*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 77746 *** The Oxford Book Of Portuguese Verse Oxford University Press _London_ _Edinburgh_ _Glasgow_ _Copenhagen_ _New York_ _Toronto_ _Melbourne_ _Cape Town_ _Bombay_ _Calcutta_ _Madras_ _Shanghai_ Humphrey Milford Publisher to the UNIVERSITY The Oxford Book Of Portuguese Verse XIIth Century-XXth Century Chosen by Aubrey F. G. Bell Oxford At the Clarendon Press 1925 Printed in England Á Illma. Exma. Sra. D. CAROLINA MICHAËLIS DE VASCONCELLOS A QUEM TANTO DEVEM A LITERATURA E A LINGUA PORTUGUESA INTRODUCTION Portugal only began to exist at the end of the eleventh century (1095), and the first century of its existence was tentative, since it was occupied in disengaging itself from Galicia in the north and in extending itself over the south, held by the Moors. The Cid had fought and died and the _Poema de mio Cid_ had been written before Portugal became a separate kingdom. Thus a nation did not properly exist to sing the epic deeds of Afonso Henriquez (who was making a new nation) and other heroes, and the legends of the battle of Ourique (1139) were handed down orally, to be chronicled later in prose. Portuguese literature opens without epics. The lyric poetry of the troubadours came to Portugal as it went to Sicily and Spain, about a century after it had begun to flourish in Provence. The founder of Portugal had been a French prince of the House of Burgundy. Whole colonies of Frenchmen settled in the new country and helped to drive the Moors southward, and the Benedictines of Cluny played no small part in its affairs. Portugal, by its geographical situation, its extensive seaboard, and the neighbourhood of Galicia with the world-famous pilgrimages to Santiago, was peculiarly exposed to foreign influences and also received many crusaders on their way to the Holy Land, not a few of whom settled in the country. It is, therefore, not surprising that Portugal had close relations with France and was not ignorant of the poetry of the _trouvères_ of the north, from which some of the Portuguese _pastorelas_ may have been directly imitated. It was, however, the poetry of the troubadours of Provence that predominated, and this came to Portugal through Spain and the courts of Aragon, León, and Castille, with which that of Portugal became intimately connected by dynastic marriages. Unhappily, this poetry lost heavily in exportation to Portugal as to other lands, and although it was cultivated by Court poets with uncommon zeal, it grew up white and insipid, like a plant in a cellar. Despite astonishing technical excellence, the Portuguese-Provençal _cantigas de amor_ lack variety and character. It was only the satirical _cantigas de maldizer_ that were as coloured and personal as any _sirventès_ of Provence. Perhaps it was the very monotony of the _cantigas de amor_ that caused another kind of lyric to flourish side by side with the imported Provençal. This indigenous poetry is confined in Portugal to the region north of the Tagus, and King Dinis, the last poet to patronize it keenly, was the first king to establish his court so far south as Lisbon. The first specimen that we have is by King Sancho I, an earlier Dinis, and dates from 1199, ten years after the first recorded poem in Portuguese (Galician). During the period between 1220 and 1280 the indigenous poetry was cultivated abundantly, by noble _trovador_ and humble _jogral_, by priest and soldier, in Portugal and Galicia, and by foreigners who composed their lyrics in Galician, the language of the new kingdom of Portugal. Other literatures offer no parallel to these strange, exquisite _cossantes_, as it is convenient to call them (always remembering that the Spanish _cossante_ was by no means confined to the parallel-strophed lyrics); nor were it easy to find poems of such freshness and grace elsewhere. Portuguese literature is thus opened with a golden key. That we are privileged so to open it is due to the researches of recent years, which constitute, in the words of that great scholar Menéndez Pelayo, ‘one of the most splendid achievements of modern learning’. These researches were mainly those of foreigners. It has ever been a characteristic of the Portuguese, in their love of new things, to neglect their past, as the _minhotos_ whitewash their ancient shrines; although a brilliant group of modern scholars, with Dr. Leite de Vasconcellos at its head, is now making up for past remissness. Writers of the sixteenth century, if they knew of these ancient lyrics, were half ashamed of their roughness and rusticity, and it was left for the nineteenth century to re-discover them in the Vatican Library at Rome. Even so, the full appreciation of the value and beauty of these poems has been reserved for the twentieth century. Together with the Portuguese-Provençal poetry they are preserved in the _Cancioneiro da Vaticana_ (1875), _Cancioneiro Colocci-Brancuti_ (1880), and _Cancioneiro da Ajuda_ (1904), fascinating song-books which are the most striking commentary on the statement of the Marqués de Santillana that it had been customary for poets throughout the Peninsula to compose their lyrics in Galician; for we have here not only poems by Galicians and Portuguese, King of Portugal or Canon of Santiago, but those of high-placed _trovador_, poor _segrel_, and lowly _jogral_ from León and Castille and other parts of Spain. Although the earliest _cossante_ we have belongs to the end of the twelfth century, they were in all probability of immensely older date in Galicia, and whatever influence may be assigned to the Arabic poetry of the south of Portugal must have been derivative, having been received originally from Galicia. Of Oriental origin in so far as they were copied from the psalms and hymns of Church services, the _cossantes_ are Celtic (a term perhaps more convenient than scientific in this connexion) in spirit, and in tone and structure belong to the people. They consist of two, four, or more distichs with a refrain, of which the second and fourth, while often altering the sound from _i_ to _a_ (_pino_ to _ramo_, _amigo_ to _amado_), repeat the sense of the first and third, the first line of the third taking up the last of the first, and so on to the end, where the position of the song (always accompanied by its music—_son_) is found to be very much the same as it was after the first two verses, as far as the sense is concerned. They were dance-songs (_bailadas_), danced by the peasants in the villages _de terreiro_ or before pilgrimage shrines; _alvoradas_ (songs of dawn); pilgrimage songs (_cantigas de romaria_); shepherds’ hill-songs (_serranilhas_), boat-songs (_barcarolas_); songs of _ría_ and sea (_marinas_). Those that we possess are not anonymous, although many of their authors are obscure. As a rule these _cantigas de amigo_ are placed on the lips of a love-lorn girl waiting or mourning for her lover, and it is scarcely doubtful that in the twelfth century they were copied by the _jograles_ from the songs composed and sung by the women in Galicia. The happy result for us is that this neglected literature yields at the outset something new and entirely charming, which lovers of poetry can as ill afford to neglect and ignore as the poems of Chaucer or any other priceless heritage of song. That they were danced by the peasants or sung as a glee by shepherds on the hills does not belie the religious origin of the _cossantes_, since dancing itself was primarily religious and to sing was the shepherd’s form of prayer. The fact merely indicates their immeasurable antiquity. A song, perfectly grave and melancholy, such as King Dinis’s _Ai flores, ai flores_ might be sung by a solitary maiden in the gloom of the pinewoods or danced by pilgrims in the courtyard of a shrine. The world-wide cult of St. James of Galicia certainly had much to do with the fact that Alfonso X, the Learned, who had nobly laid the foundations of Castilian prose, wrote his hymns to the Virgin in Galician. He may have learnt it as a boy, he certainly, himself, wrote the greater part of the _Cantigas de Santa Maria_, which were first printed in 1889 and will be far more widely read when they are published in a more accessible edition. The king spread his net for miracles in many lands, and he claimed no originality of theme, but he could clothe the more beautiful legends in verse which preserves their beauty, and if his care for rhyme sometimes led him astray, he always retained the popular atmosphere of the miracles and often a word here and there belonging to the land of their origin. Some of those which interested him less he may have entrusted to the _jograles_ at his Court, a few may have come to him already versified; but the majority are his own, and place him very high among early singers—not as a great original poet or a master of technique, but as a conscientious and delightfully eager craftsman who realized the poetry inherent in these simple stories. He has a genuine sympathy for the humble types described in many of his _cantigas_: reapers, fishermen, monks, nuns, poor old peasant-women, the little Musa _garridelinna_. Alfonso X wrote a few profane poems, one of which is in the stirring metre of the famous Leonoreta song composed by Joan de Lobeira in the latter part of the thirteenth century. Pai Charinho, Lord High Admiral of Castille under Alfonso X and a more delicate poet than his master, wrote no religious verse, but his _cossantes_, with the lyric of another Galician, Roy Fernandez, are the most beautiful, hauntingly beautiful, of the early poems relating to the sea. A Portuguese writer of the seventeenth century, Antonio de Sousa de Macedo, says point-blank that he saw and read sacred poems by King Dinis in the Escoriai, and describes the codex. If in his youth the king, at the exhortation of his grandfather Alfonso X, wrote such verse, it has now disappeared, and among the 138 poems preserved under his name is none of a religious character. They comprise Provençal love-poems and _cantigas de amigo_,[1] and some charming specimens of the _cossante_, in which he shows that he had inherited King Alfonso’s fondness for popular themes, whether he himself composed these delicious _cossantes_, or, as may appear more probable, merely collected them. He also wrote a few satirical poems. Satire had gone hand in hand with lyrism in Portugal from the first, and was considered one of the most important functions of poetry. The _cantigas de escarnio_ and _de maldizer_, although often exceedingly coarse, form, historically, one of the most interesting sections of the early song-books. King Dinis was a true poet, even a great poet, although his inspiration may not have been as genuine as that of Airas Nunez, priest of Santiago. He strove with success to play the part in Portuguese literature that Alfonso X had played in Castille, encouraged the writing of Portuguese prose, and gave a last prosperity to Portuguese-Provençal song, which he himself wrote with conspicuous skill. It was characteristic of his national policy that he, the prince so carefully trained in Provençal song by his father Afonso III, who had returned from a long sojourn in France to usurp his brother’s throne, should so actively encourage the indigenous _cossante_, as did also one of his sons, D. Afonso Sanchez. It was a late harvest, and after King Dinis’s death a _jogral_ of León tells us that the troubadours of Portugal and León, Castille and Aragon were silent: ‘nunca pois de sa morte trobaron’, and the _jograles_ no longer received presents or money. A long gap follows in Portuguese poetry, although a thin aftermath of Galician song continued in Spain up to the very threshold of the Renaissance. Macias, ‘the Lover’, composed verse and inspired poetry in others, but neither he nor any other of the Galician-Portuguese contributors to the _Cancionero de Baena_, the celebrated Villasandino, the less prosperous scapegrace Garci Sanchez, the jovial Gonzalo Rodriguez, Archdeacon of Toro, were poets of the first order. To Casquicio and to Vasco Perez de Camões (ancestor of Luis de Camões), since we possess none of their poems, it may be charitable to give the favour of a doubt. The Galician Joan Rodriguez del Padron, or de la Cámara, wrote in Spanish, and, indeed, when the Marqués de Santillana addressed his famous letter to D. Pedro, Constable of Portugal, son of Pedro Duke of Coimbra and nephew of Prince Henry the Navigator, Galician poetry in Spain was practically dead. Nor had the attempt at a religious-erudite poetry, made by the first princes of the House of Avis, prospered in Portugal, its most individual product being the short poem by João I’s granddaughter, D. Philipa de Lencastre. During the close relations between Spain and Portugal in the fourteenth century, the idea of uniting the two crowns was often in men’s minds. When the national spirit of the Portuguese people and the genius and energy of the Master of Avis and Nun’ Alvarez had prevented that union by the campaign of Aljubarrota (1385), a reaction followed in favour of Portuguese literature, but it mainly took the form of prose, and was expressed in the incomparable chronicles of Fernam Lopez. This lost opportunity of reviving the national poetry paved the way for the return of Castilian influence. This was many-sided, and of such force that the tables were completely turned and Castilian now became the more universal language. It was the brother of D. Philipa de Lencastre, the Constable D. Pedro, the prince of the strange, romantic career, poet, exile, and finally king in a foreign land, who brought back new metres from Castille and himself wrote his prose works as well as his long _Menosprecio del Mundo_ in Castilian. Another even more significant and more popular importation from Spain was that of the _romances_, the growth of Spanish influence in Portugal happening to coincide with the increasing vogue of the _romance_ in Spain. The Portuguese wrote _romances_ in Spanish, which they considered the proper language for this form of poetry, and it has been suggested that some of the loveliest and most wistful of the Spanish _romances_ were written by Portuguese or Galicians. In Portugal the epics out of which the Spanish _romances_ sprang did not exist, and a large number of Portuguese _romances_ show clear traces of their Spanish origin, but the Portuguese, with their power of rapid assimilation, also composed a considerable number more Portuguese in theme and treatment, their vague melancholy contrasting with the dramatic vigour of the Spanish, so that many _romances_ are found not only in Tras-os-Montes bordering on Spain but as far west as the Azores. Spanish influence is prominent also in the collection of poems embracing some three-quarters of a century (1445-1516) and published by Garcia de Resende in 1516 as a Portuguese _Cancioneiro Geral_. This vast repertory of Court verse contains the poems of some two hundred authors written in Spanish and Portuguese. Their poems have this much in common, that they are mainly artificial in metre and commonplace in theme. For the rest they vary greatly: there are _cantigas_, _esparsas_, and _vilancetes_, which consist of a few neatly turned lines containing a courtier’s compliment or jest or sigh; there are _trovas de arte maior_ which were reserved for the _poeta_ as opposed to the mere _trovador_; there are a few poems of true inspiration, such as that of the obscure Francisco de Sousa, and others in which the influence of Italian poetry, but once removed, coming, that is, through Spain and the Marqués de Santillana, is apparent. It is easy to see that their compiler was a courtier, and in fact Garcia de Resende was brought up at the palace of King João II, who appreciated his talents in drawing, music, and poetry, and he spent his whole life at the Portuguese Court, except when he was sent on friendly missions to other princes. His _trovas_ on the death of Inés de Castro show that he could write with a fine simplicity and pathos, but everything genuinely popular was excluded from his collection, and it might well seem at the end of the fifteenth century that the indigenous poetry of Portugal had been definitively relegated to the hills. But just when this poetry seemed—or to us it seems—to have disappeared, hustled out by the Court poets of the Spanish school, with no King Dinis to defend it from oblivion, the great events of 1490-1500, the discoveries and conquests in Africa, America, and Asia stirred Portugal to its depths and brought the popular poetry once more to the surface. Not a peasant, not a shepherd but dreamed of migrating to Lisbon to serve the King or to the Indies in search of gold. The songs of the people, the old parallel-strophed _cossantes_ of the early _Cancioneiros_ reappeared at Court, and their spirit was embodied in his plays by Gil Vicente, a great poet by reason of his devoted attachment to the soil, his sincerity, his divine lyrical gift. How far he improved on the real songs sung by the peasants and shepherds we cannot know, but judging from his very natural presentment of peasant types, his persistent realism, which disdained neither incorrect and coarse phrases, nor any of the most ordinary features in the life of the mountain villages which he knew so well, we may assume that such songs were really to be heard among the hills of Portugal and may believe that, had the taste of the time encouraged him, he might have collected a song-book of unparalleled interest and beauty, and perhaps with a surer instinct than three centuries later Almeida Garrett, whose impulse was to polish. We must be content with the lovely fragments and specimens of this lyrical poetry which his plays contain, and with the even more fragmentary gleanings in Barbieri’s _Cancionero Musical_. It was a short-lived opportunity; the people under the new conditions soon lost their songs, or rather they lost their simple gaiety and exchanged the native flavour of the _cossante_ for what was considered a more refined melancholy. During the last years of his life Vicente was fighting an up-hill battle against the new influences and the Latinizers of the Renaissance. He had himself composed many of his plays in Spanish as the Spanish vogue grew and prospered. In 1490, when he perhaps first came to Court, on the occasion of the marriage of João II’s son Prince Afonso to a Spanish princess, all the devices for the great tournament at Evora were written in Spanish, with the exception of that of the King and one other. Indeed, only the death of the infant Prince Miguel prevented the consummation which occurred two generations later, when Philip II of Spain became Philip I of Portugal. But these two generations were of vital importance to Portugal and gave time for the fruit sown and so strenuously tended during the two centuries from Dinis to João II to reach its full maturity, so that Portugal could thereafter never suffer a loss of independence other than temporary and superficial. Nevertheless, about the year 1520 one might have looked forward to a second long blank in Portuguese poetry such as had occurred two centuries earlier—another Spanish blank. It was due to the personal triumph of one man, Gil Vicente’s rival, Francisco de Sá de Miranda, that this disaster was averted and that, when the national poetry which had momentarily emerged was melting away, yet another influence had arrived upon the scene. For however strange it may seem to us that poems such as Dante’s _canzone_ ‘Donne che avete intelletto d’amore’ or his sonnet ‘Tanto gentile e tanto onesta pare’ should have remained without influence on Portuguese poetry for two centuries, it is certain that the Italian metres and _dolce stil nuovo_ only came definitively to Portugal with Sá de Miranda on his return in or about 1526 from a several years’ stay in Italy, although the Marqués de Santillana had specifically mentioned _el tercio rimo_ and sonnets in his letter to the Portuguese Constable three-quarters of a century earlier. Indeed, so alien was the new poetry and so jejune Miranda’s first attempts to acclimatize it that for some years he strove in vain while the old octosyllabic _redondilhas_ and the Court _vilancetes_ and _esparsas_ continued to flourish. But a man of Miranda’s fine character and persistency, helped by the appearance in print in 1543 of the poems of Boscan and Garci Lasso, was not to be ignored, and presently the mountains began to go to Mahomet in his delightful retreat in Minho. D. Manuel de Portugal, the charming and mellifluous Diogo Bernardez, Antonio Ferreira, the severe magistrate who refused to write a single line of Spanish verse and who thus rendered an inestimable service to the Portuguese language, but who only occasionally attained lyrical beauty, perhaps indeed only in a single chorus of his celebrated play _Inés de Castro_; the even less inspired and less amiable Pedro de Andrade Caminha: these and others at Miranda’s death in 1557 were there to assure the success of his school, while the lyrical vein of the sixteenth century continued to find expression in such felicitous verses as those addressed to the river Leça by Francisco de Sá de Meneses and a few of the poems of the anonymous _Sylvia de Lisardo_. Of these writers Portuguese poetry owes most to Bernardez, and from what we possess of the poems of his brother, Frei Agostinho da Cruz, we suspect that he was as richly endowed as his brother Diogo in poetical talent, which he sacrificed to religious asceticism. It is owing to a group of eclogues written in the old national octosyllabic metre when the influence of the new school was beginning, and partly by its founder Miranda, that it is possible to claim for Portuguese bucolic poetry a character strongly original and indigenous and a quality of a strange, alluring charm. The mere fact of their being composed in the short _redondilhas_ at once removes them from the Theocritus-Virgil tradition. Such poems as Miranda’s _Basto_, Bernardim Ribeiro’s _Jano e Franco_, and the _Trovas de Crisfal_ traditionally assigned to Cristovam Falcam are works of a quaint and exquisite freshness, thickly redolent of the very soil of Portugal. Bernardim Ribeiro, whose mind became clouded by his ill-starred and to us mysterious passion, embodies the quintessence of the Portuguese genius. A foreigner nicely scanning the lines might be inclined to conclude that his eclogues are not poetry, and say: ‘Here is a poet in thought without a corresponding power of expression.’ But the Portuguese know better, and feel that there is much art hidden in these concise, elliptically halting verses, which are a deliberate and wonderfully successful expression of an ingenuous simplicity. This fascination, not of half-inarticulate versification but of an exceptionally gifted lyrism belongs also to the _Trovas de Crisfal_, which possess all the extraordinarily individual qualities of those eclogues but were probably not the work of Ribeiro himself but an inspired imitation by his friend and fellow-Alentejan Cristovam Falcam. The sorrows of Bernardez in and after his captivity, for he was taken prisoner in the rout of Alcacer Kebir (1578), having been chartered by King Sebastian to chronicle his deeds in verse, were powerless to introduce a discordant note into the unfailing smoothness of his verse; his sonnets and eclogues, which love of his native Lima coloured with local charm, rivalled those of his great contemporary Luis de Camões. Camões, however, was not content with a mere monotony of beautiful sound. He was one of those rare poets, perhaps especially rare in Latin countries, who can at once think and sing, and his outlook, moreover, was in every respect more universal than that of Bernardez. His wanderings led him not only to North Africa but to India and the Far East. The education of this child of the Renaissance, clearly imbued with Platonic and neo-Platonic influences, had been classical, but he had a deep sympathy for the popular poetry, both in its themes and metres. Evidently if he reverenced Sá de Miranda he rejoiced in Gil Vicente, and he succeeded in either school as no Portuguese poet before or since. His was an imitative genius, he read widely and there are passages in his poetry which are inspired translations; but he also brought to his work rich stores of thought and personal experience and observation, and, whereas Miranda, when he attempted to imitate, remained hard and wooden, Camões turned whatever he touched into delicate and flexible gold and ivory—popular _redondilhas_, Petrarcan _canzoni_, or Ariosto’s _ottava rima_. Six years before King Sebastian sailed away to his doom, Camões had published his _Os Lusiadas_, the epic which has ever since remained the national poem of the Portuguese, but, although his glowing patriotism inspired him to this magnificent effort, his true genius was lyrical. His ear was not faultless, and while he could soar to heights attained at most by half a score of the world’s poets, he did not always stop to finish a passage with the unerring art of many a lesser Italian craftsman. But occasional defects are forgotten in the transparent flow of his chryselephantine verse, in which the details of thought and description appear embedded clearly in their due order as pebbles in a stream. Vicente is Portugal’s most national poet, and potentially her greatest, but in actual achievement, and achievement fulfilled in the teeth of almost every possible obstacle and disappointment, Camões claims and retains the first place. When he died in 1580 this noble patriot and inspired singer was content, he said, to die with his country; but his fate has been happier, since largely through him his country continued to live and can still seek in him an impulse to fresh hope and effort. The sixteenth century in Portugal was all flower and fruit: no one seemed to take thought for sowing and planting, so busily were all engaged in the work of gathering in the harvest. Thus spiritually and intellectually as well as physically Portugal lay at Spain’s mercy when the direct line in the succession to the Portuguese throne failed. Nor was the gongorical school which now invaded Portuguese literature in any way uncongenial to the Portuguese temperament since the Latinization of the Renaissance and the conquest of the East, which led its conquerors captive. Fernam Alvarez do Oriente carried on Portuguese bucolic poetry in its more harmonious, imitative shape: shorn of almost every vestige of the indigenous poetry but preserving the purity of the language used by Bernardez and Camões; and the same purity of style a little later in the Spanish domination marked the long pastoral works of Francisco Rodriguez Lobo, in which prose and verse are combined as in Alvarez do Oriente’s _Lusitania Transformada_ and in the _Arcadia_ of Sannazaro which he had taken for his model. Rodriguez Lobo, though not an original poet, was fortunately very Portuguese, a poet of a charming and authentic vein, whose only fault seems to be that he poured forth excellent prose and verse in too great abundance, and he could write such _vilancetes_ as are the best, if not the only true poetry of the seventeenth century in Portugal. Most of the lyric poets whose verse is preserved for us in the _Fenix Renascida_, a collection which is more often a heap of weeds than a selection of flowers, cannot for long forgo their points and conceits, and this misuse of talent, often genuine enough, marred even the mystic verse in which the long-lived nuns Sor Violante do Ceo and Sor Maria do Ceo, and also courtiers such as D. Francisco de Portugal excelled. No doubt a slim volume of simple and attractive verse might be gleaned from the seventeenth century, but the general effect is gongorical and affected, and the rank growth of verse with no adequate criticism to check it is distressing. Some satirical verse of merit was produced, and the satirist occasionally turned his weapon against the affectations of style in vogue. No merciful criticism was at hand to prevent the lengthy epics with which one writer after another, for we will not call them poets, sought to eclipse _Os Lusiadas_ and render themselves immortal in song. The length and number of these epics must have frightened away many readers from Portuguese literature, and partly justified an eighteenth-century Italian in describing that literature as a fungus growth. The greatest Portuguese prose-writer of the seventeenth century, D. Francisco Manuel de Mello, was at least never dull. If we except Rodriguez Lobo, as belonging indeed rather to the sixteenth than to the seventeenth century, Manuel de Mello’s claim to be regarded as the latter century’s chief poet in Portugal is not negligible. But it is truer, perhaps, to say that in his verse he remains a minnow among minnows. His trenchant energy is best fitted for prose; he could skilfully turn a _quintilha_ or a sonnet, and his verse is always lively and spirited, but for poetry to retain its charm and at the same time be as forcible and incisive as Manuel de Mello’s temperament demanded would require the technique and imagination of a Camões, and Manuel de Mello’s verse too often resembles a plant from which the blossoms have been slashed away, leaving but a vigorous and pungent growth of stalk. On the whole, the poetry of this period was marked rather by a perversion of taste than by a lack of vigour, and certainly contained within it elements of better things. Yet no national poetry followed the Restoration of 1640, and over literature as over politics hung what Antonio Vieira in 1673 describes as ‘o nosso indifferentismo’. The _Fenix Renascida_ was not published until 1716, and the eccentricities of the _seiscentistas_ lingered on into the eighteenth century, which in Portugal was as barren of lyrical poetry as elsewhere. Even when a new school, that of the _Arcadias_, arose and many poets came to the front, lyrical poetry remained far to seek. Spanish influence and the long-lived Portuguese _gongorismo_ were replaced by the pseudo-classicism of a group of writers who believed that to imitate Horace successfully was sufficient and possible. In their hatred of the Spanish school they went to France and Italy, but they also turned to the classical poets of Portugal, especially to Miranda and Ferreira; if this could not give them the lyrical inspiration which they lacked, it did help them to write idiomatic Portuguese, and this remains for us the chief merit of their voluminous poetry. Corrêa Garção is perhaps, with Filinto, the best, at least the best known poet of the time, and his apparently harsh treatment by the Marqués de Pombal and death in prison have won for him among the critics a sympathy which his verse only occasionally justifies. Garrett, in one of those outbursts with which Portuguese critics vary their habitual neglect of their native literature, declared that Corrêa Garção’s _Cantata de Dido_ is ‘one of the most sublime conceptions of human genius, one of the most perfect works executed by the hand of man’; but, without denying that this poem, as well as many of his sonnets, has merit, we are more inclined to agree with Macedo’s verdict of ‘meagre’. Antonio Diniz da Cruz e Silva won great fame among his contemporaries by his _Odes Pindaricas_; to posterity he is known not as a lyric poet but as the author of a burlesque poem entitled _O Hyssope_. Nicolau Tolentino de Almeida also stands out from among the eighteenth-century poets by virtue of his satire, which was of a more gentle vein than that of Diniz. Turning to Sá de Miranda for his model, he succeeded in composing skilful _quintilhas_ and a few excellent sonnets. The Lisbon hairdresser, Domingos dos Reis Quita is at his best when he is somewhat closely imitating Camões or other Portuguese classics of bucolic poetry, from whom his idylls and eclogues caught an unreal but graceful beauty. The Marquesa de Alorna, who was born before the Lisbon earthquake and lived far into the reign of Maria da Gloria, was a lady of wide culture who wrote accomplished verse almost as voluminously as the more famous and equally long-lived poet Francisco Manuel do Nascimento, better known by his Arcadian name of Filinto Elysio. Of one of Filinto’s renowned odes Garrett exclaimed: ‘What is there in Pindar to compare with it?’ and we hasten to agree that there is nothing, for one does not compare a sparrow with an eagle or a star.[2] All that can be said of Filinto’s immense output of verse is that it is written in excellent Portuguese and is of interest in its references to popular customs and traditions, but is only occasionally to be called poetry. The second half of the century witnessed a fierce poetical rivalry between the crabbed ex-monk José Agostinho de Macedo, who had the more virulent pen, and the runagate Manuel de Barbosa du Bocage, who had the more genuine poetical talent. The latter was encouraged by his admiring contemporaries to improvise continually, and the whole of his poetry, even the sonnets which are considered among the best in the Portuguese language, bear the mark of that straining after effect or after perfection which characterized the whole of his short life. The truest Portuguese poet of the eighteenth century, Bocage was crushed by the weakness of his own character, by the circumstances of his times, and by the prevalent lack of criticism. When he died at the beginning of the nineteenth century, he left only a few elderly Arcadian gods, Filinto, Tolentino, Macedo, the Marquesa de Alorna, solemnly nodding across a barren waste, in which a genuine lyric would have been as startling as a scarlet anemone springing up among the cobbles of a crowded street. In the absence of true poetry, such graceful lyrics as those of the _Marilia de Dirceu_ by the unfortunate Brazilian poet Thomaz Antonio Gonzaga achieved a wide popularity. A new poetry sprang out of the unpromising political welter in Portugal in the first decades of the nineteenth century. While the energetic Macedo in fierce pamphlets was calling down fire from Heaven, not to inspire his own verse, for he considered that already sufficiently inspired, but to blast his political opponents, Garrett was learning in exile that there were more things in heaven and earth than a stilted Filintian ode, the object of his youthful emulation. He returned to Portugal with romanticism, so to speak, in his pocket, his Arcadian manner shelved and forgotten. What was more, prompted by _The Minstrelsy of the Scottish Border_, he came with the determination to collect the popular ballads of Portugal, and set to work in his early home, the island of Terceira, in the interval which elapsed before the landing of the small Liberal army at Mindello in 1832. Thus the century was already well advanced when Garrett, seeking a double inspiration in the romantic school and in popular poetry, founded a new national literature in Portugal. The vague sentiment and subjective melancholy of romanticism had, of course, characterized the work of many Portuguese poets before Garrett; that of Bernardim Ribeiro no less than that of Bocage; but Garrett made himself the standard-bearer of the new tendencies which had spread themselves over the rest of Europe. Neither of his two great contemporaries possessed his lyrical genius. Alexandre Herculano impressed the poems written in his youth, before he had undertaken his historical labours, with the biblical fervour and strength of his character, in such a way as to give them a deep and permanent value. Antonio Feliciano de Castilho was a year younger than Garrett, and Garrett was but twenty-two when Castilho’s _Primavera_ was published, harbinger of numerous poems of a dreamy charm prolificly expressed in verse of classical perfection. The Arcadian school still reigned unchallenged, and Castilho to the end of his long life belonged quite as much to the pseudo-classicism of the eighteenth century as to the romanticism of the second third of the nineteenth. Blind from childhood, he was not endowed with imaginative genius of the first order, which alone might have compensated for the irremediable lack of observation; but in the purity of his style he rendered a real service to Portuguese literature and became a model to younger writers. The singular, many-sided Garrett himself was not slow to react against an excessive romanticism, and his later lyrics in their concentrated intensity and clear outline can scarcely be assigned to the romantic school. But it was natural that younger writers, who could not inherit the glow and charm of Garrett’s poetry, should tend to exaggerate the characteristics of the new dispensation, and it soon became a mannerism with a crowd of minor poets to sing vaguely and sentimentally of moonlight, death, and autumn leaves. From these poets João de Lemos stands out by reason of a more definite lyrical gift, and Soares de Passos in his _O Firmamento_ composed a fine poem which was something more than a metaphysical _tour de force_. The patriotic voice of Thomaz Ribeiro and the faintly satirical murmur of Bulhão Pato continued to sing sentimentally into the twentieth century; nor did Castilho ever bow the knee to the younger school which in 1865, ten years before his death, had ventured to dispute his supremacy. The group of students who inaugurated this ‘Coimbra School’ contained some distinguished poets. The delightful verse of João de Deus Nogueira does not belong to them, or indeed to any school but that of the Portuguese poetry of the soil and the popular _cantigas_, those charming quatrains of which many thousands are now in print. The agitated thinker Anthero de Quental, the greatest poet of the Coimbra group, although an inspired sonnetteer, was not a lyrical poet. In other writers of the realist reaction poetry succumbed to various influences; in the work of Theophilo Braga (1843-1924), for instance, whose first volume of verse appeared when he was sixteen and whose _Visão dos Tempos_ received its definitive shape a generation later, true poetry is slain on the dull altar of Positivism, with scarcely a candle to cast a ray of light over the lugubrious sacrifice. In others it yields to politics, as in the poems of Guilherme Braga, whose _Heras e Violetas_ are still remembered, and in much of the work of Guerra Junqueiro; or to a superficial satire, as in the verses of João Penha and many of the poems of Gomes Leal. The influence of Victor Hugo and the French Parnassians, Baudelaire and Leconte de Lisle, predominated, but it was not a mere imitation, and if we consider the splendid sonnets of Quental, the spontaneous lyrics of João de Deus, the wistful and even morbid but genuine art of Antonio Nobre, the exquisite Parnassian verse of Gonçalves Crespo, Antonio Feijó, and of a very large number of less celebrated poets, the less ambitious among the poems of Gomes Leal, the jewelled symbolism of Snr. Eugenio de Castro, the dreaming music of Snr. Teixeira de Pascoaes, the natural and artistic inspiration of Snr. Corrêa d’Oliveira and Snr. Affonso Lopes Vieira, above all the original and arresting work of Guerra Junqueiro, one of the greatest modern Latin poets, we will readily admit that Portuguese poetry during the last fifty years can boast not only great variety but great success. If it has failed to produce a Pascoli or a Carducci, that is due perhaps rather to the absence of a basis of exact scholarship, of classical education, than to any dearth of talent. A goodly foison of Portuguese poets confronts us in the twentieth century. Portugal has always been a land of numerous poets, and the blank spaces in her literature are usually those in which no collector was forthcoming to garner the harvest of song. One may not yet definitively judge the younger poets. It is for the Portuguese critics to warn them that if they are content to babble pleasantly in song they should do so not publicly but in private; while as to the cubists and dadaists it must always seem unjust that they should be granted the full light of publicity whereas schoolgirls practising over their scales are relegated to the schoolroom. Many of the recent poets, Parnassian, cloud-treader, decadent, symbolist, have realized the high seriousness of their art, and the poems poured forth in such abundance are so natural and occasionally charming that the critic is disarmed. The material is sound, and when it descends from vagueness and magniloquence to reality, to the life of the peasants, the scenery of Portugal and its rich indigenous vocabulary, it can, as in part of the poetry of Guerra Junqueiro, produce surprising results. Perhaps, too, one may say that it profits by deeper acquaintance with the literature of non-Latin countries and with the classics of Portugal, Greece, and Rome. On some such lines it may be hoped that the Portuguese poets of the twentieth century will be able to fill their cunningly shapen bottles with the sweet savour of their soil and the clear wine of light and life. AUBREY F. G. BELL. S. JOÃO DO ESTORIL, PORTUGAL. FOOTNOTES: [1] Although all _cossantes_ are _cantigas de amigo_, the reverse is not true. [2] ‘Comparais uma estrela a um pardal’ (Gil Vicente, _Obras_ ii. 193). NOTE The Compiler’s thanks are especially due to Senhores Eugenio de Castro, Teixeira de Pascoaes, Affonso Lopes de Vieira, and Corrêa d’Oliveira for kind permission to print some of their poems. For the most part, living poets have been omitted. KING SANCHO I [Sidenote: 1154-1211] _1. Cantiga de amigo_ Ai eu coitada como vivo en gran cuidado por meu amigo que ei alongado: muito me tarda o meu amigo na Guarda. Ai eu coitada como vivo en gran desejo por meu amigo que tarda e non vejo: muito me tarda o meu amigo na Guarda. JOAN ZORRO [Sidenote: fl. 1250] _2. Barcarola_ Per ribeira do rio vi remar o navio, e sabor ei da ribeira! Per ribeira do alto vi remar o barco, e sabor ei da ribeira! Vi remar o navio u vai o meu amigo, e sabor ei da ribeira! Vi remar o barco u vai o meu amado, e sabor ei da ribeira! U vai o meu amigo: quer-me levar consigo, e sabor ei da ribeira! U vai o meu amado: quer-me levar de grado, e sabor ei da ribeira! _3. Barcarola_ En Lixboa sobre lo mar barcas novas mandei lavrar ai mia senhor velida! En Lixboa sobre lo les barcas novas mandei fazer, ai mia senhor velida! Barcas novas mandei lavrar e no mar as mandei deitar, ai mia senhor velida! Barcas novas mandei fazer e no mar as mandei meter, ai mia senhor velida! _4. Barcarola_ El rei de Portugal barcas mandou lavrar, e levará nas barcas sigo, mia filha, o voss’ amigo. El rei portugues barcas mandou fazer, e levará nas barcas sigo, mia filha, o voss’ amigo. Barcas mandou lavrar e no mar as deitar, e levará nas barcas sigo, mia filha, o voss’ amigo. Barcas mandou fazer e no mar as meter, e levará nas barcas sigo, mia filha, o voss’ amigo. _5. Barcarola_ Pela ribeira do rio cantando ia la dona virgo d’ amor: venhan as barcas pelo rio a sabor. Pela ribeira do alto cantando ia la dona d’ algo d’ amor: venhan as barcas pelo rio a sabor. _6. Bailada_ Bailemos agora, por Deus, ai velidas, so aquestas avelaneiras frolidas e quen for velida como nos velidas, se amigo amar, so aquestas avelaneiras frolidas verrá bailar! Bailemos agora, por Deus, ai loadas, so aquestas avelaneiras granadas, e quen for loada como nos loadas, se amigo amar, so aquestas avelaneiras granadas verrá bailar! _7. Pastorela_ Quen visse andar a fremosinha com’ eu vi, d’ amor coitada, e tan muito namorada que chorando assi dizia: Ai amor, leixedes m’ oje de so-lo ramo folgar, e depois treides migo meu amigo demandar! Quen visse andar a fremosa, com’ eu vi, d’ amor chorando, e dizendo e rogando por amor da Gloriosa: Ai amor, leixedes m’ oje de so-lo ramo folgar, e depois treides migo meu amigo demandar! Quen lh’ i visse andar fazendo queixumes d’ amor d’ amigo que ama, sempre sigo chorando, assi dizendo: Ai amor, leixedes m’ oje de so-lo ramo folgar, e depois treides migo meu amigo demandar! _8. Barcarola_ Mete el rei barcas no rio forte: quen amigo ha que Deus lh’ o amostre, alá vai, madre, e oj’ ei soidade. Mete el rei barcas na Estremadura: quen amigo ha que Deus lh’ o aduga, alá vai, madre, e oj’ ei soidade. _9. Barcarola_ Jus’ a lo mar e o rio eu namorada irei, u el rei arma navio, amores, convosco m’ irei. Jus’ a lo mar e o alto eu namorada irei, u el rei arma o barco, amores, convosco m’ irei. U el rei arma navio eu namorada irei, para levar a virgo, amores, convosco m’ irei. U el rei arma o barco, eu namorada irei, para levar a d’ algo, amores, convosco m’ irei. MEENDINHO [Sidenote: 13th c.] _10. Cantiga de romaria_ Sedia-m’ eu na ermida de San Simon e cercaron-m’ as ondas que grandes son, eu atendend’ o meu amigo! Estava na ermida, ant’ o altar, e cercaron-m’ as ondas grandes do mar, eu atendend’ o meu amigo! E cercaron-m’ as ondas que grandes son: nen ei barqueiro nen remador, eu atendend’ o meu amigo! E cercaron-m’ as ondas grandes do mar: nen ei barqueiro nen sei remar, eu atendend’ o meu amigo! Nen ei barqueiro nen remador, e morrerei, fremosa, no mar maior, eu atendend’ o meu amigo! Nen ei barqueiro nen sei remar, e morrerei, fremosa, no alto mar, eu atendend’ o meu amigo! NUNO FERNANDEZ TORNEOL [Sidenote: 13th c.] _11. Alvorada_ Levad’, amigo que dormides as manhanas frias: toda-las aves do mundo d’ amor dizian, leda m’ and’ eu. Levad’, amigo que dormides as frias manhanas: toda-las aves do mundo d’ amor cantavan, leda m’ and’ eu. Toda-las aves do mundo d’ amor dizian, do meu amor e do voss’ enmentarian, leda m’ and’ eu. Toda-las aves do mundo d’ amor cantavan, do meu amor e do voss’ i enmentavan, leda m’ and’ eu. Do meu amor e do voss’ enmentarian, vos lhi tolhestes os ramos en que siian, leda m’ and’ eu. Do meu amor e do voss’ i enmentavan, vos lhi tolhestes os ramos en que pousavan, leda m’ and’ eu. Vos lhi tolhestes os ramos en que siian, e lhi secastes as fontes en que bevian, leda m’ and’ eu. Vos lhi tolhestes os ramos en que pousavan, e lhi secastes as fontes u se banhavan, leda m’ and’ eu. _12. Cantiga de amigo_ Que coita tamanha ei a sofrer por amar amig’ e non o veer, e pousarei so-lo avelanal. Que coita tamanha ei a endurar por amar amig’ e non lhi falar, e pousarei so-lo avelanal. Por amar amig’ e non o veer, non lh’ ousar a coita que ei dizer, e pousarei so-lo avelanal. Por amar amig’ e non lhi falar, non lh’ ousar a coita que ei mostrar e pousarei so-lo avelanal. Non lh’ ousar a coita que ei dizer, e non mi dan seus amores lezer, e pousarei so-lo avelanal. Non lh’ ousar a coita que ei mostrar, e non mi dan seus amores vagar, e pousarei so-lo avelanal. _13. Barcarola_ Vi eu, mia madr’, andar as barcas en o mar, e moiro-me d’ amor. Foi eu, madre, veer as barcas en o les, e moiro-me d’ amor. As barcas en o mar, e foi-las aguardar, e moiro-me d’ amor. As barcas en o les, e foi-las atender, e moiro-me d’ amor. E foi-las aguardar e non o pud’ achar, e moiro-me d’ amor. E foi-las atender e non o pud’ i veer, e moiro-me d’ amor. E non o achei i o que por men mal vi, e moiro-me d’ amor. [E non o pud’ achar, o que vi por meu mal, e moiro-me d’ amor.] MARTIN DE GINZO [Sidenote: 13th c.] _14. Cantiga de amigo_ A do mui bon parecer mandou lo adufe tanger, louçana, d’ amores moir’ eu. A do mui bon semelhar mandou lo adufe sonar, louçana, d’ amores moir’ eu. Mandou lo adufe tanger e non lhi davan lezer, louçana, d’ amores moir’ eu. Mandou lo adufe sonar e non lhi davan vagar, louçana, d’ amores moir’ eu. PERO VIVIANEZ [Sidenote: 13th c.] _15. Bailada_ Pois nossas madres van a San Simon de Vai de Prados candeas queimar, nos as meninhas punhamos d’ andar con nossas madres, e elas enton queimen candeas por nos e por si, e nos meninhas bailaremos i. Nossos amigos todos lá iran por nos veer, e andaremos nos bailand’ ant’ eles fremosas sos, e nossas madres, pois que alá van, queimen candeas por nos e por si, e nos meninhas bailaremos i. Nossos amigos iran por cousir como bailamos e poder veer bailar moças de bon parecer, e nossas madres, pois lá queren ir, queimen candeas por nos e por si, e nos meninhas bailaremos i. PERO GONÇALVEZ DE PORTOCARREIRO [Sidenote: 13th c.] _16. Cossante_ O anel do meu amigo perdi-o so-lo verde pino, e chor’ eu, bela. O anel do meu amado perdi-o so-lo verde ramo, e chor’ eu, bela. Perdi-o so-lo verde pino, por en chor’ eu dona virgo, e chor’ eu, bela. Perdi-o so-lo verde ramo, por en chor’ eu dona d’ algo, e chor’ eu, bela. _17. Cantiga de amigo_ Par Deus, coitada vivo pois non ven meu amigo: pois non ven que farei? meus cabelos con sirgo eu non vos liarei. Pois non ven de Castela, non é viv’, ai mesela, ou m’o deten el rei: mias toucas de Estela eu non vos tragerei. Pero m’ eu leda semelho, non me sei dar conselho; amigas, que farei? en vos, ai meu espelho, eu non veerei. Estas doas mui belas, el m’ as deu, ai donzelas, non vo-las negarei: mias cintas das fivelas eu non vos cingirei. PEDR’ ANEZ SOLAZ [Sidenote: 13th c.] _18. Cantiga de amigo_ Eu velida non dormia, lelia doura! e meu amigo venia, e doi lelia doura! Non dormia e cuidava, lelia doura! e meu amigo chegava, e doi lelia doura! O meu amigo venia, lelia doura! e d’ amor tan ben dizia, e doi lelia doura! O meu amigo chegava, lelia doura! e d’amor tan ben cantava, e doi lelia doura! Muito desejei, amigo, lelia doura! que vos tevesse comigo, e doi lelia doura! leli, leli, par Deus leli, lelia doura! Ben sei eu quen non diz leli, lelia doura! demo x’ é quen non diz leli, e doi lelia doura! _19. Cantiga de amor_ Vou m’ eu, fremosa, pera’ l rei: por vos, u for, penad’ irei d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor, por vos, senhor, d’ amor. Vou m’ eu a la corte morar: por vos, u for’, ei a penar d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor, por vos, senhor, d’ amor. E se vos non vir, que farei? Cuidand’ en vos morrer-vos-ei d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor, por vos, senhor, d’ amor. MARTIN CODAX [Sidenote: fl. 1250] _20. Barcarola_ Ondas do mar de Vigo, se vistes meu amigo? Ai Deus, se verrá cedo! Ondas do mar levado, se vistes meu amado? Ai Deus, se verrá cedo! Se vistes meu amigo, o por que sospiro, Ai Deus, se verrá cedo! Se vistes meu amado, por quen ei gran cuidado, Ai Deus, se verrá cedo! _21. Cantiga de amigo_ Mandad’ ei comigo, ca ven meu amigo: irei, madr’, a Vigo! Comig’ ei mandado ca ven meu amado: irei, madr’, a Vigo! Ca ven meu amigo, e ven san’ e vivo: irei, madr’, a Vigo! Ca ven meu amado, e ven viv’ e sano: irei, madr’, a Vigo! Ca ven san’ e vivo, e del Rei amigo: irei, madr’, a Vigo! Ca ven viv’ e sano, e del Rei privado: irei, madr’, a Vigo! _22. Barcarola_ Mia irmana fremosa, treides comigo a la igreja de Vigo u é o mar salido, e miraremos las ondas. Mia irmana fremosa, treides de grado a la igreja de Vigo u é o mar levado, e miraremos las ondas. A la igreja de Vigo u é o mar salido, e verrá i, madre, o meu amigo, e miraremos las ondas. A la igreja de Vigo u é o mar levado, e verrá i, madre, o meu amado, e miraremos las ondas. _23. Cantiga de amigo_ Ai Deus, sab’ ora meu amigo com’ eu senneira estou en Vigo, e vou namorada. Ai Deus, sab’ ora o meu amado com’ eu senneira en Vigo manno, e vou namorada. Com’ eu senneira estou en Vigo e nullas guardas non son comigo, e vou namorada. Com’ eu senneira en Vigo manno e nullas guardas migo non trago, e vou namorada. E nullas as guardas non ei comigo ergas meus olhos que choran migo, e vou namorada. E nullas guardas migo non trago ergas meus olhos que choran ambos, e vou namorada. _24. Cantiga de amigo_ Quantas sabedes amar amigo treides comigo ao mar de Vigo, e banhar-nos-emos nas ondas. Quantas sabedes d’ amar amado treides comigo ao mar levado, e banhar-nos-emos nas ondas. Treides comigo ao mar de Vigo e veeremo-lo meu amigo, e banhar-nos-emos nas ondas. Treides comigo ao mar levado e veeremo-lo meu amado, e banhar-nos-emos nas ondas. _25. Bailada_ En o sagrad’ en Vigo bailava corpo velido, amor ei! En Vigo, no sagrado bailava corpo delgado, amor ei! Bailava corpo velido que nunca ouvera amigo, amor ei! Bailava corpo delgado que nunca ouvera amado, amor ei! Que nunca ouvera amigo ergas no sagrad’ en Vigo, amor ei! Que nunca ouvera amado ergas en Vigo no sagrado, amor ei! _26. Cantiga de amigo_ Ai ondas que eu vin veer, se mi saberedes dizer porque tarda meu amigo sen mi? Ai ondas que eu vin mirar, se mi saberedes contar porque tarda meu amigo sen mi? D. JOAN SOAREZ COELHO [Sidenote: 13th c.] _27. Cantiga de amigo_ Foi eu, madre, lavar meus cabelos a la fonte, e paguei-m’ eu d’ elos e de mi, louçana! Foi eu, madre, lavar mias garcetas a la fonte, e paguei-m’ eu d’ elas e de mi, louçana! A la fonte paguei-m’ eu d’ eles, e lá achei, madr’, o senhor d’ eles e de mi, louçana! Ante que m’eu d’ali partisse foi pagada do que m’ el disse e de mi, louçana! _28. Cantiga de amigo_ Ai Deus, a vo-lo digo, foi-s’ ora o meu amigo, e se o verei, velida! Quen m’ end’ ora soubesse verdad’ e dissesse, e se o verei, velida! Foi-s’ el mui sen meu grado e non sei eu mandado, e se o verei, velida! Que fremosa que sejo morrendo con desejo, e se o verei, velida! FERNAND’ ESQUIO [Sidenote: 13th c.] _29. Cantiga de amigo_ Vayamos, irmana, vayamos dormir nas ribas do lago u eu andar vi a las aves meu amigo. Vayamos, irmana, vayamos folgar nas ribas do lago u eu vi andar a las aves meu amigo. En as ribas do lago u eu andar vi, seu arco na mano as aves ferir, a las aves meu amigo. En as ribas do lago u eu vi andar, seu arco na mano a las aves tirar, a las aves meu amigo. Seu arco na mano as aves ferir, a las que cantavan leixa-las guarir, a las aves meu amigo. Seu arco na mano a las aves tirar, a las que cantavan non nas quer matar, a las aves meu amigo. PERO MEOGO [Sidenote: fl. 1250] _30. Cantiga de amigo_ Tal vai o meu amigo con amor que lh’ eu ei como cervo ferido de monteiro del rei. Tal vai o meu amado, madre, con meu amor como cervo fossado de monteiro maior. E se el vai ferido irá morir al mar, asi fará meu amigo se eu d’ el non pensar. [E se el vai fossado irá morir al mar, asi fará meu amado se eu d’ el non pensar.] E guardade-vos, filha, ca ja m’eu a tal vi que se fez coitado por guaanhar de mi. E guardade-vos, filha, ca ja m’ eu vi a tal que se fez coitado por de min guaanhar. _31. Cantiga de amigo_ Ai cervas do monte, vin vos preguntar, foi-s’ o meu amigo e se alá tardar que farei, velidas? Ai cervas do monte, vin vo-lo dizer, foi-s’ o meu amigo e querria saber que farei, velidas? _32. Alvorada_ [Levou-s’ a louçana] levou-s’ a velida, vai lavar cabelos na fontana fria, leda dos amores, dos amores leda. [Levou-s’ a velida] levou-s’ a louçana, vai lavar cabelos na fria fontana, leda dos amores, dos amores leda. Vai lavar cabelos na fontana fria, passa seu amigo que lhi ben queria, leda dos amores, dos amores leda. Vai lavar cabelos na fria fontana, passa seu amigo que a muit’ amava, leda dos amores, dos amores leda. Passa seu amigo que lhi ben queria, o cervo do monte a augua volvia, leda dos amores, dos amores leda. [Passa seu amigo que a muit’ amava, o cervo do monte volvia a augua, leda dos amores, dos amores leda.] _33. Cantiga de amigo_ En as verdes ervas vi anda-las cervas, meu amigo! En os verdes prados vi os cervos bravos, meu amigo! E con sabor delas lavei as garcetas, meu amigo! E con sabor delos lavei meus cabelos, meu amigo! Des que os lavei, d’ ouro os liei, meu amigo! Des que las lavara, d’ ouro las liara, meu amigo! D’ ouro los liei e vos asperei, meu amigo! D’ ouro las liara e vos asperara, meu amigo! _34. Cantiga de amigo_ Fostes, filha, en o bailar e rompestes i o brial, pois o namorado i ven esta fonte seguide-a ben, pois o namorado i ven. Fostes, filha, en o loir e rompestes i o vestir, poi-lo cervo i ven esta fonte seguide-a ben, poi-lo cervo i ven. E rompestes i o brial que fezestes ao meu pesar, poi-lo cervo i ven esta fonte seguide-a ben, poi-lo cervo i ven. E rompestes i o vestir que fezestes a pesar de mi, poi-lo cervo i ven esta fonte seguide-a ben, poi-lo cervo i ven. _35. Cossante_ Digades, filha, mia filha velida, porque tardastes na fontana fria? Os amores ei. Digades, filha, mia filha louçana, porque tardastes na fria fontana? Os amores ei. Tardei, mia madre, na fontana fria, cervos do monte a augua volvian, os amores ei. Tardei, mia madre, na fria fontana, Cervos do monte volvian a augua, os amores ei. Mentir, mia filha, mentir por amigo, nunca vi cervo que volvesse rio, os amores ei. Mentir, mia filha, mentir por amado, nunca vi cervo que volvess’ o alto, os amores ei. ROY FERNANDEZ [Sidenote: 13th c.] _36. Barcarola_ Quand’ eu vejo las ondas e las muit’ altas ribas, logo mi veen ondas al cor pola velida: maldito sea ’l mar que mi fez tanto mal! Nunca vejo las ondas nen as muit’ altas rocas que mi non venhan ondas al cor pola fremosa: maldito sea ’l mar que mi fez tanto mal! Se eu vejo las ondas e vejo las costeiras, logo mi veen ondas al cor pola ben feita: maldito sea ’l mar que mi fez tanto mal! PERO GARCIA [Sidenote: 13th c.] _37. Cantiga de amigo_ Ai madre, ben vos digo, mentio-m’ o meu amigo, sanhuda lh’ and’ eu. Do que m’ ouve jurado, pois mentio por seu grado, sanhuda lh’ and’ eu. Non foi o ir a via, mais ben de aquel dia sanhuda lh’ and’ eu. Non é de mi partido, mais porque m’ ha mentido, sanhuda lh’ and’ eu. NUNO PEREZ SANDEU [Sidenote: 13th c.] _38. Cantiga de amigo_ Ai filha, o que vos ben queria aqui o jurou n’ outro dia, e pero non xe vos veo veer. Ai madre, de vos se temia, que me soedes por el mal trager. O que por vos coitad’ andava ben aqui na vila estava, e pero non xe vos veo veer. Ai madre, de vos se catava, que me soedes por el mal trager. O que por vos era coitado aqui foi oj’ o perjurado, e pero non xe vos veo veer. Madre, por vos non foi ousado, que me soedes por el mal trager. PERO DE VEER [Sidenote: 13th c.] _39. Cantiga de amigo_ Vejo-vos, filha, tan de coraçon chorar tan muito que ei eu pesar, e venho vos por esto preguntar, que mi digades, se Deus vos perdon, porque m’ andades tan triste chorando? Non poss’ eu, madre, sempr’ andar cantando. Non vos vej’ eu, filha, sempre cantar mais chorar muit’ e con que por en algun amigo queredes gran ben; e venho vos por esto preguntar: porque m’ andades tan triste chorando? Non poss’ eu, madre, sempr’ andar cantando. BERNAL DE BONAVAL [Sidenote: 13th c.] _40. Cantiga de amigo_ Ai fremosinha, se ben ajades, longe de vila quen asperades? Vin atender meu amigo. Ai fremosinha, se grado edes, longe de vila quen atendedes? Vin atender meu amigo. Longe de vila quen asperades? Direi-vo-l’ eu, pois mi preguntades: Vin atender meu amigo. Longe de vila quen atendedes? Direi-vo-l’ eu, poi-lo non sabedes: Vin atender meu amigo. JUIAN BOLSEIRO [Sidenote: 13th c.] _41. Barcarola_ Nas barcas foi-s’ o meu amigo d’ aqui, e vej’ eu viir barcas e tenho que ven i, mia madr’, o meu amigo. Atendamos, ai madre, sempre vos querrei ben, ca vejo viir barcas e tenho que ven, mia madr’, o meu amigo. Non faç’ eu desaguisado, mia madr’, en o cuidar, ca non podia muito sen mi alhur morar, mia madr’, o meu amigo. _42. Cantiga de amigo_ Fez ũa cantiga d’ amor ora meu amigo por mi que nunca milhor feita vi, mais como x’ é mui trovador fez ũas lirias no son que mi sacan o coraçon. Muito ben se soube buscar por mi ali quando a fez en loar-mi muit’ en meu prez, mais de pran por xe mi matar fez ũas lirias no son que mi sacan o coraçon. Per boa fe ben baratou de a por mi boa fazer e muito lh’ o sei gradecer, mais vedes de que mi matou fez ũas lirias no son que mi sacan o coraçon. _43. Cantiga de amigo_ Vej’ eu, mia filha, quant’ é meu cuidar, as barcas novas viir polo mar en que se foi voss’ amigo d’ aqui. Non vos pes’, madre, se Deus vos empar, irei veer se ven meu amig’ i. Cuid’ eu, mia filha, no meu coraçon das barcas novas que aquelas son en que foi voss’ amigo d’ aqui. Non vos pes’, madre, se Deus vos perdon, irei veer se ven meu amig’ i. Filha fremosa, por vos non mentir, vej’ eu as barcas polo mar viir en que se foi voss’ amigo d’ aqui. Non vos pes’, madre, quant’ eu poder ir irei veer se ven meu amig’ i. _44. Cantiga de amigo_ Aquestas noites tan longas que Deus fez en grave dia por mi, porque as non dormo, e porque as non fazia no tempo que meu amigo soia falar comigo. Porque as fez Deus tan grandes non poss’ eu dormir coitada, e de como son sobejas quisera eu outra vegada no tempo que meu amigo soia falar comigo. Porque as Deus fez tan grandes sen mesura desregraaes e as eu dormir non posso, porque as non fez ataaes no tempo que meu amigo soia falar comigo. PAIO CALVO [Sidenote: 13th c.] _45. Cossante_ Ai madr’, o que ben queria foi-s’ ora d’ aqui sa via, deseja-lo-ei. Foi-s’ o meu perjurado e non m’ envia mandado, deseja-lo-ei. Pois mandado non m’ envia, busque-lh’ o Santa Maria, deseja-lo-ei. Se non m’enviou mandado, de Deus lhi seja buscado, deseja-lo-ei. LOURENÇO [Sidenote: 13th c.] _46. Cantiga de amigo_ Amiga, des que meu amigo vi, el por mi morre e eu ando des i namorada. Des que o vi primeiro lhi falei, e el por mi morre e eu d’ el fiquei namorada. Des que nos vimos assi nos aven: el por mi morre e eu ando por en namorada. Des que nos vimos vede-lo que faz: el por mi morre e eu and’ assaz namorada. JOAN DE GUILHADE [Sidenote: 13th c.] _47. Cantiga de amor_ Vi oj’ eu donas mui ben parecer e de mui bon prez e de mui bon sen e muit’ amigas son de todo ben, mais d’ũa moça vos quero dizer: de parecer venceu quantas achou ũa moça que x’ agora chegou. Cuidava m’ eu que non avian par de parecer as donas que eu vi, atan ben mi parecian ali, mais poi-la moça filhou seu logar de parecer venceu quantas achou, ũa moça que x’ agora chegou. Que feramente as todas venceu a mocelinha en pouca sazon, de parecer todas vençudas son, mais poi-la moça i pareceu de parecer venceu quantas achou, ũa moça que x’ agora chegou. JOAN AIRAS [Sidenote: 13th c.] _48. Cantiga de amigo_ Toda-las cousas eu vejo partir do mund’ en como soian seer, e vej’ as gentes partir de fazer ben que soian, tal tempo vos ven: mais non se pod’ o coraçon partir do meu amigo de mi querer ben. Pero que ome part’ o coraçon das cousas que ama per boa fe, e parte-s’ ome da terra ond’é e parte-s’ ome d’ u gran prol ten, non se pode parti-lo coraçon do meu amigo de mi querer ben. Toda-las cousas eu vejo mudar, mudan-s’ os tempos, e muda-s’ o al, muda-s’ a gente en fazer ben ou mal, mudan-s’ os ventos e toda outra ren, mais non se pod’ o coraçon mudar do meu amigo de mi querer ben. _49. Pastorela_ Pelo souto de Crecente una pastor vi andar, muit’, alongada de gente, alçando a voz a cantar; apertando-se na saia quando saia la raia do sol nas ribas do Sar. E as aves que voavan quando saia l’ alvor todas d’ amores cantavan pelos ramos d’arredor, mais non sei tal qu’estevesse que en al cuidar podesse se non todo en amor. Ali estiv’ eu mui quedo, quis falar e non ousei, e pero dix’ a gran medo: Mia senhor, falar-vos-ei un pouco se m’ascutardes e ir-m’ ei quando mandardes, mais aqui non estarei. Senhor, por Santa Maria, non estedes mais aqui, mais ide-vos vossa via, faredes mesura aí; ca os que aqui chegaren pois que vos aqui acharen ben diran que mais ouv’ i. AIRAS NUNEZ [Sidenote: 13th c.] _50. Bailada_ Bailemos nos ja todas, todas, ai amigas, so aquestas avelaneiras frolidas, e quen for velida como nos velidas, se amigo amar, so aquestas avelaneiras frolidas verrá bailar. Bailemos nos ja todas, todas, ai irmanas, so aqueste ramo destas avelanas, e quen for louçana como nos louçanas, se amigo amar, so aqueste ramo destas avelanas verrá bailar. Por Deus, ai amigas, mentr’ al non fazemos, so aqueste ramo frolido bailemos, e quen ben parecer como nos parecemos, se amigo amar, so aqueste ramo so que nos bailamos verrá bailar. _51. Cantiga de amor_ Que muito m’ eu pago deste verão por estes ramos e por estas flores e polas aves que cantan d’ amores, por que ando i led’ e sen cuidado, e assi faz tod’ ome namorado: sempr’ i anda led’ e mui loução. Quand’ eu passo por algũas ribeiras, so bõas arvores, por bõos prados, se cantan i passaros namorados, log’ eu con amores i vou cantando, e log’ ali d’amores vou trobando e fazo cantares en mil maneiras: ei eu gran viç’ e grand alegria quando m’ as aves cantan no estio. _52. Pastorela_ Oí oj’ eu ũa pastor cantar d’ u cavalgava per ũa ribeira, e a pastor estava senlheira, e ascondi-me pola ascuitar; e dizia mui ben este cantar: So-lo ramo verde florido vodas fazen a meu amigo, e choran olhos d’ amor. E a pastora parecia mui ben e chorava e estava cantando, e eu mui passo foi m’ achegando pola oir e sol non falei ren; e dizia este cantar mui ben: Ai estorninho do avelanedo, cantades vos e moir’ eu e peno, d’ amores ei mal. E eu vi-a sospirar enton e queixava-s’ estando con amores, e fazia guirlanda de flores; des i chorava mui de coraçon e dizia este cantar enton: Que coita ei gran de sofrer, amar amigo e non o ousar veer, e pousarei so-lo avelanal. Pois que a guirlanda fez a pastor foi-se cantand’, indo-se manselinho, e tornei-m’ eu a meu caminho, ca de a nojar non ouve sabor; e dizia este cantar a pastor: Pola ribeira do rio cantand’ ia la virgo d’ amor. Quen amores ha como dormirá, ai bela frol! PAI GOMEZ CHARINHO [Sidenote: † 1295] _53. Barcarola_ As frores do meu amigo briosas van no navio, e van-se as frores d’aqui ben con meus amores, idas son as frores d’ aqui ben con meus amores. As frores do meu amado briosas van en o barco, e van-se as frores d’ aqui ben con meus amores, idas son as frores d’ aqui ben con meus amores. Briosas van no navio pera chegar ao ferido, e van-se as frores d’ aqui ben con meus amores, idas son as frores d’ aqui ben con meus amores. Briosas van en o barco pera chegar ao fossado, e van-se as frores d’ aqui ben con meus amores, idas son as frores d’ aqui ben con meus amores. Pera chegar ao ferido, servir mi corpo velido, e van-se as frores d’ aqui ben con meus amores, idas son as frores d’ aqui ben con meus amores. Pera chegar ao fossado, servir mi corpo loado, e van-se as frores d’ aqui ben con meus amores, idas son as frores d’ aqui ben con meus amores. _54. Cantiga de amigo_ Ai Santiago, padron sabido, vos m’ adugades o meu amigo! Sobre mar ven quen frores d’ amor ten, mirarei, madre, as torres de Geen. Ai Santiago, padron provado, vos m’ adugades o meu amado! Sobre mar ven quen frores d’ amor ten, mirarei, madre, as torres de Geen. _55. Cantiga de amigo_ Disseron-m’ oj’, ai amiga, que non é meu amig’ almirante do mar, e meu coraçon ja pode folgar e dormir ja, e por esta razon o que do mar meu amigo sacou saque-o Deus de coitas qu’ afogou mui ben, e a mi, ca ja non andarei triste por vento que vejo fazer, nen por tormenta non ei de perder o sono, amiga; mais se foi el rei o que do mar meu amigo sacou saque-o Deus de coitas qu’ afogou mui ben, e a mi, ca ja cada que vir algun ome da fronteira chegar non ei medo que me diga pesar; mais porque m’ el fez ben sen lh’ o pedir o que do mar meu amigo sacou saque-o Deus de coitas qu’ afogou. ROY MARTINZ DO CASAL [Sidenote: 13th c.] _56. Cantiga de amigo_ Rogo-te, ai amor, queiras comigo morar tod’ este tempo en quanto vai andar a Granada meu amigo. Rogo-te, ai amor, que queiras comigo seer tod’ este tempo en quanto vai viver a Granada meu amigo. Tod’ este tempo en quanto vai morar, lidar con mouros e muitos matar a Granada meu amigo. Tod’ este tempo en quanto vai viver, lidar con mouros e muitos prender a Granada meu amigo. JOAN DE LOBEIRA [Sidenote: 13th c.] _57. Cantiga_ Senhor genta, min tormenta voss’ amor en guisa tal que tormenta que eu senta outra non m’ é ben nen mal, mas a vossa m’ é mortal. Leonoreta, fin roseta, bela sobre toda fror: fin roseta, non me meta en tal coita voss’ amor! Des que vejo non desejo outra senhor se vos non, e desejo tan sobejo mataría un leon, senhor do meu coraçon! Leonoreta, fin roseta, bela sobre toda fror: fin roseta, non me meta en tal coita voss’ amor! Mia ventura e loucura me meteu de vos amar; é loucura que me dura que me non poss’ eu quitar; ai fremosura sen par! Leonoreta, fin roseta, bela sobre toda fror: fin roseta, non me meta en tal coita voss’ amor! KING ALFONSO X [Sidenote: 1221-1284] _58. Esta é como Santa Maria serviu en logar de la monia que sse foi do mõesteiro._ De vergonna nos guardar punna todavia et de falir et d’ errar a Virgen Maria. Et guarda-nos de falir et ar quer-nos encobrir quando en erro caemos, des i faz-nos repentir et a emenda vĩir dos pecados que fazemos. D’ est’ un miragre mostrar en un abadia quis a Reinna sen par santa que nos guia. De vergonna nos guardar punna todavia. Ũa dona ouv’ ali que, per quant’ eu aprendi, era meninna fremosa, demais sabia assi tẽer sa orden que ni ũa atan aguçosa era d’i aproveitar quanto mais podia, et poren lle foran dar a tesoureria. De vergonna nos guardar punna todavia. Mai-lo demo, que prazer non ouv’ en, fez-lle querer tan ben a un cavaleiro que lle non dava lezer tra en que a foi fazer que saiu do mõesteiro; mais ant’ ela foi leixar chaves que tragia na cinta ant’ o altar da en que criia. De vergonna nos guardar punna todavia. Ai Madre de Deus! (enton diss’ ela en sa razon) leixo-vos est’ en comenda, et a vos de coraçon m’acomend’. E foi-s’, e non por ben fazer sa fazenda, con aquel que muit’ amar mais ca si sabia, et foi gran tempo durar con el en folia. De vergonna nos guardar punna todavia. E o cavaleiro fez, poi-la levó d’ essa vez, en ela fillos et fillas, mais la Virgen de bon prez que nunca amou sandez mostrou i maravillas; que a vida estrannar lle fez que fazia, por en sa claustra tornar u ante vivia. De vergonna nos guardar punna todavia. Mais en quant’ ela andou con mal sen, quanto leixou aa Virgen comendado ela mui ben o guardou, ca en seu logar entrou et deu a todo recado de quant’ ouv’ a recadar, que ren non falia, segundo no semellar de quen a viia. De vergonna nos guardar punna todavia. Mais pois que s’ arrepentiu a monia et se partiu do cavaleiro mais cedo, nunca comeu nen dormiu tro o mõesteiro viu; et entrou en el a medo et fillou-s’ a preguntar os que connocia do estado do logar que saber queria. De vergonna nos guardar punna todavia. Disseron-ll’ enton sinal: abadess’ avemos tal et priol’ e tesoureira, cada ũa d’ elas val muit’, et de ben sen mal nos fazen de gran maneira. Quand’ est’ oiu asinar logo se prendia porque s’ assi nomear con elas oia. De vergonna nos guardar punna todavia. E ela con gran pavor tremendo et sen coor foi-se pera a eigreia; mais la Madre do Sennor lle mostrou tan gran amor (et poren bẽeita seia) que as chaves foi achar u postas avia, et seus panos foi fillar que ante vestia. De vergonna nos guardar punna todavia. E tan toste, sen desden et sen vergonna de ren aver, juntou o convento et contou-lles o gran ben que lle fezo a que ten o mund’ en seu mandamento; et por lles todo provar quanto lles dizia fez seu amigo chamar que ll’ o contaria. De vergonna nos guardar punna todavia. O convento por mui gran maravilla tev’ a pran, pois que a cousa provada viron, dizendo que tan fremosa, par san Johan, nunca lles fora contada; et fillaron-se a cantar con grand’ alegria: Salve te, strela do mar, Deus, lume do dia. De vergonna nos guardar punna todavia et de falir et d’errar a Virgen Maria. _59. Como Santa Maria fez estar o monge trezentos anos ao canto da passarinna porque lle pedia que lle mostrasse qual era o ben que avian os que eran en Paraiso._ Quen a Virgen ben servirá a Paraiso irá. E d’ aquest’ un gran miragre vos quero eu ora contar que fezo Santa Maria por un monge que rogar ll’ ia sempre que lle mostrasse qual ben en Parais’ ha, Quen a Virgen ben servirá, e que o viss’ en sa vida, ante que fosse morrer; et porend’ a Groriosa vedes que lle foi fazer: fez lo entrar en ũa orta en que muitas vezes ja (Quen a Virgen ben servirá) entrara, mais aquel dia fez que ũa font’ achou mui crara et mui fremosa, et cab’ ela s’ assentou; et pois lavou mui ben sas mãos diss’: ai Virgen, que será? (Quen a Virgen ben servirá) Se verei do Paraiso o que ch’ eu muito pedi, algun pouco de seu viço ante que saia d’ aqui, et ben saiba do que ben obra que galardon averá. Quen a Virgen ben servirá. Tan toste que acabada ouv’ o mong’ a oraçon oiu ũa passarinna cantar log’ en tan bon son que se escaeceu seendo et catando sempr’ alá. Quen a Virgen ben servirá. Atan gran sabor avia d’ aquel cant’ e d’ aquel lais que grandes trezentos anos estevo assi ou mais, cuidando que non estevera senon pouco, com’ está (Quen a Virgen ben servirá) mong’ algũa vez no ano quando sal ao vergeu. Des i foi-s’ a passarinna, de que foi a el mui greu, et diz’: Eu aqui ir-me quero ca oi mais comer querrá (Quen a Virgen ben servirá) o Convent’. E foi-se logo et achou un gran portal que nunca vira, et disse: Ai Santa Maria val! Non é est’ o meu mõesteiro, pois de mi que se fará? Quen a Virgen ben servirá. Des i entrou na eigreia et ouveron gran pavor os monges quando o viron et demandou-ll’ o prior, dizend’: Amigo, vos quen sodes ou que buscades acá? Quen a Virgen ben servirá. Diss’ el: Busco meu abade que agor’ aqui leixei et o prior et os frades de que mi agora quitei quando foi a aquela orta; u seen? quen mi o dirá? Quen a Virgen ben servirá. Quand’ est’ oiu o abade teve-o por de mal sen, et outrossi o convento; mais des que o souberon ben de como fora este feito disseron: quen oirá (Quen a Virgen ben servirá) nunca tan gran maravilla como Deus por este fez polo rogar de sa Madre, Virgen santa de gran prez! Et por aquesto a loemos, mais quen a non loará (Quen a Virgen ben servirá) mais d’ outra cousa que seia? Ca, par Deus, gran dereit’ é pois quanto nos lle pedimos nos da seu Fill’ a la fe por ela, et aqui nos mostra o que nos depois dará. Quen a Virgen ben servirá a Paraiso irá. _60. Cantiga de loor_ _Esta é de loor de Santa Maria, com’ é fremosa et boa et ha gran poder._ Rosa das rosas et fror das frores, Dona das donas, Sennor das sennores! Rosa de beldad et de parecer et fror d’ alegria et de prazer, dona en mui piadosa seer, sennor en toller coitas e doores. Rosa das rosas, et fror das frores. A tal Sennor dev’ ome muit’ amar, que de todo mal o pode guardar et pode ll’ os pecados perdõar que faz no mundo per maos sabores. Rosa das rosas et fror das frores. Devemo-la muito amar et servir, ca punna de nos guardar de falir, des i dos erros nos faz repentir que nos fazemos come pecadores. Rosa das rosas et fror das frores. Esta dona que tenno por Sennor et de que vos quero seer trobador, se eu per ren poss’ aver seu amor dou ao demo os outros amores. Rosa das rosas et fror das frores, Dona das donas, Sennor das sennores! _61. Esta é como en terra de Pulla en ũa vila que ha nome Foia jogava ũa moller aos dados con outras conpannas ant’ ũa eigreia, et porque perdeu lançou ũa pedra que dess’ ao Meninno da omage de Santa Maria et ela alçou o braço et recebeu o colbe._ Poi-las figuras fazen dos santos renembrança, quen as cuida desonrrar mui fol é sen dultança. D’ esto direi un miragre que a Groriosa fez grand’ en terra de Pulla, como poderosa, sobr’ un mal feito que fez ũa moller astrosa, por que prendeu poren morte a mui gran viltança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. Esto na vila de Foia foi ant’ ũna eigreia u estav’ ũa omage da que sempre seia bẽeita, feita de marmor, de mui gran sobeia beldade, en que as gentes avian fiança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. En essa vila, segund’ eu aprix’ en verdade, fillo do Emperador i era rei Corrade; de sa conpanna jogavan ant’ a Maiestade dados omees et molleres, com’ é sa usança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. Ũa moller, alemanna, tafur et sandia, jogava i, et porque perdeu tal felonia lle creceu que ao Fillo da omagen ia corrend’, e log’ ũa pedra por sa malandança (Poi-las figuras fazen dos santos renembrança) lle lançou por en rosto feri-lo Meninno; mais la Madr’ alçou o braço logo mui festinno et en o coved’ a pedra fez-ll’ un furadinno que lle pareceu sempre por gran demostrança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. Quand’ aquesta maravilla foi al rei contada logo foi por seu mandado a moller fillada, des i por toda-las ruas da vila rastrada: desta guisa a sa Madre quis Deus dar vingança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. Des i el rei a omagen ben guardar mandava, et o pintor d’ essa vila toda a pintava, mais o braço por ninhũa ren non ll’ o tornava com’ ant’ era, ca non quis Deus por sinificança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança quen as cuida desonrrar mui foi é sen dultança. _62. Como Santa Maria tornou a meninna que era garrida corda et levo-a sigo a Paraiso._ Ai Santa Maria, quen se per vos guia quit’ é de folia e sempre faz ben. Porend’ un miragre vos direi fremoso que fezo a Madre do Rei glorioso e de o oir ser-vos-a sabroso e prazer-mi-a en. Ai Santa Maria! Aqueste foi feito por ũa meninna que chamavan Musa, que mui fremosinna era e aposta mas garridelinna e de pouco sen. Ai Santa Maria! E esto fazendo a mui groriosa pareceu-lle en sonnos sobeio fremosa, con muitas meninnas de maravillosa beldad; e poren (Ai Santa Maria!) quisera-se Musa ir con elas logo, mas Santa Maria lle dis’: Eu te rogo que, se mig’ir queres, leixes ris’ e jogo, orgull’ e desden. (Ai Santa Maria!) E se esto fazes, d’ oi a trinta dias serás comigo entr’ estas conpannias de moças que vees, que non son sandias, ca lles non conven. Ai Santa Maria! Atant’ ouve Musa sabor das conpannas que en vision vira que leixou sas mannas e fillou log’ outras d’ aquelas e strannas et non quis al ren. Ai Santa Maria! O padre e a madre, quand’ aquesto viron, preguntaron Musa, e pois que ll’ oiron contar o que vira, merçee pediron a que nos manten. Ai Santa Maria! A vint’ e seis dias tal fever aguda fillou log’ a Musa que jouve tenduda, e Santa Maria ll’ ouv’ apareçuda, que lle disse: Ven, (Ai Santa Maria!) ven para mi toste. Respos-lle: De grado; e quando o prazo dos dias chegado foi, seu espirito ouve Deus levado u dos outros ten (Ai Santa Maria!) santos. E poren seia de nos rogado que en juizo u verrá irado que nos ache sen erro e sen pecado, e dized’: Amen. Ai Santa Maria quen se per vos guia quit’ é de folia e sempre faz ben. _63. Cantiga de loor_ Por nos, Virgen Madre, rog’ a Deus teu Padre et Fill’ e amigo, rog’ a Deus teu Padre, a Deus que nos preste roga-lle pois este teu Fill’ e amigo, roga-lle pois este roga que nos valla, pois ele é sen falla, teu Fill’ e amigo, pois ele é sen falla. _64. Como ũa moller pobre deu sa ovella a un ovelleiro et quando ao trosquiar das ovellas vẽo a vella demandar a sua et o ovelleiro disse que a comera o lobo; e ela chamou Santa Maria de Rocamador, et a ovella braadou u-la tijnna o ovelleiro asconduda et disse: Ei-me acá, ei-m’ acá._ A Madre do que a bestia de Balaam falar fez ar fez pois ũa ovella ela falar ũa vez. Esto fez Santa Maria por ũa pobre moller que a de grado servia como quen ben servir quer; et porend’ ela un dia valeu-ll’ u lle foi mester e mostrou i seu miragre que vos non foi mui rafez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez. Aquesta moller mesquinna, de quanto pud’ achegar, conprou ũa ovellinna et foi-a dar a guardar a un pegureiro aginna, et pois ao trosquiar foi en demandar a lãa pola vender por seu prez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez. Mas lo pegureir’ astroso a ovella ascondeu et come cobijçoso diss’: O lobo a comeu! A vella por mentiroso o tev’ end’ e lle creceu tal coita por sa ovella que tornou tal come pez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez. E disse: Ai Groriosa, a mia ovella me dá! ca tu end’ es poderosa de o fazer; et d’ alá du jazia a astrosa ovella diss’: Ei-m’ acá. Et assi Santa Maria aquest’ engano desfez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez. E a vella mui festinno sa ovella trosquiou et meteu-s’ ao caminno et quanto mas pod’ andou, a costas seu velloçinno, a Rocamador chegou, dizend’: Esto fez a Virgen que sempre teve belmez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez ar fez pois ũa ovella ela falar ũa vez. _65. Cantiga de loor_ Dized’ ai trobadores, a Sennor das sennores porque a non loades? Se vos trobar sabedes, a por que Deus avedes porque a non loades? A Sennor que dá vida et é de ben conprida, porque a non loades? A que nunca nos mente e nossa coita sente, porque a non loades? A que é mais que bõa et por que Deus perdõa, porque a non loades? A que nos dá conorte na vida et na morte, porque a non loades? A que faz o que morre viv’, e nos acorre, porque a non loades? _66. Como Santa Maria resuscitou a moller do cavaleiro que se matara por que lle disse o cavaleiro que amava mas outra ca ela, et dizia-lle por Santa Maria._ O que en Santa Maria crever ben de coraçon nunca receberá dano nen gran mal nen ocaion. E d’aquest’ un gran miragre oid’ ora, de que fix’ un cantar da Virgen Santa, que eu d’ un bon’ om’ aprix’ e entr’ os outros miragres porende mete-lo quix’; porque sei se o oirdes que vos valrrá un sermon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Esto foi d’un cavaleiro que casad’ era mui ben con dona meninna e bela, que amou mais d’outra ren, et ela a el amava que xe perdia o sen; e do mal que d’esto avẽo vos contarei a razon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. O cavaleiro era bõo de costumes e sen mal, e mais d’ outra ren amava a Virgen espiritual, e por esto de sa casa fezera un gran portal ben a tro en a igreja por ir fazer oraçon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Porque aquela igreja era da Madre de Deus, cada noite s’ enfurtava de sa moller e dos seus et ant’ a omagen ss’ ia, dizendo: Os pecados meus son muitos, mas per ti creo gaannar deles perdon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Et aquest’ assi dizendo, sa moller mentes parou en como se levantava e de mal o sospeitou, e por aquela sospeita ũa vez lle preguntou: U idea assi, marido, de noite come ladron? O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Et enton assi lle disse: Non sospeitedes de mi, que vos niun torto faço nen fiz des quando vos vi. A moller enton calou-se, que lle non falou mais i, e pero parou i mentes sempre mui mais des enton. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Ond’ avẽo pois un dia que siian a seu jantar e pois ouveron jantado começou-ll’ a preguntar a dona a seu marido muito e a conjurar se el amava mais outra, que dissesse si ou non. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. El lle respos’ com’ en jogo: Pois vos praz, dizer-vo-l’ ei: Outra dona mui fremosa amo muit’ e amarei mais d’outra cousa do mundo e por seu sempr’ andarei. A dona tornou por esto mais negra que un carvon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E tomou log’ un coitello con que tallavan o pan, e deu-se con el no peito ũa ferida atan grande que sen outra cousa morreu logo manaman. Diss’ enton o cavaleiro: Ai Deus, que maa vijon! O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E fillou sa moller logo e deitou-a sen mentir en seu leito e cobriu-a e non quiso que sair podess’ ome de sa casa; e a porta foi abrir da igreja, e correndo entrou i de gran randon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E parou-ss’ ant’ a omagen e disse assi: Sennor, mia moller que muit’ amava perdi polo teu amor; mais tu, Sennor, que sofriste gran coita e gran door por teu Fillo, dá-mi-a viva et sãa ora en don. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Et assi muito chorando, a Virgen ll’ apareceu e diss’ ao cavaleiro: O meu Fillo recebeu o rogo que lle feziste e a ta moller viveu pola ta firme creença e por ta gran devoçon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E el enton tornou-sse logo e foi sa moller veer et achó-a viv’ e sãa et ouv’ en mui gran prazer. Enton el e sa conpanna começaron bẽeizer a Virgen Santa Maria cantando en mui bon son. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E mandou abri-las portas et as gentes viir fez que vissen aquel miragre que a Reinna de prez fezera d’aquela dona; mas logo ambos d’essa vez por mellor servir a Virgen fillaron religion. O que en Santa Maria crever ben de coraçon nunca receberá dano nen gran mal nen ocaion. _67. Como Santa Maria guardou un monge dos diaboos que o quiseran tentar e se lle mostraron en figuras de porcos polo fazer perder._ A Santa Maria mui bon servir faz pois o poder ela do demo desfaz. Ond’ aveo desto que en Conturbel fez Santa Maria milagre mui bel por un monge bõo, cast’ e mui fiel, que viu de diabres viir mui grand’ az. A Santa Maria mui bon servir faz. En seu leito, u jazia por dormir, viu-os come porcos contra si viir atan espantosos que per ren guarir non cuidava, et dizia-lles: Az, az. A Santa Maria mui bon servir faz. Et assi estando en mui gran pavor, viu entrar un ome negro de coor que diss’ aos porcos: Log’ a derredor d’ele vos meted’, e non dormia en paz. A Santa Maria mui bon servir faz. Eles responderon: Aquesto fazer queremos de grado, mais niun poder de fazer-lle mal non podemos aver por gran santidade que en ele jaz. A Santa Maria mui bon servir faz. E aquel diabo lles respos’ assi: Pois vos non podedes, ar leixad’ a mi, que con estes garfios que eu trag’ aqui o desfarei, pero que trage frocaz. A Santa Maria mui bon servir faz. O frad’ est’ oindo, espantou-se mal et chamou a Virgen, a que nunca fal aas grandes coitas, dizendo-lle: Val- me, ca de gran medo ei end’ eu assaz. A Santa Maria mui bon servir faz. E a Groriosa tan toste chegou e ant’ aquel frade logo se parou e con ũa vara mal ameaçou aquela conpanna do demo malvaz, (A Santa Maria mui bon servir faz) dizendo: Como vos ousastes parar ant’ este meu frade nen o espantar? Porende no inferno ide log’ entrar con vosso mal rei, mui peor que rapaz. A Santa Maria mui bon servir faz. Quand eles oiron aquesta razon, como fumo se desfezeron enton et a Virgen santa manss’ e en bon son confortou o frade, dizend’: A mi praz (A Santa Maria mui bon servir faz) a vida que fazes, e porende ben fais d’ og’ adeante que non leixes ren de fazeres quant’ a ta orden conven. Esto dito, tolleu-xe-lle d’ant’ a ffaz. A Santa Maria mui bon servir faz pois o poder ela do demo desfaz. _68. Como Santa Maria guareceu o pintor que o demo quisera matar porque o pintava feo._ Quen Santa Maria quisera defender non lle pod’ o demo niun mal fazer. E dest’ un miragre vos quero contar de como Santa Maria quis guardar un seu pintor que punnava de pintar ela mui fremos’ a todo seu poder. Quen Santa Maria quisera defender. E ao demo mais feo doutra ren pintava el sempr’, e o demo poren lle diss’: Por que me tẽes en desden ou por que me fazes tan mal parecer (Quen Santa Maria quisera defender) a quantos me veen? Et el diss’ enton: Esto que ch’ eu faço é con gran razon, ca tu sempre mal fezes e do ben non te queres per nulla ren entrameter. Quen Santa Maria quisera defender. Pois est’ ouve dit’ o demo s’ assannou e o pintor ferament’ ameaçou de o matar et carreira lle buscou per que o fezesse mui cedo morrer. Quen Santa Maria quisera defender. Porend’ un dia o espreitou ali u estava pintando, com’ aprendi, a omagen da Virgen, segund’ oi, e punnava de a mui ben compõer (Quen Santa Maria quisera defender) porque parecesse mui fremos’ assaz; mais enton o dem’ en que todo mal jaz, trouxe tan gran vento como quando faz mui grandes torvões e que quer chover Quen Santa Maria quisera defender. Pois aquel vento na igreja entrou en quanto o pintor estava deitou en terra; mais el log’ a Virgen chamou, Madre de Deus, que o vẽess’ acorrer. Quen Santa Maria quisera defender. E ela logo tan toste ll’acorreu et fez-lle que en o pinzel se sofreu con que pintava, e poren non caeu nen lle pod’ o demo en ren enpeecer. Quen Santa Maria quisera defender. E ao gran son que a madeira fez vẽeron as gentes logo dessa vez e viron o demo mais negro ca pez foger da igreja u ss’ ia perder. Quen Santa Maria quisera defender. E ar viron com’ estava o pintor colgado do pinzel; e poren loor deron aa Madre de nostro Sennor, que aos seus quer na gran coita valer. Quen Santa Maria quisera defender non lle pod’ o demo niun mal fazer. KING DINIS [Sidenote: 1261-1325] _69. Cossante_ Bon dia vi, amigo, pois seu mandad’ ei migo, louçana. Bon dia vi, amado, pois mig’ ei seu mandado, louçana. Pois seu mandad’ ei migo, rog’ eu a Deus e digo, louçana. Pois mig’ ei seu mandado rog’ eu a Deus de grado, louçana. Rog’ eu a Deus e digo por aquel meu amigo, louçana. Rog’ eu a Deus de grado por aquel meu amado, louçana. Por aquel meu amigo, que o veja comigo, louçana. Por aquel namorado que fosse ja chegado, louçana. _70. Cossante_ Non chegou, madr’, o meu amigo e oj’ est’ o prazo saido, Ai madre, moiro d’ amor! Non chegou, madr’ o meu amado e oj’ est’ o prazo passado, Ai madre, moiro d’ amor! E oj’ est’ o prazo saido por que mentio o desmentido. Ai madre, moiro d’ amor! E oj’ est’ o prazo passado por que mentio o perjurado, Ai madre, moiro d’ amor! Por que mentio o desmentido, pesa-mi pois se per si é falido, Ai madre, moiro d’ amor! Por que mentio o perjurado, pesa-mi pois mentio a seu grado, Ai madre, moiro d’ amor! _71. Cossante_ Ai flores, ai flores do verde pino, se sabedes novas do meu amigo! Ai Deus, e u é? Ai flores, ai flores do verde ramo, se sabedes novas do meu amado! Ai Deus, e u é? Se sabedes novas do meu amigo, aquel que mentio do que pos comigo? Ai Deus, e u é? Se sabedes novas do meu amado, aquel que mentio do que m’ a jurado? Ai Deus, e u é? Vos preguntades polo voss’ amigo, e eu ben vos digo que é san’ e vivo. Ai Deus, e u é? Vos preguntades polo voss’ amado, e eu ben vos digo que é viv’ e sano. Ai Deus, e u é? E eu ben vos digo que é san’ e vivo, e será vosc’ ant’ o prazo saido. Ai Deus, e u é? E eu ben vos digo que é viv’ e sano, e será vosc’ ant’ o prazo passado. Ai Deus, e u é? _72. Cossante_ De que morredes, filha, a do corpo velido? Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amigo. Alva e vai liero. De que morredes, filha, a do corpo louçano? Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amado. Alva e vai liero. Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amigo, quando vej’ esta cinta que por seu amor cingo. Alva e vai liero. Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amado, quando vej’ esta cinta que por seu amor trago. Alva e vai liero. Quando vej’ esta cinta que por seu amor cingo, e me nembra, fremosa, como falou comigo. Alva e vai liero. Quando vej’ esta cinta que por seu amor trago, e me nembra, fremosa, como falamos ambos. Alva e vai liero. _73. Alvorada_ Levantou-s’ a velida, levantou-s’ alva, e vai lavar camisas en o alto, vai-las lavar alva. Levantou-s’ a louçana, levantou-s’ alva, e vai lavar delgadas en o alto, vai-las lavar alva. E vai lavar camisas, levantou-s’ alva, o vento lh’ as desvia en o alto, vai-las lavar alva. E vai lavar delgadas, levantou-s’ alva, o vento lh’ as levava en o alto, vai-las lavar alva. O vento lh’ as desvia, levantou-s’ alva, meteu-s a alva en ira en o alto, vai-las lavar alva. O vento lh’ as levava, levantou-s’ alva, meteu-s’ a alva en sanha en o alto, vai-las lavar alva. _74. Bailada_ Mia madre velida, vou-m’ a la bailia do amor. Mia madre loada, vou-m’ a la bailada do amor. Vou-m’ a la bailia que fazen en vila do amor. Vou-m’ a la bailada que fazen en casa do amor. Que fazen en vila do qu’ eu ben queria do amor. Que fazen en casa do qu’ eu muit’ amava do amor. Do qu’ eu ben queria, chamar-m’ an garrida do amor. Do qu’ eu muit’ amava, chamar-m’ an perjurada do amor. _75. Cantiga de amigo_ Amad’ e meu amigo, valha Deus! vede-la frol do pinho e guisade d’ andar. Amig’ e meu amado, valha Deus! vede-la frol do ramo e guisade d’ andar. Vede-la frol do pinho, valha Deus! selad’ o baiosinho e guisade d’ andar. Vede-la frol do ramo, valha Deus! selad’ o bel cavalo e guisade d’ andar. Selad’ o baiosinho, valha Deus! treide-vos, ai amigo, e guisade d’ andar. Selad’ o bel cavalo, valha Deus! treide-vos, ai amado, e guisade d’ andar. _76. Pastorela_ Ũa pastora se queixava muit’ estando noutro dia, e sigo medes falava, e chorava e dizia, con amor que a forçava: par Deus, vi-t’ en grave dia, ai amor! Ela s’ estava queixando como molher con gran coita e que a pesar des quando nacera non fora doita; poren dizia chorando: tu non es se non mia coita, ai amor! Coitas lhe davan amores, que non lh’ eran se non morte e deitou-s’ antr’ ũas flores e disse con coita forte: mal ti venha per u fores, ca non es se non mia morte, ai amor! _77. Cantiga de amigo_ Pois que diz meu amigo que se quer ir comigo, pois qu’ a el praz, praz a mi, ben vos digo, e est’ é o meu solaz. Pois que todavia nos imos nossa via, pois qu’ a el praz, praz-m’ e vej’ i bon dia, e est’ é o meu solaz. Pois m’ ende levar vejo, que est’ é o meu desejo, pois qu’ a el praz, praz-me muito sobejo, e est’ é o meu solaz. _78. Cantiga de amor_ Que soidade de mia senhor ei quando me nembra d’ ela qual a vi, e que me nembra que ben a oí falar; e por quanto ben d’ela sei rog’ eu a Deus, que end’ a o poder, que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer cedo; ca pero mi nunca faz ben, se a non vir non me posso guardar d’ensandecer ou morrer con pesar; e porque el a tod’ en poder ten, rog’ eu a Deus, que end’ a o poder, que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer cedo; ca tal a fez nostro Senhor, de quantas outras no mundo son non lhi fez par, a la mia fe non; e poi-la fez das milhores milhor, rog’ eu a Deus, que end’ a o poder, que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer cedo; ca tal a quiso Deus fazer que se a non vir non posso viver. _79. Cantiga de amor_ Senhor fremosa, vejo-vos queixar porque vos am’, e no meu coraçon ei mui gran pesar, se Deus me perdon, porque vej’ end’ a vos aver pesar, e queria m’ en de grado quitar, mais non posso forçar o coraçon. Que mi forçou meu sabor e meu sen, des i meteu-me no vosso poder, e do pesar que vos eu vej’ aver, par Deus, senhor, a mi pesa muit’ en, e partir-m’ia de vos querer ben, mais tolhe-m’ end’ o coraçon poder. Que me forçou de tal guisa, senhor, que sen nen força non ei ja de mi; e do pesar que vos tomades i tom’ eu pesar que non posso maior, e queria vos non aver amor, mais o coraçon pode mais ca mi. D. AFONSO SANCHEZ [Sidenote: c. 1285-1329.] _80. Cossante_ Dizia la fremosinha, ai Deus val! com’ estou d’ amor ferida! ai Deus val! Dizia la ben talhada, ai Deus val! com’ estou d’ amor coitada! ai Deus val! Com’ estou d’ amor ferida, ai Deus val! non ven o que ben queria! ai Deus val! Com’ estou d’ amor coitada, ai Deus val! non ven o que muit’ amava! ai Deus val! ESTEVAM COELHO [Sidenote: 14th c.] _81. Cossante_ Sedia la fremosa seu sirgo torcendo, sa voz manselinha fremoso dizendo cantigas d’ amigo. Sedia la fremosa seu sirgo lavrando, sa voz manselinha fremoso cantando cantigas d’ amigo. Par Deus de cruz, dona, sei eu que avedes amor mui coitado, que tan ben dizedes cantigas d’ amigo. Par Deus de cruz, dona, sei eu que andades d’ amor mui coitada, que tan ben cantades cantigas d’ amigo. Abuitre comestes, que adevinhades! MACIAS [Sidenote: 14th c.] _82. Cantiga_ Provei de buscar mesura u mesura non falece, e por mengua de ventura ouveron me o a sandece; por ende direi des i con cuidado que me crece un trebello, e diz assi: anda meu coraçon mui triste e con razon. Meus ollos tal fremosura foron veer por que perece meu coraçon con tristura e amor non me guarece, nen me pon atal consello por que eu prenda ledece; por en digo este trebello: ben pode Deus fazer tras gran pesar prazer. Estes trebellos cantei con coita desd’ aquel dia que mesura demandei e eu vi que falecia; mesura morrei chamando e dizendo a gran porfia, tal trebello suspirando: meus ollos morte son de vos, meu coraçon. Pois mesura non achei u falecer non soia mesura, o obridei e quanto prazer avia; con pesar que tenno migo e tristeza todavia aqueste trebello digo: Bon Deus, me faz veer por gran pesar prazer. ANONIMO _83. A Nao Catharineta_ Lá vem a nao Catharineta que tem muito que contar: ouvide agora, senhores, uma historia de pasmar. Passava mais de ano e dia que iam na volta do mar: ja nam tinham que comer, ja nam tinham que manjar. Deitaram sola de môlho para o outro dia jantar, mas a sola era tam rija que a nam poderam tragar. Deitaram sorte a ventura qual se havia de matar: logo foi cair a sorte no capitam general. «Sobe, sobe, marujinho, aquele mastro real: ve se ves terras de Espanha, as praias de Portugal.» «Nam vejo terras de Espanha nem praias de Portugal, vejo sete espadas nuas que estam para te matar.» «Acima, acima, gageiro, acima ao tope real, olha se enxergas Espanha, areas de Portugal.» «Alviçaras, capitam, meu capitam general! ja vejo terras de Espanha, areas de Portugal; mais enxergo tres meninas debaixo de um laranjal, uma sentada a coser outra na roca a fiar, a mais formosa de todas está no meio a chorar.» «Todas tres sam minhas filhas, ó quem m’ as dera abraçar! A mais formosa de todas contigo a hei de casar.» «A vossa filha nam quero, que vos custou a criar.» «Dar-te-hei tanto dinheiro que o nam possas contar.» «Nam quero vosso dinheiro, pois vos custou a ganhar.» «Dou-te o meu cavalo branco, que nunca houve outro igual.» «Guardai o vosso cavalo, que vos custou a ensinar.» «Dar-te-hei a nao Catharineta para nela navegar.» «Nam quero a nao Catharineta, que a nam sei governar.» «Que queres tu, meu gageiro, que alviçaras te hei de dar?» «Capitam, quero a tua alma para comigo levar.» «Renego de ti, demonio, que me estavas a atentar: a minha alma é só de Deus, o corpo dou eu ao mar.» Tomou-o um anjo nos braços, nam o deixou afogar, deu um estoiro o demonio, acalmaram vento e mar, e á noite a nao Catharineta estava em terra a virar. _84. O Conde Ninho._ Vai o Conde, o Conde Ninho, seu cavalo vai banhar: em quanto o cavalo bebe cantou um lindo cantar: «Bebe, bebe, meu cavalo, que Deus te ha de livrar dos trabalhos deste mundo e das areas do mar.» «Esperta, ó bela princesa, escuta um lindo cantar: ou sam os anjos no ceo ou as sereas no mar.» «Nam sam os anjos do ceo nem as sereas do mar, é o Conde, o Conde Ninho, que comigo quer casar.» «Se ele quer casar contigo eu o mandarei matar.» «Quando lhe deres a morte manda-me a mim degolar: que a mim me enterrem á porta, a ele ao pe do altar.» Morreu um e morreu outro, ja lá vam a enterrar: d’ um nacera um pinheirinho, do outro um lindo pinheiral. Creceu um e creceu outro, as pontas foram juntar, que quando el rei ia á missa nam o deixavam passar; pelo que el rei maldito logo os mandava cortar. D’ um correra leite puro e do outro sangue real, fugira d’ um uma pomba e do outro um pombo trocal: sentava-se el rei á mesa, no hombro lhe iam pousar. Mal haja tanto querer, mal haja tanto amar: nem na vida nem na morte nunca os pude separar! _85. Santa Iria_ Estando eu á janela, com a minha almofada, minha agulha de ouro, meu dedal de prata, passa um cavaleiro, pedia pousada. Meu pai lh’ a negou: quanto me custava! Ja vem vindo a noite, é tam só a estrada: Senhor pai, nam digam tal da nossa casa, que a um cavaleiro que pede pousada se fecha esta porta á noite cerrada. Roguei e pedi, muito lhe pesava, mas eu tanto fiz que por fim deixava. Fui-lhe abrir a porta, mui contente entrava; ao lar o levei, logo se assentava. Ás mãos lhe dei agua, ele se lavava; pos-lhe uma toalha, nela se limpava; poucas as palavras, que mal me falava, mas eu bem senti que ele me mirava. Fui erguir os olhos, mal os levantava, os seus olhos lindos na terra os pregava. Fui-lhe pôr a cea, muito bem ceava; a cama lhe fiz, nela se deitava; dei-lhe as boas noites, nam me replicava: tam má cortesia nunca a vi usada! Lá por mea noite, que eu me sufocava, sinto que me levam com a boca tapada, levam me a cavalo, levam me abraçada, correndo, correndo sempre á desfilada. Sem abrir os olhos vi quem me roubava; calei-me e chorei, ele nam falava. D’ alí muito longe que me preguntava: eu na minha terra como me chamava? Chamava-me Iria, Iria a fidalga, por aqui agora Iria a cansada. Andando, andando, toda a noite andava, lá por madrugada que me atentava, horas esquecidas que por mim lutava: nem força nem rogos, tudo lhe mancava. Tirou do alfange, alí me matava, abriu uma cova onde me enterrava. No fim de sete anos passa o cavaleiro, uma linda ermida viu naquele outeiro. «Minha Santa Iria, meu amor primeiro, se me perdoares serei teu romeiro.» «Perdoar nam te hei de, ladrão carniceiro, que me degolaste que nem um carneiro.» _86. Branca Flor e Flores_ Á guerra, á guerra, moirinhos, quero uma cristam cativa! Uns vam pelo mar abaixo, outros pela terra acima, tragam-me uma cristam cativa que é para a nossa rainha. Uns vam pelo mar abaixo, outros pela terra acima; os que foram mar abaixo nam encontraram cativa, os que foram terra acima tiveram milhor atina: deram com o Conde Flores que vinha de romaria, vinha lá de Santiago, Santiago de Galiza; mataram o Conde Flores, a condessa vai cativa; mal que o soube a rainha ao caminho lhe saia. «Venha embora, a minha escrava, boa seja a sua vinda! Aqui lhe entrego estas chaves da dispensa e da cosinha, que me nam fio de moiras que me nam deem bruxaria.» «Aceito as chaves, senhora, por grande desdita minha, hontem condessa jurada, hoje moça da cosinha.» A rainha está pejada, a escrava tambem o vinha: quis a boa ou má fortuna que ambas parissem num dia. Filho varão teve a escrava e uma filha a rainha; mas as perras das comadres, para ganharem alviçaras, deram á rainha o filho e á escrava deram a filha. «Filha minha da minha alma, com que te baptisaría? As lagrimas dos meus olhos te sirvam de agua bendita. Chamar-te-ei Branca Rosa, Branca Flor de Alexandria, que assim se chamava d’antes uma irman que eu tinha. Cativaram-na os moiros dia de Pascoa Florida, quando andava a apanhar rosas num rosal que meu pai tinha.» Estas lastimas choradas veis la rainha que ouvia, e co’ as lagrimas nos olhos muito depressa acudía: «Criadas, minhas criadas, regalem-me esta cativa, que se nam fora de cama eu é que a regalaria.» Mal se alevanta a rainha vai-se ter com a cativa: «Como estás, ó minha escrava, como está a tua filha?» «A filha boa, senhora; eu como molher parida.» «Se estiveras em tua terra que nome lhe chamarias?» «Chamava-lhe Branca Rosa, Branca Flor de Alexandria, que assim se chamava d’antes uma irman que eu tinha: cativaram-na os moiros dia de Pascoa Florida quando andava a apanhar rosas num rosal que meu pai tinha.» «Se visses a tua irman tu nam a conhecerias?» «Assim eu a vira nua da cintura para acima, debaixo do peito esquerdo um lunar preto ela tinha.» «Ai triste de mim, coitada! ai triste de mim mofina! mandei buscar uma escrava, trazem-me uma irman minha!» Nam sam passados tres dias morre a filha da rainha, chorava a Condessa Flores como quem por sua a tinha, porem mais chorava a mãi, que o coração lh’ o dizia. Deram á lingua as criadas, soube-se o que sucedia, a mãi com o filho nos braços cuidou morrer de alegria. Nam sam passadas tres horas uma á outra dizia: «Quem se vira em Portugal, terra que Deus bendizia!» Juntaram muita riqueza de ouro e de pedraria, uma noite abençoada fugiram da moiraria. Foram ter á sua terra, terra de Santa Maria, meteram-se num mosteiro, ambas professam num dia. _87. Manhaninha de S. João_ Manhaninha de S. João, pela manhan de alvorada, Jesus Christo se passea ao redor da fonte clara; por sua boca dizia, por sua boca falava: «Esta agua fica benta e a fonte fica sagrada.» Ouviu a filha de el rei d’ altas torres donde estava, vestiu suas meias de seda, calçou sapatos de prata, pegou em cantaro de ouro, á fonte foi buscar agua. Lá no meo do caminho com a Virgem se encontrava, atreveu-se e perguntou-lhe se havia de ser casada. «Casadinha haveis de ser, muito bem afortunada; tres filhos haveis de ter, todos de capa e espada; um será bispo em Roma, outro cardeal em Braga, o mais novo deles todos servo da Virgem sagrada.» Ditosa da donzelinha que á fonte foi buscar agua! D. PHILIPA DE LENCASTRE [Sidenote: 1437-1497] _88. Ao Bom Jesus_ Nam vos sirvo nem vos amo mas desejo vos amar, de sempre vossa me chamo sem quem nam é repousar. Ó vida e lume e luz, infindo bem e inteiro, meu Jesus, Deus verdadeiro, por mim morto em a cruz. Se mim mesma nam desamo nam vos posso bem amar: a me ajudar vos chamo para saber repousar! FRANCISCO DE SOUSA [Sidenote: 15th c.] _89. Vilancete_ Abaix’ esta serra verei minha terra. Ó montes erguidos, deixai-vos cair! deixai-vos sumir e ser destruidos, pois males sentidos me dam tanta guerra por ver minha terra. Ribeiras do mar que tendes mudanças, as minhas lembranças deixai-as passar! deixai-m’ as tornar dar novas da terra que dá tanta guerra. O sol escurece, a noite se vem: meus olhos, meu bem ja nam aparece; mais cedo anoitece aquem desta serra que na minha terra! GARCIA DE RESENDE [Sidenote: c. 1470-1536] _90. Trovas á morte de D. Inés de Castro_ Qual será o coraçam tam cru e sem piedade que lhe nam cause paixam uma tam fera crueldade e morte tam sem razam? Triste de mim inocente, que por ter muito fervente lealdade, fe, amor ao principe meu senhor, me mataram cruamente. A minha desaventura, nam contente d’ acabar-me, por me dar maior tristura me foi pôr em tanta altura para d’ alto derribar-me, que se me matara alguem antes de ter tanto bem em tais chamas nam ardera, pai, filhos nam conhecera, nem me chorara ninguem. Eu era moça menina, por nome dona Inés de Crasto, e de tal doutrina e vertudes que era dina de meu mal ser ao revés. Vivia sem me lembrar que paixam podia dar nem dâ-la ninguem a mim, foi-m’ o principe olhar por seu nojo e minha fim. Começou-m’ a desejar, trabalhou por me servir, fortuna foi ordenar dous corações conformar, a uma vontade vir. Conheceo-me, conheci-o, quis-me bem e eu a ele, perdeo-me, tambem perdi-o; nunca té morte foi frio o bem que triste pos nele. Dei-lhe minha liberdade, nam senti perda de fama, pos nele minha verdade, quis fazer sua vontade, sendo mui fremosa dama. Por m’ estas obras pagar nunca jamais quis casar, polo qual aconselhado foi el rei qu’ era forçado polo seu de me matar. Estava muito acatada, como princesa servida, em meus paços mui honrada, de tudo mui abastada, de meu senhor mui querida: estando mui de vagar, bem fora de tal cuidar, em Coimbra d’ assessego, polos campos de Mondego cavaleiros vi asomar. Como as cousas que ham de ser logo dam no coraçam, comecei entristecer e comigo só dizer: Estes ornes onde irão? E tanto que preguntei: soube logo que era el rei. Quando o vi tam apressado, meu coraçam trespassado foi que nunca mais falei. E quando vi que decia, saí á porta da sala, devinhando o que queria; com gram choro e cortesia lhe fiz uma triste fala; meus filhos pos derredor de mim com gram omildade, mui cortada de temor, lhe disse: Avei, senhor, desta triste piedade. Nam possa mais a paixam que o que deveis fazer, metei nisso bem a mão, que é de fraco coraçam sem porque matar molher; quanto mais a mim (que dam culpa nam sendo razam) por ser mãi dos inocentes qu’ ante vos estam presentes, os quais vossos netos sam. E tem tam pouca idade que se nam forem criados de mim, só com saudade em sua gram orfandade morrerão desemparados. Olhe bem quanta crueza fará nisso vossa alteza, e tambem, senhor, olhai, pois do principe sois pai, nam lhe deis tanta tristeza! Lembre-vos o grand’ amor que me vosso filho tem, e que sentirá gram dor morrer-lhe tal servidor por lhe querer grande bem; que s’ algum erro fizera fora bem que padecera e qu’ estes filhos ficaram orfãos tristes e buscaram quem deles paixam ouvera. Mas pois eu nunca errei e sempre mereci mais, deveis, poderoso rei, nam quebrantar vossa lei, que, se moiro, quebrantais. Usai mais de piedade que de rigor nem vontade; avei dó, senhor, de mim, nam me deis tam triste fim, pois que nunca fiz maldade! El rei, vendo como estava, ouve de mim compaixam, e vio o que nam oulhava, qu’ eu a ele nam errava nem fizera traiçam. E vendo quam de verdade tive amor e lealdade ao principe, cuja sam, póde mais a piedade que a determinaçam. Que se m’ ele defendera que seu filho nam amasse e lh’ eu nam obedecera, entam com razam podera dar-m’ a morte qu’ ordenasse; mas vendo que nenhum’ ora des que naci ategora nunca nisso me falou, quando se disto lembrou foi pola porta fora, com seu rosto lagrimoso, c’ o proposito mudado, muito triste, mui cuidoso, como rei mui piedoso, mui cristão e esforçado. Um d’ aqueles que trazia consigo na companhia, cavaleiro desalmado, detras dele mui irado estas palavras dizia: Senhor, vossa piedade é dina de reprender, pois que sem necessidade mudaram vossa vontade lagrimas d’ uma molher. E quereis qu’ abarregado, com filhos como casado, esté, senhor, vosso filho: de vos mais me maravilho que dele, qu’ é namorado. Se a logo nam matais nam sereis nunca temido nem farão o que mandais, pois tam cedo vos mudais do conselho qu’ era avido. Olhai quam justa querela tendes, pois por amor dela vosso filho quer estar sem casar e nos quer dar muita guerra com Castela. Com sua morte escusareis muitas mortes, muitos danos: vos, senhor, descansareis e a vos e a nos dareis paz para duzentos anos. O principe casará, filhos de bençam terá, será fora de pecado: que agora seja anojado, amenham lh’ esquecerá! E ouvindo seu dizer el rei ficou mui torvado por se em tais extremos ver e que avia de fazer ou um ou outro forçado. Desejava dar-me vida por lhe nam ter merecida a morte nem nenhum mal, sentia pena mortal por ter feito tal partida. E vendo que se lhe dava a ele tod’ esta culpa e que tanto o apertava, disse a aquel que bradava: Minha tençam me desculpa; se o vos quereis fazer fazei-o sem m’ o dizer, qu’ eu nisso nam mando nada nem vejo a essa coitada porque deva de morrer. Dous cavaleiros irosos que tais palavras lh’ ouviram, mui crús e nam piedosos, perversos, desamorosos, contra mim rijo se viram com as espadas na mão: m’ atravessam o coraçam, a confissam me tolheram. Este é o galhardam que meus amores me deram. GIL VICENTE [Sidenote: c. 1470-c. 1540.] _91. Dom Duardos e Flerida_ Era pelo mes de Abril, de Maio antes um dia, quando lirios e rosas mostram mais alegria, e a noite mais serena que fazer no ceo podia, quando a formosa infanta Flerida ja se partia; e na horta de seu padre entre as arvores dizia: Com Deus vos ficade, flores, que ereis minha alegria: vou-me a terras estrangeiras, pois lá ventura me guia. E se meu pai me buscar, pai que tanto queria, digam-lhe que amor me leva, que eu por vontade nam ia; mas tanto teimou comigo que me venceu co’ a porfia. Triste nam sei onde vou e ninguem m’ o dizia. Ali fala Dom Duardos: Nam choreis, minha alegria, que nos reinos de Inglaterra mais claras aguas havia, e mais formosos jardins e flores de mais valia. Tereis trezentas donzelas de alta genealogia; de prata sam os palacios para vossa senhoria, de esmeraldas e jacintos, e ouro fino da Turquia, com letreiros esmaltados que a minha vida se lia, contando das vivas dores que me destes nesse dia quando com Primaleam fortemente combatia: mataste-me vos, senhora, que eu a ele nam temia. Suas lagrimas enxuga Florida que isto ouvia. Ja se foram ás galeras que Dom Duardos havia, cincoenta eram por conta, todas vam em companhia. Ao som do doce remar a princesa adormecia nos braços de Dom Duardos que tam bem a merecia. Saibam quantos sam nacidas sentença que nam varia: Contra a morte e contra amor que ninguem nam tem valia. _92. Cossante_ Um amigo que eu havia mançanas d’ ouro m’ envia. Garrido amor! Um amigo que eu amava mançanas d’ ouro me manda. Garrido amor! Mançanas d’ ouro m’ envia: a milhor era partida. Garrido amor! [Mançanas d’ ouro me manda: a milhor era quebrada. Garrido amor!] _93. Cantiga_ Branca estais e colorada, Virgem sagrada! Em Belem, vila do amor, da rosa naceo a flor. Virgem sagrada! Em Belem, vila do amar, naceo a rosa do rosal. Virgem sagrada! Da rosa naceo a flor, Jesus Nosso Salvador. Virgem sagrada! Naceo a rosa do rosal, Deus e homem natural. Virgem sagrada! _94. Cantiga de amigo_ Donde vindes, filha, branca e colorida? De lá venho, madre, de ribas de um rio: achei meus amores num rosal florido. Florido, minha filha, branca e colorida. De lá venho, madre, de ribas de um alto: achei meus amores num rosal granado. Granado, minha filha, branca e colorida. _95. Cossante_ Canas do amor, canas, Canas do amor. Polo longo de um rio canaval está florido, Canas do amor. [Polo longo de um vado canaval está granado, Canas do amor.] _96. Cantiga_ Tirai os olhos de mim, minha vida e meu descanso, que me estais namorando. Os vossos olhos, senhora, senhora da formosura, por cada momento de hora dão mil anos de tristura, temo de nam ter ventura. Vida, nam m’ estais olhando, que me estais namorando. _97. Esparsa_ Asuidade na molher mata o coraçam e alma, porque momento nam acalma a tormenta que tiver. Que tu, se te vas de mi, verás outras formosuras, falas e ouves doçuras; mas eu nam vejo sem ti senam cousas muito escuras. _98. Serranilha_ A serra é alta, fria e nevosa: vi venir serrana gentil, graciosa. Vi venir serrana gentil, graciosa, cheguei-me a ela com gran cortesia. Chegui-me a ela de gran cortesia. Disse-lhe: Senhora, quereis companhia? Disse-lhe: Senhora, quereis companhia? Disse-me: Escudeiro, segui vossa via. _99. Romance_ Remando vam remadores barca de grande alegria, o patrão que a guiava Filho de Deus se dizia, anjos eram os remeiros que remavam a porfia; estandarte d’ esperança: ó quam bem que parecia! O masto de fortaleza como cristal reluzia; a vela com fe cosida todo o mundo esclarecia. A ribeira mui serena que nenhum vento bolia. _100. Vilancete_ Adorai, montanhas, o Deus das alturas, tambem as verduras; adorai, desertos e serras floridas, o Deus dos secretos, o Senhor das vidas! Ribeiras crecidas, louvai nas alturas Deus das criaturas! Louvai, arvoredos de fruto prezado, digam os penedos: Deus seja louvado! E louve meu gado nestas verduras o Deus das alturas! BERNARDIM RIBEIRO [Sidenote: 1482-1552] _101. Egloga de Jano e Franco_ Dizem que havia um pastor antre Tejo e Odiana que era perdido de amor por uma moça Joana: Joana patas guardava pela ribeira do Tejo; seu pai acerca morava e o pastor de Alentejo era e Jano se chamava. Quando as fomes grandes foram que Alentejo foi perdido, da aldea que chamam o Torram foi este pastor fugido; levava um pouco de gado que lhe ficou d’ outro muito que lhe morreo de cansado, que Alentejo era enxuto d’ agua e mui seco de prado. Toda a terra foi perdida: no campo do Tejo só achava o gado guarida; ver Alentejo era um dó. E Jano para salvar o gado que lhe ficou foi esta terra buscar, e se um cuidado levou outro foi ele lá achar. O dia que ali chegou com seu gado e com seu fato, com tudo se agasalhou em uma bicada de um mato; e levando-o a pacer o outro dia á ribeira Joana acertou de ir ver, que se andava pela ribeira do Tejo a flores colher. Vestido branco trazia, um pouco afrontada andava, formosa bem parecia aos olhos de quem na olhava. Jano em vendo-a foi pasmado, mas por ver que ele fazia escondeo-se antre um prado: Joana flores colhia, Jano colhia cuidado. Depois que ela teve as flores ja colhidas e escolhidas as desvariadas cores, com rosas entremetidas, fez delas uma capela e soltou os seus cabelos que eram tam longos como ela; e de cada um a Jano em vê-lo nacia uma querela. E em quanto isto fazia Joana, o seu gado andava por dentro da agua fria todo apos quem o guiava: um pato grande era a guia, e todo junto em carreira ora rio acima ia, ora na mesma maneira o rio abaixo decia. Joana como assentou a capela, foi com a mão á cabeça e atentou se estava em boa feição; nam ficando satisfeita do que da mão presumia, partio-se d’ ali direita para onde o rio fazia d’ agua uma mansa colheita. Chegando á beira do rio, as patas logo vieram todas uma a uma em fio, que toda a agua moveram; de quanto ela ja folgou com aquestes gasalhados tanto entonces lhe pesou, e com pedras e com brados d’ ali longe as enxotou. Depois que elas foram idas e que a agua assossegou, Joana, as abas erguidas, entrar pela agua ordenou; e assentando-se entam as çapatas descalçou e pondo-as sobre o cham por dentro da agua entrou, e a Jano pelo coraçam. Em quanto com passos quedos Joana pela agua ia, antre uns desejos e medos Jano onde estava ardia: nam sabia se falasse, se saisse ou estivesse, que o amor mandava que ousasse e porque a nam perdesse fazia que arreceasse. Dizem que naqueste meo se esteve Joana olhando, e descobrindo o seu seo olhou-se e disse, um ai dando: Eu guardo patas, coitada, nam sei onde isto ha de ir ter: mais era eu para guardada! Que concerto foi este ser, formosa e mal empregada! Em aquisto Jano ouvindo nam se pode em si sofrer que d’ antre as ervas saindo se nam lançasse a correr. Joana quando sentiu os estampidos de Jano e que se virou e o viu, temor do presente dano lhe deu pes com que fugiu. Mui perto estava o casal onde vivia o pai dela, que fez mais longe o mal que Jano tive de vê-la. Mas o medo que causou Joana partir-se assi tanto as mãos lhe embaraçou que a çapata ali com a pressa lhe ficou. Jano quando viu e olhou que nenhum remedio havia, para o lugar se tornou aonde ela na agua se via; e vendo a çapata estar no areal á beira d’ agua, foi correndo a abraçar. Tomando-a creceu-lhe a magua e começou de chorar; toda a çapata e os peitos em lagrimas se banharam, muitos foram os respeitos que tanto choro causaram. Encostado ao seu cajado, a çapata na outra mão, depois de um longo cuidado de dentro do coraçam começou falar cansado: JANO Despojo da mais formosa cousa que viram meus olhos, para eles sois uma rosa e para o coraçam abrolhos: çapata deixada aqui para mal de outro mor mal, quem te leixou leva a mi; que troca tam desigual! Mas pois assi é, seja assi. Agora ei vinte e um anos e nunca inda té agora me acorda de sentir danos, os deste meu gado em fora; e hoje por caso estranho nam sei em que hora aqui vim: cobrei cuidado tamanho que aos outros todos pos fim, eu mesmo a mi mesmo estranho. Antes que este mal viesse que me tantos vai mostrando, que alguns cuidados tivesse nam me matavam cuidando; agora por meus pecados e segundo em mi vou vendo, nam podem ser outros fados: meus cuidados nam entendo e moiro-me assi de cuidados. Dentro de meu pensamento ha tanta contrariedade que sento contra o que sento vontade e contra-vontade; estou em tanto desvairo que nam me entendo comigo donde esperarei repairo, que vejo grande o perigo e muito mor o contrairo! Quem me trouxe a esta terra alhea, onde guardada me estava tamanha guerra e a esperança levada! Comigo me estou espantando como em tam pouco mudei, mas cuidando nisto estando os olhos com que outrem olhei de mi se estavam vingando. E por meu mal ser mor inda de mi tenho o agravo mor que da minha magua infinda en fui parte e causador, que se me nam levantara d’ antre as ervas onde estava, mais dos meus olhos gozara e ja que assi se ordenava isto ao menos me ficara. Desastres, cuidava eu ja quando eu ontem aqui cheguei, que a vos e a ventura má ambos acabava, e errei! Triste, que me parecia que, o meu gado remediado, comigo bem me haveria; e estava-me ordenado est’ outro mal que ainda havia. Ó mal, nam vos sabe a vos quem me vos a mi causou! Tristes dos meus olhos sós que trouxeram aonde estou olhos a certo lugar! Ribeira mor das ribeiras que levam as aguas ao mar, vos me sereis verdadeiras testemunhas do pesar! AUTOR E em dizendo isto, parece, transportou-se no seu mal e como a quem o ar falece caio naquele areal. Grande espaço se passou que esteve ali sem sentido e neste meo chegou um pastor seu conhecido e que dormia cuidou. Franco de Sandovir era o seu nome e buscava uma frauta que perdera, que ele mais que a si amava. Este era aquel pastor a quem Celia muito amou, ninfa do maior primor que em Mondego se banhou e que cantava milhor. E a frauta sua era aquela que lhe Celia dera quando o desterraram por ela, chorando ele, ela chorando. Viera ele ali morar porque achou aquelas terras mais conformes ao cuidar: d’ ambas partes cercam serras, no meo campos para olhar. D’ outro tempo conhecidos estes dous pastores eram, d’ estranhas terras nacidos, nam no bem que se quiseram; e por aquesta razam tornou Franco a lhe notar como jazia no cham e deu-lhe que sospeitar o lugar e a feiçam. Muito esteve duvidando Franco o que aqui faria: indo-se e Jano deixando, o coraçam lhe doia; tambem para o acordar nam sabia se acertava, que Jano era no lugar novo e arreceava em cabo de o anojar. Naquesta duvida estando, Jano, que estava emborcado, disse, um sospiro dando: Ai cuidado e mais cuidado! Ouvindo-lhe isto dizer, Franco ficou espantado, e tornando-o milhor ver de sob seu esquerdo lado viu-lhe a çapata ter. Sospeitou logo o que era, que era tambem namorado, e no que Jano dissera se ouve por certificado. Naquisto Jano acordou: quando viu Franco estar, sem fala um pouco ficou. Franco, apos o saudar, falar-lhe assi começou: FRANCO Cuidava eu agora, Jano, que estavas em outra parte e polo teu aqueste ano me pesava ir por esta arte. Desejava ver-te aqui quando me contava alguem a seca grande que ha aí em Alentejo, e porem nam quisera ver-te assi. Conta-me, que mal foi este, que tam demudado estás? O que houveste ou perdeste? Se ha remedio havê-lo has. Faz Jano entam por se erguer, nam podendo de cansado, foi-lhe a mão Franco estender, e a um freixo encostado lhe começou responder: JANO Vim a estes campos que vejo por dar vida a este meu gado; vi acabado um desejo, outro maior começado: ás minhas vacas dei vida e a mim a fui tirar, a profecia comprida que me Pierio foi dar, vendo-me a barba pungida. De Pierio vai gram fama, disse Franco, antre os pastores, todos por amigos chama e dizem que é dado a amores. Rogo-te, Jano, me digas, pois te ele avisou primeiro, como cobraste fatigas? Que ouço que é mui verdadeiro para amigos e amigas. JANO Tam cansado, respondeo, d’ um cuidado, Franco, me acho, que m’ agora aqui naceo que até na voz tenho empacho. Ao que ham de acaecer nam pode homem resistir, que o que ha de ser ha de ser, nam se lhe pode fugir, defender nem esconder. Mas porque, Franco, contigo desabafo em falar, porque sei que es meu amigo, tudo te quero contar; nem remedio nem conforto nam te hei, Franco, de pedir, que do mal em que estou posto nam me espero de remir senam depois que for morto. Dia era de um gram vodo que a um santo se fazia, onde ia o povo todo por ver e por romaria; lembra-me que andava entam vestido todo de novo, ao hombro um chapeiram que pasmava todo o povo, com um cajado na mão. Tomando-me pelo braço, Pierio entam me levou d’ ali um grande espaço onde milhor sombra achou. E mandando-me assentar ele tambem se assentou, e antes de começar para mi um pouco olhou, e a voltas de chorar: PIERIO Vejo-te, disse ele, Jano, dos bens do mundo abastado, mas contando ano e ano fico de todo cortado. Vejo-te lá pela idade de uma nuve negra cercado, vejo-te sem liberdade, de tua terra desterrado, e mais de tua vontade. Em terra que inda nam viste pelo que nela has de ver vejo-te o coraçam triste Para em dias que viver. Has de morrer de uma dor de que agora andas bem fora: por isso vive em temor, que nam sabe homem aquela hora em que lhe ha de vir o amor. Nam pode ja longe vir, Jano, aquisto que te digo; vejo-te a barba pungir: olha como andas contigo! A terra estranha irás por teu gado nam perderes, longos males passarás por uns mui breves prazeres que verás ou nam verás. E dando um pouco á cabeça a maneira d’anojado: por teu bem porem te creça a barba, disse, de honrado! Treslada-o no coraçam isto que te aqui direi, que ainda alguns tempos virão Jano, que te alembrarei: mande Deus que seja em vão! Por cobrares a fazenda a ti mesmo perderás, perda que nam tem emenda depois, quando o saberás. Nos campos de uma ribeira onde vales ha e lugares te está guardada a primeira causa destes teus pesares, noutra parte a derradeira. Geitos em cousas pequenas, louros cabelos ondados porão para sempre em penas a ti e teus cuidados. Falas cheas de desdem, de presunçam cheas elas, cousas que outras cousas tem te causarão as querelas de que morrer te convem. JANO De todo o que te ei contado todo casi aconteceo, que o que ainda nam é passado polo passado se creo. Agora d’ antes pouco ha viram meus olhos que foram quem m’ os levou apos si lá: a alma a vida se me foram, desprezaram-se de mi ja. AUTOR Um gram cão que Franco trazia, de grande faro, entramentes deu com a frauta onde jazia e trouxe-a entam entre as dentes. Vendo-a Franco alvoroçou-se e foi correndo ao cão que nos pes alevantou-se e deo-lhe a frauta na mão e apos aquilo espojou-se. Escontra Jano tornou entam Franco, assi dizendo: quem ve o que desejou nam se lembra d’ al em o vendo: fui-te a palavra cortar, mas d’ aquisto dá tu a culpa a quem a eu nam posso dar; ou, Jano, por ti me desculpa, pois sabes o que é desejar. De cousa que muito queiras deve essa frauta de ser, disse Jano. Sam primeiras, lhe tornou Franco a dizer. Quem te tal dono outorgou, disse-lhe Jano apos isto, a muito a ti te obrigou. A la fe gram mestre nisto deves ser se o cão nam errou. Canta, Franco, alguma cousa, ama a musica a tristeza: veremos se me repousa onda a magua tem firmeza. Disse Franco: certamente cantarei pola vontade te fazer como a doente, inda, Jano, que á verdade a minha é chorar sómente. Quero-te cantar aquela que ontem depois que perdi a frauta cantei sem ela. Á noite quando me vi cansado de nam na achar mais muito que de buscâ-la, me fui eu ontem lançar; mas, Jano, faço-te fala que nam pude olho cerrar. Lá depois de noite mea, quando tudo se calava, comecei em fala chea; um mocho me acompanhava: de longe me parecia (nam sei se me enganava eu) que ele a mi me respondia com um ai grande como o meu; mas o canto assi dizia: CANTIGA Perdido e desterrado, que farei? onde me irei? depois de desesperado outra mor magua achei. Desconsolado de mi, em terra alhea alongado, onde por remedio vim e reparo do meu gado. Mas ó malaventurado de mi sem consolaçam! temo que ha de ser forçado, pois que fui tam mal fadado, matar-me com minha mão. Que conta darei eu agora a quem nam m’ a ha de pedir? que desculpa porei ora a quem nam me ha de ouvir? Frauta, dom da mais querida que cobre esta noite escura, frauta minha, sois perdida! Façam-me uma sepultura, que muito ha que estou sem vida. E ponham na sepultura letras que digam desta arte: A da alma está em outra parte. Se aprouver aos longos anos e aos empos que ham de vir que destes graves meus danos venha Celia parte ouvir, lá onde triste estiver se ela consigo apartada lagrimas ter nam poder, será minha alma pagada, ou o que entam de mi ouver. Inda que nam queira nada, tudo é menos de passar que lá os olhos soem levar. Fugiram contando os dias, fizeram-se as noites sós, para os tristes como nos. Jano, esta é a cantiga, cá a derradeira cri que era, e por sair de fadiga confesso-te que o quisera. Mas se a alma e entendimento nam morrem com o corpo, a magua me ficará! Vamonos, que sento que é tempo do gado ir a agua: tambem tem tempo o tormento. _102. Romance de Avalor_ Pela ribeira de um rio que leva as aguas ao mar vai o triste de Avalor, nam sabe se ha de tornar. As aguas levam seu bem, ele leva seu pesar. Só vai e sem companhia, que os seus fora ele deixar, que quem nam leva descanso descansa em só caminhar. Descontra onde ia a barca se ia o sol abaixar; indo-se abaixando o sol escurecia-se o ar; tudo se fazia mais triste quanto havia de ficar. Da barca levantam remos, a ao som do remar começaram os remeiros dos bancos este cantar: Que frias eram as aguas! Quem as haverá de passar? Dos outros bancos respondem: Quem as haverá de passar senam quem a vontade pos onde a nam pode tirar! Tras a barca lhe vam os olhos quanto o dia dá lugar: nam durou muito, que o bem nam pode muito durar. Vendo o sol posto contra ele soltou os olhos ao chorar, soltou redeas ao cavalo da beira do rio andar. A noite era calada para mais o maguar, que ao compasso dos remos era o seu sospirar. Querer contar suas maguas sería areas contar. Quanto mais se ia alongando, se ia alongando o soar: dos seus ouvidos aos olhos a tristeza foi igualar. Assi como ia o cavalo foi pela agua dentro entrar, e dando um longo sospiro ouvira longe falar: Onde maguas levam alma vam tambem corpo levar. Mas indo assi por acerto foi com um barco na agua dar, que estava amarrado á terra e seu dono era a folgar. Saltou assi como ia dentro e foi a amarra cortar: a corrente e a maré acertaram-no a ajudar. Nam sabem mais que foi dele nem novas se podem achar, sospeita-se que era morto mas nam é para afirmar. Mais sam as maguas de amor do que se podem cuidar. _103. Romance_ Pensando-vos estou, filha, vossa mãi me está lembrando enchem-se-me os olhos de agua, nela vos estou lavando. Nacestes, filha, entre magua, para bem inda vos seja, pois em vosso nacimento fortuna vos houve enveja. Morto era o contentamento, nenhuma alegria ouvistes, vossa mãi era finada, nos outros eramos tristes. Nada em dor, em dor criada, nam sei onde isto ha de ir ter: vejo-vos, filha, formosa, com olhos verdes crecer. Nam era esta graça vossa para nacer em desterro: mal haja a desventura que pos mais nisto que o erro. Tinha aqui sua sepultura vossa mãi e magua a nos; nam ereis, vos, filha, nam, para morrerem por vos. Nam houve em fados razam nem se consentem rogar: de vosso pai hei mor dor que de si se ha de queixar. Eu vos ouvi a vos só primeiro que outrem ninguem: nam foreis vos se eu nam fora, nam sei se fiz mal ou bem. Mas nam pode ser, senhora, para mal nenhum nacerdes com esse riso gracioso que tendes sob olhos verdes. Conforto mais duvidoso me é este que tomo assi: Deus vos dé milhor ventura do que tivestes té aqui! A dita e a formosura dizem patranhas antigas que pelejaram um dia, sendo d’ antes muito amigas. Muitos ham que é fantasia, eu que vi tempos e anos nenhuma cousa duvido como ela é azo de danos. Nem nenhum mal nam é crido, o bem só é esperado, e na crença e na esperança em ambas ha hi cuidado, em ambas ha hi mudança. CRISTOVAM FALCAM [Sidenote: c. 1510-1553?] _104. Cantiga_ Como dormirão meus olhos, nam sei como dormirão, pois que vela o coraçam! Toda esta noite passada que eu passei em sentir nunca a pude dormir de ser muito acordada; dos meus olhos foi velada, mas como nam velarão, pois que vela o coraçam? As horas dela cuidei dormi-las: foram veladas; pois tam bem as empreguei, dou-as por bem empregadas: todas as noites passadas neste pensamento vão, pois que vela o coraçam. Passaros que namorados pareceis no que cantais, nam ameis, que se amais de vos sereis desamados: em meus olhos agravados vereis se tenho razam, pois que vela o coraçam. _105. Carta de Crisfal preso_ Os presos contam os dias, mil anos por cada dia; mas os meus sem alegria como os contarei eu, verdadeiro amor meu, a quem por meu bem conheço? Pois como preso padeço, e como a quem vos nam ve, mal, cuja dor se nam crê, de prisam e de ausencia, pois sem pecar penitencia faço detras de uma grade. Meus olhos de escuridade ja nam vem, estam mortais; mas para que era ver mais des que vos eles nam viram, des que de vos se espediram? Bem se enxerga nos danos que estou preso ha cinco anos, afora os que hei de estar passando em desejar o tempo que vos nam vejo. Vede que fe de desejo em que lugar me acompanha: nunca se viu fe tamanha, nem tam mal agradecida! Nam quis Deus que a minha vida fosse para mais que isto, ainda que em vos ter visto nam naci em vão, senhora, que a vida é de uma hora, este bem será eterno; que, quer esté no inferno, quer esté no paraiso, nunca me verão diviso d’ aqueste tamanho bem. E nam vos diga ninguem que o mal que me tendes feito me faz ter outro respeito, inda que fora razam; mas nam quer o coraçam pelo muito que vos quer: e sempre isto ha de ser em quanto eu vivo for. Que verdade e que amor para se nam ter em muito! E quam pouco é o fruto que dele tenho tirado! Quem lançasse o meu cuidado onde o nam visse mais, pois lembranças tam mortais traz a minha fantasia que basta uma de um dia para me os meus tirar! Nele vos vi eu chorar, e nele chorei tambem, derradeiro do meu bem e primeiro do meu mal. Nada, senhora, me val, nam sei em que me sostenho: pois que vos escrito tenho, porque nam vejo resposta? Quem vos pos no que estais posta? Que palavras vos disseram que mais que a razam poderam que ja entre nos posemos? Cuidai quanto nos quisemos, e nam vos possa mudar dizer que vos podem dar outrem que tem mais que eu. Pode ser, nam nego eu; mas bem vos posso afirmar que nam podereis achar outrem que vos tanto queira. Olhai que á derradeira riqueza nam tira dor; pois antre ela e o amor qual é mais para estimar deve ser bem de julgar. Mas conquanto isto digo mal acabarei comigo, senhora, que possa ser mudar-se vosso querer por nenhuns outros quereres, esquecendo os prazeres do nosso tempo passado que me faz tam esforçado que em quanto a meu cuidar a terra me nam gosar, ninguem gosará de vos senam meus cuidados sós, que em vossa contemplaçam os tempos gastando vam como se fosseis presente, como no tempo milhor. E se isto ante vos for que me pos a escrever, querei, senhora, entender que tinha que dizer mais; mas lembraram-me os sinais vossos e olhos formosos, e os meus de saudosos lembrando-se que vos viram com lagrimas me impediram poder pôr mais por escrito. Baste o que tenho dito para haver por galardam tres regras de vossa mão; para resposta das quais, senhora, fique o mais que aqui escrever devera se o escrever podera. FRANCISCO DE SÁ DE MIRANDA [Sidenote: c. 1490-1558] _106. Carta a el Rei Nosso Senhor_ Rei de muitos reis, se uma hora me atrevo ocupar-vos, mal faria e ao bem comum nam teria os respeitos que ter devo. Que em outras partes da esfera, em outros ceos diferentes que Deus té gora escondera, tanta multidão de gentes vosso mandado espera. Que sois vos tal que a eles sós, justo e poderoso rei, ou lhe desdais os seus nós ou cortais, porque entre nos vos sois nossa viva lei. Onde ha homens ha cobiça: cá e lá tudo ela enpeça, se a santa, se a igual justiça nam corta ou nam desenpeça o que a má malicia enliça. Senhor, que é muito atrevida, e onde ela nós cegos deu cortar é cousa devida: exemplo o jugo de Mida, que el rei vosso avó fez seu. Ora eu, respeito havendo ao tempo mais que ao estilo, irei fugindo ao que entendo: farei como os cães do Nilo que correm e vam bebendo. A dignidade real que o mundo a direito tem (sem ela ter-se-ia mal) é sagrada, e nam leal quem limpo ante ela nam vem. Nam falemos nos tiranos, falemos nos reis ungidos: remedeiam nossos danos, socorrem os afligidos, cortam polos maos enganos. As vossas velas que vam dando quasi ao mundo volta raramente encontrarão gente de outro algum rei solta: sem cabeça o corpo é vão. Dignidade alta e suprema, quem ha que a nam reconheça? Viu-se em Marco Antonio tema de pôr real diadema a Cesar sobre a cabeça. Que o nome de emperador a qualquer seu capitam que tenha em armas louvor dava Roma, e era entam mais consul, mais ditador. Um rei ao reino convem: vemos que alumia o mundo um sol; um Deus o sostem; certa a queda e o fim tem o rei onde ha rei segundo. Nam ao sabor das orelhas, arenga estudada e branda, abastam as razões velhas: a cabeça os membros manda, seu rei seguem as abelhas. A tempo o bom rei perdoa, a tempo ferro é mezinha: forças e condição boa deram ao lião coroa da sua grei montesinha. As aves, tamanho bando, de outra liga e de outra lei, por vencer todas voando tomaram a aguia por rei, que o sol claro atura olhando. Quanto que sempre guardou David lealdade e fe a Saul! quanto o chorou! Quanta maldição lançou ás montes de Gilboe! Onde caira o escudo do seu rei, inda que imigo, inda que ja mal sesudo, saindo de tal perigo e subindo a mandar tudo. O Senhor da natureza, de quem ceo e terra é chea, vindo a esta nossa baixeza, do real sangue se preza, por Rei na cruz se nomea. Sobre obrigações tamanhas valem-se contudo os reis dos rostos falsos, das manhas com que lhes querem das leis fazer teas de aranhas. Que se nam podem fazer por arte, por força ou graça salvo o que a justiça quer, senhor, nam chamam poder salvo o que lhes val na praça. E por muito que os reis olhem vam por fora mil inchaços que ante vos, senhor, se encolhem, d’ uns gigantes de cem braços com que dão e com que tolhem. Quem graça ante el rei alcança e hi fala o que nam deve, mal grande da má privança, peçonha na fonte lança de que toda a terra beve. Quem joga onde engano vai em vão corre e torna atras, em vão sobre a face cai: mal hajam as manhas más donde tanto engano sai! Homem de um só parecer, de um só rosto, uma só fe, d’ antes quebrar que torcer, ele tudo pode ser mas de corte homem nam é. Gracejar ouço de cá de quem vai inteiro e são, nem se contrafaz mais lá: como esse vem aldeão! que cortesão tornará! As santidades da praça, aqueles rostos tristonhos com os quais este e aquele caça, para Deus, senhor, são graça, para vos tudo são sonhos. E os discursos que fazemos: pode ser! pode nam ser! mais adiante o entenderemos: agora mortos por ver, entam todos nos veremos. Por minas trazem suas azes, os rostos de tintoreiros; falsas guerras, falsas pazes: de fora mansos cordeiros, de dentro lobos roazes. Tudo seu remedio tem, e que é assi bem o sabeis e o remedio tembem: querei-los conhecer bem? No fruto os conhereceis. Obras, que palavras nam! Porem, senhor, somos muitos, e entre tanta multidão tresmalham-se-vos os frutos, que nam sabeis cujas são. Um que por outro se vende lança a pedra e a mão esconde, o dano longe se estende: aquele a quem doi o entende, com só sospiros responde. A vida desaparece, e entretanto geme e jaz o que caiu; e acontece que d’ um mal que se lhe faz outro mor se lhe recrece. Pena e galardam igual o mundo a direito tem: ha uma regra geral que a pena se deve ao mal e o galardam ao bem. Se alguma hora aconteceu na paz, muito mais na guerra, que a balança mais pendeu faz-se engano ás leis da terra, nunca se faz ás do ceo. Entre os Lombardos havia lei escrita e lei usada, como se sabe hoje em dia, que onde a prova falecia que o provasse a espada. Ali no campo, ás singelas; enfim morrer ou vencer, fosse qual quisesse d’ elas: nam era milhor morrer a ferro que de cautelas? Ao nosso alto e excelente Dom Dinis, rei tam louvado, tam justo, a Deus tam temente, falsa e maliciosamente foi grande aleive assacado. Ele posto em tal perigo, reis que fez e desfez, contra o malicioso imigo foi-lhe forçoso esta vez chamar-se a esta lei que digo; ás vilas e ás cidades, a quem cumpria de acudir polas suas lealdades: tanto são más as verdades ás vezes de descobrir. Neste tempo quem mal cai mal jaz. E dizem que á luz com o tempo a verdade sai; entretanto põem na cruz o justo; o ladrão se vai. Da mesma casa real em verdade um grande ifante, tratado ás escuras mal, bradava por campo igual e imigos claros diante; enfim, vendo a industria e arte quanto que podem, chamou um leal conde de parte: só com ele se apartou, foi viver a milhor parte, onde tudo é certo e claro, onde são sempre umas leis. Principe no mundo raro! Sobre tanto desemparo foram tres seus filhos reis. Ó senhor, quantos suores passa o corpo e a alma em vão em poder d’ envolvedores! enfim batalhas que são salvo desafios mores? Com a mão sobre um ouvido ouvia Alexandre as partes, como quem tinha entendido por fazer certo o fingido quantas que se buscam de artes. Guardava ele o outro inteiro á parte inda nam ouvida; nam vai nada em ser primeiro: quem muito sabe duvida, só Deus é o verdadeiro. A tudo dão novas cores com que enleam os sentidos; Ah maos, ah enliçadores, ante os reis, vossos senhores, andais com rostos fingidos. Contais, gabais, estendeis serviços e lealdades: olhai que nam nos daneis! Falai em tudo verdades a quem em tudo as deveis. Senhor, nosso padre Adam pecou, chamou-o o juiz: tinha que dizer ou nam hi sua fraca razam, porem livremente diz. Sempre foi, sempre ha de ser que onde uma só parte fala que a outra haja de gemer: se um jogo a todos iguala, as leis que devem fazer? Vidas e honras guardais debaixo de vosso emparo, d’estranhos, de naturais: sospiram, nam podem mais, e ás vezes nam muito claro. Apos estas, senhor, arde a cobiça da fazenda, por mais que se vele e guarde: tem ela milhor emenda se nam viesse mal e tarde. Geralmente é presuntuosa Espanha e d’ isso se preza, gente ousada e belicosa: culpam-na de cobiçosa, tudo sabe Vossa Alteza. Pensamentos nunca cheos! Nam tem fundo aqueles sacos! Inda mal, porque tem meos para viver dos mais fracos e dos suores alheos. Que eu vejo nos povoados muitos dos salteadores com nomes e rostos de honrados andar quentes e forrados das peles dos lavradores. E, senhor, nam me creais se as nam acho mais finas que as de lobos cervais, que arminhos, que zebelinas: custam menos, cobrem mais. Ah senhor, que vos direi, que acuda mais vento ás velas? Nunca se descuide el rei, que inda nam é feita a lei ja lhe são feitas cautelas. Entam tristes das molheres! Tristes dos orfãos coitados! E a pobreza dos mesteres, que nem falar são ousados diante os mores poderes! Os quais, quem os assi quer, quem os negocea assi, que fará quando os tiver? Nossos houveram de ser, tornaram-nos para si. Ora ja que as conciencias o tempo as levou consigo, venhamos ás penitencias: senhor, se eu vira castigo boas são as residencias. Mas eu vejo ca na aldea nos enterros abastados muito padre que passea, enfim ventre e bolsa chea, absoltos de seus pecados. Se se hão de reconciliar uns com os outros tem seu trato, basta-lhes só acenar: nam no fazem tam barato ao tempo do confessar. Senhor, esta vossa vara em quais mãos anda, tal é: a boa é ave mui rara; sabei que esta nunca é cara, que seja muita a mercé. Livre de toda a cobiça, a Deus temente e a vos, sem respeito e sem preguiça, vara direita sem nós, se quereis que haja justiça. Tomai, senhor, o conselho do bom Gethro ao genro amigo; é verdade, é evangelho; como disse aquele velho, humilmente assi vos digo que estas leis justinianas, se nam ha quem as bem reja, fora de paixões humanas, são um campo de peleja com razões fracas e ufanas. Morre o nobre Conradino com o parceiro em tudo igual, cada um de tal morte indino, pelo pesado ou malino doutor que interpreta mal. Diz o texto: o sangue cesse por batalha e guerra finda; vem com grosa outro interesse, diz que ande o cutelo, ainda que em prisam certa o tivesse. Mas, senhor, milhor o temos sendo vos o que mandais: todos nos revolveremos, os que tanto nam podemos e aqueles que podem mais. Quem por amor se encadea nam é nome errado ou novo se por livre se nomea; nam tem tanto amor de povo rei em quanto o mar rodea. Aqui nam vemos soldados, aqui nam soa tambor: outros reis os seus estados guardam de armas rodeados, vos rodeado de amor. Achar-nos-hão as divinas no meo dos corações entalhadas vossas quinas: estas são as guarnições de vos e dos vossos dinas. Tem na verdade o frances a seu rei amor acceso, nam lh’ o nega o portugues; porem traz guarda escoces, que nam é de pouco peso. O Padre Santo assi faz, a quem certo se devia alto assossego, alta paz: mas tem guarda todavia com que vai seguro e jaz. Que se pode ir mais avante com quanto alcança o sentido sem ferro ou fogo que espante: com duas canas diante is amado e is temido. Uns sobre os outros corremos a morrer por vos com gosto: grandes testemunhas temos com que mãos e com que rosto por Deus e por vos morremos. Outrosi para os reveses (queira Deus que nam releve!) em vos tem os portugueses o bom rei dos athenieses, Codro, que outro algum nam teve. Do vosso nome um gram rei neste reino lusitano se pos esta mesma lei, que diz o seu pelicano: Pola lei e pola grei. Mas eu sou d’ uns guardacabras que se vão de ponto em ponto: querem só duas palavras, que dos gados, que das lavras, depois nam tem fim nem conto. Assi que seja aqui fim, tornem as praticas vivas: perdestes mea hora em mim das que chamam socessivas estes que sabem latim. _107. A este cantar das moças ao adufe: Naquela serra quero ir a morar, quem me bem quiser lá me irá buscar._ VOLTAS Nestes povoados tudo são requestas, deixai-me os cuidados, que eu vos deixo as festas! D’ aquelas florestas verei longe o mar, pôr-me-hei a cuidar. _Responde-lhe outra companheira de outra opinião_: Sombras e aguas frias, cantar de aves, bem! Quando as tardes vem por ca bradaria! Ves que pressa os dias levam sem cansar, nunca ham de voltar! A PRIMEIRA Nam julgue ninguem nunca outrem por si: mais d’ um bem que vi a vida nam tem. Nam deixa este bem onde se ele achar mais que desejar. A OUTRA Deixa as vaidades, que da mão á boca o sabor se troca, trocam-se as vontades; são essas suidades armadas no ar, nam podem durar. A PRIMEIRA Naquela espessura me hei de ir esconder: venha o que vier, achar-me-hei segura. Se tal bem nam dura, ao seu passar tudo ha de acabar. _108. Cantiga_ Comigo me desavim no estremo som do perigo: nam posso aturar comigo, nam posso fugir de mim. Com dor da gente fugia antes que esta assi crecesse, agora ja fugiria de mim, se de mim pudesse. Que meo espero ou que fim do vão trabalho que sigo se trago a mim comigo, tamanho imigo de mim? _109. Soneto_ O sol é grande, caem com a calma as aves do tempo em tal sazão que soe de ser fria: esta agua que do alto cai acordar-me-ia do sono nam, mas de cuidados graves. Ó cousas todas vãs, todas mudáveis! Qual é o coraçam que em vos confia? Passando um dia vai, passa outro dia, incertos todos mais que ao vento as naves! Eu vi ja por aqui sombras e flores, vi aguas e vi fontes, vi verdura, as aves vi cantar todas d’ amores. Mudo e seco é ja tudo e de mistura; tambem fazendo-me eu fui de outras cores; e tudo o mais renova, isto é sem cura. _110. Á morte de sua molher_ Aquele espirito tam bem pagado, como ele merecia, claro e puro, deixou de boa vontade o vale escuro, de tudo o que cá viu como anojado. Aquele espirito que do mar irado d’ esta vida mortal posto em seguro, da gloria que la tem de herdade e juro cá nos deixou o caminho abalisado. Alma aqui vinda nesta nossa idade de ferro que tornaste a antiga de ouro em quanto cá regeste a humanidade, em chegando ajuntaste tal tesouro que para sempre dure! Ah vaidade! Ricas areas d’ este Tejo e Douro! FRANCISCO DE MORAES [Sidenote: c. 1500-1572] _111. Cantiga_ Desengano, quem vos quer, esse vos nam pode achar, e quem vos nam ha mister buscai-lo para o matar. Com meus enganos contente passei a vida té agora, viestes vos em tal hora que ao dobro sou descontente. Is fugir a quem se quer convosco desenganar: eu que vos nam hei mister quisestes-me vir buscar. Nam tinha eu a vida em mais que em quanto vivi de enganos, desenganos são sinais de morte ou mores danos. Quando vos ouve mister folgastes de me enganar, quando enganado quis ser vindes-me desenganar. FRANCISCO DE SÁ DE MENESES [Sidenote: 1515?-1584] _112. O rio Leça_ Ó rio Leça, como corres manso! Se eu tiver descanso em ti se começa. Sempre sossegados vam teus movimentos: nam te alteram ventos nem tempos mudados. Corres por areas e bosques sombrios, nam te turbam rios nem fontes alheas. Naces de um penedo tosco e descomposto, a ti mostra o rosto a manhã mui ledo. A aurora em nacendo, quando estás mais liso, com alegre riso em ti se está vendo. Quando o mar nam soa e passam mil velas, em ti faz capelas com que se coroa. Olmos abraçados tenhas sempre de hera, sempre a primavera alegre teus prados! Logrem teus salgueiros mil tempos serenos, nunca sejam menos os teus amieiros! Por ti cantam aves, sem temerem quedas, mil cantigas ledas e versos suaves. De laços e redes criam sem receo, seguras no seo de teus bosques verdes. Dem-te as noites sono, e com larga mão flores o verão, frutos o outono! Sombra no estio sem nenhuns resguardos, neves e dias pardos o inverno frio! Por ti canta Abril quanto cuida e sonha, ora com sanfonha, ora com rabil. Quando se levanta, quando o sol mais arde, assim canta á tarde, á noite assim canta. Para que são, Maio, tantas alegrias, pois teus longos dias passam como raio? Por muito que tardes são tardanças vans: foram-se as manhans, ir-se-hão as tardes. Para que te gabas de teus vãos amores? Para que são flores pois tam cedo acabas? Em espaço breve chega ao mar o Douro: os cabelos de ouro se fazem de neve. Ó rio Leça, frutos em Janeiro nacerão primeiro que de ti me esqueça! Primeiro em Agosto nevará com calma que o tempo desta alma aparte teu rosto! Algum tempo manso Deus o ordene a mi em que torne a ti com algum descanso! D. MANUEL DE PORTUGAL [Sidenote: c. 1520-1606] _113. Soneto_ Apetece minha alma a fonte viva no estio de amor, em sesta ardente, sequiosa se lança á gram corrente da formosura que de vos deriva. Cuidando de amansar a sede estiva, quanto mais d’ amor beve é mais vehemente: nunca se acabará este acidente, que arde amor na minha alma em cousa viva. Nem resiste ao ardor nem se consume, porque ela é imortal, ele benigno, nele deleita a dor, dá gosto a pena; se imagina passar raio divino deseja a alma abrasar-se no seu lume, tal é do que em si esconde o bem que acena. LUIS DE CAMÕES [Sidenote: 1524?-1580] _114. Descalça vai para a fonte_ Descalça vai para a fonte Lianor pela verdura, vai formosa e não segura. Voltas Leva na cabeça o pote, o testo nas mãos de prata, cinta de fina escarlata, sainho de chamalote; traz a vasquinha de cote, mais branca que a neve pura, vai formosa e não segura. Descobre a touca a garganta, cabelos de ouro entrançado, fita de cor de encarnado, tam linda que o mundo espanta; chove nela graça tanta que dá graça á formosura, vai formosa e não segura. _115. A uma senhora resando_ Peço-vos que me digais as orações que resastes, se são polos que matastes, se por vos que assi matais? Se são por vos são perdidas, que qual será a oração que seja satisfação, senhora, de tantas vidas? Que se vedes quantos vem a só vida vos pedir, como vos ha Deus de ouvir se vos não ouvis ninguem? Não podeis ser perdoada com mãos a matar tam prontas, que se numa trazeis contas na outra trazeis espada. Se dizeis que encomendando os que matastes andais, se resais per quem matais para que matais resando? Que se na força do orar levantais as mãos aos ceos não as ergueis para Deus, erguei-las para matar. E quando os olhos cerrais, toda enlevada na fe, cerram-se os de quem vos ve para nunca verem mais. Pois se assi forem tratados os que vos vem quando orais, essas horas que resais são as horas dos finados. Pois logo, se sois servida que tantos mortos não sejam, nam reseis onde vos vejam ou vede para dar vida: ou se quereis escusar estes males que causastes, resucitai quem matastes, não tereis por quem resar. _116. Vida da minha alma_ Vida da minha alma, não vos posso ver: isto não é vida para se sofrer. Voltas Quando vos eu via esse bem lograva, a vida estimava pois entam vivia; porque vos servia só para vos ver. Ja que vos não vejo para que é viver? Vivo sem razão, porque em minha dor não a pos amor, que inimigos são. Mui grande traição me obriga a fazer que viva, senhora, sem vos poder ver. Não me atrevo ja, minha tam querida, a chamar-vos vida, porque a tenho má: ninguem cuidará que isto pode ser, sendo-me vos vida, não poder viver. _117. Endechas_ Vai o bem fugindo, crece o mal com os anos, vão-se descobrindo com o tempo os enganos. Amor e alegria menos tempo dura, triste de quem fia nos bens da ventura! Bem sem fundamento tem certa a mudança, certo o sentimento na dor da lembrança. Quem vive contente viva receoso, mal que se não sente é mais perigoso. Quem males sentiu saiba ja temer e pelo que viu julgue o que ha de ser. Alegre vivia, triste vivo agora: chora a alma de dia, e de noite chora. Confesso os enganos de meu pensamento: bem de tantos anos foi-se num momento. Meus olhos, que vistes? Pois vos atrevestes, chorai, olhos tristes, o bem que perdestes. A luz do sol pura só a vos se negue! Seja noite escura, nunca a manhã chegue! O campo floreça, murmurem as aguas, tudo me entristeça, creçam minhas maguas! Quisera mostrar o mal que padeço: não lhe dá lugar quem lhe deu começo. Em tristes cuidados passo a triste vida: cuidados cansados, vida aborrecida! Nunca pude crer o que agora creio: chegou-me o prazer do mal que me veio. Ah ventura minha, como me negaste! um só bem que tinha porque m’ o roubaste? Triste fantasia, quanta cousa guarda! Quem ja visse o dia que tanto lhe tarda! Nesta vida cega nada permanece, o que inda não chega ja desaparece. Qualquer esperança foge como o vento: tudo faz mudança salvo meu tormento. Amor cego e triste, quem o tem padece: mal quem lhe resiste, mal quem lhe obedece! No meu mal esquivo sei como amor trata, e pois nele vivo nenhum amor mata. _118. A uma cativa chamada Barbara_ Aquela cativa que me tem cativo, porque nela vivo ja não quer que viva. Eu nunca vi rosa em suaves molhos que para meus olhos fosse mais formosa. Nem no campo flores, nem no ceo estrelas me parecem belas como os meus amores. Rosto singular! Olhos sossegados, pretos e cansados mas não de matar! Uma graça viva que neles lhe mora, para ser senhora de quem é cativa. Pretos os cabelos, onde o povo vão perde opinião que os louros são belos, Pretidão de amor! Tam doce a figura que a neve lhe jura que trocara a cor! Leda mansidão que o siso acompanha: bem parece estranha, mas barbara não. Presença serena que a tormenta amanha, nela enfim descansa toda minha pena. Esta é a cativa que me tem cativo e pois nela vivo é força que viva! _119. Babel e Sião_ Sobolos rios que vão por Babilonia me achei, onde sentado chorei as lembranças de Sião e quanto nele passei. Ali o rio corrente de meus olhos foi manado, e tudo bem comparado: Babilonia ao mal presente, Sião ao tempo passado. Ali lembranças contentes na alma se representaram, e minhas cousas ausentes se fizeram tam presentes como se nunca passaram. Ali depois de acordado, com o rosto banhado em agua, deste sonho imaginado, vi que todo o bem passado nam é gosto mas é magua. E vi que todos os danos se causavam das mudanças, e as mudanças dos anos, onde vi quantos enganos faz o tempo ás esperanças. Ali vi o maior bem quam pouco espaço que dura, o mal quam depressa vem; e quam triste estado tem quem se fia da ventura. Vi aquilo que mais val, que entam se entende milhor quando mais perdido for; vi ao bem suceder o mal, o ao mal muito pior. E vi com muito trabalho comprar arrependimento, vi nenhum contentamento; e vejo-me a mi que espalho tristes palavras ao vento. Bem são rios estas aguas com que banho este papel, bem parece ser cruel variedade de maguas e confusão de Babel. Como homem por exemplo dos trances em que se achou, depois que a guerra deixou, pelas paredes do templo suas armas pendurou; assi, depois que assentei que tudo o tempo gastava, da tristeza que tomei nos salgueiros pendurei os orgãos com que cantava. Aquele instrumento ledo deixei da vida passada, dizendo: Musica amada, deixo-vos neste arvoredo á memoria consagrada. Frauta minha que tangendo os montes fazieis vir para onde estaveis, correndo, e as aguas que iam decendo tornavam logo a subir. Jamais vos nam ouvirão os tigres que se amansavam, e as ovelhas que pastavam das ervas se fartarão, que por vos ouvir deixavam. Ja não fareis docemente em rosas tornar abrolhos na ribeira florecente, nem poreis freo á corrente, e mais se for dos meus olhos. Não movereis a espessura nem podereis ja trazer atras vos a fonte pura, pois não podestes mover desconcertos da ventura. Ficareis oferecida á fama que sempre vela, frauta de mim tam querida: porque mudando-se a vida se mudam os gostos dela. Acha a tenra mocidade prazeres acomodados e logo a maior idade ja sente por pouquidade aqueles gostos passados. Um gosto que hoje se alcança amanhã ja o não vejo: assi nos traz a mudança d’ esperança em esperança e de desejo em desejo. Mas em vida tam escassa que esperança será forte? Fraqueza da humana sorte, que quanto da vida passa está recitando a morte. Mas deixar nesta espessura o canto da mocidade: nam cuide a gente futura que será obra da idade o que é força da ventura. Que idade, tempo e espanto de ver quam ligeiro passe nunca em mim poderam tanto que, posto que deixo o canto, a causa dele deixasse. Mas em tristezas e nojos, em gosto e contentamento, por sol, por neve, por vento, «tendré presente a los ojos por quien muero tan contento.» Orgãos e frauta deixava, despojo meu tam querido, no salgueiro que ali estava, que para trofeo ficava de quem me tinha vencido. Mas lembranças de afeição que ali cativo me tinha me preguntaram entam que era da musica minha que eu cantava em Sião: Que foi d’ aquele cantar das gentes tam celebrado? Porque o deixava de usar, pois sempre ajuda a passar qualquer trabalho passado? Canta o caminhante ledo no caminho trabalhoso por entre o espesso arvoredo, e de noite o temeroso cantando refrea o medo. Canta o preso docemente, os duros grilhões tocando, canta o segador contente, e o trabalhador cantando o trabalho menos sente. Eu que estas cousas senti na alma de maguas tam chea. Como dirá, respondi, quem alheo está de si doce canto em terra alhea? Como poderá cantar quem em choro banha o peito? Porque, se quem trabalhar canta por menos cansar, eu só descansos engeito. Que não parece razão nem seria cousa idonea por abrandar a paixão que cantasse em Babilonia as cantigas de Sião. Que quando a muita graveza da saudade quebrante esta vital fortaleza, antes morra de tristeza que por abrandâ-la cante. Que se o fino pensamento só na tristeza consiste não tenho medo ao tormento: que morrer de puro triste que maior contentamento? Nem na frauta cantarei o que passo e passei ja nem menos o escreverei: porque a pena cansará e eu não descansarei. Que se vida tam pequena se acrecenta em terra estranha e se amor assi o ordena, razão é que canse a pena de escrever pena tamanha. Porem se para assentar o que sente o coração a pena ja me cansar não canse para voar a memoria em Sião! Terra bem-aventurada, se por algum movimento d’ alma me fores tirada, minha pena seja dada a perpetuo esquecimento! A pena deste desterro que eu mais desejo esculpida em pedra ou em duro ferro, essa nunca seja ouvida em castigo de meu erro! E se eu cantar quiser em Babilonia sujeito, Hierusalem, sem te ver, a voz quando a mover se me congele no peito! A minha lingua se apegue ás fauces, pois te perdi, se, em quanto viver assi, houver tempo em que te negue ou que me esqueça de ti! Mas ó tu, terra de gloria, se eu nunca vi tua essencia, como me lembras na ausencia? Não me lembras na memoria senão na reminiscencia. Que a alma é taboa rasa que com a escrita doutrina celeste tanto imagina que voa da propria casa e sobe á patria divina. Não é logo a saudade da terra onde naceu a carne, mas é do ceo, d’ aquela santa cidade d’ onde est’ alma decendeu. E aquela humana figura que cá me pode alterar não é quem se ha de buscar: é raio de formosura que só se deve de amar. Que os olhos e a luz que atea o fogo que cá sujeita, não do sol nem da candea, é sombra daquela idea que em Deus está mais perfeita. E os que cá me cativaram são poderosos afeitos que os corações tem sujeitos: sofistas que me ensinaram maos caminhos por direitos. Destes o mando tirano me obriga com desatino a cantar ao som do dano cantares de amor profano por versos de amor divino. Mas eu, lustrado com o santo raio na terra de dor, de confusões e de espanto, como hei de cantar o canto que só se deve ao Senhor? Tanto pode o beneficio da graça que dá saude que ordena que a vida mude, e o que eu tomei por vicio me fez grao para a virtude; e fez que este natural amor que tanto se preza suba da sombra ao real, da particular beleza para a beleza geral. Fique logo pendurada, ó frauta com que tangi, a Hierusalem sagrada, e tome a lira dourada para só cantar de ti. Não cativo e ferrolhado na Babilonia infernal, mas dos vicios desatado e cá desta a ti levado, patria minha natural! E se eu mais der a cerviz a mundanos acidentes, duros, tiranos e urgentes, risque-se quanto ja fiz do gram livro dos viventes! E tomando ja na mão a lira santa e capaz de outra mais alta invenção, cale-se esta confusão, cante-se a visão de paz! Ouça-me o pastor e o rei, retumbe este acento sagrado! Mova-se no mundo espanto que do que ja mal cantei a palinodia canto. A vos só me quero ir, Senhor e gram Capitão da alta torre de Sião, á qual não posso subir se me vos não dais a mão. No gram dia singular que na lira em douto som Hierusalem celebrar, lembrai-vos de castigar os ruins filhos de Edom. Aqueles que tintos vão no pobre sangue inocente, soberbos com o poder vão: arrasa-los igualmente, conheçam que humanos são! E aquele poder tam duro dos afectos com que venho, que encendem alma e engenho, que ja me entraram o muro do livre arvitrio que tenho; estes que tam furiosos gritando vem a escalar-me, maos espiritos danosos, que querem como forçosos do alicerce derribar-me; derribai-os, fiquem sós, de forças fracos, imbeles, porque não podemos nos nem com eles ir a vos nem sem vos tirar-nos deles. Não basta minha fraqueza para me dar defensão, se vos, santo Capitão, nesta minha fortaleza não puserdes guarnição. E tu, ó carne que encantas, filha de Babel tam fea, toda de miseria chea, que mil vezes te levantas contra quem te senhorea, beato só pode ser quem com a ajuda celeste contra ti prevalecer, e lhe vier a fazer o mal que lhe tu fizeste. Quem com diciplina crua se fere mais que uma vez; cuja alma, de vicios nua, faz nodoas na carne sua que ja a carne na alma fez. E beato quem tomar seus pensamentos recentes e em nacendo os afogar por não virem a parar em vicios graves e urgentes; quem com eles logo der na pedra do furor santo e batendo os desfizer na pedra que veio a ser enfim cabeça do canto; Quem logo quando imagina nos vicios da carne má os pensamentos declina áquela carne divina que na cruz esteve ja; quem do vil contentamento cá deste mundo visibil quanto ao homem for possibil passar logo o entendimento para o mundo inteligivil; ali achará alegria em tudo perfeita e chea de tam suave harmonia que nem por pouca recrea nem por sobeja enfastia; ali verá tam profundo misterio na suma alteza que, vencida a natureza, os mores faustos do mundo julgue por maior baixeza. Ó tu divino aposento, minha patria singular, se só com te imaginar tanto sobe o entendimento, que fará se em ti se achar? Ditoso quem se partir para ti, terra excelente, tam justo e tam penitente que depois de a ti subir lá descanse eternamente! _120. Soneto_ Alegres campos, verdes arvoredos, claras e frescas aguas de cristal que em vos os debuxais ao natural, discorrendo da altura dos rochedos; silvestres montes, asperos penedos, compostos de concerto desigual: sabei que sem licença de meu mal ja não podeis fazer meus olhos ledos. E pois ja me não vedes como vistes, não me alegrem verduras deleitosas nem aguas que correndo alegres vem: semearei em vos lembranças tristes, rogar-vos-hei com lagrimas saudosas e nacerão saudades de meu bem. _121. Soneto_ Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades, muda-se o ser, muda-se a confiança: todo o mundo é composto de mudança, tomando sempre novas qualidades. Continuamente vemos novidades diferentes em tudo da esperança: do mal ficam as maguas na lembrança, do bem, se algum houve, as saudades. O tempo cobre o chão de verde manto que ja coberta foi de neve fria, e em mi converte em choro o doce canto; e afora este mudar-se cada dia outra mudança faz de mor mudança, que nam se muda ja como soia. _122. Amor_ Amor é um fogo que arde sem se ver, é ferida que doi e não se sente, é um contentamento descontente, é um dor que desatina sem doer; é um não querer mais que bem querer, é solitario andar entre a gente, é um não contentar-se de contente, é cuidar que se ganha em se perder; é um estar-se preso por vontade, é servir a quem vence o vencedor, é um ter com quem nos mata lealdade: mas como causar pode o seu favor nos mortais corações conformidade, sendo a si tam contrario o mesmo amor? _123. O frecheiro cego_ Está o lascivo e doce passarinho com o biquinho as penas ordenando, o verso sem medida, alegre e brando, despedindo no rustico raminho; o cruel caçador, que de caminho se vem calado e manso desviando, com pronta vista a seta endireitando, lhe dá no estigio lago eterno ninho. Desta arte o coração, que livre andava, posto que ja de longe destinado, onde menos temia foi ferido; porque o frecheiro cego me esperava para que me tomasse descuidado, em vossos claros olhos escondido. _124. Jacob e Raquel_ Sete anos de pastor Jacob servia Labão, pai de Raquel, serrana bela, mas não servia ao pai, servia a ela, que a ela só por premio pretendia. Os dias na esperança de um só dia passava, contentando-se com vê-la: porem o pai, usando de cautela, em lugar de Raquel lhe deu Lia. Vendo o triste pastor que com enganos assi lhe era negada a sua pastora como se a não tivera merecida, começou a servir outros sete anos, dizendo: Mais servira se não fora para tam longo amor tam curta a vida! _125. Circe_ Um mover de olhos brando e piedoso sem ver de que; um riso brando e honesto quasi forçado; um doce e humilde gesto, de qualquer alegria duvidoso; um despejo quieto e vergonhoso; um repouso gravissimo e modesto; uma pura bondade, manifesto indicio da alma, limpo e gracioso; um encolhido olhar; uma brandura; um medo, sem ter culpa; um ar sereno; um longo e obediente sofrimento: esta ja foi a celeste formosura da minha Circe e o magico veneno que póde transformar meu pensamento. _126. Alma minha gentil_ Alma minha gentil que te partiste tam cedo desta vida descontente, repousa tu no ceo eternamente, e viva eu cá na terra sempre triste! Se lá no assento etereo onde subiste memoria desta vida se consente, não te esqueças de aquele amor ardente que ja nos olhos meus tam puro viste! E se vires que pode merecer-te alguma cousa a dor que me ficou da magua, sem remedio, de perder-te, roga a Deus, que teus anos encurtou, que tam cedo de cá me leve a ver-te quam cedo de meus olhos te levou. _127. Despedida_ Aquela triste e leda madrugada, chea toda de magua e de piedade, em quanto houver no mundo saudade quero que seja sempre celebrada. Ela só, quando amena e marchetada saía, dando á terra claridade, viu apartar-se de uma outra vontade que nunca poderá ver-se apartada; ela só viu as lagrimas em fio que, de uns olhos e de outros derivadas juntando-se formaram largo rio; ela ouviu as palavras maguadas que poderão tornar o fogo frio e dar descanso ás almas condenadas. _128. Canção_ Junto de um seco, duro, esteril monte inutil e despido, calvo e informe, da natureza em tudo aborrecido, onde nem ave voa nem fera dorme, nem corre claro rio nem ferve fonte, nem verde ramo faz doce ruido; cujo nome, do vulgo introducido, é Feliz, por antifrasi infelice; o qual a natureza situou junto á parte aonde um braço de alto mar reparte a Abassia da Arabica aspereza, em que fundada ja foi Berenice, ficando á parte donde o sol que nela ferve se lhe esconde; o cabo se descobre com que a costa africana, que do Austro vem correndo, limite faz, Aromata chamado: Aromata outro tempo, que volvendo a roda, a rude lingua mal composta dos proprios outro nome lhe tem dado. Aqui no mar, que quer apressurado entrar por a garganta deste braço, me trouxe um tempo e teve minha fera ventura; aqui nesta remota, aspera e dura parte do mundo, quis que a vida breve tambem de si deixasse um breve espaço porque ficasse a vida por o mundo em pedaços repartida. Aqui me achei gastando uns tristes dias, tristes, forçados, maos e solitários, de trabalho, de dor e de ira cheos, não tendo tam sómente por contrarios a vida, o sol ardente, as aguas frias, os ares grossos, fervidos e feos, mas os meus pensamentos, que são meus para enganar a propria natureza, tambem vi contra mi, trazendo-me á memoria alguma ja passada e breve gloria, que eu ja no mundo vi quando vivi, por me dobrar dos males a aspereza, por mostrar-me que havia no mundo muitas horas de alegria. Aqui estive eu com estes pensamentos gastando tempo e vida; os quais tam alto me subiam nas asas que caía, ó vede se sería leve o salto! de sonhados e vãos contentamentos em desesperação de ver um dia. O imaginar aqui se convertia em improvisos choros e em suspiros que rompiam os ares; aqui a alma cativa chagada toda estava em carne viva, de dores rodeada e de pesares, desamparada e descoberta aos tiros da soberba fortuna, soberba, inexoravel e importuna. Não tinha parte donde se deitasse nem esperança alguma onde a cabeça um pouce reclinasse por descanso: tudo dor lhe era e causa que padeça, mas que pereça não; porque passasse o que quis o destino nunca manso. Ó que este irado mar gemendo amanso: estes ventos da voz importunados parece que se enfream! Sómente o ceo severo, as estrelas e o fado sempre fero com meu perpetuo dano se recream, mostrando-se potentes e indignados contra um corpo terreno, bicho da terra vil e tam pequeno! Se de tantos trabalhos só tirasse saber inda por certo que algum’ hora lembrava a uns claros olhos que ja vi; e se esta triste voz, rompendo fora, as orelhas angelicas tocasse daquela em cuja vista ja vivi; a qual tornando um pouco sobre si, revolvendo na mente pressurosa os tempos ja passados de meus doces errores, de meus suaves males e furores por ela padecidos e buscados, e, posto que ja tarde, piedosa um pouco lhe pesasse e lá entre si por dura se julgasse: isto só que soubesse me seria descanso para a vida que me fica; com isto afagaria o sofrimento. Ah senhora, ah senhora! E que tam rica estais, que ca, tam longe de alegria, me sustentais com doce fingimento! Logo que vos figura o pensamento, foge todo o trabalho e toda a pena: só com vossas lembranças me acho seguro e forte contra o rosto feroz da fera morte, e logo se me juntam esperanças com que, a fronte tornada mais serena, torno os tormentos graves em saudades brandas e suaves. Aqui com elas fico preguntando aos ventos amorosos, que respiram da parte onde estais, por vos, senhora; ás aves que ali voam se vos viram, que fazieis, que estaveis praticando, onde, como, com quem, que dia e que hora. Ali a vida cansada se milhora, toma espiritos novos com que vença a fortuna e trabalho, só por tornar a ver-vos, só por ir a servir-vos e querer-vos. Diz-me o tempo que a tudo dará talho, mas o desejo ardente que detença nunca sofreo, sem tento me abre as chagas de novo ao sofrimento. Assi vivo; e se alguem te preguntasse, canção, porque nam moiro, podes-lhe responder que porque moiro. _129. Elegia_ O poeta Simonides, falando com o capitão Themistocles um dia, em cousas de ciencia praticando, um arte singular lhe prometia que entam compunha, com que lh’ ensinasse a lembrar-se de tudo o que fazia; onde tam sutis regras lhe mostrasse que nunca lhe passassem da memoria em nenhum tempo as cousas que passasse Bem merecia, certo, fama e gloria quem dava regra contra o esquecimento que sepulta qualquer antiga historia. Mas o capitão claro, cujo intento bem diferente estava, porque havia do passado as lembranças por tormento, Ó ilustre Simonides, dizia, pois tanto em teu engenho te confias que mostras á memoria nova via, se me desses uma arte que em meus dias me não lembrasse nada do passado, ó quanto milhor obra me fazias! Se este excelente dito ponderado fosse por quem se visse estar ausente, em longas esperanças degradado, ó como bradaria justamente: Simonides, inventa novas artes, não midas o passado com o presente! Que se é forçado andar por varias partes, buscando á vida algum descanso honesto, que tu, fortuna injusta, mal repartes, e se o duro trabalho é manifesto que, por grave que seja, ha de passar-se com-animoso esprito e ledo gesto, de que sirve ás pessoas o lembrar-se do que se passou ja, pois tudo passa, senam d’ entristecer-se e maguar-se? Se em outro corpo uma alma se traspassa, não, como quis Pitagoras, na morte, mas, como quer amor, na vida escassa; e se este amor no mundo está de sorte que na virtude só de um lindo objeito tem um corpo sem alma vivo e forte, onde este objeito falta, que é defeito tamanho para a vida que ja nela me está chamando á pena a dura Alecto; porque me não criara a minha estrela selvatico no mundo e habitante na dura Scitia e no mais duro dela? Ou no Caucaso horrendo fraco infante, criado ao peito de uma tigre hircana, homem fora formado de diamante? Porque a cerviz ferina e inhumana não submetera ao jugo e dura lei d’ aquele que dá vida quando engana; ou em pago das aguas que estilei as que passei do mar foram do Lete, para que m’ esquecera o que passei! Porque o bem que a esperança vã promete ou a morte a estorva ou a mudança, que é mal que uma alma em lagrimas derrete. Ja, senhor, cairá como a lembrança no mal do bem passado é triste e dura, pois nace aonde morre a esperança. E se quiser saber como se apura em almas saudosas, não se enfade de ler tam longa e misera escritura. Soltava Eolo a redea e liberdade ao manso Favonio brandamente e eu a tinha ja solta á saudade; Neptuno tinha posto o seu tridente, a proa a branca escuma dividia, com a gente maritima contente. O coro das Nereidas nos seguia, os ventos namorada Galatea consigo sossegados os movia; das argenteas conchinhas Panopea andava por o mar fazendo molhos, Melanto, Dinamene, com Ligea. Eu, trazendo lembranças por antolhos, trazia os olhos na agua sossegada e a agua sem sossego nos meus olhos; a bem-aventurança ja passada diante de mi tinha tam presente como se não mudasse o tempo nada, e com o gesto imoto e descontente com um suspiro profundo e mal ouvido, por não mostrar meu mal a toda a gente, dizia: Ó claras ninfas, se o sentido em puro amor tivestes, e inda agora da memoria o não tendes esquecido, se por ventura fordes algum’ hora adonde entra o gram Tejo a dar tributo a Tethis, que vos tendes por senhora, ou ja por ver o verde prado enxuto ou ja por colher ouro rutilante, das tagicas areas rico fruto, nelas em verso erotico e elegante escrevei com uma concha o que em mi vistes; pode ser que algum peito se quebrante, e contando de mi memorias tristes os pastores do Tejo, que me ouviam, ouçam de vos as maguas que me ouvistes. Elas, que ja no gesto me entendiam, nos meneos das ondas me mostravam que em quanto lhes pedia consentiam. Estas lembranças que me acompanhavam por a tranquilidade da bonança nem na tormenta triste me deixavam. Porque chegando ao Cabo da Esperança, começo da saudade que renova, lembrando a longa e aspera mudança, debaixo estando ja da estrela nova que no novo hemisferio resplandece, dando do segundo axe certa prova, eis a noite com nuvens se escurece, do ar subitamente foge o dia, e todo o largo Oceano se embravece. A maquina do mundo parecia que em tormentas se vinha desfazendo, em serras todo o mar se convertia. Lutando Boreas fero e Noto horrendo sonoras tempestades levantavam, das naos as velas concavas rompendo. As cordas com o ruido assoviavam: os marinheiros, ja desesperados, com gritos para o ceo o ar coalhavam. Os raios por Vulcano fabricados vibrava o fero e aspero Tonante, tremendo os polos ambos de assombrados. Amor ali mostrando-se possante e que por algum medo não fugia mas quanto mais trabalho mais constante, vendo a morte presente, em mi dizia: Se algum’ hora, senhora, vos lembrasse, nada do que passei me lembraria. Enfim nunca houve cousa que mudasse o firme amor intrinseco de aquele em quem alguma vez de siso entrasse. Uma cousa, senhor, por certa assele que nunca amor se afina nem se apura em quanto está presente a causa dele. Desta arte me chegou minha ventura a esta desejada e longa terra, de todo pobre honrado sepultura. Vi quanta vaidade em nos se encerra, e nos proprios quam pouca; contra quem foi logo necessario termos guerra. Uma ilha que o Rei de Porcá tem e que o Rei da Pimenta lhe tomara, fomos tomar-lh’ a, e sucedeu-nos bem. Com uma grossa armada que juntara o Viso-Rei, de Goa nos partimos com toda a gente de armas que se achara; e com pouco trabalho destruimos a gente no curvo arco exercitada: com morte, com incendios os punimos. Era a ilha com aguas alagada de modo que se andava em almadias, enfim outra Veneza trasladada. Nela nos detuvimos sós dous dias que foram para alguns os derradeiros, pois passaram da Estige as ondas frias; que estes são os remedios verdadeiros que para a vida estão aparelhados aos que a querem ter por cavaleiros. Ó lavradores bem-aventurados, se conhecessem seu contentamento, como vivem no campo sossegados! Dá-lhes a justa terra o mantimento, dá-lhes a fonte clara de agua pura, mungem suas ovelhas cento a cento. Não vem o mar irado, a noite escura, por ir buscar a pedra do Oriente; não temem o furor da guerra dura. Vive um com suas arvores contente, sem lhe quebrar o sono repousado a gram cobiça de ouro reluzente. Se lhe falta o vestido perfumado e da formosa cor de Assiria tinto e dos torçaes atalicos lavrado; se não tem as delicias de Corinto e se de Pario os marmores lhe faltam, o piropo, a esmeralda, e o jacinto; se as suas casas de ouro não se esmaltam, esmalta-se-lhe o campo de mil flores, onde os cabritos seus comendo saltam. Ali lhe mostra o campo varias cores, vem-se os ramos pender com o fruto ameno, ali se afina o canto dos pastores, ali cantara Titiro e Sileno; enfim por estas partes caminhou a sã justiça para o ceo sereno. Ditoso seja aquele que alcançou poder viver na doce companhia das mansas ovelhinhas que criou! Este bem facilmente alcançaria as causas naturais de toda cousa: como se gera a chuva e neve fria, os trabalhos do sol, que não repousa, e porque nos dá a lua a luz alhea, se tolher-nos de Phebo os raios ousa; e como tam depressa o ceo rodea, e como um só os outros traz consigo, e se é benigna ou dura Citherea. Bem mal pode entender isto que digo quem ha de andar seguindo o fero Marte, que sempre os olhos traz em seu perigo. Porem seja, senhor, de qualquer arte, pois posto que a fortuna possa tanto que tam longe de todo o bem me aparte, não poderá apartar meu duro canto desta obrigação sua em quanto a morte me não entrega ao duro Radamanto, se para tristes ha tam leda sorte. _130. Canção_ Ja a roxa manhã clara as portas do Oriente vinha abrindo, os montes descobrindo a negra escuridão da luz avara. O sol, que nunca para, da sua alegre vista saudoso, tras ela pressuroso nos cavalos cansados do trabalho que respiram nas hervas fresco orvalho s’ estende claro, alegre e luminoso; os passaros voando de raminho em raminho vão saltando, e com suave e doce melodia o claro dia estão manifestando. A manhã bela, amena seu rosto descobrindo, a espessura se cobre de verdura, clara, suave, angelica, serena. Ó deleitosa pena! Ó efeito de amor alto e potente! Pois permite e consente que ou donde quer que eu ande ou donde esteja o serafico gosto sempre veja por quem de viver triste sou contente. Mas tu, aurora pura, de tanto bem dá graças á ventura, pois as foi pôr em ti tam excelentes que representes tanta formosura. A luz suave e leda a meus olhos me mostra por quem moiro com os cabelos de ouro que nenhum ouro iguala se os remeda. Esta a luz é que arreda a negra escuridão do sentimento ao doce pensamento; os orvalhos das flores delicadas são nos meus olhos lagrimas cansadas que eu choro com o prazer de meu tormento; os passaros que cantam meus espiritos são que a voz levantam manifestando o gesto peregrino com tam divino som que o mundo espantam. Assi como acontece a quem a cara vida está perdendo que em quanto vai morrendo alguma visão santa lhe aparece, a mim, em quem falece a vida que sois vos, minha senhora, a esta alma que em vos mora, em quanto da prisão se está apartando, vos estais justamente apresentando em forma de formosa e roxa aurora. Ó ditosa partida! Ó gloria soberana alta e subida! Se me não impedir o meu desejo, porque o que vejo, enfim, me torna á vida. Porem a natureza que nesta pura vista se mantinha me falta tam asinha como o sol faltar soi á redondeza; se houverdes que é fraqueza morrer em tam penoso e triste estado, amor será culpado, ou vos, onde ele vive tam isento que causastes tam largo apartamento, porque perdesse a vida com o cuidado. Que se viver não posso, homem formado só de carne e osso, esta vida que perco amor m’ a deu, que não sou meu: se moiro, o dano é vosso. Canção de cisne, feito em hora extrema, na dura pedra fria da memoria te deixo em companhia do letreiro da minha sepultura, que a sombra escura ja m’ impede o dia. _131. Canção_ Vão as serenas aguas do Mondego decendo e mansamente até o mar não param, por onde as minhas maguas pouco a pouco crecendo para nunca acabar-se começaram. Ali se me mostraram, neste lugar ameno em que inda agora moro, testa de neve e de ouro, riso brando e suave, olhar sereno, um gesto delicado, que sempre na alma me estará pintado. Nesta florida terra, leda, fresca e serena, ledo e contente para mi vivia, em paz com minha guerra, glorioso com a pena que de tam belos olhos procedia. D’ um dia em outro dia o esperar m’ enganava, tempo longo passei, com a vida folguei, só porque em bem tamanho se empregava. Mas que me presta ja, que tam formosos olhos não os ha? Ó quem me ali dissera que de amor tam profundo o fim pudesse ver em algum’ hora! E quem cuidar podera que houvesse aí no mundo apartar-me eu de vos, minha senhora! Para que desde agora, ja perdida a esperança, visse o vão pensamento desfeito em um momento sem me poder ficar mais que a lembrança, que sempre estará firme até no derradeiro despedir-me. Mas a mor alegria que d’ aqui levar posso e com que defender-me triste espero é que nunca sentia no tempo que fui vosso quererdes-me vos quanto vos eu quero. Porque o tormento fero do vosso apartamento não vos dará tal pena como a que me condena, que mais sentirei vosso sentimento que o que a minha alma sente: morra eu, senhora, e vos ficai contente. Tu, canção, estarás agora acompanhando por estes campos estas claras aguas; e por mi ficarás com choro suspirando, porque, ao mundo dizendo tantas maguas, como uma larga historia minhas lagrimas fiquem na memoria. _132. Egloga_ UMBRANO Que grande variedade vão fazendo, Frondelio amigo, as horas apressadas Como se vão as cousas convertendo em outras cousas varias e inesperadas! Um dia a outro dia vai trazendo por suas mesmas horas ja ordenadas, mas quam conformes são na quantidade tam diferentes são na qualidade. Eu vi ja deste campo as varias flores ás estrelas do ceo fazendo inveja, adornados andar vi os pastores de quanto por o mundo se deseja, e vi com o campo competir nas cores os trajes de obra tanta e tam sobeja que se a rica materia não faltava a obra de mais rica sobejava. E vi perder seu preço as brancas rosas e quasi escurecer-se o claro dia diante de umas mostras perigosas que Venus mais que nunca engrandecia, as pastoras enfim vi tam formosas que o amor de si mesmo se temia: mas mais temia o pensamento falto de não ser para ter temor tam alto. Agora tudo está tam diferente que move os corações a grande espanto, e parece que Jupiter potente se enfada ja de o mundo durar tanto, o Tejo corre turvo e descontente, as aves deixam seu suave canto, e o gado, inda que a erva lhe falece, mais que da falta dela se emagrece. FRONDELIO Umbrano irmão, decreto é da natura inviolavel, fixo e sempiterno que a todo bem suceda desventura e não haja prazer que seja eterno: ao claro dia segue a noite escura, ao suave verão o duro inverno, e se ha cousa que saiba ter firmeza é sómente esta lei da natureza. Toda alegria grande e suntuosa a porta abrindo vem ao triste estado: se uma hora vejo alegre e deleitosa temendo estou do mal aparelhado. Não ves que mora a serpe venenosa entre as flores do fresco e verde prado? Ah, não te engane algum contentamento que mais instavel é que o pensamento! E praza a Deus que o triste e duro fado de tamanhos desastres se contente; que sempre um grande mal inopinado é mais do que o espera a incauta gente; que vejo este carvalho que queimado tam gravemente foi do raio ardente: não seja ora prodigio que declare que o barbaro cultor meus campos are. UMBRANO Em quanto de seguro azambujeiro nos pastores de Luso houver cajados, com o valor antigo que primeiro os fez no mundo tam assinalados, não temas tu, Frondelio companheiro, que em algum tempo sejam sojugados nem que a cerviz indomita obedeça a outro jugo qualquer que se lhe ofreça. E posto que a soberba se levante de inimigos a torto e a direito, não creas tu que a força repugnante do fero e nunca ja vencido peito, que desde quem possui o monte Atlante adonde bebe o Hydaspe tem sujeito, o possa nunca ser de força alhea, em quanto o sol a terra e o ceo rodea. FRONDELIO Umbrano, a temeraria segurança que em força ou em razão não se assegura é falsa e van, que a grande confiança não é sempre ajudada da ventura; que lá junto das aras da esperança Nemesis moderada, justa e dura um freo lhe está pondo e lei terribil que os limites não passe do possibil. E se atentares bem os grandes danos que se nos vão mostrando cada dia, porás freo tambem a esses enganos que te está figurando a ousadia: tu não ves como os lobos tingitanos apartados de toda cobardia matam os cães do gado guardadores e não sómente os cães mas os pastores? Pois o grande curral, seguro e forte, do alto monte Atlas não ouviste que com sanguinolenta e fera morte despovoado foi por caso triste? Ó triste caso! Ó desastrosa sorte, contra quem força humana não resiste! Que ali tambem da vida foi privado o meu Tionio, ainda em flor cortado. UMBRANO Em lagrimas me banha rosto e peito d’ esse caso terrivel a memoria, quando vejo quam sabio e quam perfeito e quam merecedor de longa historia era esse teu pastor, que sem direito deu ás Parcas a vida transitoria. Mas não ha quem d ’erva o gado farte nem de juvenil sangue o fero Marte. Porem se te não for muito pesado, ja que esta triste morte me lembraste, canta-me d’ este caso desastrado aqueles brandos versos que cantaste quando hontem, recolhendo o manso gado, de nos outros pastores te apartaste, que eu tambem, que as ovelhas recolhia, não te podia ouvir como queria. FRONDELIO Como queres renove ao pensamento tamanho mal, tamanha desventura? Porque espalhar suspiros vãos ao vento para os que tristes são é falsa cura; mas pois te move tanto o sentimento da morte de Tionio triste e escura, eu porei teu desejo em doce efeito, se a dor me não congele a voz no peito. UMBRANO Canta agora, pastor, que o gado pace entre as humidas ervas sossegado, e lá nas altas serras, onde nace, o sacro Tejo, á sombra recostado, com os seus olhos no chão, a mão na face, está para te ouvir aparelhado, e com silencio triste estam as ninfas dos olhos destilando claras linfas. O prado as flores brancas e vermelhas está suavemente presentando, as doces e solicitas abelhas com susurro agradavel vão voando, as candidas pacificas ovelhas das ervas esquecidas, inclinando as cabeças estam ao som divino que faz passando o Tejo cristalino. O vento d’ entre as arvores respira, fazendo companhia ao claro rio, nas sombras a ave garrula suspira, sua magna espalhando ao vento frio: toca, Frondelio, toca a doce lira, que de aquele verde alamo sombrio a branda Philomela entristecida ao mais saudoso canto te convida. FRONDELIO Aquele dia as aguas não gostaram as mimosas ovelhas, e os cordeiros o campo encheram de amorosos gritos; e não se penduraram dos salgueiros as cabras, de tristeza, mas negaram o pasto a si e o leite aos cabritos. Prodigios infinitos mostrava aquele dia quando a Parca queria principio dar ao fero caso triste. E tu tambem, ó corvo, o descobriste quando da mão direita em voz escura voando repetiste a tiranica lei da morte dura. Tionio meu, o Tejo cristalino e as arvores que ja desamparaste choram o mal de tua ausencia eterna. Não sei porque tam cedo nos deixaste mas foi consentimento do destino, por quem o mar e a terra se governa A noite sempiterna que tu tam cedo viste cruel, acerba e triste, sequer de tua idade não te dera que lograras a fresca primavera? Não usara comnosco tal crueza que nem nos montes fera, nem pastor ha no campo sem tristeza. Os faunos, certa guarda dos pastores, ja não seguem as ninfas na espessura, nem as ninfas aos cervos dão trabalho; tudo, qual ves, é cheo de tristura: ás abelhas o campo nega as flores, como ás flores a aurora nega o orvalho. Eu, que cantando espalho tristezas todo o dia, a frauta que soia mover as altas arvores tangendo se me vai de tristeza enrouquecendo, que tudo vejo triste neste monte; e tu tambem correndo manas envolta e triste, ó clara fonte. As tagides no rio, e na aspereza do monte as oreadas, conhecendo quem te obrigou ao duro e fero Marte, como em geral sentença vão dizendo que não pode no mundo haver tristeza em cuja causa amor não tenha parte. Porque ele enfim desta arte nos olhos saudosos, nos passos vagarosos, e no rosto que amor com fantasia de palida viola lhe tingia, a todos de si dava sinal certa do fogo que trazia, que nunca soube amor ser encoberto. Ja diante dos olhos lhe voavam imagens e fantasticas pinturas, exercicios do falso pensamento; ja por as solitarias espessuras entre os penedos sós que não falavam falava e descobria seu tormento. Em longo esquecimento de si, todo embebido, andava tam perdido que quando algum pastor lhe preguntava a causa da tristeza que mostrava, como quem para penas só vivia, sorrindo lhe tornava: Se não vivesse triste, morreria. Mas como este tormento o sinalou e tanto no seu rosto se mostrasse, entendendo ja bem o pai sisudo, porque do pensamento lh’ o tirasse longe da causa dele o apartou; porque enfim longa ausencia acaba tudo. Ó falso Marte rudo, das vidas cobiçoso! Que donde o generoso peito resucitava em tanta gloria de seus antecessores a memoria, ali fero e cruel lhe destruiste, por injusta vitoria, primeiro que o cuidado a vida triste. Parece-me, Tionio, que te vejo, por tingires a lança cobiçoso naquele infido sangue mauritano, no hispanico ginete belicoso, que ardendo tambem vinha no desejo de atropelar por terra ao tingitano. Ó confiado engano! Ó encurtada vida! Que a virtude, oprimida da multidão forçosa do inimigo, não póde defender-se do perigo, porque assi o destino o permitiu e assi levou consigo o mais gentil pastor que o Tejo viu. Qual o mancebo Eurialo, enredado entre o poder dos Rutulos fartando as iras da soberba e dura guerra, do cristalino rosto a cor mudando, cujo purpureo sangue derramado por as alvas espaldas tinge a serra; que como flor que a terra lhe nega o mantimento porque o tempo avarento tambem o largo humor lhe tem negado, o colo inclina languido e cansado, tal te pintou, ó Tionio, dando o esprito a quem t’ o tinha dado; qu’ este é sómente eterno e infinito. Da congelada boca a alma pura com o nome juntamente da inimiga e excelente Marfida derramava. E tu, gentil senhora, não te obriga a pranto sempiterno a morte dura de quem por ti sómente a vida amava? Por ti aos ecos dava acentos numerosos, por ti aos belicosos exercidos se deu do fero Marte. E tu, ingrata, o amor; a noutra parte porás, como acontece ao fraco intento; que enfim, enfim, desta arte se muda o feminino pensamento. Pastores deste vale ameno e frio, que de Tionio o caso desastrado quereis nas altas serras que se cante, um tumulo de flores adornado lhe edificai ao longo deste rio que a vela enfree ao duro navegante; e o lasso caminhante, vendo tamanha magua, arrase os olhos de agua, lendo na pedra dura o verso escrito, que diga assi: Memoria sou, que grito para dar testemunha em toda parte do mais gentil esprito que tiraram do mundo Amor e Marte. UMBRANO Qual o quieto sono aos cansados debaixo de alguma arvore sombria, ou qual aos sequiosos encalmados o vento respirante e a fonte fria, tais me foram teus versos delicados, teu numeroso canto e melodia; e ainda agora o tom suave e brando os ouvidos me fica adormentando. Em quanto os peixes humidos tiverem as areosas covas deste rio, e correndo estas aguas conhecerem do largo mar o antigo senhorio, e em quanto estas ervinhas pasto derem ás petulantes cabras, eu te fio que em virtude dos versos que cantaste sempre viva o pastor que tanto amaste. Mas ja que pouco a pouco o sol nos falta e dos montes as sombras se acrecentam, de flores mil o claro ceo se esmalta que tam ledas aos olhos se presentam, levemos por o pe desta serra alta os gados, que ja agora se contentam do que comido tem, Frondelio amigo, anda, que até o outeiro irei contigo. FRONDELIO Antes por este vale, amigo Umbrano, se te aprouver, levemos as ovelhas, porque, se eu por acerto não me engano, de lá me soa um eco nas orelhas: o doce acento não parece humano; e, se em contrario tu não me aconselhas, eu quero descobrir que cousa seja, que o tom m’ espanta e a voz me faz inveja. UMBRANO Contigo vou, que quanto mais me chego mais gentil me parece a voz que ouviste, peregrina, excelente, e não te nego que me faz cá no peito a alma triste. Ves como tem os ventos em sossego? Nenhum rumor da serra lhe resiste; nenhum passaro voa, mas parece que do canto vencido lhe obedece. Porem, irmão, milhor me parecia que não fossemos lá, que estorvaremos; mas subidos nesta arvore sombria todo o vale de aqui descobriremos. Os çurrões e cajados todavia neste comprido tronco penduremos: para subir fica homem mais ligeiro. Deixa-me tu, Frondelio, ir primeiro. FRONDELIO Espera, assi dar-te-hei pe se queres, subirás sem trabalho e sem ruido, e depois que subido lá estiveres dar-me-has a mão de cima, que é partido. Mas primeiro me dize, se o puderes ver, donde nace o canto nunca ouvido: quem lança o doce acento delicado? Fala, que ja te vejo estar pasmado. UMBRANO Cousas não costumadas na espessura que nunca vi, Frondelio, vejo agora: formosas ninfas vejo na verdura, cujo divino gesto o ceo namora; uma de desusada formosura, que das outras parece ser senhora sobre um triste sepulcro não cessando está perlas dos olhos destilando. De todas estas altas semideas que em torno estam do corpo sepultado, umas regando as humidas areas de flores tem o tumulo adornado, outras queimando lagrimas sabeas enchem o ar de cheiro sublimado, outras em ricos panos mais avante envolvem brandamente um novo infante. Uma que d’ entre as outras se apartou, com gritos que a montanha entristeceram, diz que, depois que a morte a flor cortou que as estrelas sómente mereceram, este penhor carissimo ficou de aquelo a cujo imperio obedeceram Douro, Mondego, Tejo e Guadiana, até o remoto mar da Taprobana. Diz mais que se encontrar este menino a noite intempestiva amanhecendo, o Tejo, agora claro e cristalino, tornará a fera Alecto em vulto horrendo; mas que, a ser conservado do destino, as benignas estrelas prometendo lhe estam o largo pasto de Ampelusa, com o monte que em mao ponto viu Medusa. Este prodigio grande a ninfa bela com abundantes lagrimas recita; porem qual a eclipsada clara estrela que entre as outras o ceo primeiro habita, tal coberta de negro vejo aquela a quem só na alma toca a gram desdita. Dá cá, Frondelio, a mão e sobe a ver tudo o mais que eu de dor não sei dizer. Ó triste morte, esquiva e mal olhada, que a tantas formosuras injurias! Áquela deusa bela e delicada sequer algum respeito ter devias: esta é por certo Aonia, filha amada d’ aquele gram pastor que em nossos dias Danubio enfrea, manda o claro Ibero, e espanta o morador do Euxino fero. Morreu-nos o excelente e poderoso, que a isto está sujeita a vida humana, doce Aonio, de Aonia caro esposo. Ah lei dos fados aspera e tirana! Mas o som peregrino e piedoso com que a formosa ninfa a dor engana escuta um pouco: nota e ve, Umbrano, quam bem que soa o verso castelhano! AONIA Alma y primero amor del alma mía, espíritu dichoso en cuya vida la mía estuvo en cuanto Dios quería! Sombra gentil de su prisión salida, que del mundo a la patria te volviste donde fuiste engendrada y procedida! Recibe allá este sacrificio triste que te ofrecen los ojos que te vieron, si la memoria de ellos no perdiste. Que pues los altos cielos permitieron que no te acompañase en tal jornada y para ornarse solo a ti quisieron, nunca permitirán que acompañada de mi no sea esta memoria tuya que está de tus despojos adornada. Ni dejará, por más que el tiempo huya, de estar en mí con sempiterno llanto hasta que vida y alma se destruya. Mas tú, gentil espíritu, entretanto que otros campos y flores vas pisando y otras zampoñas oyes y otro canto, agora embebecido estés mirando allá en el empireo aquella idea que el mundo enfrena y rige con su mando; agora te posea Citerea en el tercero asiento, o porque amaste o porque nueva amante allá te sea; agora el sol te admire, si miraste como va por los signos encendido, las tierras alumbrando que dejaste: si en ver estos milagros no has perdido la memoria de mí o fué en tu mano no pasar por las aguas del olvido, vuelve un poco los ojos a este llano: verás una que a ti en triste lloro sobre este marmol sordo llama en vano. Pero si entraren en los siglos de oro lágrimas y gemidos amorosos que muevan el supremo y santo coro, la lumbre de tus ojos tan hermosos yo la veré muy presto, y podré verte, que a pesar de los hados enojosos tambien para los tristes hubo muerte! _133. Oitavas sobre o desconcerto do mundo_ Quem pode ser no mundo tam quieto ou quem terá tam livre o pensamento, quem tam experimentado ou tam discreto, tam fora, enfim, de humano entendimento, que ou com publico efeito ou com secreto lhe nam revolve e espante o sentimento, deixando-lhe o juizo quasi incerto, ver e notar do mundo o desconcerto? Quem ha que veja aquele que vivia de latrocinios, mortes e adulterios, que ao juizo das gentes merecia perpetua pena, imensos vituperios, se a fortuna em contrario o leva e guia, mostrando enfim que tudo são misterios, em alteza de estudos triunfante, que por livre que seja não s’ espante? Quem ha que veja aquele que tam clara teve a vida que em tudo por perfeito o proprio Momo ás gentes o julgara inda quando lhe visse aberto o peito, se a má fortuna, ao bem sómente avara, o reprime e lhe nega seu direito, que lhe nam fique o peito congelado por mais e mais que seja experimentado? Democrito dos deuses proferia que eram só dous: a Pena e Beneficio; segredo algum será da fantasia de que eu achar nam posso claro indicio: que se ambos vem por nam cuidada via a quem os nam merece, é grande vicio em deuses semjustiça e semrazão. Mas Democrito o disse e Paulo não! Dir-me-heis que se este estranho desconcerto novamente no mundo se mostrasse, que por livre que fosse e mui experto, não era d’ espantar se m’ espantasse; mas que se ja de Socrates foi certo que nenhum grande caso lhe mudasse o vulto, ou de prudente ou de constante, exemplo tome dele e não m’ espante. Parece a razão boa, mas eu digo deste uso da fortuna tam danado que quanto é mais usado e mais antigo, tanto é mais estranhado e blasfemado; porque se o ceo, das gentes tam amigo, não dá á fortuna tempo limitado, não é para causar mui grande espanto que mal tam mal olhado dure tanto? Outro espanto maior aqui m’ enlea: que com quanto fortuna tam profana com estes desconcertos senhorea, a nenhuma pessoa desengana. Não ha ninguem que assente nem que crea este discurso vão da vida humana, por mais que filosofe nem que entenda, que algum pouco do mundo não pretenda. Diogenes pisava de Platão com seus sordidos pes o rico estrado, mostrando outra mais alta presunção em despresar o fausto tam presado. Diogenes, não ves que extremos são esses que segues de mais alto estado? Pois se de despresar te presas muito, ja pretendes do mundo fama e fruito. Deixo agora reis grandes, cujo estudo é fartar esta sede cobiçosa de querer dominar e mandar tudo com fama larga e pompa suntuosa; deixo aqueles que tomam por escudo de seus vicios e vida vergonhosa a nobreza de seus antecessores, e não cuidam de si que são piores. Aquele deixo a quem do sono esperta o gram favor do rei que serve e adora, e se mantem desta aura falsa e incerta que de corações tantos é senhora; deixo aqueles qu’ estam com a boca aberta por se encher de tesouros de hora em hora doentes desta falsa hidropesia que quanto mais alcança mais queria. Deixo outras obras vans do vulgo errado a quem não ha ninguem que contradiga nem de outra cousa alguma é governado que de uma opinião e usança antiga; mas pregunto ora a Cesar esforçado, ora a Platão divino que me diga, este das muitas terras em que andou, aquele de vencê-las, que alcançou? Cesar dirá: Sou dino de memoria vencendo povos varios e esforçados; fui monarca do mundo, e larga historia ficará de meus feitos sublimados. É verdade: mas esse mando e gloria, lograste-o por muito tempo? Os conjurados Bruto e Cassio dirão que se venceste enfim, enfim ás mãos dos teus morreste. Dirá Platão: Por ver o Etna e o Nilo fui a Sicilia, Egypto e outras partes, só por ver e escrever em alto estilo da natural sciencia e muitas artes. O tempo é breve e queres consumi-lo, Platão, todo em trabalhos? E repartes tam mal de teu estudo as breves horas que enfim do falso Phebo o filho adoras? Pois logo des que vive ja apartada a lama desta prisão terrestre e escura, está em tamanhas cousas ocupada que de fama que fica nada cura; e se o corpo terreno sinta nada, o cinico dirá, se por ventura no campo onde lançado morto estava de si os cães ou as aves enxotava. Quem tam baixa tivesse a fantasia que nunca em mores cousas a metesse que em só levar seu gado á fonte fria e mungir-lhe do leite que bebesse! Quam bem-aventurado que seria, que por mais que a fortuna revolvesse, nunca em si sentiria maior pena que pesar-lhe de a vida ser pequena! Veria erguer do sol a roxa face, veria correr sempre a clara fonte, sem imaginar a agua donde nace nem quem a luz oculta no horisonte; tangendo a frauta donde o gado pace, conheceria as ervas do alto monte: em Deus creria, simplex e quieto, sem mais especular algum secreto. De um certo Trasilao se le e escreve entre as cousas da velha antiguidade que perdido gram tempo o siso teve por causa de uma grave enfermidade; e em quanto de si fora doudo esteve, tinha por teima e cria por verdade que eram suas das naos que navegavam quantas no Porto Pireo ancoravam. Por um senhor mui grande se teria, alem da vida alegre que passava, pois nas que se perdiam não perdia e das que vinham salvas se alegrava. Não tardou muito tempo quando um dia um Crito, seu irmão, que ausente estava, á terra chega e vendo o irmão perdido do fraternal amor foi comovido. Aos medicos o entrega e com aviso o faz estar á cura refusada: triste, que por tornar-lhe o antigo siso, lhe tira a doce vida descansada! As ervas apolineas de improviso o tornam á saude ja passada; sisudo, Trasilao ao caro irmão agradece a vontade, a obra não. Porque depois de ver-se no perigo do trabalho a que o siso o obrigava e depois de não ver o estado antigo que a louca presunção lhe apresentava, O inimigo irmão com cor de amigo, para que me tiraste, suspirava, da mais quieta vida e livre em tudo que nunca póde ter nenhum sisudo? Por qual senhor algum me eu trocara ou por qual algum rei de mais grandeza? Que me dava que o mundo se acabara ou que a ordem mudasse a natureza? Agora me é penosa a vida cara: sei que cousa é o trabalho e que é tristeza Torna-me a meu estado, que eu te aviso que na doudice só consiste o siso! Vedes aqui, senhor, bem claramente como a fortuna em todos tem poder senão só no que menos sabe e sente, em quem nenhum desejo pode haver: este se pode rir da cega gente, neste não pode nada acontecer, nem estará suspenso na balança do temor mao, da perfida esperança. Mas se o sereno ceo me concedera qualquer quieto, humilde e doce estado, onde com minhas musas só vivera, sem ver-me em terra alhea degradado, e ali outrem ninguem me conhecera nem eu conhecera outro mais honrado senão a vos, tambem como eu contente, que bem sei que o serieis facilmente, e ao longo de uma clara e pura fonte que em borbulhas nacendo convidasse ao doce passarinho que nos conte quem da cara consorte o apartasse; depois, cobrindo a neve o verde monte, ao gasalhado o frio nos levasse, avivando o juizo ao doce estudo, mais certo manjar de alma, enfim, que tudo. Cantara-nos aquele que tam claro o fez o fogo da arvore febea: a qual ele em estilo grande e raro louvando o cristalino Sorga enfrea; tangera-nos na frauta Sannazaro ora nos montes, ora na area; Passara celebrando o Tejo ufano o brando e doce Lasso castelhano. E comnosco tambem se achara aquela cuja lembrança e cujo claro gesto na alma sómente vejo, porque nela está em essencia, puro e manifesto, por alta influição de minha estrela, mitigando o rigor do peito honesto, entretecendo rosas nos cabelos de que tomasse a luz o sol em vê-los. E em quanto por verão flores colhesse, ou por inverno ao fogo acomodado, o que de mi sentira nos dissesse, de puro amor o peito salteado, não pedira entam eu que amor me desse do insano Trasilao o doudo estado, mas que ali me dobrasse o entendimento por ter de tanto bem conhecimento. Mas por onde me leva a fantasia? Porque imagino em bem-aventuranças se tam longe a fortuna me desvia que inda me não consente as esperanças? Se um novo pensamento amor me cria onde o lugar, o temor, as esquivanças do bem me fazem tam desamparado que não pode ser mais que imaginado? Fortuna, enfim, com o amor se conjurou contra mi porque mais me maguasse, amor a um vão desejo me obrigou só para que a fortuna m’ o negasse; o tempo a tal estado me chegou e nele quis que a vida se acabasse, se ha em mi acabar-se: o que eu não creo, que até da muita vida me receo. _134. Canção_ Vinde cá, meu tam certo secretario dos queixumes que sempre ando fazendo, papel com que a pena desafogo! As semrazões digamos que vivendo me faz o inexoravel e contrario destino, surdo a lagrimas e a rogo. Lancemos agua pouca em muito fogo, acenda-se com gritos um tormento que a todas as memorias seja estranho! Digamos mal tamanho a Deus, ao mundo, ás gentes e enfim ao vento, a quem ja muitas vezes o contei, tanto debalde como o conto agora! Mas ja que para errores fui nacido, vir este a ser um deles não duvido. E pois ja de acertar estou tam fora, não me culpem se tambem nisto errei. Sequer este refugio só terei: falar e errar sem culpa livremente. Triste quem de tam pouco está contente! Ja me desenganei que de queixar-me não se alcança remedio, mas quem pena forçado lhe é gritar se a dor é grande. Gritarei, mas é debil e pequena a voz para poder desabafar-me, porque nem com gritar a dor se abrande. Quem me dará sequer que fora mande lagrimas e suspiros infinitos iguais ao mal que dentro na alma mora? Mas quem pode algum’ hora medir o mal com lagrimas e gritos? Direi enfim aquilo que m’ ensinam a ira, a magua e d’ elas a lembrança, que outra dor é, por si mais dura e firme. Chegai, desesperados, para ouvir me! E fujam os que vivem d’ esperança ou aqueles que nela se imaginam! Porque amor e fortuna determinam de lhes darem poder para entenderem á medida dos males que tiverem. Quando vim da maternal sepultura de novo ao mundo, logo me fizeram estrelas infelizes obrigado: com ter livre albedrio m’ o não deram, que eu conheci mil vezes na ventura o milhor, e o pior segui forçado. E para que o tormento conformado me dessem com a idade, quando abrisse inda menino os olhos brandamente, mandam que diligente um menino sem olhos me ferisse. As lagrimas da infancia ja manavam com uma saudade namorada, o som dos gritos que no berço dava ja como de suspiros me soava; com o fado estava a idade concertada, porque quando por caso me embalavam, se de amor tristes versos me cantavam logo me adormecia a natureza, que tam conforme estava com a tristeza. Foi minha ama uma fera, que o destino não quis que mulher fosse a que tivesse tal nome para mi, nem a haveria. Assi criado fui porque bebesse o veneno amoroso de menino que na maior idade beberia, e por costume não me mataria; logo entam vi a imagem e semelhança de aquela humana fera tam formosa, suave e venenosa, que me criou aos peitos da esperança, de quem eu vi depois o original, que de todos os grandes desatinos faz a culpa soberba e soberana. Parece-me que tinha forma humana, mas scintilava espiritos divinos: um meneo e presença tinha tal que se vangloriava todo o mal na vista dela; a sombra com a viveza excedia o poder da natureza. Que genero tam novo de tormento teve amor sem que fosse não sómente provado em mi mas tudo executado! Implacaveis durezas que ao fervente desejo, que dá força ao pensamento, tinham de seu proposito abalado e corrido de ver-se injuriado. Aqui sombras fantasticas, trazidas de algumas temerarias esperanças, as bem-aventuranças tambem nelas fundadas e fingidas; mas a dor do despreso recebido que todo o fantasiar desatinava estes enganos punha em desconcerto; aqui o adivinhar e ter por certo que era verdade quanto adivinhava, e logo o desdizer-me de corrido, dar ás cousas que via outro sentido e para tudo, enfim, achar razões; mas eram muitas mais as semrazões. Não sei como sabia estar roubando com os raios as entranhas que fugiam para ela por os olhos sutilmente: pouco a pouco invisiveis me saiam, bem como do veo humido exhalando está o sutil humor o sol ardente. O gesto puro enfim e transparente, para quem fica baixo e sem valia este nome de belo e de formoso; o doce e piedoso mover de olhos que as almas suspendia, foram as ervas magicas que o ceo me fez beber, as quais por longos anos n’ outro ser me tiveram transformado, e tam contente de me ver trocado que as maguas enganava com os enganos; e diante dos olhos punha o veo que m’ encobrisse o mal que assi creceu, como quem com afagos se criava de aquele para quem criado estava. Pois quem pode pintar a vida ausente com um descontentar-me quanto via? e aquele estar tam longe de onde estava, o falar sem saber o que dizia, andar sem ver por onde, e juntamente suspirar sem saber que suspirava? Pois quando aquele mal me atormentava e aquela dor que das tartareas aguas saio ao mundo e mais que todas doi, que tantas vezes soi em duras iras tomar brandas maguas? agora com o furor da magua irado querer e não querer deixar de amar? E mudar n’ outra parte por vengança o desejo privado d’ esperança que tam mal se podia ja mudar; agora a saudade do passado, tormento puro, doce e maguado, que converter fazia estes furores em maguadas lagrimas de amores? Que desculpas comigo só buscava quando o suave amor me não sufria culpa na cousa amada, e tam amada. Eram enfim remedios que fingia o medo do tormento que ensinava a vida a sustentar-se de enganada. Nisto uma parte dela foi passada, na qual, se teve algum contentamento, breve, imperfeito, timido, indecente, não foi senão semente de longo e amarissimo tormento. Este curso contino de tristeza, estes passos tam vanmente espalhados, me foram apagando o ardente gosto que tam de siso na alma tinha posto, de aqueles pensamentos namorados com que criei a tenra natureza, que do longo costume da aspereza, contra quem força humana não resiste, se converteu ao gosto de ser triste. Desta arte a vida em outra fui trocando: eu não, mas o destino fero, irado; que eu inda assi por outra a não trocara. Fez-me deixar o patrio ninho amado, passando o longo mar que ameaçando tantas vezes m’ esteve a vida cara, agora experimentando a furia rara de Marte que nos olhos quis que logo visse e tocasse o acerbo fruto seu, e neste escudo meu a pintura verão do infesto fogo; agora peregrino, vago errante, vendo nações, linguagens e costumes, ceos varios, qualidades diferentes, só por seguir com passos diligentes a ti, fortuna injusta, que consumes as idades, levando-lhes diante uma esperança em vista de diamante, mas quando das mãos cai se conhece que é fragil vidro aquilo que aparece. A piedade humana me faltava, a gente amiga ja contraria via no perigo primeiro; e no segundo terra em que pôr os pes me falecia, ar para respirar se me negava, e faltava-me, enfim, o tempo e o mundo. Que segredo tam arduo e tam profundo: nacer para viver, e para a vida faltar-me quanto o mundo tem para ela! E não poder perdê-la estando tantas vezes ja perdida! Enfim não houve transe de fortuna nem perigos nem casos duvidosos, injustiças de aqueles que o confuso regimen do mundo, antigo abuso, faz sobre os outros homens poderosos, que eu não passasse, atado á fiel coluna do sofrimento meu, que a importuna perseguição de males em pedaços mil vezes fez á força de seus braços. Não conto tantos males como aquele que depois da tormenta procelosa os casos dela conta em porto ledo, que inda agora a fortuna flutuosa a tamanhas miserias me compele que de dar um só passo tenho medo. Ja de mal que me venha não me arredo nem bem que me faleça ja pretendo, que para mi não val astucia humana: da força soberana, da providencia, enfim, divina pendo. Isto que cuido e vejo ás vezes tomo para consolação de tantos danos, mas a fraqueza humana, quando lança os olhos no que corre e não alcança senão memoria dos passados anos, as aguas que entam bebo e o pão que como lagrimas tristes são, que eu nunca domo senão com fabricar na fantasia fantasticas pinturas de alegria. Que se possivel fosse que tornasse o tempo para tras como a memoria, por os vestigios da primeira idade, e de novo tecendo a antiga historia de meus doces errores me levasse por as flores que vi da mocidade; e a lembrança da longa saudade entam fosse maior contentamento, vendo a conversação leda e suave onde uma e outra chave esteve de meu novo pensamento, os campos, as passadas, os sinais, a vista, a neve, a rosa, a formosura, a graça, a mansidão, a cortesia, a singela amizade que desvia toda a baixa tenção terrena, impura, como a qual outra alguma não vi mais. Ah vans memorias! Onde me levais? Ó debil coração, que inda não posso domar bem este vão desejo vosso! Não mais, canção, não mais, que irei falando sem o sentir, mil anos; e se acaso te culparem de larga e de pesada, Não pode ser, lhe dize, limitada a agua do mar em tam pequeno vaso. Nem eu delicadezas vou cantando com o gosto do louvor, mas explicando puras verdades ja por mi passadas: oxalá foram fabulas sonhadas! ANTONIO FERREIRA [Sidenote: 1528-1569] _135. Á morte de sua mulher_ Aquele claro sol que me mostrava o caminho do ceo mais chão, mais certo, e com seu novo raio ao longe e ao perto toda a sombra mortal me afugentava, deixou a prisão triste em que cá estava: eu fiquei cego e só, com passo incerto, perdido peregrino no deserto a que faltou a guia que o levava. Assi com o espirito triste, o juizo escuro, suas santas pisadas vou buscando por vales, por campos e por montes. Em toda a parte a vejo e figuro: ela me toma a mão e vai guiando, e meus olhos a seguem, feitos fontes. _136. Coro_ Quando amor naceu naceu no mundo vida, claros raios ao sol, luz ás estrelas; o ceo resplandeceu, e de sua luz vencida, a escuridão mostrou as cousas belas. Aquela que subida está na terceira esfera, do bravo mar nacida, amor ao mundo dá, doce amor gera. Por amor se orna a terra de aguas e de verdura, ás arvores dá folhas, cor ás flores, em doce paz a guerra, a dureza em brandura, e mil odios converte em mil amores. Quantas vidas a dura morte desfaz renova, a formosa pintura do mundo amor a tem inteira e nova. Ninguem tema seus fogos e chamas furiosas: amor é tudo, amor suave e brando, sujeito a brandos rogos, as aguas amorosas dos olhos com brandura está alimpando. Douradas e formosas setas na aljaba soam, á vista perigosas, mas amor levam, dos amores voam. Amor em doces cantos, em doces liras soa, torne seu brando nome este ar sereno: fujam maguas e prantos, o ledo prazer voe, e claro o rio faça, o vale ameno; no terceiro ceo toe de amor a doce lira, e de lá te coroe, Castro, d’ ouro o gram Deus que amor inspira! _137. Ode a Antonio de Sá de Meneses_ Eis nos torna a nacer o ano formoso, zefiro brando e doce primavera, eis o campo cheiroso, eis cinge o verde louro ja a nova hera. Ja do ar caido gera o cristalino orvalho ervas e flores; as Graças e os Amores, coroados de alegria, em doce companhia de ninfas e pastores ao som brando doces versos de amor vão revesando. Apos a branda deusa do terceiro ceo, que triunfando vai de Apolo e Marte, e entre eles o frecheiro o seu doce fogo onde quer reparte; fogem de toda parte nuvens, a neve ao sol té entam dura se converte em brandura, e da alta e fria serra caindo rega a terra agua ja clara, a cujo som adormece toda fera serpente, e o mirto crece. Renace o mundo e torna á forma nova do seu dia primeiro, o sol mais puro sua luz nos renova e afugentando vai o inverno escuro. O monte calvo e duro, o vale d’ antes triste, o turvo rio, ar tempestuoso e frio, os tornam graciosos aqueles amorosos olhos de Venus, faces de Cupido, criando em toda parte um Chipre, um Gnido. Ja deixa o fogo o lavrador, ja o gado, da longa prisão solto, corre e salta, roendo o verde prado, nem agua clara nem verdura falta. Eis tira da arvore alta ou Progne com seu ninho ou Philomena Titiro, e inda sem pena cria a tenra ave ledo, por esperar que cedo do seu formoso dom Cloris vencida não sofrerá ser dele em vão seguida. Agora nos tambem nos coroemos, ó claro Antonio, de hera, mirto e louro, e mil odes cantemos a branda Venus, mil a Apoio louro, que com seu raio de ouro a escura nuvem do teu peito aclara. Ah quanto suspirara! Ah como desfazendo em tenro pranto e erguendo os olhos a ti, Phebo, Nise triste chamar ó sol, ó sol com magua ouviste! Olho claro do ceo, vida do mundo, luz que a lua e estrelas alumias, o movedor segundo de quantas cousas cá na terra crias, crespo Apolo que os dias trazes formosos e as douradas horas, lá desse alto onde moras com tua luz clara e santa que o mao Saturno espanta, torna a Antonio e conserva a luz primeira, do puro sangue a cor e a força inteira. Os mais brandos licores, suaves çumos das mais saudaveis plantas busca, e colhe os mais cheirosos fumos que Arabia em si, em si Saba recolhe, faze que onde quer que olhe o teu bom Sá, prazer e riso e canto veja! Ah Phebo, a quem tanto teu claro lume adora, e ao Douro que inda chora do seu passado medo a viva magua, não negues a um sã vida, a outro clara agua! A vida foge como ao sol a sombra, quem poder viva em quanto uma hora tarda, hora que espanta e assombra, nem escusa recebe ou ponto aguarda. Quem sua vida guarda para outro dia? Quem no leve vento faz firme fundamento? Anda o ceo, volve o ano, mostrando o desengano desta vida inconstante e enfim mortal, de bens escassa, prodiga em mal. Ó meu bom Sá, em quanto nos defende a vida breve largas esperanças, tu ledo o spirito estende por honestos prazeres, sans lembranças, livre das vans mudanças em que andam os mais em sorte ao vento postos com os inconstantes rostos: lá sempre um, sempre inteiro, seguindo o verdadeiro caminho, que o alto ceo te chama e guia, contente vive o ano, o mes e o dia. DIOGO BERNARDEZ [Sidenote: c. 1530-c. 1600] _138. Soneto_ Da branca neve e da vermelha rosa o ceo de tal maneira derramou no vosso rosto as cores que deixou a rosa da manhã mais vergonhosa. Os cabelos, de amor prisão formosa, não d’ ouro, que ouro fino despresou, mas dos raios do sol vo-los dourou, do que Cintia tambem anda invejosa. Um resplandor ardente mas suave está nos vossos olhos derramando que o claro deixa escuro, o escuro aclara; a doce fala, o riso doce e grave entre rubis e perlas lampejando não tem comparação por cousa rara. _139. Soneto_ Se toda a vida nossa é desafio, se sobre nada tem seu fundamento, que descuido é este meu? que errado intento? Que pretendo? que espero? em que me fio? Ó vida humana, folha em seco estio levada pelo ar de qualquer vento, Ó flor de primavera num momento chamuscada do sol, murcha do frio! Quando cuido no tempo atras passado o que passei m’ espanta, o por vir temo, no presente não sei que m’ embaraça. Mas ainda que de ti tam alongado, ordena tu que torne, ó Pai supremo, este prodigo filho á tua graça! _140. Soneto_ Horas breves do meu contentamento, nunca me pareceu quando vos tinha que vos visse tornadas tam asinha em tam compridos dias de tormento! Aquelas torres que fundei no vento o vento m’ as levou que as sostinha: do mal que me ficou a culpa é minha, pois sobre cousas vans fiz fundamento. Amor com brandas mostras aparece, tudo possivel faz, tudo assegura, mas logo no milhor desaparece. Ó cegueira tamanha! Ó desventura! Por um pequeno bem que desfalece aventurar um bem que sempre dura! _141. Egloga_ Cantava Alcido um dia ao som das aguas do Lima que mais brando ali corria, dizem que por ouvir suas doces maguas. Sobre um curvo penedio que pendia por cima da corrente vagarosa, se me não lembra mal, assi dizia: Silvia, nestes meus olhos mais formosa que o sol de dia, que de noite a lua, não digo lirio ja, não digo rosa, que flor não cria o vale que da tua formosura não tenha grande inveja: se tam formosa es, como es tam crua? Porque despresas, Silvia, quem deseja mais o teu gosto só que a propria vida? Porque t’ escondes onde te não veja? Nem sempre no bosque espesso escondida a mansa cerva está posta em seguro, nem sempre em raso campo é ofendida. Vem, Silvia, ja ver neste cristal puro teu brando parecer d’ aqui de cima deste penedo, menos que ti duro. Porque fazes, cruel, tam pouca estima desta fresca ribeira, destas flores que mansamente rega o manso Lima? Aqui as doces aves seus amores de um ramo em outro ramo vão cantando, aqui se veste o campo de mil cores, d’ aqui donde por ti estou chamando no fundo deste pego os negros peixes e os brancos seixos estarás contando. Ou te queixes de mim ou te não queixes, ou branda ou sempre irosa me respondas, este fresco lugar, Silvia, não deixes. Uma sombria lapa em que te escondas do sol te mostrarei, dormirás nela ao som do murmurar das roucas ondas: em tanto do teu gado serei vela e juntamente te estarei tecendo de branca madresilva uma capela. D’ ali indo o sol ja menos ardendo, ao longo deste rio nos iremos, ora uma flor, ora outra flor colhendo. Os olhos pelo campo estenderemos, o saudoso melro de uma banda e o doce rouxinol d’ outra ouviremos. Silvia soando irá na lira branda, soará Silvia na montanha dura, que sua dureza com teu nome abranda. Des que deixei de ver tua formosura ja o sol tres vezes alumiou a terra e outras tantas a deixou escura. Qualquer lugar que em si te esconde e encerra nunca o verei sem dor, nunca sem magua, ou seja campo ou bosque ou vale ou serra. Achei de duas rolas nesta fragua os tenros filhos sobre um freixo antigo que tem suas raizes dentro na agua. Saltou a nossa Filis ja comigo com dadivas e rogos que lh’ os desse: Não trabalhes em vão, Filis, lhe digo. Tam corrida se foi que se soubesse onde eles ora estam, tenho por certo que m’ os furtasse logo se podesse; mas não os pode ver senam de perto, que, alem do freixo estar de agua cercado, de uma verde parreira está coberto. Silvia, teus hão de ser, perde o cuidado, eu os vigiarei até que venhas milhor do que vigio este meu gado. E qual fruta haverá que tu não tenhas, que se crie em mimosa e culta planta ou na dura que nace em duras brenhas? Inda que tua crueza seja tanta, descanso me será qualquer trabalho, que tudo vence amor, tudo quebranta. As douradas maçãs no mesmo galho, doces e roxas uvas pela fria colherei para ti cheas de orvalho. Isto todo a seu tempo te daria e outras cousas mais, com que t’espero ha tantos dias ja, de dia em dia, que não abranda amor teu peito fero, bem fero e bem cruel mas bem formoso, pois sabe quanto peno e quanto quero. Mil vezes meu esprito saudoso de mim se parte e deixa o corpo frio, do que deseja mais mais duvidoso. Mil vezes de mil lagrimas um rio banhando vai a face descorada, outras tantas se falo desvario. De leves sombras fica salteada esta alma que lá trazes não sei onde, nos teus formosos olhos pendurada, quando chamo por ti, que me responde a mesma voz na vale onde em vão grito, cuido que outrem te chama e que s’ esconde. Ali com nova força, novo esprito, com ira vou buscando quem nomea teu doce nome no meu peito escrito. Se com suave som brando menea um leve e brando vento a folha leve, se fere a onda crespa a branca area, ouvir-te me parece. Ah gosto breve! Eis este engano passa, eis n’ outro caio: quem enganos de amor estranhar deve? Quando em bosque escuro um claro raio por entre a basta rama resplandece, ali me enlevo todo, ali desmaio: dos teus serenos olhos me parece aquela viva luz que se me nega, em cuja ausencia o sol se m’ escurece. Envolto em laços d’ outro amor m’ entrega, aquele imaginar sempre sobejo ali vista me dá, ali me cega. Que planta posso ver, que pedra vejo, que lirio ou que rosa ou neve ou fogo onde te não figure o meu desejo? Amor anda de mim fazendo jogo; tu, Silvia, muito mais, pois te não movem tantas lagrimas tristes, tanto rogo. Tuas frias entranhas inda provem, porem mais brandamente, as chamas vivas que nestas minhas de contino chovem. Porque foges de mim, porque m’ esquivas? que não ha cousa aqui que não te aguarde, té aguas deste rio fugitivas? Se tu viesses, Silvia, inda esta tarde verias lá no mar nuves rosadas por entre as quais o sol mais brando arde, verias destas humidas moradas sair as brancas ninfas saudosas de mil alegres flores coroadas, e qual de roxos lirios, qual de rosas esmaltaria teu puro e crespo ouro, tam ledas de te ver quanto invejosas. E eu veria os olhos por que moiro, veria esse coroado e alvo rosto, da maior formosura o mor tesouro. Se todo meu prazer, todo meu gosto depende de ti só que vas fugindo, não ves em qual estremo me tens posto? Não ves que vai a magua consumindo a vida em duvidosas esperanças? Ah doudo Alcido! Silvia está-se rindo, e tu de chamar Silvia inda não cansas! FREI AGOSTINHO DA CRUZ [Sidenote: 1540-1619] _142. A Nosso Senhor_ Quando será, Senhor, que desatado deste peso mortal convosco esteja, e vendo esta alma em vos o que deseja veja quanto de vos tem desejado? Que inda que ser não pode coroado quem valerosamente não peleja, basta, por muito mais fraco que seja, quererdes vos por mim ter pelejado. Aqui se fortifica a confiança, aqui se certifica meu desejo, que quem muito deseja muito alcança; e se pena me dá, se me faz pejo o sentimento grave da tardança, desejando acharei o que desejo. _143. Descanso_ Tempo foi que pastava neste prado bem fora de cuidar que poderia tornar a ver-me nele inda algum dia de tantos mil cuidados descuidado: o Senhor que me trouxe a tal estado quando castigos graves merecia, dando-me muitos dias do que pedia, para sempre jamais seja louvado! Estas aguas correntes, estas flores, estes bosques cobertos de verdura, os passarinhos neles escondidos, aqui lhe dem comigo mil louvores! Sem fim o louve toda a criatura: não sintam outra cousa meus sentidos! FERNAM ALVAREZ DO ORIENTE [Sidenote: 1540?-1595?] _144. Amor e Morte_ Obrando amor, mas em meu dano forte, só nele quis mostrar potencia rara, em não querer que a mão do fado avara um dia me outorgasse alegre sorte. Da Parca dura assim temi que o corte com a vida a fe da alma me acabara; mas ah que é semrazão injusta e clara que o que começa amor acaba a morte! E como a pena que me traz cansado tem feito na alma eterna eterno assento, estou num triste mas seguro estado: que se amor não der fim ao meu tormento, nem fortuna remedio a meu cuidado, nem morte mudará meu pensamento. _145. Florimonte_ Armada de aspereza, minha estrela a nova dor me leva e me encaminha, mas se uma gloria vi perder-se asinha foi por quem a perdi gloria perdê-la. Sucede nova dor, nova querela á liberdade que gosado tinha: não sei remedio dar á magua minha, e quem lh’ o pode dar não sabe dela. Que alivio logo em tormento espero se a que m’ o causa na alma não o sente senam se o ve nos olhos com que o vejo? Porem, ah doce amor, eu antes quero passar convosco a vida descontente que contente vivir sem meu desejo. FRANCISCO GALVAM [Sidenote: c. 1560-1635?] _146. A Nosso Senhor_ Ó tu de puro amor, Deus, fonte pura, Ó paternal bondade mais que humana, Ó Deus, luz eterna e soberana, Deus meu, nova e antiga formosura: não pode haver sem ti cousa segura, pois o seguro ser de ti só mana; como está fora de si, como se engana quem fora de ti bem algum procura! Sem ti caminha vago o pensamento, sem ti para mor mal é toda gloria, sem ti coberto estou de escuridade; mas em ti fixa está minha memoria, em ti repousa meu entendimento, em ti se satisfaz minha vontade. ANONIMO [Sidenote: 16th c.] _147. Soneto em que cotejando o estado livre e namorado julga o segundo por milhor._ Ponho-me a contemplar na fantasia quando me vi em mais ditoso estado, se agora que me vejo namorado, se quando deste amor livre vivia: entam destes cuidados só fugia, tendo por riso a vida com cuidados, agora pesaroso do passado tenho por gloria aquilo que temia. Bem vejo que era vida deleitosa aquela que passava sem temores quando os gostos de amor tinha por vento, mas vendo agora Silvia tam formosa julgo as cousas presentes por milhores e as antigas por sombra de tormento. _148. Ao Rio Tejo_ Formoso Tejo meu, quam diferente te vejo e vi, me ves agora e viste: turvo te vejo a ti, tu a mim triste, claro te vi eu ja, tu a mim contente; a ti foi-te trocando a grossa enchente a quem teu largo campo não resiste, a mim trocou-me a vista em que consiste o meu vivir contente ou descontente. Ja que somos no mal participantes, sejamo-lo no bem. Ó quem me dera que fossemos em tudo semelhantes! La virá entam a fresca primavera: tu tornarás a ser quem eras d’ antes, eu não sei se serei quem d’ antes era. FRANCISCO RODRIGUEZ LOBO [Sidenote: c. 1580-1622] _149. Vilancete_ Descalça vai para a fonte Lianor pela verdura, vai formosa e não segura. A talha leva pedrada, pucarinho de feição, saia de cor de limão, beatilha soqueixada. Cantando de madrugada pisa as flores na verdura, vai formosa e não segura. Leva na mão a rodilha feita da sua toalha, com uma sustenta a talha, ergue com outra a fraldilha: mostra os pes por maravilha que a neve deixam escura, vai formosa e não segura. As flores por onde passa, se o pe lhe acerta de pôr, ficam de inveja sem cor e de vergonha com graça: qualquer pegada que faça faz florecer a verdura, vai formosa e não segura. Não-na ver o sol lhe val por não ter novo inimigo, mas ela corre perigo se na fonte se ve tal. Descuidada deste mal se vai ver na fonte pura, vai formosa e não segura. _150. Ja nace o belo dia_ Ja nace o belo dia, principio do verão formoso e brando, que com nova alegria estam denunciando as aves namoradas, dos floridos raminhos penduradas, Ja abre a bela Aurora com nova luz as portas do Oriente e mostra a linda Flora o prado mais contente, vestido de boninas aljofradas de gotas cristalinas. Ja o sol mais formoso está ferindo as aguas prateadas, e Zefiro queixoso ora as mostra encrespadas á vista dos penedos, ora sobre elas move os arvoredos. De reluzente area se mostra mais formosa a rica praia, cuja riba se arrea do alamo e da faia, do freixo e do salgueiro, do ulmo, da aveleira e do loureiro. Ja com rumor profundo não soa o Lis nos montes seus vizinhos, antes no claro fundo mostra os alvos seixinhos e os peixes que nas veas deixam tremendo a sombra nas areas. Ja sem nuvens medonhas se mostra o ceo vestido de outras cores, ja se ouvem as sanfonhas e frautas dos pastores que vão guiando o gado pela fragosa serra e pelo prado. Ja nas largas campinas e nas verdes decidas dos outeiros ao som das sanfoninas cantam os ovelheiros, em quanto os gados pacem as mimosas ervinhas que renacem. Sobre a tenra verdura agora os cabritinhos vão saltando, e sobre a fonte pura passa a noite cantando o rouxinol suave com saudoso acento agudo e grave. Diana mais formosa sem ventos sobre as aguas aparece, e faz que a noite airosa tam clara resplandece á vista das estrelas que se envergonha o sol de inveja delas. Tudo nesta mudança tambem de novo cobra novo estado, qual em sua esperança e qual em seu cuidado acha contentamento, qual milhora na vida o pensamento. _151. Endechas_ Sofrei, coração, vosso sentimento, vingai-vos dos olhos que a culpa tiveram; quanto milhor fora enganar ao tempo que buscar ventura em gostos alheos! Para que são bens que acabam tam presto? Para que é buscâ-los quem sabe perdê-los? Cuidados de longe matam de mui perto, que acorda a lembrança contino o desejo; amor tam constante tam mal satisfeito, fe tam mal pagada ja agora quebremos: seca a esperança cansa o sofrimento, fiz força atégora mas ja não me atrevo. Qualquer sombra van engana o desejo, e tudo são sombras, porque amor é cego. Ah quem nunca vira por não ver tam cedo quantos desenganos vem sobre um receo. Ai triste que canso e não me arrependo nem deixo meu mal com quanto o pragueijo! Gostos, alegrias, glorias, passatempos, se vos não possuo tambem vos engeito: mais quero meu mal pelo bem que quero que a vossos enganos porque vos conheço; quero de meus bens o mal que me veio, deixai-me sentî-lo pois tambem vos deixo. SOROR VIOLANTE DO CEO [Sidenote: 1601-1693] _152. Vilhancico_ Saudade minha, quando vos veria? Ides-me fugindo, deixais-me penando, vos partis triunfando, eu fico sentindo. Partis-me partindo coração e vida; saudade minha, quando vos veria? Quando meu cuidado verei tam contente que logre presente quem choro apartado? Ai que alegre estado eu convosco tinha! Saudade minha, quando vos veria? Quando minhas glorias verei restauradas sem as ter livradas só nestas memorias? Ai quantas vitorias eu convosco tinha! Saudade minha, quando vos veria? Quando o bem que aguardo que vos segue amando verei neste quando que a ser logo tarda? Mas se o ceo vos guarda com tal companhia, saudade minha quando vos veria? D. FRANCISCO MANUEL DE MELO [Sidenote: 1608-1666] _153. Soneto_ Quantas vezes conheço o meu cuidado e contemplo na duvida que o espera, tantas e muitas mais dele quisera antes ser despedido que enganado. Torno a cuidar depois que inda apartado quem me assegura a mi que o estivera, se para sempre amar sempre é uma era, para sempre temer sempre um estado? Ja propos de passar o mundo a esmo pois no tempo, lugar, fe, gosto e morte a fraude é certa e nunca conhecida. Vos que sabeis de mi mais do que eu mesmo ensinai-me a viver com minha sorte, fareis de todo vossas sorte e vida. _154. Responde a um amigo que mandava preguntar a vida que fazia na sua prisão._ Casinha despresivel, mal forrada, treva lá dentro mais que inferno escura, porta só para entrar, logo fechada, cama que é potro, mesa destroncada, pulga que por picar faz matadura, cão só para agourar, rato que fura, candea nem com os dedos atiçada; grilhão que vos asusta eternamente, negro boçal e mais boçal ratinho, que mais vos leva que vos traz da praça; sem amor, sem amigo, sem parente; quem mais se doi de vos diz: Coitadinho! Tal vida levo: santo prol me faça! SOROR MARIA DO CEO [Sidenote: 1658-1753?] _155. Dorotea a Teofilo_ D. Adonde vas, o Filo sem ventura, dize, por este campo descuidado? T. Vou por aí a zombar de teu cuidado quando te vejo nessa prisão dura. D. Ó praza a Deus te piques entre as flores porque saibas quais são os meus amores. Adonde vas, pastor sem mais sentido que o de não ser amante nem amado? T. A ser na liberdade bem ganhado só por não ser nas flores bem perdido. D. Ó praza a Deus que aches entre as rosas flores ferinas, setas amorosas. Adonde vas, me dize, e sabe antes que te murmura aquela fonte pura. T. Vou a não ter mais fe nesta verdura que a que ensinam as rosas inconstantes. D. Ó praza a Deus te digam as boninas os misterios da fe por rosas trinas. Adonde vas, pastor sem lealdade, como quem seu delito não recea? T. Ao som que me faz uma cadea vou a cantar de minha liberdade. D. Ó praza a Deus, pois ouço tal despreso, que nas silvas das rosas fiques preso. Adonde vas sem afeição de vida quando um a vida quer para o que ama? T. Vou por aí donde a sorte me chama, a querer só a vida para a vida. D. Ó praza a Deus te encontre o lobo forte, dando-te á dura vida doce morte. Adonde vas, se estrelas superiores a amar te chamam pelas flores belas? T. Vou só por desmentir essas estrelas a pisar vingativo nessas flores. D. Ó praza a Deus que aches nelas certo não o aspid dormido, amor desperto! DOMINGOS DOS REIS QUITA [Sidenote: 1728-1770] _156. Á destruição dos templos de Lisboa pelo terremoto_ Por castigar, Senhor, nossos insultos, os gloriosos templos destruiste: como a tam grande estrago reduziste dos proprios santos os sagrados vultos? Que é isto, imenso Deus, deixas sem cultos a hostia em que teu puro corpo existe? Mas o que em nossas culpas só consiste a causa de segredos tam ocultos! Para milhor ficarmos advertidos de nossos atrocissimos pecados deixaste teus altares destruidos, pois quisestes, por ver-nos castigados antes vê-los a cinzas reduzidos que por nossas ofesas profanados. ANTONIO DINIZ DA CRUZ E SILVA [Sidenote: 1731-1799] _157. Flores tam lindas_ Em seus cabelos negras violas tem o meu bem: nas mãos pequenas tem azucenas e lirios cem. Flores tam lindas Abril não tem. Em sua boca vermelhos cravos abrir se vem: purpureas rosas tem nas formosas faces tambem. Flores tam lindas Abril não tem. No niveo seo ó que de flores brotando vem! Brancos jasmins, mil mogorins, lirios tambem. Tam lindas flores Abril não tem. Flores tam frescas ó quem colhera! ó ceos, ó quem! Mas mil amores tam frescas flores em guarda tem. Quem as colhera! ó ceos, ó quem! JOÃO XAVIER DE MATTOS [Sidenote: † 1789] _158. Soneto_ Pos-se o sol: como ja na sombra fea do dia pouco a pouco a luz desmaia! E a parda mão da noite, antes que caia, de grossas nuvens todo o ar semea. Apenas ja diviso a minha aldea, ja do cipreste não distingo a faia. Tudo em silencio está: só la da praia se ouvem quebrar as ondas pela area. Com a mão na face a vista ao ceo levanto, e cheo de mortal melancolia nos tristes olhos mal sustento o pranto: e se inda algum alivio ter podia era ver esta noite durar tanto que nunca mais amanhecesse o dia! PEDRO ANTONIO CORRÊA GARÇÃO [Sidenote: 1724-1772] _159. Cantata_ Ja no roxo Oriente branqueando as prenhes velas da troiana frota entre as vagas azues do mar dourado sobre as azas dos ventos se escondiam. A miserrima Dido pelos paços reais vaga ululando: com os turvos olhos inda em vão procura o fugitivo Eneas, só ermas ruas, só desertas praças a recente Cartago lhe apresenta; com medonho fragor na praia nua fremem de noite as solitarias ondas, e nas douradas grimpas das cupolas soberbas piam nocturnas agoureiras aves. Do marmoreo sepulcro atonita imagina que mil vezes ouviu as frias cinzas do defunto Sicheo com debeis vozes suspirando chamar: Elisa! Elisa! D’ Orco aos tremendos numens sacrificios prepara, mas viu esmorecida em torno dos thuricremos altares negra escuma ferver nas ricas taças, e o derramado vinho em pelagos de sangue converter-se. Frenetica delira, palido o rosto lindo, a madeixa sutil desentrançada; ja com tremulo pe entra sem tino no ditoso aposento onde do infido amante ouviu enternecida maguados suspiros, brandas queixas. Ali as crueis Parcas lhe mostraram as iliacas roupas que pendentes do talamo dourado descobriam o lustroso pavez, a teucra espada. Com a convulsa mão subito arranca a lamina fulgente da bainha e sobre o duro ferro penetrante arroja o tenro cristalino peito; e em borbotões de espuma murmurando o quente sangue da ferida salta, de roxas espadanas rociadas tremem da sala as doricas colunas. Tres vezes tenta erguer-se, tres vezes desmaiada sobre o leito o corpo revolvendo, ao ceo levanta os macerados olhos. Depois, atenta na lustrosa malha do profugo dardanio, estas ultimas vozes repetia, e os lastimosos lugubres acentos pelas aureas abobadas voando longo tempo depois gemer se ouviram: Doces despojos tam bem logrados dos olhos meus, em quanto os fados, em quanto Deus o consentiam: da triste Dido a alma aceitai, destes cuidados me libertai! Dido infelice assaz viveu: de alta Cartago o muro ergueu. Agora nua ja de Caronte a sombra sua na barca fea de Flegetonte a negra vea surcando vai! NICOLAU TOLENTINO DE ALMEIDA [Sidenote: 1741-1811] _160. Os toucados altos_ Chaves na mão, melena desgrenhada, batendo o pe na casa, a mãi ordena que o furtado colchão, fofo e de pana, a filha o ponha ali ou a criada. Á filha, moça esbelta e aperaltada, lhe diz com a doce voz que o ar serena: Sumiu-se-lhe um colchão? É forte pena! Olhe não fique a casa arruinada! Tu respondes-me assim? Tu zombas de isto? Tu cuidas que por ter pai embarcado ja a mãi não tem mãos? E dizendo isto arremete-lhe á cara e ao penteado; eis senão quando, caso nunca visto, sai-lhe o colchão de dentro do toucado! _161. Deitando um cavalo á margem_ Vai, misero cavalo lazarento, pastar longas campinas livremente! Não percas tempo em quanto t’ o consente de magros cães faminto ajuntamento. Esta sela, teu unico ornamento, para sinal de minha dor vehemente, de torto prego ficará pendente, despojo inutil do inconstante vento. Morre em paz! Que em havendo algum dinheiro hei de mandar em honra de teu nome abrir em negra pedra este letreiro: Aqui piedoso entulho os ossos come do mais fiel, mais rapido sendeiro, que fora eterno a não morrer de fome. MANUEL MARIA DE BARBOSA DU BOCAGE [Sidenote: 1765-1805] _162. Á lamentavel catastrofe de D. Inés de Castro_ Da triste, bela Inés inda os clamores andas, echo chorosa, repetindo; inda aos piedosos ceos andas pedindo justiça contra os impios matadores; ouvem-se ainda na Fonte dos Amores de quando em quando as naiades carpindo; e o Mondego, no caso reflectindo, rompe irado as barreiras, alaga as flores; inda altos hinos o universo entoa a Pedro, que da morta formosura convosco, amores, ao sepulcro voa. Milagre de beleza e de ternura! Abre, dece, olha, geme, abraça e coroa a malfadada Inés na sepultura. _163. Despedidas ao Tejo_ Não mais, Ó Tejo meu formoso e brando, á margem fertil de gentis verdores, terás d’ alta Ulissea um dos cantores suspiros no aureo metro modulando: rindo não mais verá, não mais brincando por entre as ninfas e por entre as flores o coro divinal de nus amores, dos zefiros azuis o afavel bando. Com a frente ja sem mirto e ja sem louro o arrebata de rojo a mão da sorte ao clima salutar e á margem de ouro: ei-lo em fraguas de horror, sem luz, sem norte; soa de aqui, de ali piado agouro: sois vos, desterro eterno, ermos da morte! _164. Contraste entre a vida campestre e a das cidades_ Nos campos o vilão sem sustos passa, inquieto na corte o nobre mora: o que é ser infeliz aquele ignora, este encontra nas pompas a desgraça; aquele canta e ri, não se embaraça com essas cousas vans que o mundo adora, este, ó cega ambição, mil vezes chora porque não acha bem que o satisfaça; aquele dorme em paz no chão deitado, este no eburneo leito precioso nutre, exaspera velador cuidado, triste, sai do palacio majestuoso: se has de ser cortesão e desgraçado antes ser camponez e venturoso! _165. Á decadencia do imperio portugués na Asia_ Por terra jaz o emporio do Oriente que do rigido Afonso o ferro, o raio ao gram filho ganhou do gram sabaio, envergonhando o deus armipotente; Caiu Goa, terror antigamente do naire vão, do perfido malaio, de barbaras nações! Ah que desmaio apaga o marcio ardor da lusa gente? Ó seculos de herois! Dias de gloria! Varões excelsos que a pesar da morte viveis na tradição, viveis na historia! Albuquerque terrivel, Castro forte, Meneses, e outros mil, vossa memoria vinga as injurias que nos faz a sorte. _166. Contrição_ Meu ser evaporei na lide insana do tropel das paixões que me arrastava: Ah cego, eu cria; ah misero, eu sonhava em mim quasi imortal a essencia humana! De que inumeros sois a mente ufana existencia falaz me não dourava! Mas eis sucumbe natureza escrava ao mal que a vida em sua orgia dana: prazeres, socios meus e meus tiranos, esta alma que sedenta em si não coube, no abismo vos sumiu dos desenganos. Deus! Ó Deus! Quando a morte á luz me roube, ganhe um momento o que perderam anos: saiba morrer o que viver não soube! JOÃO BAPTISTA, VISCONDE DE ALMEIDA GARRETT [Sidenote: 1799-1854] _167. Não es tu_ Era assim: tinha esse olhar, a mesma graça, o mesmo ar; corava da mesma cor aquela visão que eu vi quando eu sonhava de amor, quando em sonhos me perdi. Toda assim: o porte altivo, o semblante pensativo, e uma suave tristeza que por toda ela decia como um veo que lhe envolvia, que lhe adoçava a beleza. Era assim: o seu falar, ingenuo e quasi vulgar, tinha o poder da razão que penetra, não seduz; não era fogo, era luz que mandava ao coração. Nos olhos tinha esse lume, o seo o mesmo perfume, um cheiro a rosas celestes, rosas brancas, puras, finas, viçosas como boninas, singelas sem ser agrestes. Mas não es tu, ai não es: toda a ilusão se desfez. Não es aquela visão que eu vi, não es a mesma visão, que essa tinha coração; tinha, que eu bem lh’ o senti! _168. Os cinco sentidos_ São belas, bem o sei, essas estrelas, mil cores divinais tem essas flores: mas eu não tenho, amor, olhos para elas; em toda a natureza não vejo outra beleza senão a ti, a ti! Divina, ai sim! será a voz que afina saudosa na ramagem densa, umbrosa; será: mas eu do rouxinol que trina não ouço a melodia nem sinto outra harmonia senão a ti, a ti! Respira na aura que entre as flores gira celeste incenso de perfume agreste; sei, não sinto: minha alma não aspira não percebe, não toma senão o doce aroma que vem de ti, de ti! Formosos são os pomos saborosos, é um mimo de nectar o racimo; c cu tenho fome e sede, sequiosos, famintos meus desejos estam, mas é de beijos e só de ti, de ti! Macia deve a relva luzidia do leito ser por certo em que me deito: mas quem ao pe de ti, quem poderia sentir outras caricias, tocar noutras delicias senão em ti, em ti! A ti, ai a ti só os meus sentidos, todos num confundidos, sentem, ouvem, respiram, em ti, por ti deliram, em ti a minha sorte, a minha vida em ti, e quando venha a morte será morrer por ti! _169. O Destino_ Quem disse á estrela o caminho que ela ha de seguir no ceo? A fabricar o seu ninho como é que a ave aprendeu? Quem diz á planta: Florece, e ao mudo verme que tece sua mortalha de seda os fios quem lh’ os enreda? Ensinou alguem á abelha que no prado anda a zumbir se á flor branca ou se á vermelha o seu mel ha de ir pedir? Que eras tu meu ser, querida, teus olhos a minha vida, teu amor todo o meu bem, ai, não m’ o disse ninguem. Como a abelha corre ao prado, como no ceo gira a estrela, como a todo o ente o seu fado por instinto se revela, eu no teu seo divino vim cumprir meu destino; vim, que em ti só sei viver, só por ti posso morrer. _170. Ignoto Deo_ Creio em ti, Deus, a fe viva de minha alma a ti se eleva; es—o que es não sei: deriva meu ser do teu, luz e treva em que indistintas se envolve este espirito agitado, de ti vem, a ti devolve. O nada, a que foi roubado pelo sopro criador, tudo o mais o ha de tragar: só vive de eterno ardor o que está sempre a aspirar ao infinito de onde veio. Beleza es tu, luz es tu, verdade es tu só. Não creio senão em ti. O olho nu do homem não ve na terra mais que a duvida, a incerteza, a forma que engana e erra: essencia, a real beleza, o puro amor, o prazer que não fatiga e não gasta só por ti os pode ver o que inspirado se afasta, ignoto Deus, das ronceiras vulgares turbas, despidos das cousas vans e grosseiras, sua alma, razão, sentidos, a ti se dão, em ti vida e por ti vida tem. Eu consagrado a teu altar me prostro e a combatida existencia aqui ponho, aqui votado fica este livro, confessão sincera da alma que em ti voou e em ti só espera. _171. Cascaes_ Acabava ali a terra nos derradeiros rochedos, a deserta, arida serra por entre os negros penedos só deixa viver mesquinha triste pinheiro maninho. E os ventos despregados sopravam rijos na rama, e os ceos turvios, anuviados, o mar que incessante brama: tudo ali era braveza da selvagem natureza. Aí na quebra do monte, entre uns juncos mal medrados seco o rio, seca a fonte, ervas e matos queimados, aí nessa bruta serra, aí foi um ceo na terra. Ali sós no mundo, sós, santo Deus! como vivemos! Como eramos tudo nos e de nada mais soubemos! Como nos folgava a vida, de tudo o mais esquecida! Que longos beijos sem fim! Que falar dos olhos mudo! Como ela vivia em mim! Como eu tinha nela tudo, minha alma em sua razão, meu sangue em seu coração! Os anjos aqueles dias contaram na eternidade que essas horas fugidias, seculos na intensidade, por milenios marca Deus quando os dá aos que são seus. Ai sim! foi a tragos largos, longos, fundos que a bebi, do prazer a taça: amargos, depois, depois os senti, os travos que ela deixou, mas como eu ninguem gosou. Ninguem, que é preciso amar como eu amei, ser amado como eu fui, dar e tomar do outro ser a quem se ha dado toda a razão, toda a vida que em nos se anula perdida. Ai, ai, que pesados anos tardios depois vieram! Ó que fatais desenganos ramo a ramo a desfizeram, a minha choça na serra, lá onde se acaba a terra. Se o visse—não quero vê-lo, aquele sitio encantado: certo estou não conhecê-lo, tam outro estará mudado, mudado como eu, como ela que a vejo sem conhecê-la. Inda ali acaba a terra, mas ja o ceo não começa, que aquela visão da serra sumiu-se na treva espessa, e deixou nua a tristeza d’ essa agreste natureza. ANTONIO FELICIANO DE CASTILHO [Sidenote: 1800-1875] _172. A Fonte dos Amores_ Fonte mais pura que o lustroso vidro, mais que o vivo cristal que as rochas veste, ó de inocentes miseros amores outr’ ora testemunha, Com que verso que iguale o que mereces cantarei dignamente as aguas tuas e a relva que te borda a fresca terra e as flores que a matizam? Em que verso milhor folgas que entoe digno louvor ás arvores anosas que te cercam beneficas, lançando amiga sombra aos vates? Se outras cordas minha lira ornasse de Maia o filho, o aligero Mercurio, se novos sons na minha voz creassem as ondas de Aganippe, entam celebraria os nobres seixos onde o sangue de Inés o tempo adora, onde o sangue de Inés inda hoje arranca o pranto a amor e ás ninfas. Os zefiros e as auras neste sitio, sem que os ais da infeliz jamais esqueçam, tristes movendo a tremula folhagem saudade doce avivam. As aguas tuas e as visinhas letras, sobre as quais cada dia amor suspira, o sangue inda recente, os velhos troncos, tudo te faz formosa. Corre, ó fonte das lagrimas, ah sempre aos ternos corações de amantes tristes corras grata e suave e tenhas d’ eles os cultos que te sagro! ALEXANDRE HERCULANO E ARAUJO [Sidenote: 1810-1877] _173. A Cruz Mutilada_ Amo-te, ó cruz, no vertice firmada de esplendidas igrejas; amo-te quando á noite, sobre o campo, junto ao cipreste alvejas; amo-te sobre o altar, onde entre incensos as preces te rodeam; amo-te quando em prestito festivo as multidões te hasteam; amo-te erguido no cruzeiro antigo, no adro do presbiterio; quando o morto, impressa no ataude, guias ao cemiterio; amo-te, ó cruz, até quando no vale negrejas triste e só, nuncia do crime a que deveu a terra do assassinado o pó; porem quando mais te amo, ó cruz do meu Senhor, é se te encontro á tarde antes de o sol se pôr, na clareira da serra que o arvoredo assombra, quando á luz que fenece se estira a tua sombra, e o dia ultimos raios com o luar mistura, e o seu hino da tarde o pinheiral murmura. E eu te encontrei num alcantil agreste meo quebrada, ó cruz. Sósinha estavas, ao pôr do sol e ao elevar-se a lua detras do calvo serro. A soledade não te póde valer contra a mão impia que te feriu sem dó. As linhas puras de teu perfil, falhadas, tortuosas, ó mutilada cruz, falam de um crime, sacrilegio brutal e ao impio inutil! A tua sombra estampa-se no solo como a sombra de antigo monumento que o tempo quasi derrocou truncado. No pedestal musgoso, em que te ergueram nossos avós, eu me assentei. Ao longe do presbiterio rustico mandava o sino os simples sons pelas quebradas da cordilheira, anunciando o instante da _Ave Maria_, da oração singela mas solene, mas santa, em que a voz do homem se mistura nos canticos saudosos que a natureza envia ao ceo no extremo raio do sol, passando fugitivo na tangente deste orbe, ao qual trouxeste liberdade e progresso e que te paga com a injuria e o desprezo e que te inveja até na solidão o esquecimento! Foi da ciencia incredula secterio acaso, ó cruz da serra, o que na face afrontas te gravou com mão profana? Não! Foi o homem do povo, a quem consolo na miseria e na dor constante has sido por bem dezoito seculos: foi esse por cujo amor surgias qual remorso nos sonhos do abastado ou do tirano, bradando esmola a um, piedade ao outro. Ó cruz, se desde Golgota não foras simbolo eterno de uma crença eterna, se a nossa fe em ti fosse mentida, dos opressos de outrora os livres netos por sua ingratidão dignos de oprobrio, se não te amassem, ainda assim seriam; mas es nuncia do ceo: e eles te insultam, esquecidos das lagrimas perenes por trinta gerações, que guarda a campa, vertidas aos teus pes nos dias torvos do seu viver de escravidão! Deslumbram-se de que, se a paz domestica, a pureza do leito conjugal bruta violencia não vai contaminar, se a filha virgem do humilde camponés não é ludibrio do opulento, do nobre, ó cruz, t’ o devem; que por ti o cultor de ferteis campos colhe tranquilo da fatiga o premio, sem que a voz de um senhor, qual d’antes dura, lhe diga: É meu, e es meu. A mim deleites, liberdade, abundancia; a ti, escravo, o trabalho, a miseria, unido á terra que o suor dessa fronte fertilisa, em quanto, em dia de furor ou tedio, não me apraz com teus restos fecundâ-la. Quando calada a humanidade ouvia este atroz blasfemar, tu te elevaste lá do Oriente, ó cruz, envolta em gloria, e bradaste tremenda ao forte, ao rico: Mentira! E o servo alevantou os olhos, onde a esperança scintilava, a medo, e viu as faces do senhor retintas em palidez mortal e errar-lhe a vista trepida, vaga: a cruz no ceo do Oriente da liberdade anunciava a vinda. Cansado, o ancião guerreiro, que a existencia desgastou no volver de cem combates, ao ver que enfim o seu pais querido ja não ousam calcar os pes de estranhos, vem assentar-se á luz meiga da tarde, na tarde do viver, junto do teixo da montanha natal. No fronte calvo que o sol tostou e que enrugaram anos, ha um como fulgor, sereno e santo. Da aldea semi-deus, devem-lhe todos o teito, a liberdade, e a honra e vida. Ao perpassar do veterano os velhos a mão que os protegeu apertam gratos; com amorosa timidez os moços saudam-no qual pai. Nas largas noites de gelada estação sobre a lareira nunca lhe falta o cepo incendiado; sobre a mesa frugal nunca no estio refrigerante pomo: assim do velho pelejador os derradeiros dias derivam para o tumulo suaves, rodeados de afecto, e quando á terra a mão do tempo gastador o guia, sobre a lousa a saudade ainda lhe esparze flores, lagrimas, bençãos que consolem do defensor do fraco as cinzas frias. Pobre cruz! Pelejaste mil combates, os gigantes combates dos tiranos, e venceste. No solo libertado que pediste? Um retiro no deserto, um pincaro granitico, açoutado pelas asas do vento, e enegrecido por chuvas e por sois. Para ameigar-te este ar humido e gelido a segure não foi ferir do bosque o rei; do estio no ardor canicular nunca disseste: Dai-me sequer do bravo medronheiro o desprezado fruto; o teu vestido era o musgo que tece a mão do inverno e Deus creou para trajar as rochas. Filha do ceo, o ceo era teu teito, teu escabelo o dorso da montanha. Tempo houve em que esses braços te adornava coroa viçosa de gentis boninas e o pedestal te rodeavam preces. Ficaste em breve só e a voz humana fez pouco a pouco junto a ti silencio. Que te importa? As arvores da encosta curvavam-se a saudar-te, e revoando as aves vinham circundar-te de hinos. Afagava-te o raio derradeiro frouxo do sol ao mergulhar nos mares, e esperavas o tumulo. O teu tumulo devera ser o seo destas serras quando em genesis novo á voz do Eterno do orbe ao nucleo fervente que as gerara elas nas fauces dos volcões decessem. Entam para essa campa flores, bençãos, ou de saudade lagrimas vertidas, qual do velho soldado a lousa pede não pediras á ingrata raça humana ao pe de ti no seu sudario envolta. Este longo esperar do dia extremo no esquecimento do ermo abandonado foi duro de sofrer aos teus remidos, ó redentora cruz! Eras acaso como um remorso e acusação perene no teu rochedo alpestre onde te viam pousar triste e só? Acaso á noite, quando a procela no pinhal rugia, criam ouvir-te a voz acusadora sobrelevar a voz da tempestade? Que lhes dizias tu? De Deus falavas e do seu Cristo, do divino mártir, que a ti, suplicio e afronta, a ti maldita ergueu, purificou, clamando ao servo no seu trance final: Ergue-te, escravo! Es livre, como é pura a cruz da infamia: ela vil e tu vil, santo, sublime sereis ante meu Pai: ergue-te, escravo! Abraça tua irman, segue-a sem susto no caminho dos seculos; da terra pertence-lhe o porvir, e o seu triunfo trará de tua liberdade o dia. Eis porque teus irmãos te arrojam pedras ao perpassar, Ó cruz! Pensam ouvir-te nos rumores da noite a antiga historia, recontando do Golgota, lembrando-lhes que só ao Cristo a liberdade devem e que impio o povo ser é ser infame. Mutilado por ele, a pouco e pouco, tu em fragmentos tombarás do cerro, simbolo sacrosanto: hão de os humanos aos pes pisar-te, e esquecerás no mundo. Da gratidão a divida não paga ficará, ó tremenda acusadora, sem que as faces lhes tinja a cor do pejo, sem que o remorso os corações lhes rasgue. Do Cristo o nome passará na terra. Não! Quando em pó desfeita a cruz divina deixar de ser perene testemunha da avita crença, os montes, a espessura, o mar, a lua, o murmurar da fonte, da natureza as vagas harmonias da cruz em nome falarão do Verbo. Dela no pedestal entam deserto do deserto no seo, ainda o poeta virá talvez ao pôr do sol sentar-se, e a voz da selva lhe dirá que é santo este rochedo nu e um hino pio a solidão lhe ensinará e a noite. Do cantico futuro uma toada não sintes vir, ó cruz, de alem dos tempos, da brisa do crepusculo nas asas? É o porvir que te proclama eterna, é a voz do poeta a saudar-te. Montanha do Oriente, que sobre as nuvens elevando o cume, divisas logo o sol, surgindo a aurora, e que lá no Occidente ultima ves seu radioso lume, em ti minha alma a eterna cruz adora. Rochedo que descansas no promontorio nu e solitario, como atalaia que o Oceano explora, alheo ás mil mudanças que o mundo agitam turbulento e vario, em ti minha alma a eterna cruz adora. Sobros, robles frondentes, cuja sombra procura o viandante fugindo ao sol a prumo que o devora, nesses dias ardentes em que o Leão nos ceos passa radiante, em ti minha alma a eterna cruz adora. Ó mato variado, de rosmaninho e murta entretecido, de cujas tenues flores se evapora aroma delicado, quando es por leve aragem sacudido, em ti minha alma a eterna cruz adora. Ó mar que vais quebrando rolo apos rolo pela praia fria, e fremes som de paz consoladora, dormente murmurando na caverna maritima sombria, em ti minha alma a eterna cruz adora. Ó lua silenciosa, que em perpetuo volver seguindo a terra, esparzes tua luz ameigadora pela serra formosa e pelos lagos que em seu seo encerra, em ti minha alma a eterna cruz adora. Surges, simbolo eterno no ceo, na terra, no mar, do forte no expirar, e do viver no alvor! _174. A Tempestade_ Sibila o vento, os torreões de nuvens pesam nos densos ares; ruge ao largo a procela e encurva as ondas pola extensão dos mares: a imensa vaga ao longe vem correndo em seu terror envolta, e de entre as sombras rapidas centelhas a tempestade solta. Do sol no ocaso um raio derradeiro que, apenas fulge, morre, escapa á nuvem que apressada e espessa para apagâ-la corre. Tal nos afaga em sonhos a esperança ao despertar do dia, mas no acordar lá vem a conciencia dizer que ela mentia. As ondas negro-azues se conglobaram, serras tornadas são, contra as quais outras serras que se arqueam bater, partir-se vão. Ó tempestade! eu te saudo, ó nume, da natureza açoite! Tu guias os vulcões, do mar princesa, e é tu vestido a noite. Quando pelos pinhais entre o granizo, ao susurrar das ramas, vibrando sustos pavorosa ruges e assolação derramas, quem porfiar contigo entam ousara de gloria e poderio, tu que fazes gemer pendido o cedro, turbar-se o claro rio? Quem me dera ser tu por balouçar-me das nuvens nos castelos e ver dos ferros meus enfim quebrados os rebatidos elos! Eu rodeara entam o globo inteiro, eu sublevara as aguas, eu dos vulcões com raios acendera amortecidas fraguas; do robusto carvalho e sobro antigo acurvaria as frontes; com furacões as areais da Libia converteria em montes. Pelo fulgor da lua, lá no Norte, no polo me assentara e vira prolongar-se o gelo eterno que o tempo amontoara. Ali eu solitario, eu rei da morte, erguera meu clamor, e dissera: Sou livre e tenho imperio, aqui sou eu senhor! Quem se podera erguer como estas vagas em turbilhões incertos, e correr e correr, troando ao longe nos liquidos desertos! Mas entre membros de lodoso barro a mente presa está, ergue-se em vão aos ceos, precipitada rapida em baixo dá. Ó morte, amiga morte! É sobre as vagas, entre escarceos erguidos, que eu te invoco, pedindo-te feneçam meus dias aborridos: quebra duras prisões que a natureza lançou a esta alma ardente, que ela possa voar por entre os orbes aos pes do Omnipotente! Sobre a nao que me estreita a prenhe nuvem deça e estourando me esmague, e a grossa proa dos tufões ludibrio solta sem rumo vague! Porem não! Dormir deixa os que me cercam o sono do existir; deixa-os, vãos sonhadores de esperanças nas trevas do porvir. Doce mãi do repouso, extremo abrigo de um coração opresso, que ao ligeiro prazer, á dor cansada negas no seo acesso, não despertes, ó não, os que abominam teu amoroso aspeito, febricitantes que se abraçam loucos com seu dorido leito! Tu que ao misero ris com rir tam meigo, caluniada morte, tu que entre os braços teus lhe dás asilo contra o furor da sorte; tu que esperas ás portas dos senhores, do servo ao limiar, e eterna corres, peregrina, a terra e as solidões do mar, deixa, deixa sonhar ventura os homens: ja filhos teus naceram; um dia acordarão d’ esses delirios que tam gratos lhes eram. E eu que velo na vida e ja não sonho nem gloria nem ventura, eu que esgotei tam cedo até as fezes o calix da amargura; eu vagabundo e pobre e aos pes calcado de quanto ha vil no mundo, santas inspirações morrer sentindo do coração no fundo, sem achar no desterro uma harmonia de alma que a minha entenda, porque seguir, curvado ante a desgraça, esta espinhosa senda? Torvo o oceano vai: qual dobre soa fragor da tempestade, psalmo de mortos que retumba ao longe grito da eternidade! Pensamento infernal! Fugir cobarde ante o destino iroso? Lançar-me envolto em maldições celestes no abisso tormentoso? Nunca! Deus pos-me aqui para apurar-me nas lagrimas da terra: guardarei minha estancia atribulada com meu desejo em guerra. O fiel guardador terá seu premio, o seu repouso enfim, e atalaiar o sol de um dia extremo virá outro apos mim. Herdarei o morrer: como é suave bençam de pai querido, será o despertar, ver meu cadaver, ver o grilhão partido. Um consolo entretanto resta ainda ao pobre velador: Deus lhe deixou nas trevas da existencia doce amizade e amor. Tudo o mais é sepulcro branqueado por embusteira mão. Tudo o mais vãos prazeres que só trazem remorso ao coração. Passarei minha noite a luz tam meiga até o amanhecer, até que suba á patria do repouso onde não ha morrer. ANTONIO AUGUSTO SOARES DE PASSOS [Sidenote: 1826-1870] _175. O Firmamento_ Gloria a Deus! Eis aberto o livro imenso, o livro do infinito, onde em mil letras de fulgor intenso seu nome adoro escrito. Eis do seu tabernaculo corrida uma parte do veo misterioso: desprende as asas, remontando á vida, alma que ancias pelo eterno goso! Estrelas que brilhais nessas moradas, quais são vossos destinos? Vos sois, vos sois as lampadas sagradas de seus umbrais divinos; pululando do seo omnipotente e sumidas por fim na eternidade, sois as faiscas do seu carro ardente ao rolar através da imensidade; e cada qual de vos um astro encerra, um sol que apenas vejo, monarca de outros mundos como a terra que formam seu cortejo. Ninguem pode contar-vos: quem podera esses mundos contar a que dais vida, escuros para nos, qual nossa esfera vos é nas trevas da amplidão sumida. Mas vos perto brilhais, no fundo acesas do trono soberano: quem vos ha de seguir nas profundesas d’ esse infinito oceano? E quem ha de contar-vos nessas plagas que os ceos ostentam de brilhante alvura, lá onde sua mão sostem as vagas dos sois que um dia romperão na altura. E tudo outrora na mudez jazia, nos veos do frio nada; reinava a noite escura, a luz do dia era em Deus concentrada. Ele falou! E as sombras num momento se dissiparam na amplidão distante; Ele falou! E o vasto firmamento seu veo de mundos desfraldou ovante. E tudo despertou, e tudo gira imenso em seus fulgores; e cada mundo é sonorosa lira cantando os seus louvores. Cantai, ó mundos que o seu braço impele, harpas da creação, fachos do dia, cantai louvor universal Áquele que vos sustenta e nos espaços guia! Terra, globo que geras nas entranhas meu ser, o ser humano, que es tu com teus vulcões, tuas montanhas e com teu vasto oceano? Tu es um grão de area arrebatado por esse imenso turbilhão dos mundos em volta do seu trono levantado do universo nos seos mais profundos. E tu, homem, que es tu, ente mesquinho que soberbo te elevas, buscando sem cessar abrir caminho por tuas densas trevas? Que es tu com teus imperios e colossos? Um atomo sutil, um frouxo alento: tu vives um instante, e de teus ossos só restam cinzas que sacode o vento. Mas ah, tu pensas, e o girar dos orbes á razão encadeas: tu pensas, e inspirado em Deus te absorves na chama das ideas. Alegra-te, imortal, que esse alto lume não morre em trevas de um jazigo escasso: Gloria a Deus que num atomo resume o pensamento que transcende o espaço! Caminha, ó rei da terra; se inda es pobre, conquista aureo destino, e de seculo em seculo mais nobre eleva a Deus teu hino! E tu, ó terra, nos floridos mantos abriga os filhos que em teu seo geras e teu canto de amor reune aos cantos que a Deus se elevam de milhões de esferas. Dizem que ja sem forças, moribunda, tu vergas decadente Ó não! De tanto sol que te circunda teu sol inda é fulgente: tu es jovem ainda, a cada passo tu assistes de um mundo ás agonias e rolas entretanto nesse espaço coberta de perfumes e harmonias. Mas ai, tu findarás! Alem scintila hoje um astro brilhante: amanhã ei-lo treme, ei-lo vacila e fenece arquejante. Quem foi? Quem o apagou? Foi seu alento que extinguiu essa luz ja fatigada, foram seculos mil, foi um momento que a eternidade fez volver ao nada. Um dia, quem o sabe? Um dia, ao peso dos anos e ruinas, tu cairás nesse vulcão aceso que teu sol denominas; e teus irmãos tambem, esses planetas que a mesma vida, a mesma luz inflama, atraidos enfim, quais borboletas, cairão como tu na mesma chama. Entam, ó sol, entam nesse aureo trono que farás tu ainda, monarca solitario e em abandono, com tua gloria finda? Tu findarás tambem, a fria morte alcançará teu carro chamejante: ela te segue e profetisa a sorte nessas manchas que toldam teu semblante. Que são elas? Talvez os restos frios de algum antigo mundo que inda referve em borbotões sombrios no teu seo profundo; talvez; e envolta pouco a pouco a frente nas cinzas sepulcrais de cada filho, debaixo deles todos de repente apagarás teu vacilante brilho. E as sombras pousarão no vasto imperio que teu facho alumia; mas que vale de menos um psalterio dos orbes na harmonia? Outro sol como tu, outras esferas virão no espaço descantar seu hino, renovando nos sitios onde imperas do sol dos sois o resplendor divino. Gloria a seu nome! Um dia meditando outro ceo mais perfeito, o ceo de agora a seu altivo mando talvez caia desfeito. Entam mundos, estrelas, sois brilhantes, qual bando de aguias na amplidão disperso, chocando-se em destroços fumegantes, desabará no fundo do universo. Entam a vida, refluindo ao seo do foco soberano, parará, concentrando-se no meo d’ esse infinito oceano; e acabando enfim quanto fulgura, apenas restarão na imensidade o silencio, aguardando a voz futura, o trono de Jehova e a eternidade! JOÃO DE DEUS RAMOS NOGUEIRA [Sidenote: 1830-1896] _176. A Vida_ Foi-se-me pouco a pouco amortecendo a luz que nesta vida me guiava, olhos fitos na qual até contava ir aos degraos do tumulo decendo. Em se ela anuviando, em a não vendo, ja se me a luz de tudo anuviava: despontava ela apenas, despontava logo em minha alma a luz que ia perdendo. Alma gemea da minha e ingenua e pura como os anjos do ceo, se o não sonharam, quis mostrar-me que o bem bem pouco dura. Não sei se me voou, se me a levaram, nem saiba eu nunca a minha desventura contar aos que inda em vida não choraram. Ah, quando no seu colo reclinado, colo mais puro e candido que arminho, como abelha na flor do rosmaninho, osculava seu labio perfumado; quando á luz dos seus olhos, que era vê-los e enfeitiçar-se a alma em graça tanta, lia na sua boca a biblia santa escrita em letra cor dos seus cabelos; quando a sua mãosinha, pondo um dedo em seus labios de rosa pouco aberta, como timida pomba sempre alerta, me impunha ora silencio, ora segredo; quando como a alveola, delicada e linda como a flor que haja mais linda, passava como o cisne ou como ainda, antes do sol raiar, nuvem dourada; quando em balsamo de alma piedosa ungia as mãos da suplice indigencia, como a nuvem nas mãos da Providencia uma lagrima estila em flor sequiosa; quando a cruz do colar do seu pescoço estendendo-me os braços, como estende o simbolo de amor que as almas prende me dizia—o que ás mais dizer não ouço; quando, se negra nuvem me espalhava por sobre o coração algum desgosto, conchegando-me ao seu candido rosto no perfume de um riso a dissipava; quando o ouro da trança ao vento dando e a neve do seu colo e seu vestido, pomba que do seu par se ia perdido, ja de longe lhe ouvia o peito arfando; quando o anel da boca luzidia, vermelha como a rosa chea de agua, em beijos á saudade abrindo a magua, mil rosas pela face me esparzia; tinha o ceo da minha alma as sete cores, valia-me este mundo um paraiso, distilava-me a alma um doce riso, debaixo dos meus pes naciam flores! Deus era inda meu pai; e em quanto pude li o seu nome em tudo quanto existe, no campo em flor, na praia arida e triste, no ceo, no mar, na terra e na virtude. Virtude! Que é mais que um nome essa voz que em ar se esvai se um riso que ao labio assome numa lagrima vos cai! Que es, virtude, se de luto nos vestes o coração? Es a blasfemia de Bruto, não es mais que um nome vão. Abre a flor á luz que a enleva seu calix cheo de amor, e o sol nace, passa e leva consigo perfume e flor. Que é d’ esses cabelos de ouro do mais subido quilate, d’ esses labios escarlate, meu tesouro! Que é d’ esse halito que ainda o coração me perfuma; que é do teu colo de espuma, pomba linda! Que é de uma flor da guirnalda de teus dourados cabelos; d’ esses olhos: quero vê-los, esmeralda! Que é d’ essa franja comprida d’ aquele chaile mais leve do que a nuvem cor de neve, Margarida! Que é d’ essa alma que me deste, de um sorriso, um só que fosse, da tua boca tam doce, flor celeste! Tua cabeça, que é d’ ela, a tua cabeça de ouro, minha pomba, meu tesouro, minha estrela! De dia a estrela da alva empalidece; e a luz do dia eterno te ha ferido! Em teu languido olhar adormecido nunca me um dia em rida amanhecesse! Foste a concha da praia: a flor parece mais ditosa que tu. Quem te ha partido, meu calix de cristal onde hei bebido os nectares do ceo, se um ceo houvesse! Fonte pura das lagrimas que choro, quem tam menina e moça desmanchado te ha pelas nuvens os cabelos de ouro? Some-te, vela de baixel quebrado, some-te, voa, apaga-te, meteoro! É só mais neste mundo um desgraçado. E as desgraças podia prevê-las quem a terra sustenta no ar, quem sustenta no ar as estrelas, quem levanta ás estrelas o mar. Deus podia prever a desgraça, Deus podia prever e não quis! E não quis, não; se a nuvem que passa tambem pode chamar-se infeliz. A vida é o dia de hoje, a vida é ai que mal soa, a vida é sombra que foge, a vida é nuvem que voa; a vida é sonho tam leve que se desfaz como a neve e como o fumo se esvai: a vida dura um momento, mais leve que o pensamento, a vida leva-a o vento, a vida é folha que cai! A vida é flor na corrente, a vida é sopro suave, a vida é estrela cadente, voa mais leve que a ave; nuvem que o vento nos ares, onda que o vento nos mares uma apos outra lançou: a vida, pena caida da asa de ave ferida, de vale em vale impelida, a vida o vento a levou! Como em sonhos o anjo que me afaga leva nas tranças os lirios que lhe pus, e a luz quando se apaga leva aos olhos a luz! Levou, sim, como a folha que se desprende de uma flor delicada o vento sul, e a estrela que se estende nessa abobada azul. Como os avidos olhos de um amante levam consigo a luz de um doce olhar, e o vento do levante leva a onda do mar; como o tenro filhinho quando expira leva o beijo dos labios maternais, e á alma que suspira o vento leva os ais; ou como leva ao colo a mãi seu filho e as asas leva a pomba que voou, e o sol leva o seu brilho, o vento m’ a levou! E Deus, tu es piedoso Senhor! Es Deus e Pai! E ao filho desditoso não ouves pois um ai! Estrelas deste aos ares, dás perolas aos mares, ao campo deste a flor, frescura dás ás fontes, o lirio dás aos montes, e tiras-m’ a, Senhor! Ah, quando numa vista o mundo abranjo, estendo os braços e palpando o mundo o ceo, a terra e o mar vejo aos meus pes; buscando em vão a imagem do meu anjo, soletro á frouxa luz de um moribundo em tudo só: talvez! Talvez: é hoje a biblia, o livro aberto que eu só ponho ante mim nas rochas quando vou pelo mundo ver se a posso ver; e onde, como a palmeira do deserto, apenas vejo aos pes inquieta ondeando a sombra do meu ser! Meu ser voou na asa da aguia negra, que levando-a só não levou consigo de esta alma aquele amor! E quando a luz do sol o mundo alegra, crisalida nocturna a sós comigo abraço a minha dor. Dor inutil! Se a flor que ao ceo envia seus balsamos se esfolha, e tu no espaço achas depois seus atomos sutis, inda has de ouvir a voz que ouviste um dia, como a sua Leonor inda ouve o Tasso, Dante a sua Beatriz. Nunca! responde a folha que o outono, da haste que a sustinha a mão abrindo, ao vento confiou; Nunca! responde a campa onde do sono e quem talvez sonhava um sonho lindo um dia despertou. Nunca! responde o ai que o labio vibra, Nunca! responde a rosa que na face um dia emurcheceu; e a onda que um momento se equilibra em quanto diz ás mais: deixai que eu passe, e passou, e morreu! _177. Na campa de Anthero de Quental_ Aqui jaz pó, eu não; eu sou quem fui: raio animado de uma luz celeste, á qual a morte as almas restitui, restituindo á terra o pó que as veste. THOMAZ RIBEIRO [Sidenote: 1831-1901] _178. A Portugal_ Meu Portugal, meu berço de inocente, lisa estrada que andei debil infante, variado jardim do adolecente: meu laranjal em flor sempre odorante, minha tarde de amor, meu dia ardente, minha noite de estrelas rutilante, meu vergado pomar de um rico outono, sê meu braço final no ultimo sono! Costumei-me a saber os teus segredos desde que soube amar, e amei-os tanto! Sonhava ás noites de teus dias ledos afogado de enlevo, em riso e em pranto. Quis dar-te hinos de amor, debeis os dedos não sabiam soltar da lira o canto, mas amar-te do esplendor do imenso brilho: eu tinha um coração e era teu filho! Jardim da Europa á beira-mar plantado de louros e de acacias olorosas, de fontes e de rios serpeado, rasgado por torrentes alterosas; onde num cerro erguido e requeimado se casam em festões jasmins e rosas: balsa virente de eternal magia onde as aves gorgeiam noite e dia. O que te desdenhar mente sem brio, ou nunca viu teus prados e teus montes, ou nunca ao pôr do sol de ameno estio viu franjas de ouro e rosa os horisontes, ondas de prata e azul em cada rio, as perolas e rubis de teus fontes, nem de teus anjos, tenro paraiso, sentiu o magnetismo num sorriso. Patria, filha do sol das primaveras, rica dona de messes e pomares, recorda ao mundo ingrato as priscas eras em que lhe ensinaste a erguer altares! Mostra-lhe os esqueletos das galeras que foram descobrir mundos e mares: se alguem despresar teu manto pobre, ri-te do fatuo que se julgar nobre! Porque te miras triste sobre as aguas, pobre—de aquem e de alem mar senhora, e te consomes nas candentes fraguas das saudades crueis que tens de outrora? Por tantos louros que te deram? Maguas? Foste mal paga e mal julgada? Embora! Has de cingir o teu diadema augusto: são teus filhos leais e Deus é justo! Tres testemunhas tens que ao mundo inteiro grandes hão de levar-te a ingente gloria: Camões, o sol, o oceano; que o primeiro ergueu-te em alto canto a nobre historia. Com prantos e com sangue, audaz guerreiro, o seu livro escreveu de alta memoria: lede os cantos divinos do poeta entoados em harpa de profeta. O mar, na eterna lide porfiosa, cansado de correr largos desvios, vem apagar a sede angustiosa no saboroso nectar dos teus rios; e quando em outra idade mais ditosa tu mandaste alongar teus senhorios, conhecendo o roçar das tuas sondas cavou as penhas e aplanou as ondas. Bramir ouviste o genio das tormentas, algoz de tanto nauta aventureiro, vestido de neblinas pardacentas, assoprando golfadas de aguaceiro; mas quando viu nas quilhas tam atentas içado teu pendão tam altaneiro, acendendo o Santelmo resplandecente iluminou-te as portas do Oriente. Fiel, sempre fiel á tua gloria, conduziu-te o evangelho a longas terras; acompanhou-te os cantos de vitoria, saudou-te os brios em longinquas guerras: rasguem embora, ó patria, a tua historia, em quanto o mar bramir, quebrando serras, ou brincar na area em bonança, ha de falar de ti, patria, descansa. Qual no deserto o lasso viajante vai no oasis sentar-se ao fim do dia, achando, atenuado e arquejante, verdor, fontes, aromas e harmonias, e naquela atmosfera inebriante se alimenta, se farta, se extasia, tal es do sol oasis reservado, jardim da Europa á beira-mar plantado! Aqui apura os raios da luz pura nos bosques, nos rosais e nas campinas, de um iris coroa a nuvem mais esquiva nem tem coroa real pedras mais finas; faz prisma cada fonte que deriva por encosta suave entre boninas, dá luz suave á relva que verdeja; e o sol de Portugal o mundo inveja. Mas não é de hoje só que o passageiro que te ve ledo banhar em cada fonte, ou entre a branda relva do valeiro ou sobre as neves do jaspeado monte; ja não é de hoje só que o mundo inteiro fala do brilho teu nesto horisonte: ja Celtiberos, Mouros e Romanos choraram pelo sol dos Lusitanos. Lua do meu pais, não me esqueceste, que eu sempre soube amar tua lindeza, bem sei que é este o solio que escolheste, bem sei que tens aqui a maior pureza; mas tanto os meus segredos entendeste, era tam minha só tua tristeza, que se não te invoquei, saudosa lua, foi pelos zelos da terra, minha e tua! Por ti canto meu berço de inocente, lisa estrada que andei debil infante, meu viçoso jardim de adolecente, meu laranjal em flor sempre odorante; minha tarde de amor, meu dia ardente, minha noite de estrelas rutilante: tu dá-me, ao cerrar noite o meu inverno, um leito funeral ao sono eterno! JULIO DINIZ [Sidenote: 1839-1871] _179. Meteoro_ Não a viram passar? Era no outono, quando languece a flor, quando na selva se cala o rouxinol e ao abandono jazem as folhas na crestada relva. Não a viram passar? As altas neves revestiam das serras as cumiadas e cm vez das brisas perpassando leves assopravam violentas as rajadas. No meo da tristeza destas scenas ela só, muda e palida, sorria, o seo a anuviar-se-lhe de penas, o rosto a iluminar-se de alegria. Não a viram? Passou. A natureza é outra vez de galas revestida: mas minha alma é coberta de tristeza como naquele instante da partida. ANTHERO DE QUENTAL [Sidenote: 1842-1891] _180. Nocturno_ Espirito que passas quando o vento adormece no mar e surge a lua, filho esquivo da noite que flutua, tu só entendes bem o meu tormento. Como um canto longinquo, triste e lento, que voga e sutilmente se insinua, sobre o meu coração que tumultua tu vestes pouco a pouco o esquecimento. A ti confio o sonho que me leva um instinto de luz, rompendo a treva, buscando entre visões o eterno bem. E tu entendes o meu mal sem nome, a febre de ideal que me consome, tu só, genio da noite, e mais ninguem. _181. Sollemnia verba_ Disse ao meu coração: Olha por quantos caminhos vãos andamos! Considera agora, de esta altura fria e austera, os ermos que regaram nossos prantos: pó e cinzas onde houve flor e encantos, e noite onde foi luz de primavera! Olha a teus pes o mundo e desespera, semeador de sombras e quebrantos! Porem o coração, feito valente na escola da tortura repetida, e no uso do penar tomado crente, respondeu: Desta altura vejo o amor! Viver não foi em vão se é isto a vida, nem foi de mais o desengano e a dor. _182. O Palacio da Ventura_ Sonho que sou um cavaleiro andante, por desertos, por sois, por noite escura, paladino do amor, busco anhelante o palacio encantado da Ventura. Mas ja desmaio, exhausto e vacilante, quebrada a espada ja, rota a armadura; e eis que subito o avisto, fulgurante na sua pompa e aerea formosura! Com grandes golpes bato á porta e brado: Eu sou o vagamundo, o desherdado, abri-vos, portas de ouro, ante meus ais! Abrem-se as portas de ouro com fragor, mas dentro encontro só, cheo de dor, silencio e escuridão, e nada mais! _183. Acordando_ Em sonho ás vezes, se o sonho quebranta este meu vão sofrer, esta agonia, como sobe cantando a cotovia, para o ceo a minha alma sobe e canta. Canta a luz, a alvorada, a estrela santa que ao mundo traz piedosa mais um dia; canta o enlevo das cousas, a alegria que as penetra de amor e as alevanta. Mas de repente um vento humido e frio sopra sobre o meu sonho: um calafrio me acorda. A noite é negra e muda, a dor lá vela como d’ antes ao meu lado: os meus cantos de luz, anjo adorado, são sonho só e sonho o meu amor! _184. Transcendentalismo_ Ja sossega depois de tanta luta, ja me descansa em paz o coração; caí na conta enfim de quanto é vão o bem que ao mundo e á sorte se disputa Penetrando com fronte não enxuta no sacrario do templo da ilusão, só encontrei com dor e confusão trevas e pó, uma materia bruta. Não é no vasto mundo, por imenso que ele pareça á nossa mocidade, que a alma sacia o seu desejo intenso na esfera do invisivel, do intangivel: sobre desertos, vacuo, soledade, voa a paira o espirito impassivel. _185. Na mão de Deus_ Na mão de Deus, na sua mão direita descansou afinal meu coração: do palacio encantado da ilusão deci passo a passo a escada estreita. Como as flores mortais com que se enfeita a ignorancia infantil, despojo vão, depus do ideal e da paixão a forma transitoria e imperfeita; como criança em lobrega jornada que a mãi leva ao colo agasalhada, e atravessa, sorrindo vagamente, selvas, mares, areas do deserto, dorme o teu sono, coração liberto, dorme na mão de Deus eternamente! _186. Redenção_ Vozes do mar, das arvores, do vento, quando ás vezes, num sonho doloroso me embala o vosso canto poderoso, eu julgo igual ao meu vosso tormento; verbo crepuscular e intimo alento das cousas mudas, psalmo misterioso, não serás tu queixume vaporoso o suspiro do mundo e o seu lamento? Um espirito habita a imensidade, uma ancia cruel de liberdade agita e abala as formas fugitivas; e eu comprendo a vossa lingua estranha, vozes do mar, da selva, da montanha, almas irmans da minha, almas captivas. _187. Entre sombras_ Vem ás vezes sentar-se ao pe de mim (A noite dece, desfolhando as rosas) vem ter comigo, ás horas duvidosas, uma visão, com asas de setim. Pousa de leve a delicada mão (Recende aroma a noite sossegada) pousa a mão compassiva e perfumada sobre o meu dolorido coração. E diz-me essa visão compadecida (Ha suspiros no espaço vaporoso) diz-me: Porque é que choras silencioso? Porque é tam erma e triste a tua vida? Vem comigo, embalado nos meus braços (Na noite funda ha um silencio santo) num sonho feito só de luz e encanto transporás a dormir esses espaços. Porque eu habito a região distante (A noite exhala uma doçura infinda) onde ainda se cre e se ama ainda, onde uma aurora igual brilha constante. Habito alí, e tu virás comigo (Palpita a noite num clarão que ofusca) porque eu venho de longe em tua busca, trazer-te paz e alivio, pobre amigo. Assim me fala essa visão nocturna (No vago espaço ha vozes dolorosas) São as suas palavras carinhosas agua correndo em cristalina urna. Mas eu escuto-a imovel, sonolento, (A noite verte um desconsolo imenso) sinto nos membros como um chumbo denso, e mudo e tenebroso o pensamento. Fito-a, num pasmo doloroso absorto, (A noite é erma como campo enorme) fito-a com olhos turvos de quem dorme e respondo: Bem sabes que estou morto! ANTONIO CANDIDO GONÇALVES CRESPO [Sidenote: 1846-1883] _188. Alguem_ Para alguem sou o lirio entre os abrolhos e tenho as formas ideais do Cristo, para alguem sou a vida e a luz dos olhos, e se na terra existe é porque existo. Esse alguem que prefere ao namorado cantar das aves minha rude voz não es tu, anjo meu idolatrado, nem, meus amigos, é nenhum de vos. Quando alta noite me reclino e deito melancolico, triste e fatigado, esse alguem abre as asas no meu leito e o meu sono deslisa perfumado. Chovam bençãos de Deus sobre a que chora por mim alem dos mares! Esse alguem é de meus dias a esplendente aurora, es tu, doce velhinha, ó minha mãi! _189. Na aldea_ Duas horas da tarde. Um sol ardente nos colmos dardejante e nos eirados; sobreleva aos gritos abafados o grito das bigornas estridente. A taberna é vacia: mansamente treme o loureiro nos umbrais pintados, zumbem á porta insectos variegados, envolvidos do sol na luz tremente. Fia á soleira uma velhinha: o filho, no ceo mal acordou da aurora o brilho, saiu para os cançaços da lavoura; a nora lava na ribeira, os netos ao longe correm semi-nus, inquietos, no mar ondeante da seara loura. _190. Mater dolorosa_ Quando se fez ao longe a nave escura, na praia essa molher ficou chorando, no doloroso aspecto figurando a lacrimosa estatua da amargura. Dos ceos a curva era tranquila e pura: dos gementes alciones o bando via-se ao longe em circulo voando dos mares sobre a cerula planura. Nas ondas se abafara o sol radioso e a lua sucedera, astro mavioso, de alvor banhando os alcantis das fragas. E aquela pobre mãi, não dando conta que o sol morrera e que o luar desponta, a vista embebe na amplidão das vagas. ANTONIO DUARTE GOMES LEAL [Sidenote: 1849-1921] _191. De noite_ Ele vinha da neve, dos trabalhos violentos, custosos da enxada, cantando a mea voz pelos atalhos. A molher loura, infeliz, resignada, cosia junto á luz. O rijo vento batia contra a porta mal fechada. Ao pe havia um Cristo, um ramo bento, e uma estampa da Virgem, colorida, chea de magua olhando o firmamento; Uma banca de pinho, mal sustida, vacilante nos pes, um candieiro, companheiros de aquela negra vida. O homem, alto, palido, trigueiro, entrou; tinha as feições queimadas, duras, dos que andam com a enxada o dia inteiro. A molher abraçou-o. As linhas puras do seu rosto contavam ja tristezas de grandes e secretas amarguras. Tinha chorado muito as estreitezas de aquela vida assim, talvez sonhado um dia com palacios e riquezas. Ele deitou-se a um canto, fatigado d’ erguer-se alta manhã, todos os dias, mal voavam as pombas no telhado. Lá fora nuvens grossas e sombrias no pesado horisonte. Ele assim esteve. As noites eram asperas e frias. Ela cobriu-o de uma manta leve, esburacada, velha. No telhado ouvia-se cair sonora a neve. E ela entam meditou no seu passado: no seu primeiro beijo, nas lembranças, talvez, do seu vestido de noivado; e nas tardes das eiras e das danças ás estrelas, e aquela vez primeira que a rosa lhe furtou das longas tranças. E aquela tarde junto da amoreira que trocaram as mãos, e na janela e quando olhavam juntos a ribeira. E quando era timida e singela... Lá fora dava o vento nos caixilhos, não brilhava no ceo nem uma estrela. E áquela hora da noite por que trilhos andariam no mundo, ela scismava, nas miserias, talvez sem rumo, os filhos. Ele na manta velha resonava. ABILIO MANUEL GUERRA JUNQUEIRO [Sidenote: 1850-1923] _192. A caminho_ _Abril, ao raiar d’ alva, por uma encosta de sementeiras, pastos, olivedos e amendoais em flor, vai um louro peregrinante adolescente d’ olhos ingenuos e extasiados no alvor da estrela da manhã._ _Um lavrador (de noventa anos, em mangas de camisa)._ O senhor tam novo d’ olhos cor de esperança, ides de caminho para algum lugar? _O peregrino_ Vou dar volta ao mundo... _O lavrador_ Sem arnez ou lança? Ó senhor tam novo d’ olhos cor de esperança, penas e miserias é o que ireis achar. _Uma velhinha (mais adiante)_ Ó senhor tam novo d’ olhos inocentes, Ides com cuidados para um tal andar? _O peregrino_ Vou a prender monstros, combater serpentes... _A velhinha_ Ó senhor tam novo d’ olhos inocentes, Ós dragões ferozes vão-no espostejar! _Uma jovem camponesa_ Ó senhor tam novo d’ olhos encantados, ides pela fresca para algum pomar? _O peregrino_ Vou-me a ler destinos, descobrir os fados. _A camponesa_ Ó senhor tam novo d’ olhos encantados, Feiticeiros negros vão-no enfeitiçar! _Uma pastorinha (mais adiante)_ Ó senhor tam novo d’ olhos tam brilhantes, vossos olhos dizem que ides para casar... _O peregrino_ Vou fazer tesouros, fabricar diamantes... _A pastorinha_ Ó senhor tam novo d’ olhos tam brilhantes, ha ladrões nos bosques, vão-no assassinar! _Um mendigo_ Ó senhor tam novo d’ olhos cor de chama, vossos olhos ardem como a luz solar. _O peregrino_ Vou descobrir mundos, quero gloria e fama. _O mendigo_ Ó senhor tam novo d’ olhos cor de chama, sobe o pó mais alto que os trovões do mar. _A estrela d’ alva_ O criança d’ olhos cor de flor de linhos, por infernos deixas teu paz, teu lar. _O peregrino (desaparecendo ao longe)_ Florirei as pedras pelos maos caminhos! Levo a luz dos astros e as canções dos ninhos a sorrir nos beiços e a tremer no olhar! _193. O Cavador_ Dezembro, noite: canta o galo, rouco na treva canta o galo; (Ó dor! Ó dor!) Aldeão, não durmas, vai chamâ-lo; miseria negra, vai chamâ-lo! (Ó dor! Ó dor!) Bate-lhe á porta, é teu vasalo, que traga a enxada, é teu vasalo, miseria negra, o cavador! O vento ulula; tremem ninhos, na noite aziaga tremem ninhos; (Ó dor! Ó dor!) A neve cai, fria de arminhos, na escuridão fria de arminhos (Ó dor! Ó dor!) passa maldito nos caminhos, d’ enxada ao hombro nos caminhos, fantasma negro, o cavador. Vem roxa a estrela de alvorada, vem morta a estrela de alvorada; (Ó dor! Ó dor!) montanhas nuas sob a geada, hirtas, de bronze sob a geada! (Ó dor! Ó dor!) Torvo, inclinado sobre a enxada, rasga as montanhas com a enxada, fantasma negro, o cavador. Cavou, cavou desde que é dia, cavou, cavou: bateu meo dia, (Ó dor! Ó dor!) de pe na encosta erma e bravia, triste na encosta erma e bravia (Ó dor! Ó dor!) largando a enxada «Ave Maria», resa em silencio «Ave Maria», fantasma negro, o cavador. Cavou, cavou na serra agreste, de alva á noitinha, em serra agreste, (Ó dor! Ó dor!) e um caldo em premio tu lhe déste, meu Deus, seis filhos tu lhe déste! (Ó dor! Ó dor!) Batem trindades: Pai celeste! Bendito sejas, Pai celeste! resa, fantasma, o cavador. Cavou cem montes. Que é do trigo? Gerou seis bocas. Que é do trigo? (Ó dor! Ó dor!) Bateu a fome ao seu postigo, bateu a morte ao seu postigo: (Ó dor! Ó dor!) Que a paz de Deus seja comigo! Que a paz de Deus seja comigo! disse, expirando, o cavador. _194. Canção perdida_ Halitos de lilaz, de violeta e de opala, roxas macerações de dor e de agonia o campo anoitecendo e adormecendo exhala. Triste canta uma voz na sincope do dia: Alguem de mim se não lembra nas terras de alem mar; ó morte, dava-te a vida se tu lh’ a fosses levar! ó morte, dava-te a vida se tu lh’ a fosses levar! Com o beijo do sol na face cadaverica, beijo que a morte esvai em palidez algente, eis a lua a boiar sonambula e chimerica. Doce canta uma voz melancolicamente: O meu amor escondi-o numa cova ao pe do mar; morre o amor, vive a saudade, morre o sol, olha o luar! Morre o amor, vive a saudade, morre o sol, olha o luar! Latecente a neblina opalica flutua diluindo, evaporando os montes de granito em colossos de sonho, extasiados de lua. Flebil chora uma voz no letargo infinito: Quem dá ais, ó rouxinol, lá para as bandas do mar? E o meu amor que na cova leva as noites a chorar! E o meu amor que na cova leva as noites a chorar! A lua enorme, a lua argentea, a lua calma imponderalisou a natureza inteira, descondensou-a em fluido e embebeu-a em alma. Triste expira uma voz na canção derradeira: Meu amor, dorme, dorme na area fina do mar, que eu antes da estrela de alva contigo me irei deitar! Que eu antes da estrela de alva contigo me irei deitar! OLAVO BILAC [Sidenote: 1865-1918] _195. Sahara Vitae_ Lá vão! O ceo se arquea como um teito de bronze infindo e quente, e o sol fusila e fusilando ardente criva de flechas de aço o mar de area. La vão, com os olhos onde a sede atea um fogo estranho, procurando em frente esse oasis do amor que claramente alem belo e falaz se delinea. Mas o simun da morte sopra, a tromba convulsa envolve-os, prostra-os, e aplacada sobre si mesmo roda e exhausta tomba; e o sol de novo no igneo ceo fusila, e sobre a geração exterminada a area dorme placida e tranquila. ANTONIO NOBRE [Sidenote: 1867-1900] _196. Ao cair das folhas_ Podessem suas mãos cobrir meu rosto, fechar-me os olhos e compor-me o leito quando sequinho, as mãos em cruz no peito, cu me for viajar para o sol posto! De modo que me faça bom encosto, o travesseiro comporá com geito. E eu tam feliz! Por não estar afeito, hei de sorrir, Senhor, quasi com gosto. Até com gosto, sim! Que faz quem vive orfão de mimos, viuvo de esperanças, solteiro de venturas que não tive? Assim irei dormir com as crianças, quasi como elas, quasi sem pecados, e acabarão enfim os meus cuidados. EUGENIO DE CASTRO [Sidenote: 1867-] _197. Madrigal_ Deus fabricou o grande ceo ... Depois, para alegrar a escuridão terrestre, com pericia divina e mão de mestre Deus fabricou tres sois. Um deles anda a vaguear nos ceos, e os outros dous, ó flor estremecida, são para mim a luz da minha vida, e são ... os olhos teus! _198. Canção do velho relogio inglés_ Naci em Londres, que é terra de gaiteiros e neblina, no tempo em que um rei de França acabou na guilhotina. Quem me fez, um homem louro, sendo inglés o relojoeiro, quis fazer-me mais que tudo pautado, justo e certeiro. E asim, posto a trabalhar, medi com a mesma certeza horas de luz e de sombra, horas de amor e tristeza. Sendo o meu pai homem rude, da beleza tinha o anhelo: depois de me fazer exacto quis tambem fazer-me belo. Deu-me um mostrador dourado, com um delfim a cada canto, e uma caixa com ferragens a fulgir sobre pau santo. Rendeu-me pacientemente os ponteiros de aço leve, finos dedos com que o tempo suas sentenças escreve. E não contente com dar-me esses trajos tam garridos, deu-me ainda um carrilhão que regalava os ouvidos. Sempre que eu dizia a hora com vozinha de falsete, tocava o meu carrilhão em lento passo um minuete. Fazendo esquecer as maguas deste mortal sorvedouro com sons aureos que eram perolas gotejando em taças de ouro. Muita vez vi dançar noivos ao som destas campainhas: eles de trunfa empoada, elas com saias de anquinhas. Vivia calmo e sereno; mas um dia por meu mal meteram-me num navio, e vim ter a Portugal. Portugal, que linda terra! Deus lhe dé alto futuro! Nunca eu vira sol tam claro, nunca eu vira ceo tam puro! Numa terra tam bonita em breve a minha esqueci, e mesmo que pes tivesse não me arredara de aqui! Que assombro senti cá dentro quando vi a vez primeira por uma janela aberta uma verde laranjeira! Carregadinha de frutos vendo-a entam eu julguei ver um candelabro de bronze com cem luzinhas a arder! Portugal é boa terra, sua gente ainda milhor: foi-me gostoso o desterro; mas o pior ... o pior ... O pior ... foi que vivendo com alegria e saude perdi em más companhias a minha maior virtude! Diz um rifão, e os rifões dão luz aos cegos vaivens: Dize-me cá com quem andas, dir-te hei as manhas que tens. Perderam-me as companhias: nesta terra deslumbrante ninguem está no sitio certo, uns atrás, outros adiante. Nesta terra abençoada tudo corre á toa e a esmo: ninguem sabe ás quantas anda, e eu relogio fiz o mesmo! Eu relogio antigamente modelo de exactidão, umas vezes corro á doida, e outras paro sem razão. Por mais que queiram curar-me ninguem me cura ou milhora: dou dez horas ao meo dia, e á mea noite uma hora! Se tenho os ponteiros doudos, meu carrilhão de voz linda em seu perfeito juizo como outrora canta ainda. Trazida para esta terra de loucuras e beleza, faço loucuras e canto como a gente portuguesa! Mas no estado em que me vejo, a pensar digo para mim que Deus fez bem quanto faz, que as cousas vão bem assim. Em Portugal é cantando que a propria dor se alivia, e este costume de loucos tem sua sabedoria. Cantar é tarefe de anjos, tarefe que agrada aos ceos: cada canção é uma asa que nos eleva até Deus. Dar horas pelo contrario é um oficio que corcova: cada hora é uma enxadada que mais funda fez a cova. Cantar, sim; dar horas, não! Ao vento incerto da sorte de que serve a hora certa para quem tem certa a morte? O portugués, sendo um doudo, o portugués tem razão: Cantemos! Que nos importa saber as horas que são? JOAQUIM TEIXEIRA DE PASCOAES [Sidenote: 1877-] _199. Canção humilde_ Brisa de Abril, todo perfume, etereo nume contigo vai! Pedrinha humilde no chão perdida do sol ferida é uma estrela. Negra ramagem o ceo tocando vai-se pintando de azul celeste. Gota de orvalho tremeluzindo, tens o sol rindo dentro de ti! Humildes cousas que ninguem olha: raminho ou folha ou grão de area: tendes o encanto mais que divino que o Deus Menino achou na terra. AFFONSO LOPES VIEIRA [Sidenote: 1878-] _200. O soneto dos tumulos_ Até ao fim do mundo. A grande amada escuta o adeus da grande voz sentida: santa e rainha, aguarda aquela vida que só depois do fim é começada. Pedra de sonho e dor, foste lavrada pela saudade imensa aqui vivida: guarda a saudade, pois, da despedida e a esperança da hora desejada. Guarda a saudade que jamais acaba, que o dia que ha de vir, de amor contente, os que dormem aqui vão esperando. E no fragor do mundo que desaba hão de acordar sorrindo eternamente, os olhos um no outro enfim pousando. _201. Guitarras de Alcacer_ Ó guitarras de Alcacer-Quibir, chorai-vos cantando, gemei a sorrir. Cantai as saudades dos fieis namorados, os olhos castanhos, os beijos trocados. Ó guitarras de Alcacer-Quibir, chorai-vos cantando, gemei a sorrir. Gemei as saudades brando, muito brando, matando as saudades, chorai-vos cantando. Ó guitarras de Alcacer-Quibir, chorai-vos cantando, gemei a sorrir. Gemei as saudades carpindo, carpindo, carpindo as saudades do amor mais lindo. Ó guitarras de Alcacer-Quibir, chorai-vos cantando, gemei a sorrir. Cantai vos gemendo, chorando mais forte, guitarras, amores, que amanhã é a morte. Ó guitarras de Alcacer-Quibir, chorai-vos cantando, gemei a sorrir. _202. Sinos ao longe_ Chegam de longe, vindas na aragem, imagens debeis de bronzes finos. E cristalinos pousam na aragem, na aragem vaga, finos e flebeis, como essas penas no ar serenas que o ar afaga só de amparâ-las e suspendê-las. Expiram longe, idas na aragem, imagens debeis de bronzes finos, de cousas flebeis. ANTONIO CORREA DE OLIVEIRA [Sidenote: 1880-] _203. Minha terra_ Minha terra, quem me dera ser humilde lavrador! Ter o pão de cada dia, ter a graça do Senhor: cavar-te com minhas mãos com caridade e amor. Minha terra, quem me dera ser um poeta afamado! Ter o sino de Camões, andar nas naos embarcado: mostrar ás outras nações Portugal alevantado. Minha terra, quem me dera poder ver-te de um sertão! Ter-te longe dos meus olhos, pertinho do coração: para amar-te mais, podendo, que me parece que não. Minha terra, quem me dera ser um nauta assinalado! Passar trabalhos no mar, ir á guerra, ser soldado: dar por ti todo o meu sangue de portugués desgraçado! EDUARDO PONDAL [Sidenote: 1835-1917] _204. A Campana d’ Anllons_ Campanas de Bastabales, cando vos oyo tocar mórrome de soledades. _Cantiga popular_ E ti, campana d’ Anllons, que roucamente tocando derramas nos corazons un bálsamo triste e brando de pasadas ilusions; Alá nos pasados ventos, primeiros da miña vida, ouzo os teus vagos concentos, reló dos tristes momentos da miña patria querida. Cantas veces te lembrou o que marchou para a guerra cando á sua nai deixou e partindo á estraña terra de suidades chorou! Cantas do mar africano, cautivo bergantiñan, oío n’ un sono tirano o teu tocar soberano, aló nas tardes do vran! Cando te sinto tocar, campana d’ Anllons, doente, n’ unha noite de luar, rompo triste a salayar por causas d’ un mal ausente. Cando doida tocabas po-las tardes á oración, campana, sempre falabas palabras con que cortabas as cordas do corazón. Estabas contando aos ventos cousas do meu mal presente, os meus futuros tormentos, que dabas con sentimentos, segun tocabas doente. Campana, se po-lo vran ves lumiar na Ponte-Ceso a cachela de San Xoan, dille á todos que estou preso nos calabozos d’ Orán. E á aquela rula inocente que me morria d’ amor no regazo docemente, tremando como unha fror sobre escondida corrente, diráslle que unha de ferro arrastro rouca cadea, castigo atroz do meu erro; e que dentro d’ este encerro o seu amor me alumea. E ti, anduriña errante dos longos campos d’ Arxel, se á miña patria distante te leva o voxo constante, dille o meu penar cruel. Se alguen por min preguntar, dille que estou en prisions; e unha noite de luar iráste unha vez pousar no campanario d’ Anllons. Así triste en terra allea, aló nas prisions d’ Orán, cantaba un mozo d’ aldea; e nos grillons da cadea levaba o compás co’ a man. O nai da miña vida, adiós; adiós meu pai; prenda de min querida, adiós, Ó miña nai; sombra dos meus abós, río da Ponte-Ceso, pinal de Tella espeso, acordávos d’ un preso como él o fai de vos; campana d’ Anllons, noites de luar, lua que te pós detrás do pinar; adiós ... adióos ... adióoos. _205. Retorno d’ as Anduriñas_ Das africanas prayas veciñas, como costuman, ó lar amado virán un dia. Verán a casa tan doce e íntima õ pé dos pinos escurecida, e morándoa unhas gentes estrañas, hirtas e esquivas. Mais logo erguendo seu voxo axiña darán mil rápidas voltas compridas, e emprenderán con pungidas lembranzas triste partida. ROSALÍA DE CASTRO [Sidenote: 1837-1885] _206. Imaxes_ Tal com’ as nubes que leva o vento, e agora asombran e agora alegran os espaços inmensos do ceo; así as ideas loucas qu’eu teno, as imaxes de múltiples formas, d’ extrañas feituras, de cores incertos, agora asombran, agora acraran o fondo sin fondo do meu pensamento. _207. Nubes_ Cal as nubes n’ o espaço sin límites errantes voltexan! Unhas son brancas, outras son negras; unhas pombas sin fel me parecen, despiden outras luz de centela. Sopran ventos contrarios n’ altura e á desbandada van levándoas sin orden nin tino, nin eu sei pra onde, nin sei por qué causa: van levándoas, cal levan os anos os nosos ensoños e a nosa esperanza. _208. Airiños, airiños aires_ Airiños, airiños aires, airiños, da miña terra, airiños, airiños aires, airiños, levaime a ela! Sin ela vivir non podo, non podo vivir contenta, qu’ aonde queira que vaya cróbeme unha sombra espesa; cróbeme unha espesa nube tal preñada de tormentas, tal de soidás preñada, qu’ a miña vida envenena. Levaime, levaime, airiños, com’ unha folliña seca, que seca tamén me puxo a calentura que queima. Ay, si non me levás pronto, airiños da miña terra, si non me levás, airiños, quisais xa non me conesan, qu’ a frebe que de min come vaime consumindo lenta e no meu coraçonciño tamén traidora se ceiba. Fun n’ outro tempo encarnada com’ a color da sireixa: son oxe descolorida com’ os cirios das igrexas, cal si unha meiga chuchona a miña sangre bebera. Voume quedando muchiña com’ unha rosa qu’ inverna, voume sin forças quedando, voume quedando morena cal unha mouriña moura, filla de moura ralea. Levaime, levaime, airiños, levaime adonde m’ esperan unha nai que por min chora, un pai que sin min n’ alenta, un hirman por quem daría a sangre d’ as miñas venas, e un amoriño a quen alma e vida lle prometera. Si pronto non me levades, ay, morrerei de tristeza, soya n’ unha terra extraña, dond’ extraña m’ alomean, donde todo canto miro todo me dic’: extranxeira. Ay miña probe casiña! Ay miña vaca bermella! Años que valás nos montes, pombas qu’ arrulás nas eiras, mozos qu’ atruxás bailando, redobre d’ as castañetas, xas-co-rras-chás d’ as cunchiñas, xurre-xurre d’ as pandeiras, tambor de tamborileiro, gaitiña, gaita gallega, xa non m’ alegras dicindo: muiñeira, muiñeira! Ay, quen fora paxariño de leves alas ligeiras! Ay, con que prisa voara, toliña de tan contenta, para cantar a alborada nos campos da miña terra! Agora mesmo partira, partira com’ unha frecha, sin medo ás sombras da noite, sin medo da noite negra; e que chovera ou ventara, e que ventara ou chovera, voaría e voaría hastra que alcansase a vela. Pero non son paxariño, e irei morrendo de pena, xa en lágrimas convertida, xa en suspiriños desfeita. Doces galleguiños aires, quitadoiriños de penas, encantadores d’ as auguas amantes d’ as arboredas, musica d’ as verdes canas, do millo d’ as nosas veigas, alegres compañeiriños, run-run de toda-las festas, levaime nas vosas alas com’ unha folliña seca. Non permitás que aquí morra, airiños da miña terra, qu’ ainda penso que de morta ei de sospirar por ela. Ainda penso, airiños aires, que dimpois que morta sea e aló po-lo camposanto, dond’ enterrada me teñan, pasés na calada noite runxindo antr’ a folla seca, ou murmuxando medrosos antr’ as brancas calaveras, inda dimpois de mortiña, airiños da miña terra, eivos de berrar: Airiños, airiños, levaime a ela! NOTES _Sancho I_ (p. 1) to whom this poem is plausibly ascribed, was the second king of Portugal. It is probably the second earliest Portuguese poem we possess and is of great importance less for its literary merit than as being so early (_c._ 1199) an example of the indigenous poetry. See D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos’s edition of the _Cancioneiro da Ajuda_ (1904), vol. ii, pp. 593-595. _Joan Zorro_ (p. 1) was one of the early _jograes_. Of his life we know little or nothing, but he wrote _cossantes_ of great charm. He is a poet of the sea, or rather of the Tagus. His poems, as those of most of these thirteenth-century singers, are contained in the _Cancioneiro da Vaticana_, printed in 1875 and 1878. The great codex _Canzoniere Colocci-Brancuti_ is now (since 1924) in the Lisbon Biblioteca Nacional. A critical text of some of the poems is given in Dr. J. J. Nunes’s _Chrestomathia Archaica_ (1906). Of _Meendinho_ (p. 6) nothing is known: not even his full name. He was evidently an early _jogral_ who sang songs in the houses of the great, and is famous for this pilgrimage song, the only poem of his that we have. Its theme is popular, and a parallel exists in modern Galician poetry (_Cancionero Popular Gallego_, vol. i, p. 196). _Nuno Fernandez_ (p. 6), named Torneol, was a knight, perhaps a _segrel_, of whose poems the song-books have preserved over twenty. His beautiful dawn-song has parallels in other lands but is clearly of popular indigenous inspiration. _Martin de Ginzo_ (p. 9) is very likely the correct form of this _jogral’s_ name. The _Cancioneiro da Vaticana_ has Gijzo (cf. _fijda-finda_); but the index has _dne brizo_. Grijo and Frayson are other forms proposed; Ginzo de Limia is a village in Galicia. _Pero Vivianez_ (p. 10), or Vyvyãez (Vivianson), wrote satiric poems and _cantigas de amor_ as well as _cantigas de amigo_, but is chiefly known for this pilgrimage dance-song. _Pero Gonçalvez de Portocarreiro_ (p. 10) may have belonged to the nobility, but like the humble _jograes_ wrote _cantigas de amigo_. _Pedr’ Anez Solaz_ (p. 12), a _jogral_ (Peter Johnson, called Solace) is the author of several remarkable refrain songs. The refrain of no. 18 (C. V. 415) might be considered merely a form of the jingle or wail refrains of so many French songs and of the modern Galician _ailalila ailalala_, were it not for the cry _Leli leli, par Deus, leli_, which at once recalls the Basque Lelo song, in which _il_ means ‘dead’: He is dead, ah God, he is dead! _Martin Codax_ (p. 13), or possibly Codaz, was a _jogral_ who evidently delighted in the songs sung by the people, by the love-lorn women of Galicia. His seven fascinating _cossantes_ refer to Vigo and the sea. A new manuscript of these poems was discovered at Madrid by Don Pedro Vindel and published by him in 1915. A critical text appeared in the _Boletín de la Real Academia Gallega_ (1916), English versions in _The Modern Language Review_ (April, 1923). _D. Joan Soarez Coelho_ (p. 17) was a nobleman of the court of Afonso III (1248-1279). _Fernando Esquio_ (p. 18), or Esguio, was an obscure _jogral_, seven of whose poems survive. _Pero Meogo_ (p. 19) may have been a _jogral_ monk, if, that is, his name be spelt Moogo (_monachus_). His charming _cossantes_ have this peculiarity, that they all refer to the deer of the hills, a reminiscence perhaps of the Bible. _Roy Fernandez_ (p. 24) was, like his more illustrious contemporary Gomez Charinho, a Galician poet. He is said to have been a Canon of Santiago and Chaplain to Alfonso X. He is the author of many poems and their value would be better appreciated were they not eclipsed by this passionate sea-melody, which, even as it upbraids the sea, is filled with the sea’s music and rhythm. Of _Nuno Perez Sandeu_ (p. 25) we possess six _cantigas de amigo_. Of _Pero de Veer_ (p. 26) nothing is known. Eight of his poems survive. _Bernal de Bonaval_ (p. 26) one of the oldest and more prolific of the thirteenth-century poets, wrote _cantigas de amor_ and _cantigas de amigo_, some of which mention his native Bonaval. _Juian Bolseiro_ (p. 27) is the author of many delightful _cantigas de amigo_, several of which are in dialogue. _Paio Calvo_ (p. 29), no doubt a _jogral_, contributes two poems to the _Cancioneiro da Vaticana_. _Lourenço_ (p. 29) is one of the _jograes_ by whom most poems survive. Some of them show him in active rivalry with the _trovadores_, who affected to disdain the _jogral’s_ more popular art. _Joan de Guilhade_ (p. 30), or perhaps Joan Garcia of Guilhade, in Galicia, was one of the most talented of the early Galician-Portuguese poets. The song-books have preserved for us the unusual number of fifty-five poems under his name. _Joan Airas_ (p. 31) belonged to a group of poets of Santiago de Compostela who flourished in the reign of Afonso III. We have no less than eighty-five of his poems. Like Rosalía de Castro, he sings of the Sar, a small river of Galicia. To read _mar_ for the _ssar_ of the original text would make the sun rise in the West. _Airas Nunez_ (p. 32), priest of Santiago, is with King Dinis the most talented of all these early poets. He not only possesses a perfect command of metre but has a rich lyrical vein which foreshadows the _dolce stil_ which did not come from Italy to Portugal for another two or three centuries. His poems, although not numerous, deserve a separate edition. _Pai Gomez Charinho_ (p. 35), a Galician of noble birth, Admiral of Castille in the reigns of Alfonso X and his son (to whose party he belonged) in the simplicity and sincerity of his poems takes high rank among the early poets; their plaintive music haunts the memory. He died by the hand of an assassin in the year after King Sancho IV’s death. _Joan de Lobeira_ (p. 37) lived as a Canon at Santiago in the first half of the reign (1278-1325) of King Dinis. The fact that his surname is that of the traditional author of the Portuguese text of _Amadis de Gaula_ and that the poem here printed is interpolated in the Spanish _Amadis_ has led to great argument about it and about. The text given is that of D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos: _Etwas Neues zur Amadis Frage_ in _Zeitschrift für romanische Philologie_, vol. iv (1880), pp. 347-351. _Alfonso X_ (p. 39), the learned king, whom Admiral Gomez Charinho in a remarkable poem compares with the sea, was prouder almost of his sacred poems than of being King of Castilla. These _Cantigas de Santa Maria_, over 400 in number, many of which he himself wrote and some probably only collected and revised, have continued to be but little read in the too magnificent edition of the Spanish Academy (2 vols., Madrid, 1889). Yet they provide historical interest and quaint charm on every page, with some true, even enchanting poetry. What could be more hauntingly sad and musical than the poem of the _meninna garrida_, more mystically fervent than the hymn to the _Rosa das rosas et fror das frores_? And the collection contains many such poems. _King Dinis_ (p. 63), the most energetic, talented, and national of the early kings of Portugal, was grandson of Alfonso X of Castille and grandnephew of Queen Eleanor of England. He laid the foundations of Portugal’s greatness and at the same time closed with a golden key the period of Provençal-Portuguese poetry and by his active encouragement of translations paved the way for Portuguese prose. We have no less than 138 poems under his name; they are in many kinds, the most fascinating being the indigenous _cossantes_. His poems are separately edited in Professor H. R. Lang’s _Cancioneiro d’ El Rei D. Denis_ (Halle, 1894). _D. Afonso Sanchez_ (p. 71), illegitimate son of King Dinis, imitated his father in going to popular sources for his poems, if we may judge by this _cossante_; but most of the poems of his that we have belong to the more conventional _cantigas de amor_. _Estevam Coelho_ (p. 72) was perhaps the father of one of the murderers of Inés de Castro (†1355) and is one of the last of the Dionysian school of poets. Besides this beautiful spinning-song, we have by him only a short _cossante_ of the sea (C. V. 322). _Macias_ (p. 72) was celebrated as the ideal of the constant lover, _o Namorado_, by a crowd of Portuguese poets in the fifteenth and sixteenth centuries. His fame is greater than the merit of his verses that survive and was due to his tragic fate, the legend of which modern criticism suspects, unkindest cut of all, of having arisen from a passage in his poetry. His poems have been edited by H. A. Rennert, _Macias o Namorado_, Philadelphia, 1902. In _romances_ (p. 73) Portugal followed in the wake of Spain and has not any that can compare with the best in Castilian. Less vigorous in spirit and concentrated in style, they nevertheless, by virtue of their ingenuous simplicity and naturalness, deserve a better anthology than they have hitherto received. D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos has studied the Portuguese _romances_ with consummate skill in Groeber’s _Grundriss_ (1894), pp. 154-160; _Estudos sobre o romanceiro peninsular_ in _Revista Lusitana_, vol. ii (1891), _Romanzenstudien_ in _Zeit. für rom. Phil._, vol. xvi (1892), and _Estudos sobre o romanceiro peninsular_, Madrid, 1907-1909. The best collection is Dr. Theophilo Braga’s _Romanceiro Geral_, 2nd ed., 3 vols., 1906-1909. _Manhaninha de S. João_ is from Dr. Leite de Vasconcellos’s _Romanceiro Portuguez_ (1886). _D. Philipa de Lencastre_ (p. 79), princess of the Houses of Avis and Lancaster, lived at the convent of Odivellas near Lisbon, and combined piety with a strong literary bent. Of _Francisco de Sousa_ (p. 80) scarcely anything is known. Barbosa Machado, never at a loss to veil ignorance with a phrase, merely says that he was equally illustrious by birth and genius. His _trovas_ are printed in the _Cancioneiro Geral_ (1516). _Garcia de Resende_ (p. 81), the many-sided, poet, prose-writer, historian, musician, draughtsman, probably actor, public official, courtier, diplomatist, collected and edited the vast _Cancioneiro Geral_, among the best poems in which are the ‘Trouas q̃ Garçia de rresende fez a morte de dõa ynes de castro que Afonso o quarto de Portugal matou ẽ coimbra por o prinçipe dom Pedro seu filho a ter como mulher & polo bem q̃ lhe queria nam queria casar, endereçadas has damas’. There is an introductory stanza: Senhoras, se algum senhor vos quiser bem ou servir, quem tomar tal servidor eu lhe quero descobrir o gualardam de amor. Por sua merçe saber o que deue de fazer veja o que fez esta dama que dessy vos daraa fama se estas trouas quereis ler. and six supplementary stanzas headed ‘Garçia de rresende has damas’. _Gil Vicente_ (p. 88), born probably in the heart of Portugal (Beira or Minho), is a conspicuous proof of the greatness of the national literatures that might have flourished in the sixteenth century had not extraneous influences intervened. The plays of this keen observer and exquisite poet are very various, but they have this in common that nearly all contain lyrics of exceptional fascination. Many of these are in Castilian. In Castilian he wrote the _romance_ of Dom Duardos, the Portuguese version being perhaps by Almeida Garrett. _Bernardim Ribeiro_ (p. 93), of Torrão in Alentejo, lost his reason under the stress of love; his biography has to be reconstructed from passages of his exquisite and passionate verse and prose, which are very variously interpreted. With him the eclogue is a living and individual thing. The two _romances_, which in themselves prove him a great poet, are from his novel entitled _Menina e Moça_. For his Complete Works see _Bernardim Ribeiro e Cristovão Falcão. Obras._ _Nova edição ... prefaciada por D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos_, 2 vols., Coimbra, 1923. _Cristovam Falcam_ (p. 113), of Alentejo, friend and inspired imitator of Ribeiro, is the traditional author of the celebrated _Trovas de Crisfal._ For the evidence as to this and for his poems see the 1923 edition, cited above. An earlier edition of his poems is that of Snr. Epiphanio da Silva Dias: _Obras_ (Porto, 1893). _Francisco de Sá de Miranda_ (p. 117), one of the most famous poets of the Peninsula, was born at Coimbra, travelled in Italy, and on his return introduced the new metres to his countrymen. He retired from the Portuguese Court a few years later (_c._ 1530) and spent the last third of his life in the pleasant province of Minho. He was saddened by the growth of luxury and decay of morals which followed the world upheaval at the beginning of the sixteenth century, and, like Luis de Leon and other poets, did not cease to protest against them. He himself had no natural facility for writing verse, but he succeeded in expressing his high philosophy and his love of Nature in poems full of strength and character and charm. Apart from one or two fine sonnets, he is at his best in his poems (such as his eclogue _Basto_ and his famous letter to the king) written in the short metre prevailing before his innovations had revolutionized Portuguese poetry. D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos published his poems in a critical edition: _Poesias_ (1885). _Francisco de Moraes_ (p. 133) the author of _Palmeirim de Inglaterra_, from which this poem is taken, met with a violent death at Evora in 1572. The best known episode in his life is his romantic stay in Paris, where he fell madly in love with one of the Queen’s ladies. _Francisco de Sá de Meneses_ (p. 134), Conde de Mattosinhos, a truer though less celebrated poet than his namesake and relative, the author of _Malacca Conquistada_, was born at Oporto and held high office under King Sebastian and the Cardinal King. His verses to the river Leça, famous in the seventeenth century, were neglected in the eighteenth and rediscovered by Dr. Sousa Viterbo (1845-1910) in the Torre do Tombo at Lisbon. _D. Manuel de Portugal_ (p. 137), born at Evora, son of the poet Count of Vimioso, was one of the earliest followers of Sá de Miranda. His poems were collected in the year before his death: _Obras_ (1605). This mystic sonnet is printed on f. 199 _v._ _Luis de Camões_ (p. 137), one of the most inspired lyrical poets of all time, was born at Lisbon or Coimbra and belonged to an ancient family of Spanish-Galician origin. His whole life was a tragedy of love and sorrows. After studying at Coimbra he came to Lisbon, perhaps in 1545; fell in love, possibly with Caterina de Ataide (Natercia), was banished from Court, and after serving in North Africa returned penniless to Lisbon. An affray in the Rocio caused his imprisonment in 1553 and he was released on the understanding that he would serve the king in India. He did not return to Portugal until 1569, and after living at Lisbon in poverty died there, perhaps of the plague, on June 10, 1580. The year of his birth is commonly considered 1524, but February 5 as the day of his birth is arbitrary. His _Os Lusiadas_ appeared eight years before his death, his _Rimas_ only in 1595. Snr. Epiphanio da Silva Dias published a critical edition of The Lusiads (2 vols., 1910), but the difficult task of editing his lyrics remains. _Antonio Ferreira_ (p. 202) was born, lived, and died at Lisbon, where he fell victim to the great plague of 1569. He was proud of never having written a line in any other language but Latin and his native tongue. Although not a great poet, he could rise to considerable heights, and in fact maintains a high level both in his short poems and in his classical play _Inés de Castro_. His _Poemas Lusitanos_ (1598) have been frequently reprinted. _Diogo Bernardez_ (p. 207), the most gifted of Miranda’s disciples, the most musical of the singers in the new style, became a personal friend of Miranda and mused and wrote on the banks of the Lima (on which, at Ponte da Barca, he was born) in the intervals of a busier life at Lisbon. He may have owed his release from African slavery in 1581 to Philip II of Spain, from whom he received various benefits. The beauty of his sonnets, eclogues, and letters in verse inevitably led to accusations of plagiarism from Camões, which need not be seriously considered. It is curious that Shakespeare’s line ‘With what I most enjoy contented least’ is a literal translation of ‘Do que deseja mais mais duvidoso’. For variations of text in the sonnets see C. Michaëlis de Vasconcellos, _Investigações sobre sonetos_, etc. (1910), pp. 45-54 and _Zeitschrift für rom. Phil._, vol. ix, pp. 372, 373. _Frei Agostinho da Cruz_ (p. 123), younger brother of Diogo Bernardez, became a Franciscan monk in 1561, on which occasion Diogo addressed to him a fine letter in verse. His poems were not collected till 1771, but recently they have received an edition at the hands of Dr. Mendes dos Remedios as vol. xxi (1918) of the collection _Subsidios_. _Fernam Alvarez do Oriente_ (p. 214), was born at Goa some thirty years after its conquest by Afonso de Albuquerque. His _Lusitania Transformada_ was written in prose and verse in direct imitation of Sannazaro’s _Arcadia_. _Francisco Galvam_ (p. 215), born at Villa Viçosa, was equerry to the Duke of Braganza. The authorship of the poems published by Antonio Lourenço Caminha in 1791, and therefore of this remarkable sonnet, appears doubtful. _Anonymous_ (p. 215). The celebrated historian Frei Bernardo de Brito, born at Almeida (Beira) is by many considered the author of the small collection of poems entitled _Sylvia de Lysardo_, of which the sonnet _Ponho-me a contemplar_ is no. 20. _Francisco Rodriguez Lobo_ (p. 216), born at Leiria on the Lis, was mellifluous and prolific both in prose and verse and struck an individual note in his _vilancetes_. Both his _Corte na Aldea_ and a selection of his poems deserve to be edited with the same loving care as Dr. Ricardo Jorge brought to his biography. He was drowned in his prime in the Tagus in 1522. The sonnet _Formoso Tejo meu_ is by many critics ascribed to him. _Soror Violante do Ceo_ (p. 221), born at Lisbon, early won fame as a poetess and musician. At Lisbon she spent over sixty years as a Dominican nun. The chief collection of her poems appeared at Rouen: _Rythmas Varias_ (1646). _D. Francisco Manuel de Mello_ (p. 222) found time in his troubled and adventurous life to write a considerable quantity of verse (_Las Tres Musas del Melusino_: Lisboa, 1649; _Obras Metricas_, Lyon, 1665) some of which is excellent. For his life and works see Professor Edgar Prestage’s _Esboço biographico_ (Coimbra, 1914). _Soror Maria do Ceo_ (p. 223), for nearly eighty years a Franciscan nun at Lisbon, published, among other volumes of verse, only occasionally marked by unaffected simplicity, _A Preciosa_, 2 pts. 1731, 33, and _Enganos do Bosque, Desenganos do Rio_, 1741. Selections from her poetry and from that of Soror Violante have been published by Dr. Mendes dos Remedios in his _Subsidios_ (vol. xvi). _Domingos dos Reis Quita_ (p. 224), a Lisbon barber, wrote verse of remarkable suavity. A second edition of his _Obras Poeticas_ appeared in 1781. His tragedy _Inés de Castro_ was translated into English by Benjamin Thompson in 1800. _Antonio Diniz da Cruz e Silva_ (p. 225) was born at Lisbon. His lyric poems, _Poesias_, were published in six volumes in 1807-1817. His _O Hyssope_ still has many readers and is not infrequently reprinted. _João Xavier de Mattos_ (p. 226) is now unknown to fame and his life is obscure, but one or two of his poems are attractive. The last edition of his _Rimas_ is of 1827. _Pedro Antonio Corrêa Garção_ (p. 226), born at Lisbon and the leading spirit of _Arcadia_, had a poetic gift which did not often find adequate subjects or expression. The _Cantata de Dido_ from his _Assemblea ou Partida_ has fervent admirers. _Nicolau Tolentino de Almeida_ (p. 229), of Lisbon, wrote gently satirical poems, chiefly in _quintilhas_, which may be read in his _Obras Completas_ (1861). It was he who, when asked to choose between two sonnets, read the first only and chose the second. Some doubts have been expressed as to the authorship of the sonnet on the _toucados altos_. _Manuel Maria de Barbosa du Bocage_ (p. 230) wasted his genius and died at the age of forty without having approached the achievement of his great prototype Camões, who was constantly in his thoughts. His improvisations deeply impressed his contemporaries, and some of his sonnets only just fall short of a real magnificence. His popularity has never quite waned in Portugal. A new edition of his poems appeared in eight volumes in 1875-76. _Almeida Garrett_ (p. 232) was born at Oporto, but his youth was not spent in that city and later his Liberal principles sent him into exile. With Herculano he was one of the Liberal army of 7,500 who landed near Mindello in 1832. For the next twenty years he played a prominent part as diplomatist, orator, judge, and politician. He renovated Portuguese literature, freeing it from the trammels of pseudo-classicism and introducing romanticism from England and France. He was the best poet, the best dramatist, and the best prose-writer of Portugal in the first half of the nineteenth century. His best lyrics are contained in the slight volume entitled _Folhas Cahidas_. _Antonio Feliciano de Castilho_ (p. 239), blind from the age of six, wrote a mass of poems and translations in a style of classical purity, and after Garrett’s death stood at the head of contemporary Portuguese poetry until the Coimbra school unceremoniously dethroned him in 1865. He was a native of Lisbon. His _Obras Completas_ occupy eighty small volumes (Lisboa, 1903-10). _Alexandre Herculano e Araujo_ (p. 240), born at Lisbon, Portugal’s greatest modern historian, declared that he was a poet till he was twenty-five. His _Poesias_ will never lack readers, because they have that biblical fervour and sincerity which inspired Herrera in his odes and Luis de Leon in some of his translations. _Antonio Augusto Soares de Passos_ (p. 252), a romantic poet of Oporto, wrote nothing finer than the celebrated ode _O Firmamento_. The text here given is that of the sixth (1875) edition of his _Poesias_. _João de Deus Ramos Nogueira_ (p. 257), the most spontaneous and inspired Portuguese poet of the second half of the nineteenth century, was born at Messines in Algarve. A complete collection of his poems, entitled _Campo de Flores_, appeared in 1893. An excellent selection is that of Snr. Affonso Lopes Vieira: _Livro de Amor_ (1921). _Thomaz Ribeiro_ (p. 263) was born at Parada de Gonta in the province of Beira and belonged to the romantic school of poets. His reputation had been made half a century before his death when he published his long romantic poem in many metres _D. Jayme_ (1862), and it is by the fifteen introductory stanzas (_oitavas_) that he is best remembered. _Julio Diniz_ (p. 267) is the pseudonym of Joaquim Guilherme Gomes Coelho, who was born at Oporto. His novels met with immediate and deserved success. His poems, some of which were inserted in his novels, appeared posthumously in 1873 (_Poesias_). _Anthero de Quental_ (p. 269) born at Ponta Delgada in the Azores, was philosopher first, poet afterwards. His famous sonnets, constantly republished, are filled with a serene light, that light towards which Quental was ever groping his way. Many of them have been rendered into English by Professor Edgar Prestage: _Sixty-four Sonnets_ (1894) and Professor Griswold Morley: _Sonnets and Poems of Anthero de Quental_ (1922). _Antonio Candido Gonçalves Crespo_ (p. 273) was born at Rio de Janeiro, was sent to study at Coimbra and became the chief of the Portuguese Parnassians. A second edition of his _Obras Completas_ appeared in 1913. _Antonio Duarte Gomes Leal_ (p. 275) was born, lived, and died at Lisbon. Much of his poetry was satirical, but he also displayed delicate feeling and command of rhythm. His two best known works were _Claridades do Sul_ (1875) and _O Anti-Cristo_ (1884). _Abilio Manuel Guerra Junqueiro_ (p. 276) was born at Freixo de Espada á Cinta. In 1892 _Os Simples_ closed a series of brilliant works with a key of gold, but he wrote comparatively little poetry of recent years. In its political aspect his work was revolutionary and anticlerical, but he was reconciled to the Church before his death. Appointed Portuguese Minister in Switzerland in 1911, he soon retired from public life. This disciple of Victor Hugo is not without originality, and a small part of his poetry will be immortal. _Antonio Nobre_ (p. 282) showed individuality and a haunting sense of rhythm in _Só_ (1892), a collection of pliant verse which made a profound impression in Portugal. The sonnet _Podessem suas mãos_ is from the posthumous volume _Despedidas_ (1902). _Snr. Eugenio de Castro_ (p. 283), Professor at Coimbra University and Portugal’s foremost living poet, is the founder of the Portuguese Symbolist school. In his more recent volumes he seems rather to emulate the gnomic manner of Sá de Miranda, with conspicuous success. He is also a master of those paper carnations, the popular quatrains. _Snr. Joaquim Teixeira de Pascoaes_ (p. 287) gives the anthologist little opportunity of doing justice to his talent, which reveals itself rather in long poems such as _Marános_ (1911), filled with love of Nature and musical expression. His best known works are _Sempre_ (1897), _Terra Prohibida_ (1899), and _As Sombras_ (1907). _Snr. Affonso Lopes Vieira_ (p. 288) can write delicately musical lyrics light as feathers in the wind and poems of a fine breadth and fulness of sound. In the history of Portugal, in the sea and in the poets of Portugal’s golden age he finds an unfailing inspiration, very marked in _Ilhas de Bruma_ (1917). _Snr. Antonio Corrêa de Oliveira_ (p. 290) is one of the most widely read and deeply appreciated of living Portuguese poets, in the _Auto do Fim do Dia_ (1900) and numerous other volumes. He uses the short indigenous metre as a master. _Eduardo Pondal y Abente_ (p. 291), born at Ponteceso in the province of Coruña, where he lived in a charming house ‘ó pé dos pinos escurecida’, won fame with his poem _A Campana d’ Anllons_. Some of the poems of his _Rumores de los Pinos_ (1879) and _Queixumes dos Pinos_ (1886) have an even more haunting fascination. _Rosalía de Castro_ (p. 294), or Rosalía Castro de Murguía, stands with Pondal at the head of modern Galician poetry, which is intimately linked across six centuries with the poetry of the Galician-Portuguese _Cancioneiros_. Her fame has grown with the years and her Galician poems, on which that fame must always chiefly rest, contained in the volumes _Cantares Gallegos_ (1863) and _Follas Novas_ (1880), have recently been reprinted in a complete edition of her works at Madrid. INDEX OF AUTHORS (The figures refer to the number of the poems) Airas (Joan), 48, 49. Alfonso X, 58-68. Almeida Garrett, Visconde de, 167-171. Alvarez do Oriente (Fernam), 144, 145. Anez Solaz (Pedro), 18, 19. Bernardez (Diogo), 138-141. Bilac (Olavo), 195. Bocage (Manuel Maria de Barbosa du), 162-166. Bolseiro (Juian), 41-44. Bonaval (Bernal de), 40. Calvo (Paio), 45. Camões (Luis de), 114-134. Castilho (Antonio Feliciano de), 172. Castro (Eugenio de), 197, 198. Castro, (Rosalía de), 206-208. Ceo (Maria do), 155. Ceo (Violante do), 152. Codax (Martin), 20-26. Coelho (Estevam), 81. Corrêa de Oliveira (Antonio), 203. Corrêa Garção (Pedro Antonio), 159. Cruz (Frei Agostinho da), 142, 143. Dinis, King, 69-79. Diniz (Julio), 179. Diniz da Cruz e Silva (Antonio), 157. Esquio (Fernando), 29. Falcam (Cristovam), 104, 105. Fernandez (Roy), 36. Fernandez Torneol (Nuno), 11-13. Ferreira (Antonio), 135-137. Galvam (Francisco), 146. Garcia (Pero), 37. Ginzo (Martin de), 14. Gomes Leal (Antonio Duarte), 191. Gomez Charinho (Pai), 53-55. Gonçalves Crespo (Antonio Candido), 188-190. Gonçalvez de Portocarreiro (Pero), 16, 17. Guerra Junqueiro (Abilio Manuel), 192-194. Guilhade (Joan de), 47. Herculano (Alexandre), 173, 174. Lencastre (D. Philipa de), 88. Lobeira (Joan de), 57. Lopes Vieira (Affonso), 200-202. Lourenço, 46. Macias, 82. Manuel de Mello (D. Francisco), 153, 154. Martinz do Casal (Roy), 56. Mattos (João Xavier de), 158. Meendinho, 10. Meogo (Pero), 30-35. Moraes (Francisco de), 111. Nobre (Antonio), 196. Nogueira Ramos (João de Deus), 176, 177. Nunez (Airas), 50-52. Perez Sandeu (Nuno), 38. Pondal (Eduardo), 204, 205. Portugal (D. Manuel de), 113. Quental (Anthero de), 180-187. Quita (Domingos dos Reis), 156. Resende (Garcia de), 90. Ribeiro (Bernardim), 101-103. Ribeiro (Thomaz), 178. Rodriguez Lobo (Francisco), 149-151. Sá de Meneses (Francisco de), 112. Sá de Miranda (Francisco de), 106-110. Sanchez (D. Afonso), 80. Sancho I, 1. Soares dos Passos (Antonio Augusto), 175. Soarez Coelho (D. Joan), 27, 28. Sousa (Francisco de), 89. Teixeira de Pascoaes (Joaquim), 199. Tolentino de Almeida (Nicolau), 160, 161. Veer (Pero de), 39. Vicente (Gil), 91-100. Vivianez (Pero), 15. Zorro (Joan), 2-9. INDEX OF FIRST LINES (Reference is to the number of the poems). Abaix’ esta serra, 89 Acabava ali a terra, 171 A do mui bon parecer, 14 Adonde vas, ó Filo sem ventura, 155 Adorai, montanhas, 100 Á guerra, á guerra, moirinhos, 86 Ai cervas do monte, vin vos preguntar, 31 Ai Deus, a vo-lo digo, 28 Ai Deus, sab’ ora meu amigo, 23 Ai eu coitada como vivo, 1 Ai filha, o que vos ben queria, 38 Ai flores, ai flores do verde pino, 71 Ai fremosinha, se ben ajades, 40 Ai madre, ben vos digo, 37 Ai madr’, o que ben queria, 45 Ai ondas que eu vin veer, 26 Airiños, airiños aires, 208 Ai Santa Maria, 62 Ai Santiago, padron sabido, 54 Alegres campos, verdes arvoredos, 120 Alma minha gentil que te partiste, 126 Amad’ e meu amigo, 75 A madre do que a bestia, 64 Amiga des que o meu amigo vi, 46 Amor é um fogo que arde sem se ver, 122 Amo-te, Ó cruz, no vertice firmada, 173 Apetece minha alma a fonte viva, 113 Aquela cativa, 118 Aquela triste e leda madrugada, 127 Aquele claro sol que me mostrava, 135 Aquele espirito tam bem pagado, 110 Aquestas noites tan longas, 44 Aqui jaz pó, eu não; eu sou quem fui, 177 Armada de aspereza, minha estrela, 145 A Santa Maria mui bon servir faz, 67 A serra é alta, fria e nevosa, 98 As frores do meu amigo, 53 A suidade na molher, 97 Até o fim do mundo. A grande amada, 200 Bailemos agora, por Deus, ai velidas, 6 Bailemos nos ja todas, todas, aí amigas, 50 Bon dia vi, amigo, 69 Branca estais e colorada, 93 Brisa de Abril, 199 Cal as nubes n’ o espaço sin límites, 207 Campanas de Bastabales, 204 Canas do amor, canas, 95 Cantava Alcido um dia ao som das aguas, 141 Casinha despresivel, mal forrada, 154 Chaves na mão, melena desgrenhada, 160 Chegam de longe, 202 Comigo me desavim, 108 Como dormirão meus olhos, 104 Creio em ti, Deus, a fe viva, 170 Da branca neve e da vermelha rosa, 138 Das africanas, 205 Da triste, bela Inés inda os clamores, 162 Deus fabricou o grande ceo ... Depois, 197 De que morredes, filha, a do corpo velido, 72 Descalça vai para a fonte (Camões), 114 Descalça vai para a fonte (Rodriguez Lobo), 149 Desengano, quem vos quer, 111 De vergonna nos guardar, 58 Dezembro, noite: canta o galo, 193 Digades, filha, mia filha velida, 35 Disse ao meu coração: Olha por quantos, 181 Disseron-m’ oj’, ai amiga, que non, 55 Dized’ai trobadores, 65 Dizem que havia um pastor, 101 Dizia la fremosinha, 80 Donde vindes, filha, 94 Duas horas da tarde. Um sol ardente, 189 Eis nos toma a nacer o ano formoso, 137 Ele vinha da neve, dos trabalhos, 191 El rei de Portugal, 4 Em seus cabelos, 157 Em sonho ás vezes, se o sonho quebranta, 183 En as verdes ervas, 33 En Lixboa sobre lo mar, 3 En o sagrad’en Vigo, 25 Era assim: tinha esse olhar, 167 Era pelo mes de Abril, 91 Espirito que passas quando o vento, 180 Está o lascivo e doce passarinho, 123 Estando eu á janela, com a minha almofada, 85 Eu velida non dormia, 18 Fez ũa cantiga d’ amor, 42 Foi eu, madre, lavar meus cabelos, 27 Foi-se-me pouco a pouco amortecendo, 176 Fonte mais pura que o lustroso vidro, 172 Formoso Tejo meu, quam diferente, 148 Fostes, filha, en o bailar, 34 Gloria a Deus! Eis aberto o livro imenso, 175 Halitos de lilaz, de violeta e de opala, 194 Horas breves do meu contentamento, 140 Ja a roxa manhã clara, 130 Ja nace o belo dia, 150 Ja no roxo Oriente branqueando, 159 Ja sossega depois de tanta luta, 184 Junto de um seco, duro, esteril monte, 128 Jus’a lo mar e o rio, 9 Lá vão! O ceo se arquea, 195 Lá vem a nao Catharineta, 83 Levad’, amigo que dormides as manhanas frias, 11 Levantou-s’ a velida, 73 Levou-s’ a louçana, 32 Mandad’ ei comigo, 21 Manhaninha de S. João, 87 Mete el rei barcas no rio forte, 8 Meu Portugal, meu berço de inocente, 178 Meu ser evaporei na lida insana, 166 Mia irmana fremosa, 22 Mia madre velida, 74 Minha terra, quem me dera, 203 Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades, 121 Naci em Londres, que é terra, 198 Na mão de Deus, na sua mão direita, 185 Nam vos sirvo nem vos amo, 88 Não a viram passar? Era no outono, 179 Não mais, Ó Tejo meu formoso e brando, 163 Nas barcas foi-s’ o meu amigo d’aqui, 41 Nestes povoados, 107 Non chegou, madr’, o meu amigo, 70 Nos campos o vilão seus sustos passa, 164 O anel do meu amigo, 16 O brando amor, mas em meu dano forte, 144 Ó guitarras de Alcacer-Quibir, 201 Oí oj’ eu ũa pastor cantar, 52 Ó montes erguidos, 89 Ondas do mar de Vigo, 20 O poeta Simonides, falando, 129 O que en Santa Maria, 66 Ó rio Leça, 112 Ó senhor tam novo d’olhos cor de esperança, 192 O sol é grande, caem com a calma as aves, 109 Os presos contam os dias, 105 Ó tu de puro amor, Deus, fonte pura, 146 Para alguem sou o lirio entre os abrolhos, 188 Par Deus, coitada vivo, 17 Peço-vos que me digais, 115 Pela ribeira de um rio, 102 Pela ribeira do rio, 5 Pelo souto de Crecente, 49 Pensando-vos estou, filha, 103 Per ribeira do rio, 2 Podessem suas mãos cobrir meu rosto, 196 Poi-las figuras fazen dos santos renembrança, 61 Pois nossas madres van a San Simon, 15 Pois que diz meu amigo, 77 Ponho-me a contemplar na fantasia, 147 Por castigar, Senhor, nossos insultos, 156 Por nos, Virgen Madre, 63 Por terra jaz o emporio do Oriente, 165 Pos-se o sol; como ja na sombra fea, 158 Provei de buscar mesura, 82 Qual será o coraçam, 90 Quando amor naceu, 136 Quando eu vejo las ondas, 36 Quando se fez ao longe a nave escura, 190 Quando será, Senhor, que desatado, 142 Quantas sabedes amar amigo, 24 Quantas vezes conheço o meu cuidado, 153 Que coita tamanha ei a sofrer, 12 Que grande variedade vão fazendo, 132 Quem disse á estrela o caminho, 169 Quem pode ser no mundo tam quieto, 133 Que muito m’ eu pago d’este verão, 51 Que soidade de mia senhor ei, 78 Quen a Virgen ben servirá, 59 Quen Santa Maria quiser defender, 68 Quen visse andar a fremosinha, 7 Rei de muitos reis, 106 Remando vam remadores, 99 Rogo-te, ai amor queiras comigo morar, 56 Rosa das rosas et fror das frores, 60 São belas, bem o sei, essas estrelas, 168 Saudade minha, 152 Sedia la fremosa seu sirgo torcendo, 81 Sedia-m’eu na ermida de San Simon, 10 Senhor genta, 57 Senhor fremosa, vejo-vos queixar, 79 Sete anos de pastor Jacob servia, 124 Se toda a vida nossa é desafio, 139 Sibila o vento, os torreões de nuvens, 174 Sobolos rios que vão, 119 Sofrei, coração, 151 Sonho que sou um cavaleiro andante, 182 Tal com’ as nubes, 206 Tal vai o meu amigo, 30 Tempo foi que pastava neste prado, 143 Tirai os olhos de mim, 96 Toda-las cousas eu vejo partir, 48 Ũa pastora se queixava, 76 Um amigo que eu havia, 92 Um mover de olhos brando e piedoso, 125 Vai, misero cavalo lazarento, 161 Vai o bem fugindo, 117 Vai o Conde, o Conde Ninho, 84 Vão as serenas aguas, 131 Vayamos, irmana, vayamos dormir, 29 Vej’eu, mia filha, quant’e meu cuidar, 43 Vejo-vos, filha, tan de coraçon, 39 Vem ás vezes sentar-se ao pe de mim, 187 Vida da minha alma, 116 Vi eu, mia madr’, andar, 13 Vinde cá, meu tam certo secretario, 134 Vi oj’eu donas mui ben parecer, 47 Vou m’eu, fremosa, peral rei, 19 Vozes do mar, das arvores, do vento, 186 *** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 77746 ***