 92
- Um mover de olhos brando e piedoso, 125
- Vai, misero cavalo lazarento, 161
- Vai o bem fugindo, 117
- Vai o Conde, o Conde Ninho, 84
- Vão as serenas aguas, 131
- Vayamos, irmana, vayamos dormir, 29
- Vej’eu, mia filha, quant’e meu cuidar, 43
- Vejo-vos, filha, tan de coraçon, 39
- Vem ás vezes sentar-se ao pe de mim, 187
- Vida da minha alma, 116
- Vi eu, mia madr’, andar, 13
- Vinde cá, meu tam certo secretario, 134
- Vi oj’eu donas mui ben parecer, 47
- Vou m’eu, fremosa, peral rei, 19
- Vozes do mar, das arvores, do vento, 186
*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 77746 ***