The Project Gutenberg EBook of Julius Caesar, by William Shakespeare

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
to check the laws of the country where you are located before using this ebook.

Title: Julius Caesar

Author: William Shakespeare

Translator: Henricus Denison

Release Date: September 4, 2014 [EBook #46768]

Language: Latin

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JULIUS CAESAR ***




Produced by Carolus Raeticus




GULIELMI SHAKSPERII

JULIUS CSAR.


LATINE REDDIDIT


HENRICUS DENISON,

COLL. OM. AN. APUD OXON.

OLIM SOCIUS.


OXFORD AND LONDON:

JOHN HENRY AND JAMES PARKER:

CAMBRIDGE: DEIGHTON, BELL, & Co.;

ETON: E. P. WILLIAMS.

MDCCCLVI.




PREFACE.


The translator has been induced by the following considerations to
publish what was begun as matter of amusement, and private occupation.

The employment of translation, oral and written, as the best and
readiest mode of acquiring a dead language, and of imbuing the mind
with its idiom and spirit, does not appear to be sufficiently
recognised in the practice of the schools of this country.

The translator has long been persuaded that the very remarkable
disproportion between the time and labour bestowed upon the teaching
of the Greek and Latin languages, and the knowledge of either
acquired by the average of English youth, is mainly owing to the
neglect of translation, and to the preference shewn for what is
styled, by courtesy, "original composition."

Under this system, instead of acquiring new ideas, the young student
learns to write without them; instead of enriching his language, he
does everything to impoverish it; instead of learning nice
grammatical distinctions, and attaining to choice expression and
lucid arrangement, he runs off into vague generalities of
phraseology, which evade all the difficulties of composition, and
overcome none.

The inadequate results thus commonly obtained, and the natural
disappointments thence continually ensuing, have given rise to a
feeling of doubt, which appears to be gathering strength, touching
the expediency of retaining the teaching of the Greek and Latin
languages as the basis of instruction in our schools. People see
little practical advantage resulting therefrom; and they say that the
time and energies so fruitlessly bestowed might be better employed in
the acquisition of knowledge of various kinds more immediately
applicable to the wants and purposes of life.

The translator cannot help feeling that, as matters stand at present,
there is considerable force in the objection thus stated: and that,
if it can be alleged with truth that, in spite of all the time and
labour given, the knowledge acquired is, in the great majority of
instances, so poor and meagre, so shallow and uncertain, as to be
looked upon by its possessor as matter rather of painful memory than
of either interest or profit, the advocates of the old system of
classical education have certainly no easy task to maintain their
position.

Without, however, entering upon the whole question of the necessity
or the value of what is called a classical education, for which this
is obviously not the place, the translator believes that the
objection as above stated would gradually be deprived of much of its
force and truth by substituting in the place of the greater part of
the original composition, now so universally required, a large and
careful employment of translation, oral and written, in the routine
of our schools.

With the hope of calling attention to this subject, and not as
proposing a model for imitation, he has ventured to submit to public
criticism the present somewhat novel production. He trusts that,
however inadequate the translation may be to express the force and
grandeur of the original, it may, thanks to a revision by more than
one eminent scholar, be found substantially correct.




DRAMATIS PERSON.


JULIUS CSAR.

OCTAVIUS CSAR,     }

MARCUS ANTONIUS,    }

M. MILIUS LEPIDUS, } _Triumviri._

CICERO, PUBLIUS, POPILIUS LENA, _Senatores._

MARCUS BRUTUS,   }

CASSIUS,         }

CASCA,           }

TREBONIUS,       }

LIGARIUS,        }

DECIUS BRUTUS,   }

METELLUS CIMBER, }

CINNA,           } _Conjurati._

FLAVIUS, MARULLUS, _Tribuni Plebis._

ARTEMIDORUS, _Sophista, e Cnido._

ARUSPEX.

CINNA, _Poeta. Alius quidam Poeta._

LUCILIUS, TITINIUS, MESSALA, CATO minor, VOLUMNIUS, _Bruti et Cassii
Comites._

VARRO, CLITUS, CLAUDIUS, STRATO, LUCIUS, DARDANIUS, _Bruti Famuli._

PINDARUS, _Cassii Mancipium._


CALPURNIA, _Csaris Uxor._

PORTIA, _Bruti Uxor._

_Senatores, Cives, Famuli, &c._

_Agitur, primum Rom: dein Sardibus: postea ad Philippos._




JULII CSARIS.




ACTUS I.


SCENA I.

ROM _Via qudam._

FLAVIUS, MARULLUS, CIVIUM TURBA.

_Flav._--Hinc, domum, ignavi; apagite, domum; num hodie ferias
agitis? Quid? Nescitisne nefas esse cuivis artifici die profesto
deambulare, nisi insignibus artis su induto? Heus tu! Cujusnam
artis tu artifex?

_Civis 1._--Ego, domine, faber lignarius.

_Mar._--Ubi ergo vestis coriacea? ubi regula? quid vult vestitus iste
nitidior? Heus et tu; quamnam et tu artem?

_Civis 2._--Nullam sane artem ego, domine; opifex sum inops, non
artifex.

_Mar._--Qualis ergo opifex? Statim dicas.

_Civis 2._--Honestus, spero, neque infimus; quamvis inter ima hominum
versor.

_Mar._--Quale opus, impudens? quale opus tuum?

_Civis 2._--Ne, domine, rumparis. Sin te ruperis, ego te consuere
possum.

_Mar._--Mene consuere? quid vis, procax?

_Civis 2._--Calceos nempe tuos, domine.

_Mar._--Ergone sutor es?

_Civis 2._--Immo, sutor, et totus in subul: nl ego ultra
crepidam. Calceorum veterum chirurgus sum; illos, quantumvis gros,
redintegro. Eorum qui bovino corio insistunt, nulli decentiores quam
qui operi meo innituntur.

_Mar._--Quare autem hodie foris? Quid est quod hosce tecum circa vias
ducis?

_Civis 2._--Quid? nisi ut calceos terant, quos ad me reparandos
ferant. Sed tamen, ut verum dicam, domine, ferias agimus, ut Csarem
spectemus, et in ejus triumpho ltemur.

_Mar._--Et quapropter "ltemur?" Quam victori mercedem secum iste
retulit? Quot captos duces, qui devincti currum ejus triumphalem
exornent? O vos stipites, O lapides, O si quid sit istis magis iners
stupidumque; O dura ilia; O Romani excordes; nonne Pompeium
meministis? Quoties in muros et crepidines, in turres fenestrasque,
immo atque in summa tectorum culmina scandebatis, infantibus vobiscum
adductis, et diem totum ibi insidebatis, quam patienter expectantes
dum Magnus per Rom vias pompam duceret: curruque ejus vixdum viso,
nonne vos tantum clamorem tollebatis, ut ipse contremeret Tiberis,
strepitu per concavas ripas replicato? Iidemque nunc induitisne
vestitum lautiorem, ferias injussi agitis, et flores coram illo ipso
spargitis, qui super Pompeii cadaver triumphans incedit? Abite! domos
festinate, flexisque genibus Deos supplicate, ut stragem ingratis
animis summo jure debitam avertant.

_Fla._--Ite, redite, m boni; et, ut culpam eluatis, vos, et
vestrm consimilis turba, ad Tiberim adstantes, lacrymas in alveum
instillate, donec, amnis, modo tenuis, exundans summam ripam
supersiliat.

      [_Exeunt_ CIVES.

Viden' ut vilis ista fx plebis movetur! taciti consciique
dilabuntur. Tu illac ad Capitolium; ego hac: statuas, si quas
exornatas inveneris, denuda.

_Mar._--Nonne nefas? Lupercalia agimus.

_Fla._--Quid ad rem? Nullam statuam Csaris tropis exornari decet.
Ego circumibo, vulgusque de viis compellam; idem fac et tu, sicubi
confertos videas. Plumis hisce nascentibus de al avulsis, altius
Csar se levare non poterit, qui harum ope trans oculos volitaret,
nos omnes, utpote servos, de clo territurus.

      [_Exeunt._


SCENA II.

ROM _Platea qudam._

_Pompa qudam._ CSAR, ANTONIUS (_in cursum paratus_), CALPURNIA,
PORTIA, DECIUS, CICERO, BRUTUS, CASSIUS, CASCA, _Turba pone sequens_,
ARUSPEX.

_Cs._--Calpurnia,--

_Casc._--Tacendum. Csar loquitur.

_Calp._--Adsum, Csar.

_Cs._--Antonio cursum agenti te obviam habeto. Antoni--

_Ant._--Quid? Csar, domine.

_Cs._--Ne negligas, Antoni, curss studio, Calpurniam tangere:
fertur enim ab antiquis mulieres hoc sacro currentium tactu
sterilitatis vinculis exsolvi posse.

_Ant._--Non negligam: quum Csar 'Fiat' dixerit, factum est.

_Cs._--Ordinentur jam ludi, et ne quis absit ritus.

      [_Musica. Tubae._

_Arusp._--Csar--

_Cs._--Quis me vocat?

_Casc._--Taceant omnes. Taceant, inquam.

      [_Silent tub._

_Cs._--Quis ex turb me appellat? Vocem audio exsuperantem tubas,
qu Csarem clamat: Dic iterum; Csar dat aurem.

_Arusp._--Idus caveto Martios.

_Cs._--Quisnam ille est?

_Brut._--Aruspex, qui te cavere Idus Martios jubet?

_Cs._--Coram adducite, ut intuear.

_Casc._--Heus tu, e turb veni; in Csarem converte oculos.

_Cs_--Jam quid ais? repetas velim.

_Arusp._--Idus caveto Martios.

_Cs._--Somniat iste; eamus.

      [_Exeunt_--BRUTO CASSIOQUE _relictis_.

_Cass._--Annon ad ludos spectandos, Brute?

_Brut._--Minime quidem.

_Cass._--Venias, precor.

_Brut._--Non sum ad ludos aptus. Carei Antonian ist alacritate.
Ne autem tibi impedimento sim, abibo.

_Cass._--Jamdudum te observo, Brute. In vultu tuo minus quam olim
benignitatis et amoris erga me elucescit: te nimis durum et severum
habes in amicum amantissimum tui.

_Brut._--Erras, m Cassi: si quando aspectum hunc meum mutaverim,
non nisi in memet ipsum mutavi. Jactatus sum nuper variis quibusdam
animi motibus, cogitationibus mihimet ipsi propriis, qu me fortasse
austeriorem faciunt. Sed ne idcirco doleant mei, (quorum tu Cassi,
semper esto) neve neglectum meum alioqui interpretentur, quam quod
Brutus infelix, ipse sibi confligens benevolentiam suam non satis
constanter indicet.

_Cass._--Ergo, Brute, mentem tuam hactenus parum intellexi; ideoque
cogitationes quasdam graves, neque indignas, in hoc sinu meo, quasi
in sepulchro habui. Dic mihi, Brute optime; num in faciem tuam potes
ipse inspicere?

_Brut._--Nequaquam, Cassi; oculos enim non seipsum intuetur, nisi in
speculo quodam depictum.

_Cass._--Verum dicis. Multum igitur dolemus, Brute, te non istiusmodi
speculo potiri, quod virtutes occultas tuas tibi aperte reddat, ut
tuam ipsius imaginem agnoscere queas. Audivi quidem, cum plures
optimi in Rom, divo Csare excepto, de Bruto colloquerentur, et
sub hujusce sculi jugo gementes optarent nobili Bruto suos oculos
non deesse.

_Brut._--Qunam in discrimina me vis, Cassi, ducere, qui, ut id a
meipso exposcam quod meum non est, me ita provoces?

_Cass._--Idcirco, Brute optime, auscultes velim; et quum fatearis te
non in posse imaginem tuam, nisi ali quadam materi repercussam,
inspicere, ego, tanquam ipse speculum, ea qu, quamvis tua sint,
teipsum adhuc latent, modeste tibi ostendam. Et ne me suspectum
habeas, Brute, utpote levem assentatorem, solitumque, Ds invocatis,
amorem meum cuilibet obtrudere. Quod si cognoveris me quemvis
adulari, amplectique; dein eundem calumniari; vel me in epulis
compotori cuilibet prcordia aperire, me cavendum esse concedam.
 [_Tubae, acclamationes._

_Brut._--Sed quid vult acclamatio ista? vereor ne plebs Csarem
regem fecerit.

_Cass._--"Vereor" dicis? Habeo igitur te nolle Csarem regem.

_Brut._--Nollem, Cassi; eum tamen bene diligo. Sed quare me hic
tamdiu moraris? Quid est quod mihi communicatum velis? Si quid, quod
ad Reipublic bonum spectat, ex hac parte honorem, ex ill mortem
proponas; ego in alterutrum quis oculis inspiciam. Ita enim me D
adjuvent, plus apud me valet honesti nomen quam mortis timor.

_Cass._--Istam in te esse virtutem, Brute, non minus quam lineamenta
oris tui agnosco. Age vero; honor sermonis nostri argumentum esto.
Quid nimirum tu et populares nostri de hac vivendi conditione
censeant non satis scio; sed, quod ad me attinet, malim omnino non
vivere, quam ita vivere, ut alium quemvis, mihi ipsi similem et
qualem, continue pertimescam. Uterque nostrm, que ac Csar,
liber natus et nutritus: uterque nostrm, que ac Csar, hibernum
gelu potest pati. Olim, memini, die ventoso frigidoque, cum turbidus
Tiber ripas indignabatur, mihi Csar, "Audesne, Cassi, mecum in
iratas illas undas insilire, et ad adversam ripam natare?" Dicto,
togatus insilui, eum sequi jubens. Secutus est Csar; et uterque
nervosis brachiis huc illuc fluctus rejicientes animose in adversum
contendimus. Sed priusquam ad metam adventum est, "Fer opem Cassi,"
clamitabat Csar, "ne peream." Tum, ut neas, atavus illustris
noster, ex Ilio flagrante senem Anchisem humeris deportavit, ita ego
ex Tiberinis fluctibus Csarem defatigatum eripui. Ecce autem! idem
iste Csar nunc Divus habetur: Cassius vilis est, et ad merum
Csaris nutum corpus inclinare coactus. Olim in Iberi hic Csar
in febrem incidit; notabam ego ut, ingravescente morbo, tremeret:
immo, Divus hic tremebat. Notabam labia ejus pr timore pallescere;
istiusque oculi aciem hebetari, cujus obtutu totus jam trepidat
terrarum orbis. Gemere illum prterea audiebam. Immo, et illa ipsa
lingua, qu nuper civibus Romanis jussit verba observare, et in
tabellis inscribere, ea, inquam, lingua, "Eheu, da mihi potum,
Titini;" flebiliter clamitabat, more puellul grotantis. Dii
immortales! stupeo attonitus hominem vili adeo et male temperato
animo totius humani generis majestatem antecedere, et palmam solum
sibi auferre potuisse.

      [_Acclamationes. Tub._

_Brut._--Acclamationes iterum audio. Vix dubito quin hi plausus novos
quosdam honores in Csarem cumulatos indicent.

_Cass._--Quid mirum, mi bone! Ille, veluti colossus alter, orbem hunc
angustum, divaricatis cruribus, superstat; et nos, pusilli, nanique,
subter hujus ingentia crura repimus, timide circumspicientes, modo
liceat sepulcra, etiamsi inhonesta sint, nobismet reperire. Quid
tamen! singulo nos nostr ipsorum fortun aliquando imperamus. Non
astra, m Brute, sed nosmet ipsi inculpandi, si inferiores
existimus. "Brutus," "Csar:" quid nimirum in isto "Csare?" Cur
nomen hoc magis quam illud per aures hominum resonet? Ambo simul
inscribas; tuum non minus decorum est; ambo voce pronuntientur; tuum
non minus ora hominum complet; ambo expendas; tuum non minus grave
est; ambobus ad manes evocandos utaris; Bruti nomini non minus quam
Csaris manes obsequentur.

      [_Acclamationes._

Nunc, per Deos omnes et singulos, quali cibo nutritus est hic noster
Csar ut in tantum creverit? tas nostra, tui te pudeat! O Roma,
illustrium virorum stirpe orbata es! Quando enim prteriit tas
ulla post Deucalionem, qu uno solo, quantumvis eximio, viro
inclaruerit? Quando ante hc nostra tempora, quisquam, de Rom
sermonem habens, dicere potuisset, ingentem ejus ambitum uni soli
sufficere? Hc Roma nostra profecto eadem videtur; et Rom abunde
loci est, qu unum tantummodo virum in se hodie complectatur. Proh
pudor! ego et tu, Brute, a patribus nostris accepimus quemdam olim
fuisse Brutum qui KAKOUS quos DAIMONAS pompam regni Rom ostentare non
minus quam Regem pertulisset.

_Brut._--Amori tuo, Cassi, nunquam diffisus sum. Quid istud sit ad
quod me provocatum velis partim suspicor. Quid autem, et de hac re,
et de his temporibus ipse jamdudum cogitaverim, postea tibi
explicabo. In prsenti, obsecro te, per amorem nostrum, ne mihi
amplius instes. Qu jam locutus es, perpendam; qu postea locuturus
sis, patienter audiam: et tempus inveniam aptum et ad audiendum, et
ad, ut in re tam gravi, respondendum. Interea, m Cassi, hanc meam
sententiam rumineris velim: Brutum malle paganum esse, quam sub horum
temporum conditionibus, prsentibus futurisque, se civem Romanum
inscribere.

_Cass._--Gaudeo me, tenui sermone licet, scintillam, vel tantulam, ex
Bruto excudisse.

[_Redit_ CSAR _cum suis_

_Brut._--Transacti ludi sunt: redit Csar.

_Cass._--Casc prtereuntis manicam velle: ille, acri more suo,
nobis, si quid hodie momenti acciderit, narrabit.

_Brut._--Faciam:--sed animadverte, Cassi--qu in Csaris fronte
irat ferveant macul! qui aliis omnibus demissi et castigati
vultus! Pallet Calpurni gena; et Cicero oculis mustelinis igneisque
intuetur, uti in Capitolio solet, si aliquando Senatores illi male
obtemperaverint.

_Cass._--Casca quid sit nos certos faciet.

_Cs._--Antoni.

_Ant._--Quid jubes, Csar?

_Cs._--Qui mihi astant, Antoni, obesi sint; bene curat cute; qui
noctem edormiunt. Cassius iste aspectu macro nimis aridoque est.
Cogitat nimis. Tales cavendi sunt.

_Ant._--Ne illum metuas, Csar; non est ille cavendus; bene natus
est, optime affectus.

_Cs._--Utinam pinguior esset:--nihil metuo tamen: sin autem
Csaris nomini aliquid cum formidine commune esset, neminem novi
quem que vitandum judicarem, ac macrum istum Cassium. Multa legit;
notat multa; acta hominum usque ad imum perspicit; ludos non, ut tu,
Antoni, frequentat; musicam fastidit; raro faciem in risum relaxat;
aut si unquam riserit, id quasi seipsum irridens facit, et sui animi
contemptu, qui ad hoc ullomodo moveri possit. Tales semper gre
ferunt, si quando alium sibi ipsis superiorem animadverterint:
idcirco imprimis cavendi sunt. Quod vulgo metuendum est, non quod ego
metuo, tibi ostendo; ego enim Csar. Sed veni in dextram, alter
enim aure surdior sum, et dic mihi quid de illo vere censeas.

      [_Exit_ CSAR _cum suis--manet_ CASCA.

_Casc._--Togam meam, Brute, vellebas; visne aliquid loqui?

_Brut._--Immo, Casca; dic nobis quid hodie acciderit ut Csar
aspectum adeo tristem et severum ferat.

_Casc._--Quid? Nonne et tu cum eo eras?

_Brut._--Si cum eo fuissem, quid istud fuerit non a Casc peterem.

_Casc._--Diadema nempe illi oblatum erat: oblatumque ille, vers
manu, ad hunc morem dimovit; plebs statim acclamavit.

_Brut._--Cur autem iterum plausus iste?

_Casc._--Propter idem.

_Cass._--Ter plaudebant; quid tertius iste clamor?

_Casc._--Propter idem.

_Brut._--Num igitur ter oblatum erat diadema?

_Casc._--Scilicet, ter; et ille ter repudiavit; sed lentius
lentiusque; plebs autem simplex et ingenua in singulam quamque vicem
vehementius plaudebant.

_Cass._--Quis illi diadema obtulit?

_Casc._--Quis nisi Antonius?

_Brut._--Rem totam nobis, optime, enarra.

_Casc._--Peream, si potero. Mer inepti erant. Vix notabam. Vidi
tamen M. Antonium diadema illi offerre;--nec tamen diadema, corollam
potius talem qualem--et, ut antea dixi, ille eam pro hac vice
dimovit. Nihilominus tamen, ut opinor, eam desiderabat. Tum iterum
obtulit Antonius; dimovit iterum Csar: sed, me judice, ut manus
abstineret vix sibi persuasit. Tum tertio obtulit; ille tertio
dimovit. In unamquamque vicem ululabat turba, scabris manibus
plaudebat, pileos sordidos sursum jactabat, tantumque male olentis
halits emittebat, eo quod Csar corollam rejiceret, ut Magnus ille
pene suffocaretur: ibi enim animo defecit, et succubuit: equidem,
quod meum erat, non ausus sum ridere, ne, ore aperto, fdum et ipse
halitum foedum perciperem.

_Cass._--Verumne dicis, Csarem animo defecisse?

_Casc._--In ipso Foro collapsus est, mutus, spumamque ex faucibus
edens.

_Brut._--Morbo, fortasse, comitiali captus est.

_Cass._--Non isto morbo Csar; sed tu, Brute, et ego, et bonus hic
noster Casca, illo laboramus.

_Casc._--Quid vis hercle non intelligo. Csarem collapsum certo
scio. Et per fidem meam fx ista populi ei plaudebat, et sibilabat,
prout ille placebat aut displicebat, tanquam quivis actor esset.

_Brut._--Quid vero dixit, quando in se rediit?

_Casc._--Prius nimirum quam defecit, simul ac percepit vulgus
ltatum esse quod ille corollam rejiceret, tunicam divellit, et
guttur feriendum obtulit. (Quodsi ex eo grege unus fuissem, meum sit
cum damnatis posthac in Erebo versari, si non illico percusissem.)
Deinde collapsus est; et quando sui compos factus est, supplicabat
istos prstantissimos suos, ut, si quid male fecisset aut dixisset,
morbum, non ipsum, in culp haberent. Pauc qudam muliercul,
qu mihi adstabant, 'O hominem miserandum' clamaverunt, et illi ex
imo pectore condonaverunt. Sed quid vis? Ist Csari non minus
condonssent, etiamsi matres earum trucidsset.

_Brut._--Deinde tristis, uti vidimus, rediit.

_Casc._--Scilicet.

_Cass._--Annon Cicero locutus est?

_Casc._--Immo, Grce aliquid.

_Cass._--Qunam, obsecro te, sententia?

_Casc._--Per oculos, interpretari nequo! Qui intelligebant inter se
ridebant, et capite annuebant: mihi certe Grcum quoddam erat. Jam
vero aliud novi est quod vobis dictum velim. Marullus Flaviusque,
ausi Csaris imaginibus ornatus detrahere in carcerem ducti sunt.
Valeatis. Plus ineptiarum erat quarum vix satis memini.

_Cass._--Cnamne hac nocte mecum, Casca?

_Casc._--Nequeo, alibi jussus sum.

_Cass._--Prandiumne cras?

_Casc._--Immo, si vivus ego, et tu edem mente, et prandium gul
dignum.

_Cass._--Te expectabo.

_Casc._--Bene est. Valeatis ambo.

      [_Exit_ CASCA.

_Brut._--Obtusior sane hic noster factus est: apud scholam prompto
eum ingenio memini.

_Cass._--Atque adhuc promptus ad agendam rem aliquam gravem et
honestam, etiamsi hunc obtusum morem pr se ferat. Asperitatem illam
in sermonibus pro condimento uti solet, ut eorum major sit appetentia.

_Brut._--Ita credo. Jam te relinquo: cras, si vis mecum loqui, aut
ego ad te, aut tu ad me; ego domi manebo.

_Cass._--Veniam ego. Valeas interim: de statu nostro mediteris.

      [_Exit_ BRUTUS.

Brutus ille vir profecto nobilis: accidit tamen ut metallum, quamvis
generosum, in pejus cudi possit. Quam convenit ergo probos cum probis
semper versari! Quis enim ita constans ut omnes illecebras aspernari
queat? Csar me aversatur; Brutum amat: quod si ego Brutus essem, et
Brutus Cassius, Cassius non Brutum immutaret. Hac nocte scripta
qudam in Bruti fenestras injiciam, vari manu, ut plurium esse
videantur, qu quanti eum Roma stimet declarabunt, et qu sit
Csaris ambitio tectius indicabunt. Tunc cavet Csar; eum enim vel
summovebimus, vel in pejus ipsi ruemus.

      [_Exit._


SCENA III.

_Via qudam._

_Ex hac parte_ CASCA, _stricto ense, ex ill_ CICERO.

_Cic._--Salve, Casca: deduxistine Csarem? Sed quid vult iste
anhelitus? cur distentis oculis stupes?

_Casc._--Annon et ipse trepidas, quum tota terra, moles veluti
instabilis, quassatur? O Cicero, vidi ego quercus nodosas vi turbinis
furibundi disrumpi, oceanumque superbientem tumescere, spumare,
furere, quasi gestiret se nubibus minacibus intermiscere: sed nunquam
adhuc procell ignem stillanti interfui. Vel bellum civile inter se
Dii gerunt, vel per hanc stragem homines insolentiores castigant.

_Cic._--Ecquid igitur mirabilius vidisti?

_Casc._--Servus quidam, tibi notus, sinistram, quasi ex viginti
tdis exardescentem, sursum ferebat; nec tamen ignescebat manus.
Mihi ipsi ad Capitolium (ecce ensem adhuc strictum) obviam venit leo,
qui me torve intuens illsum prteribat: pavid mulieres in globum
coact terrore ips facie mutat, jurabunt vidisse viros ignibus
succinctos perambulare vias. Heri, meridie ips, noctua in foro
sedebat, stridens, ululansque. Quum hc et talia concurrunt, ne quis
dicat, "Hoc aut illud in caus est,--Hc omnia secundum naturam
sunt." Ego enim ea esse credo qu, in quamcunque regionem demissa
fuerint, portentosum aliquod mox adfuturum denuntient.

_Cic._--Fateor tempus extra ordinem esse: accidit tamen ut homines
signa, sensu plane signis ipsis opposito, pro arbitrio non raro
interpretentur. Csarne cras ad Capitolium?

_Casc._--Procul dubio; Antonio enim jussit ut te certiorem faceret.

_Cic._--Vale, ergo, Casca: hc tempestas vix sub dio sustinenda est.

_Casc._--Vale, Cicero.      [_Exit_ CICERO.

CASSIUS.

_Cass._--Quis ibi?

_Casc._--Romanus.

_Cass._--Vocem Casc agnosco.

_Casc._--Aures non te fallunt. Qu sit hc nox, Cassi?

_Cass._--Honestis gratissima.

_Casc._--Quis unquam coelos adeo minaces noverit?

_Cass._--Qui terram adeo sceleribus confertam noverit.--Ego quidem
vias perambulavi, noctis hujusce periculis obnoxius; et discinctus,
uti vides, Casca, pectus in fulgura nudavi. Immo etiam, coeli gremio
contortis quasi fulminibus diffisso, me in ipsum ictum aciemque
opposui.

_Casc._--Heus! quare tantum coelos provocasti? Humanum est refugere
et trepidare, quum Dii omnipotentes hc signa, tam diros ir su
prcones, in terram demittunt.

_Cass._--Piger es, Casca; vitalibusque iis scintillis qu Romanum
decent, vel cares, vel fovere non vis: palles, stupesque; stas
metuens et attonitus, propter has novas coelorum minas: sed si veram
causam exquirere velis, quare ignes isti, larvque fluitantes
circum; quare aves et fer naturas suas insitasque facultates sic in
portentosam speciem mutent; quare delirent senes, pueri prsagiant;
disces hc omnia a Diis ita disponi, ut alicujus diri events omina
et cautel fiant. Equidem possem, Casca, tibi virum nominare, huic
dir nocti, qu tonitrua et fulgura tam mira ostentat, manes
evocat, rugitque, sicut leo in Capitolio, simillimum; virum neque te
ipso, neque me, agendo prstantiorem, portentosum tamen et timendum
non minus quam hc Natur monstra.

_Casc._--Csarem, ut opinor, indicas.

_Cass._--Quem indicem parum refert: Quirites enim hodierni nervos et
membra, qualia avi, jactant; sed, proh pudor! patrum nostrorum animi
mortui sunt; matrum consiliis gubernamur. Hc enim sub jugo servilis
patientia nos mulieres arguit.

_Casc._--Fertur Senatum cras Csarem Regem edicturum esse; e
conditione, ut diadema, ubicunque velit terr marique, except
Itali, gerat.

_Cass._--Qu si edixerint, qu deinde ego hunc gladiolum geram
satis scio. Cassius a servitio Cassium liberabit. D superi! Hoc
vestro munere imbecilli valent, tyranni incassum furunt: non enim
turris lapidea, non murus aheneus, non carcer clausus, validi non
vincula ferri, animam hanc cohibere valent. Vita, hujus custodi
corpore pertsa, viam sibi aperire semper callet. Quod si ego bene
noverim, sciant omnes, me, quodcunque mihi tyrannis onus imposuerit,
id pro arbitrio discutere posse.

_Casc._--Sic ego, et sic servus quivis, propri manu servitutem suam
solvendi facultatem habet.

_Cass._--Quare igitur Csar tyrannus? O hominem infelicem! Non lupum
ageret, nisi quod Romanos oves esse cerneret; non leonem, nisi quod
vitulos. Qui incendium properari volunt, ex levi quavis stipul
ordiuntur. Quam sordida et fculenta moles hc nostra Roma est,
qu nihil valet nisi ut ad vilem istum Csarem illustrandum
materiem suppeditet! Sed, O dolorem meum! quo me perduxisti? Forsan
hoc coram servo libenti et assentatore locutus sum. Quod si ita est,
luendum scio. Esto; ensem gero, et discrimen contemno.

_Casc._--Casca sum--non sycophanta, neque perfidus. Manum accipe: si
quando in hc mala nostra pro virili insurrexeris, ego inter primos
ero.

_Cass._--Pactum est. Nunc licet scias, Casca, me jamdudum quibusdam
optimis nostris persuasisse, ut mecum rem honestam, in primis
periculosam, suscipiant; qui jam me in porticu Pompeii expectant. Hac
enim nocte vix unus quivis vicos tenet; ipsa tempestas speciem gerit
nostro operi consentaneam, quam maxime cruentam, igneam et terribilem.

CINNA.

_Casc._--Tace. Advenit quidam pede concitato?

_Cass._--Cinna est; gressum agnosco; nobis amicus. Cinna, quo
properas?

_Cin._--Ut te inveniam. Quis iste? An Metellus Cimber?

_Cass._--Casca est; unus ex nostris. Num me nostri expectant, Cinna?

_Cin._--Gratulor ob Cascam. Quam plena metu est hc nox! Ex nobis
sunt qui mirabilia viderunt.

_Cass._--Dico tibi, Cinna; num me expectant nostri?

_Cin._--Immo: O Cassi, si tantum Bruto nobili partium nostrarum esse
persuadere posses.

_Cass._--Contentus esto. Cape hanc tabellam, m bone, et in
prtoris sedili ita ponas, ut Brutus eam inveniat; hanc in fenestram
ejus injice: hac statuam Bruti grandvi incera: dein ad porticum
Pompeianum; ibi nos reperies. Num Decius Brutus et Trebonius ibi sunt?

_Cin._--Scilicet, omnes, Metello Cimbro excepto, qui te domi tu
qurit. Abeo, ut has tabellas pro jusso disponam.

_Cass._--Deinde ad theatrum Pompeianum.

      [_Exit_ CINNA.

Veni, Casca; nos Brutum domi su adhuc jam nocte visemus: tres ejus
partes jamdudum habemus; uno altero congressu totus noster erit.

_Casc._--Ille profecto in corde populari penitus insedit; et quod a
nobis factum offens foret, illius consensu, quasi aurum ex plumbo
arte magic confectum, in rem honestam et laude dignam mutabitur.

_Cass._--Hominem, pretium hominis, necessitatemque nostram recte
stimas. Eamus; nox enim jam media est; et priusquam lux advenerit,
nos eum e somno excitatum omnem nostrum faciemus.

      [_Exeunt._




ACTUS II.


SCENA I.

BRUTI _Pomarium._

BRUTUS.

_Brut._--Heus, Lucius! heus, tu!--hora quota est? nequeo per astrorum
cursus conjicere. Lucius, inquam! Ah utinam istiusmodi sopor meus
esset, quamvis culpandus. Huc, Lucius, huc; expergiscere, Lucium voco.

_Luc._--Mene, domine, vocabas?

_Brut._--Lucernam in bibliothecam, Lucius; accens, redi ut sciam.

_Luc._--Factum erit, domine.

      [_Exit._

_Brut._--Viam nullam invenio nisi morte ejus. Certe quod meum est,
nihil habeo quare de illo querar: causa publica est. Regiam coronam
appetit:--qu hujus vis in naturam ejus futura sit, subit qustio.
Sol viperas in lucem edit; tunc ambulantibus cavendum est.
Detur--coronam damus--tunc, fateor, aculeo illum armamus, quo in
nostram injuriam damnumque uti poterit. Tyrannidis hc culpa est,
quod pietatem et misericordiam ab imperantis statu sejungere solet.
Nec, ut verum dicam, unquam novi voluntatem et affectus Csaris plus
apud eum quam consilium valuisse. Ambitio autem adolescens, uti ex
exemplis patet, modestiam scalarum vice usurpat; in quas, dum
scandit, oculos figit; at, simul ac apicem occupaverit, subito se
convertit, coelum suspicit, et viles, per quos ascenderat, gradus
contemptim despectat. Sic fortasse Csar: idcirco, ne sic,
prveniendum. Et cum lis nostra vix satis adhuc coloris pr se
ferat ad hoc facinus vindicandum, huc rem reducimus; Csarem imperio
addito, in pejus pejusque ruiturum; agendumque cum eo veluti cum
pullo serpentis, quem, ne, suorum more, noxius excludatur, in ovo
extingui necesse est.

LUCIUS.

_Luc._--Lucerna, domine, in bibliothec accenditur. Silicem apud
fenestram qurenti hc charta obsignata mihi in manus venit:
dormitum iens non vidi, neque profecto ibi erat.

_Brut._--Redi, puer, ad lectum; nondum diluculum est. Annon cras idus
Martii?

_Luc._--Here, nescio.

_Brut._--Fastos inspice, et renuntia mihi.

_Luc._--Faciam.

      [_Exit_ LUCIUS.

_Brut._--Fulgura per aerem coruscantia, satis lucis reddunt ut legam.

      [_Chartam explicat et legit._

"Brute, dormis; expergiscere, ut te ipsum videas. An Roma ----?
Eloquere, feri, ulciscere! Dormis, Brute, expergiscere ----"
Hujusmodi incitamenta spius obiter disposita offendi. "An Roma
----?" Sermo sic complendus. An Roma reformidabit unum? Quid--Roma?
Avi mei ex Rom viis Tarquinium expulerunt, quamvis Rex nominabatur.
"Eloquere, feri, ulciscere!"--Mene rogas ut eloquar, ut feriam? O
Roma, si sic ulciscenda eris, omnia, uti poscis, se pro virili
facturum spondet Brutus.

_Luc._--Here, quatuordecim dies Martii effluxerunt.

      [_Fores pulsantur._

_Brut._--Bene est. Ad portam; pulsat aliquis.

      [_Exit_ LUCIUS.

Ex quo me in Csarem Cassius primum instigabat, dormire nequeo. Quod
temporis inter actum rei dir et conceptum intersit, phantasmati vel
somnio horribili simile est. Tum inter se disceptant Genius et
ministri voluntatis humanae, animi affectus; et tota hominis natura,
civitatis angust instar, seditione quadam laborat.

LUCIUS.

_Luc._--Here, Cassius tuus januam pulsat, et te videre cupit.

_Brut._--Num solus est?

_Luc._--Non, here; plures simul.

_Brut._--Nstine?

_Luc._--Non, here; pilei enim in supercilia contracti, palliaque
vultus circumfusa sunt, ut illos nequaquam agnoscere possim.

_Brut._--Fac ut intrent. Hc conjuratorum manus est. O conjuratio!
Nonne audes noctu etiam vultum minacem tuum revelare, cum mala omnia
liberrima sunt? O ubi igitur invenies antrum ita tenebrosum ut hanc
monstrosam faciem tuam interdiu abscondere possis? Ne ergo antrum
quras; sed in risu et comitate delitescas: nam si foris eas, specie
propri tu induta, non Erebi ipsius caligo ea est ut te
indeprehensam habeas.

CASSIUS, CASCA, DECIUS, CINNA, METELLUS CIMBER, TREBONIUS.

_Cass._--Vereor ne somnium tuum interruperimus. Salve, Brute; num
importuni sumus?

_Brut._--Horam circiter ex lecto sum; totam noctem vigilo. Novine qui
tecum sunt?

_Cass._--Scilicet, omnes: quorum nemo te non magni stimat; et
universorum civium de te judicium tibimet ipsi probari vult. Hic,
Trebonius.

_Brut._--Bene est.

_Cass._--Hic, Decius Brutus.

_Brut._--Bene.

_Cass._--Hi, Casca, Cinna, et Metellus Cimber.

_Brut._--Salvete omnes. At qu cura intempesta vos vigilare facit?

_Cass._--Verbum precor.

      [_Inter se alii summisse loquuntur._

_Dec._--Hac parte oriens est: annon hac redit dies?

_Casc._--Non, ut mihi videtur.

_Cin._--Pace tu, Decius recte ait; lineque ist translucid,
qu nubes tingunt, solem prnuntiant.

_Casc._--Utrumque erroris convincam. Qua ense monstro, sol exoritur,
et in notum inclinat, quippe annus adhuc in juventute est: duobus
inde mensibus, versus Septentrionem magis radios mane emittit, et
oriens tunc recta spectat ad Capitolium.

_Brut._--Singulus quisque det manum.

_Cass._--Pactum jurejurando confirmemus.

_Brut._--Nollem jurejurando. Si consensus hominum, si patientia
nostra, si temporis hujus injuria per se non satis valent, pactum jam
rumpamus et quisque in lectum suum ignavum hinc se recipiat. Dein
superbiens tyrannis progrediatur, donec unusquisque nostrm invicem
quasi sortito deperierit. Sed si hc, quod affirmare audeo, satis
ignis habent, ut timidos incendant, et muliebres etiam animos in
audaciam cudant, quo stimulo ad ulciscendum, nisi caus ips,
indigemus? Quo alio pacto, nisi quod Romani sumus, inter nosmet clam
foederati? Quo jurejurando; nisi quod probi cum probis consentimus,
nos vel hoc facturos vel perituros? Sacerdotibus nimirum jurejurando
opus est; hominibus timidis, et cautis; senibus semimortuis,
inertibusque iis qui injurias libenter accipiunt: istis denique qui,
in pravam causam addicti, non fide digni sunt: sed ne nos incepti
nostri quitatem, ne effervescentem animorum temperiem ita
inquinemus, ut vel causam nostram, vel nos ipsos, qui eam acturi
sumus, jusjurandum flagitare putemus; cum singula quque gutta
sanguinis qui per venas Romani cujusque fluit, adulterio quodam
depravata fuerit, si particulam quantulamcunque fidei pact su
quivis nostrm infirmaverit.

_Cass._--Quid autem de Cicerone? Num tentandus est? Me judice,
nobiscum quam libentissime consentiet.

_Casc._--Ne eum omittamus.

_Cin._--Nequaquam.

Metell.--Ille maximi erit; cani enim ejus capilli nobis et facinori
nostro bonam hominum opinionem coempturi sunt. Rumor ibit prudentiam
ejus manus nostras direxisse, et juventutis nostr libido sub illius
gravitate tuta latebit.

_Brut._--Ne in isto, precor, moremur; neque in concilium admittamus;
alienis enim inceptis ille nunquam obsecundare vult.

_Cass._--Eum igitur omittamus.

_Casc._--Certe non idoneus est.

_Dec._--Nemone prter Csarem amovendus?

_Cass._--Prudenter hoc Decius. Me judice, non oportet M. Antonium,
Csari adeo dilectum, Csari superesse. Virum enim sagacem et
subdolum experiemur, et, ut nos ldat, modo vult, satis capacem:
quod ne eveniat, pereat Antonius simul cum Csare.

_Brut._--Truculentiores videbimur, Caie Cassi, si, capite abscisso,
membra dilacerabimus; quippe in vivum irati, in mortuum item invidi:
Antonius enim nil nisi membrum Csaris est. Sacrificiorum, Caie, non
laniorum, rem agamus. Contra enim animam Csaris nos omnes
contendimus; in anim autem non inest sanguis. O, si possemus,
animam Csaris prehendere Csare ipso integro! Eheu non possumus!
Interficiendus est Csar! Eum tamen, ut in nullo metu, ita nec in
ir occidamus; et quasi Diis escam, uti decet paratam, potius
apponamus, quam quasi canibus prdam dilaniemus: atque corda nostra
dominos sagaces imitentur, qui cum ministros suos in furoris impetum
prcipitaverint, acto facinore, eosdem illico increpare solent. Sic
consilium nostrum necessarium, non invidiosum, videbitur, et nos
potius ultores quam sicarii audiemus. Quod ad M. Antonium, ne illum
formidandum putemus. Iste enim nihil magis valebit, quam Csaris
brachium, Csaris capite abscisso.

_Cass._--Formido tamen: insitus enim ejus erga Csarem amor--

_Brut._--Indignus est ut in eo moremur, Cassi. Si Csarem vere amat,
in neminem, nisi in seipsum, agere poterit: subtristior fiat, et
propter Csarem moriatur: quod tamen vix ab eo expectandum est;
ludis enim, licenti, commissationique addictus est.

_Treb._--Nihilo metuendus est: ne pereat: superstes hc postea lusu
habebit.

_Brut._--Hora quota est?

_Cass._--Clepsydra nonam indicat.

_Treb._--Abeundum.

_Cass._--Sed adhuc incertum est utrum Csar foris hodie iturus sit;
quippe, superstitiosus nuper factus, qu olim contemnebat,
phantasmata, somnia, prodigia, nunc magni stimat. Fortasse hc
manifesta portenta, insoliti hujus noctis terrores, augurumque
monita, eum a Capitolio hodie prohibebunt.

_Dec._--Ne solicitus sis. Propositum, qualecunque habet, per me
immutabit: quippe qui libenter audiat unicornes per arbores, ursos
per specula, elephantos per fossas, leones per retia, homines denique
per adulatores, decipi posse. Sed quum eum non ita decipi posse coram
affirmaverim mihi arridet, ipse tum quam maxime deceptus. Hoc mihi
cur sit: eum quoquo velim flectere possum: ipse in Capitolium agam.

_Cass._--Immo et nos omnes simul ad deducendum adfuturi sumus.

_Brut._--Secundamne circiter horam? nec serius?

_Cin._--Nequaquam serius: e hor omnes prompti sitis.

_Met._--Caius Ligarius Csarem gre fert, quod eum de Pompeio bene
dicentem Csar reprehenderit: miror neminem vestrm illum tentasse.

_Brut._--Tu igitur, Metelli, domum rediens eum visas: me amat:
jamdudum tentavi: huc adductum in nostra fingam.

_Cass._--Dies nos invadit: te relinquemus, Brute;--jam diversi eamus:
pacti vero memores, nos Romanos demonstremus.

_Brut._--Vultum festivum, m boni, induamus, neque consimilem
proposito nostro; et quemadmodum callidi actores, partes nostras
gestu constanti et indefesso agamus. Jam valete omnes.

      [_Exeunt. Manet_ BRUTUS.

Luci! m puer! quid! alte dormis? nil refert: mellito roscidoque
sopore fruaris: dormis tranquille, quippe qui figurarum et
phantasmatum, qu in hominum cerebro cura importuna informare solet,
inexpertus quiescas.

PORTIA.

_Por._--M Brute, m conjux!

_Brut._--Portia, quid vis? quare e lecto hac hor? non tu saluti
convenit ut te vix satis validam matutinis frigoribus objicias.

_Por._--Nec magis tu. Non benigne, non amanter, Brute, e lecto meo
furtim evasisti. Ab hestern cn subito assurgens, meditabundus
et suspirans, brachiis involutis, perambulabas. Me, qu causa esset
qurentem, obtutu severiori reprimebas: cum iterum urgerem, ungue
fronti impresso, terram pede impatientius percutiebas. Quum
insistebam, non minus tacebas; gestuque mans irato ut abirem
indicabas; quod facere non morata sum, metuens ne nimiam intemperiem
in pejus irritarem, speransque nihil esse nisi, quod cuivis aliquando
accidit, ut parum quo animo esses. Verum! hoc, quodcunque est, te a
cibo, a colloquio, a somno prohibet; et si oris habitus tantum,
quantum mentis, immutari posset, equidem, Brute, vix te agnoscerem. O
m conjux carissime, doloris tui causam mihi impertiaris precor.

_Brut._--Vix satis valeo; nihil magis.

_Por._--Brutus prudens est, et si non valeret, se promte ad remedia
reciperet.

_Brut._--Ergo idipsum ago. Ad lectum, Portia mea.

_Por._--Num Bruto grotanti convenit sic discincto ire, et matutini
frigoris humores imbibere? Num Bruto grotanti ex tuto lecto se
furtim subtrahere, ut malum noctis contactum petat, et gelidam
noxiamque auram in suum malum invitet? Non ita est, m Brute;
qudam in prcordiis latet plaga, qu, per gratiam meritumque
conjugii nostri, mihi non abscondi debet. Te, per formam meam, olim
tibi commendatissimam, per amorem tuum in me toties promissum; per
magnum illud foedus nuptiale, quod nos in unum conjunxit, te, flexis
genibus, obsecro atque obtestor, ut mihi, qu pars anim tu, vel
potius tute ipse, sum, fatearis quare ita tristis sis; et qui sint
hac nocte tecum collocuti: sex enim septemve, qui vel tenebris se
confidere vix ausi sunt, ad te convenerunt.

_Brut._--Genua ne flectas, dilectissima Portia mea.

_Por._--Neque enimvero opus esset, modo tibi vere essem dilectissima,
Brute. Sed dic mihi qu sit pacti conjugalis vis: quatenus valet:
num id exceptum habet, ut secretis tuis mihi non interesse liceat? ut
non omnis tua sim, sed sub certo limite et modo? ut nimirum mens,
tori, colloquii, aliquando particeps sim; ut in confiniis, non in
penetralibus, cordis tui locum habeam. Quod si nihil ultra in me
juris est, Portia Bruti concubina, non conjux.

_Brut._--Ne ita aias. Vera et honestissima mihi conjux; cara mihi
atque intima, oh! intima prout sanguis qui in hoc cor moestissimum
refluit.

_Por._--Si sic, consilii tui non ignara essem. Foeminam me fateor;
eam tamen quam Brutus pernobilis sponsam duxit. Foeminam;
probatissimam tamen; Catonis filiam. Annon me tanto patre genitam,
tanto viro conjunctam, cteris foeminis fortiorem putas? Consilia
dicas; non sum qu prodam. Ecce! femori meo vulnus ipsius manu
libenter datum, constanti pignus. An hoc passa silens, de mariti
consiliis non silebo?

_Brut._--Dii superi! me tam eximi uxore digniorem faciatis, precor.

      [_Fores pulsantur._

Sed--audisne--aliquis pulsat--in cubiculum redi, m Portia; brevi
deinde interioris propositi mei consors et particeps eris: qu
acturus sum explicabo, omniaque contract frontis me signa
interpretabor: Sed nunc abeas precor, quam citissime.

      [_Exit_ PORTIA.

LUCIUS _et_ LIGARIUS.

Quid est, Luci?

_Luc._--grotans quidam adest qui tecum loqui vult.

_Brut._--Caius Ligarius est, de quo Metellus mentionem fecit. Abi,
puer. Quid, C. Ligarie?

_Lig._--Imbecill voce te salutem concedas precor.

_Brut._--O fortis Caie, quam parum tempus convenit invaletudini tu?
Utinam te non grum esse.

_Lig._--Non ger sum, si Brutus honestum aliquod suscepturus est.

_Brut._--Tale quid suscepturus sum, Ligarie; modo san essent aures
tu ad auscultandum.

_Lig._--Per Deos omnes quos Roma colit, hoc puncto temporis morbum
meum abjicio. Anima Rom! Progenies fortis, honestis patribus orta!
Tu veluti magic quadam arte languescentem spiritum meum excitasti.
Jam, te jubente, curram; in res inexpugnabiles contendam; immo ad
effectum ducam. Quid ergo suscipiendum?

_Brut._--Opus quod gros sanos faciat.

_Lig._--Annon sani quidam gri faciendi?

_Brut._--Vere quidem. Qu res sit, Caie, plenius dicam dum istuc,
ubi agendum, progrediemur.

_Lig._--I pr; sequor; corde jam accenso, ut quamvis inscius agam.
Sat mihi Brutum ducem novisse.

_Brut._--Venias ergo.

      [_Exeunt._


SCENA II.

_Atrium in dibus CSARIANIS._

_Tonitrua fulminaque._ CSAR _e lecto._

_Cs._--Neque coelum, neque terra, hac nocte quiescit. Ter in somno
Calpurnia clamavit, "Ferte opem, adjuvate, Csarem occidunt." Quis
intra?

FAMULUS.

_Fam._--Quid vis, Domine?

_Cs._--Ut sacrificia confestim fiant, inspectisque victimis, mihi
renuntientur.

_Fam._--Factum erit, Domine.

      [_Exit_

CALPURNIA.

_Cal._--Quid vis, Csar? prodisne foris? Non per me tibi hodie
licebit.

_Cs._--Csar prodibit. Qu Csari minantur, nunquam nisi a tergo
minantur: facie vis evanescunt.

_Calp._--O Csar, nunquam moris mei erat ut omina magni facerem: jam
vero me perterrent. Prsto est qui, prter ea qu ipsi vidimus
audivimusque, dirissima signa a custodibus visa refert. Lenam
medi vi parturisse; hisse sepulcra, mortuos emisisse; turmas
igneis ordinibus, et bellico apparatu inter nubila disposito
concurrere; sanguinem in Capitolium pluere; clangorem prlii medio
aere resonare; hinnire equos; gemere moribundos; manes circa compita
plangere, et stridere. O Csar! hc supra Natur modum sunt; hc
me perterrent.

_Cs._--Quid ergo homines evitare possunt, quod D superi fieri
volunt? Csar nihilominus prodibit: hc enim portenta universos,
non Csarem solum, spectant.

_Cal._--Ignobili morituro, null ardent comet; perituro principe,
coeli ipsi conflagrant.

_Cs._--Timidi spius, fortes semel tantum, mortem subeunt. Equidem
vehementer admirari soleo qui sit iste hominum metus; quippe mors,
malum ineluctabile, suum sibi tempus habet.

FAMULUS.

Quid augures ergo?

_Fam._--Te hodie prodire nolunt. Extis enim victim evulsis, cor
abfuit.

_Cs._--Nempe ut nos timidos esse pudeat monent Dii. Csar animal
sine corde esset, si hodie pr metu domi se teneret. Nil tale
Csar. Periculum ipsum Csarem seipso magis formidandum confitetur.
Quippe nos ambo catuli ejusdem len sumus, parti eodem die; sed
ego senior natu audaciorque: Csar ergo prodibit.

_Calp._--Eheu! m Csar, fiducia tua prudenti major est. Ne hodie
prodeas: timiditatem meam, si vis, non tuam, accuses. Marcus Antonius
in Senatum eat, et te hodie minus valere nuntiet. Hoc te, flexis
genibus, obsecro.

_Cs._--Ergo, Marcus Antonius me non valere dicat: ut tibi placeam,
domi manebo.

DECIUS.

Ecce Decium Brutum; ille nuntius erit.

_Dec._--Salve, Csar, et valeas: adsum ut te ad Senatum deducam.

_Cs._--Opportunus ades, ut Senatores mei vice salutes, et dicas me
hodie venire nolle. Non posse, falsum esset, non audere, falsum
magis; brevi, non volo. Hoc tu, Deci, refer.

_Cal._--Dic Csarem grotare.

_Cs._--Csarne mendacium mittet? Egone victricem meam manum tam
late tuli, ut metuam canis quibusdam senibus verum eloqui? I, Deci,
dic me venire nolle.

_Dec._--Maxime Csar, causam quamlibet, precor, addas, ne me
nuntiantem irrideant.

_Cs._--Stet pro ratione voluntas: non ibo: hoc Senatu satis sit.
Tibi autem, quod te amo, dicam, hanc Calpurniam meam me domi
retinere. Causam prtendit, quod hac nocte in somno vidit statuam
meam, fontis instar, e centum oribus sanguinem profundere; Romanosque
plures robustos, et quasi exultantes advenire, qui manus in isto
cruore lavarent. Hc omnia in cautelam advocat; omina esse ait;
malorum portenta: quare me ut domi maneam, flexis genibus, precata
est.

_Dec._--Pace vestr, non satis recte interpretata est. Felix esse
faustumque istud somnium affirmo: nempe statua tua, multis ex oribus
sanguinem profundens, in quo tot Romani exultantes se lavarent, hoc
prdicit--Romam ex te sanguinem novum hausuram; illustresque viros a
te, tuoque nomine, picturas, signa, reliquias, notasque sibimet
expressuros esse. Calpurni somnium ita nos interpretari debere
nullus dubito.

_Cs._--Optime interpretatus es.

_Dec._--"Optime" quidem dices, cum quod amplius tibi nuntiandum habeo
acceperis. Accipe ergo: Senatus decrevit diadema magno Csari, hoc
ipso die conferendum. Quod si te non venturum renuntiaveris, Senatus
fortasse animum mutabit. Prterea jocus et ludibrium esset, si quis
dicere posset, Senatum dimissum esse, donec Csaris uxor felicius
somniaverit. Si Csar se absconderit, nonne Csarem formidolosum
esse homines susurrabunt? Da veniam, Csar; ingens enim erga te
amor, audacior fortasse, me ut loquar cogit.

_Cs._--Quam vani metus tui, Calpurnia? Pudet me iis modo obsecutum.
Da mihi togam; prodire placet:--

PUBLIUS, BRUTUS, METELLUS, LIGARIUS, CASCA, TREBONIUS, CINNA.

Ecce Publius, qui me ut ducat petit.

_Pub._--Salve, Csar.

_Cs._--Et tu, Publi.--Quid, Brute, et tu adeo matutinus? Salve,
Casca. Caie Ligarie, Csar tibi non tam inimicus, quam febris ista
qu te macrum fecit. Hora quota est?

_Brut._--Tertia est.

_Cs._--Gratias omnibus pro hoc studio vestro et comitate ago.

ANTONIUS.

Ecce etiam Antonius, qui ser nocte commisari solet: hodie et ille
tamen matutinus. Salve, Antoni.

_Ant._--Salve, nobilissime Csar.

_Cs._--Festinent servi:--pudet me hujus mor. Salve,
Cinna:--Metelli, salve:--ah, Treboni! habeo de quo tecum largius
loqui velim; ne tu mei obliviscaris, et mihi prope adsis, ne tui ego
obliviscar.

_Treb._--Non obliviscar, Csar. [_Seorsim_] Immo ita prope adero, ut
qui te amant me longius abfuisse optaverint.

_Cs._--Ineamus; vini pocula qudam in promtu sunt. Deinde,
amicorum instar, una ibimus.

_Brut._--Eheu, Csar, quod omne instar non sit idem, Brutus ex imo
corde deplorat.


SCENA III.

_Via prope Capitolium._

ARTEMIDORUS, _epistolam legens._

_Art._--Csar, caveto Brutum; caveto Cassium; ne sit propior tibi
Casca; Cinnam observa; Trebonio ne fidas; nota Metellum Cimbrum;
Decius Brutus te non amat; Caium Ligarium injuri ipse affecisti.
Una in his omnibus mens, atque ea infensa Csari est. Si non
immortalis es, vigil esto. Securitas Proditioni opportunitatem dat.
Di boni te protegant.
    Tui observantissimus,
        ARTEMIDORUS.

Hic Csarem prtereuntem expectabo, epistolamque meam, ut qui
libellos supplices, ei in manus dabo. Piget me virtutem non posse
extra invidi morsum degere. Quod si legeris, Csar, fortasse
salvus eris: sin aliter. Fata cum proditoribus conspirant.


SCENA IV.

_Ejusdem vi pars alia, prope_ BRUTI _domum._

PORTIA, LUCIUS.

_Por._--Hinc, puer, ad Senatum: ne respondeas; hinc quam citissime.
Quid stas?

_Luc._--Domina, ut quid vis intelligam.

_Por._--Vellem te prius sse et redsse quam quod agendum sit
dicere possim. O Constantia, adsis, adjutrix fias: molem, impedimenta
quam maxima inter prcordia et linguam interponas. Vir corde,
viribus foemina sum. Ah! quam difficile est foemin secreta non
proferre! Qu jam in te mora, puer?

_Luc._--Hera, quid agam vis? currendumne est ad Capitolium; nihil
ultra? redeundum ad te; nihil ultra?

_Por._--Hoc ultra, puer; referas qui sit aspectus domini tui: nam,
quum foras ibat, grotabat: nota prsertim quid agat Csar: qui
proxime supplicatum accedant. Ah! quis iste strepitus? Ausculta,
sodes.

_Luc._--Nullum, hera, audiebam.

_Por._--Ausculta, dico tibi. Strepitus quidam tumultuosus ad aures,
quasi rixantium, venit, vento delatus a Capitolio.

_Luc._--Equidem, domina, nihil audio.

ARTEMIDORUS.

_Por._--Huc, m bone; unde venis?

_Art._--Domo me, domina.

_Por._--Hora quota est?

_Art._--Circiter tertiam, ni fallor, domina.

_Por._--Csarne adhuc in Capitolium?

_Art._--Non adhuc, domina. Ipse stationem quro, unde eum istuc
procedentem videam.

_Por._--Num aliquid a Csare petiturus es?

_Art._--Scilicet, domina: modo Csar Csari ita amicus sit ut mihi
aurem det, obsecrabo ut sibi ipsi caveat.

_Por._--Quid? novistine aliquod periculum ei impendere?

_Art._--Nullum quod noverim, multum quod veritus sim. Valeas, domina.
Via hac angustior est, et turba qu stipat Csarem, Senatorum,
Prtorum, et de plebe supplicantium viro infirmiori gravis erit. In
locum minus confertum memet recipiam, ex quo magnum Csarem
compellare possim.

      [_Exit._

_Por._--Domum redeundum est.--Hei mihi! Quam debile cor foemineum! O
Brute! Di te adjuvent! Ah vereor ne hoc puero in aurem venerit. (_Ad
puerum_) Nempe Brutus rogationem profert, cui Csar vix satis favet.
Eheu! vires deficiunt me:--hinc, puer; dominum salutes, dic me
festivi animi esse, et quid respondeat refer.

      [_Exeunt._




ACTUS III.


SCENA I.

_Capitolium;_ SENATORUM _concessus. Turba circa aditus Capitolii._
ARTEMIDORUS, ARUSPEX. _Sonant tub. Intrant_ CSAR, BRUTUS,
CASSIUS, DECIUS, METELLUS, TREBONIUS, CINNA, ANTONIUS, LEPIDUS,
POPILIUS, PUBLIUS, &c., &c.

_Cs._--Idus Martii aguntur.

_Arus._--Immo, Csar; sed non exacti sunt.

_Art._--Salve, Csar; hunc libellum meum percurras, precor.

_Dec._--Trebonius a te humillime petit ut huncce suum quamprimum
perlegere tibi placeat.

_Art._--O Csar, meum prius. Csarem proprius tangit: meum prius,
maxime Csar.

_Cs._--Quod meipsum tangit cteris posthabendum.

_Art._--Ne moreris, Csar: quin statim legas.

_Cs._--Quid, num delirat iste?

_Pub._--Absiste, procul esto.

_Cass._--Quid est quod in vi petitionem facis; veni in Capitolium.

CSAR _in Capitolium venit; assurgunt_ SENATORES.

_Pop._--Vobis hodie bene eventurum spero.

_Cass._--Quid, Popili?

_Pop._--Valeas.      [CSAREM _versus progreditur._

_Brut._--Quid tibi Popilius Lna?

_Cass._--Nobis hodie bene eventurum. Vereor ne proditi simus.

_Brut._--Animadverte ut recta ad Csarem ----

_Cass._--Age, confestim, Casca, ne prveniamur. Quid faciendum,
Brute? Si proditi sumus, vel Cassius vel Csar non hinc rediturus
est. Ipse memet occidam.

_Brut._--Ne sollicitus sis, Cassi; Popilius Lna de nostris
consiliis nihil. Risum in ore habet; neque Csar vultum mutat.

_Cass._--Trebonius partes suas bene agit; ecce enim, Brute, ut M.
Antonium subducat.

      [_Exeunt_ ANTONIUS _et_ TREBONIUS. _Considunt_ SENATORES.

_Dec._--Ubi Metellus Cimber? Accedat, et actutum rogationem suam
Csari proferat.

_Brut._--Jam prolaturus est. Sequamur ut eum sustineamus.

_Cin._--Casca, tu primus manum tuam ----

_Casc._--Jamne parati sumus?

_Cs._--Qunam igitur sint, quibus Csar Senatusque suus mederi
debeant.

_Met._--Csar altissime, maxime, potentissime, Metellus Cimber ad
sellam tuam cor humillimum affert.

_Cs._--Cimber, te prventum velim. Hi genuum flexus, hc
salutandi assentatio communium fortasse hominum sanguinem calefacere
posset, ut legem semel decretam prscriptamque, puerorum more,
immutare vellent. Sed ne inepte putes Csaris sanguinem ita male
temperatum, ut per quae stulti molliuntur, mellita verba, humiles
corporis flexus, servilesque, veluti canum, blanditias, per hc
dissolvi possit. Frater tuus, ex Senatusconsulto exulat. Si illius
caus te prosternis, miserasque preces edis, canis blandientis
instar, ego, te veluti canem, pede repellam. Hoc pro certo habe,
Csarem neque injuri insectari, neque temere condonare.

_Met._--Nullane vox erit me magis digna, qu in magni Csaris
aurem suavior sonatura sit, ut ei fratrem meum ab exilio revocare
placeat?

_Brut._--Equidem a te, Csar, supplex, non adulator, peto, ut Publio
Cimbro liberam redeundi licentiam jam concedere velis.

_Cs._--Quid, Brutus!

_Cass._--Veniam, Csar, veniam oro. Cassius se vel ad pedes tuos
prosternit: Publio Cimbro ignoscas precor.

_Cs._--Si ego tibi similis essem, ego, sicut tu, flecti possem. Si
possem precibus uti, precibus moveri possem. Ego autem constans sum,
stell instar, qu Polus dicitur, cujus fixa et immobilis natura
nullam inter sidera parem habet. Coelum innumeris scintillis
variatur, quarum cuique suus ignus, sua lux: uni tamen soli, inter
omnes, suus semper locus. Non aliter in terrarum orbe. Multi nimirum
in eo homines degunt, corporibus, sensu, intellectu prditi: unum
tamen inter omnes novi, qui inexpugnabilis recta usque progreditur;
suumque sibi semper vindicat locum. Quod ego is sum, vel hoc
demonstro: Cimbrum exulare decrevi; Cimbrum exulare decerno.

_Cin._--O Csar, ----

_Cs._--Hinc tu! Visne tollere Olympum?

_Dec._--O magne Csar.

_Cs._--Annon et Brutus frustra supplex?

_Casc._--Pro me loquantur manus ----

      [CASCA CSAREM _collo ferit._--CSAR _lacertum ejus
prehendit.--Deinde a pluribus percussus, denique a_ BRUTO, _clamat,_

_Cs._--Et tu, Brute! Tum cadat Csar.

      [_Moritur._--SENATORES _vulgusque diffugiunt._

_Cin._--Libertas! Libertas! Mortua est tyrannis! eamus, per urbem
proclamemus.

_Cass._--Quidam ad pulpita publica: proclament populo libertatem,
servis manumissionem.

_Brut._--Romani, Senatores, ne metuatis; ne diffiguatis: ambitio non
nisi suas poenas luit.

_Casc._--In rostrum, Brute, ascendas.

_Dec._--Et tu, Cassi.

_Brut._--Ubinam Publius?

_Cin._--Hic est, nov hac audaci stupefactus.

_Met._--Una omnes stemus, ne quis forte e Csarianis,--

_Brut._--Nihil opus est;--Ne metuas, Publi; nihil in te volumus,
neque in quemlibet alium civem: hoc populo refer, Publi.

_Cass._--Atque abeas statim, Publi; ne turba, in nos impetu facto,
tuam simul senectutem opprimat.

_Brut._--Ita sit:--nemo propter hc in discrimen veniat, nisi nos
qui fecimus.

TREBONIUS.

_Cass._--Ubi Antonius?

_Treb._--Domum se recepit attonitus. Viri, foemin, pueri, stupent,
clamant, passim discurrunt, quasi jam adesset supremus mundi dies.

_Brut._--Fata, qu sit voluntas vestra jam experiri nobis in animo
est. Moriendum esse satis scimus; quo momento, quot dies intercessuri
sint, in hoc laboramus.

_Cass._--Quare, qui e vit viginti annos absciderit, tot annis
mortis metum breviorem facit.

_Brut._--Quod si concedas, mors ipsa lucro vertitur; et nos erga
Csarem benevoli, qui eum ab hoc temporis intervallo formidine pleno
liberavimus. Accedamus, Romani; corpora inclinemus; dextras usque ad
cubitum sanguine Csaris lavemus; gladios intingamus; deinde ad
Forum; telisque cruorem stillantibus super capita sublatis, Pacem,
Libertatem, Manumissionem, uno ore omnes proclamemus.

_Cass._--Inclinemur ergo; lavatio fiat. Quot inde sculis inter
novas gentes, novis linguis edit, clarissim h nostr partes in
scenam ducentur!

_Brut._--Quoties in ludis Csar sanguinem profundet, qui jam in
pulvere ad Pompeii pedes, pulvis ipse, procumbit.

_Cass._--Toties hc nostra conjuratorum manus Patri liberatores
audibimus.

_Dec._--Ne mora sit; prodeamus.

_Cass._--Immo una omnes. Brutus viam ducat; nos, fortissimi Romanorum
optimique, subsequemur.

FAMULUS.

_Brut._--Tacendum--aliquis venit: unus ex Antonianis est.

_Fam._--Sic me, genibux flexis, Brute, sic humi prostratum, jussit
Antonius tibi dicere. Brutus nobilis, sapiens, fortis, honestus est;
Csar potens, fortis, regius, amantissimus fuit; Antonius amat et
honorat Brutum; timuit, honoravit, amavit Csarem. Si Brutus Antonio
concedere velit, ut tuto adveniat, et intelligat qua de caus Csar
mortem oppetere meruerit, Antonius non tantum Csarem mortuum,
quantum Brutum vivum, amaturus est; et rebus fortunisque Bruti,
quicunque casus eventuri sint, quam fidelissime se socium additurus.
Hc dominus meus Antonius.

_Brut._--Dominus tuus cordatus et fortis Romanus est; qualem eum
semper novi. Huc, si libuerit, securus adveniat, ut causas facti
nostri accipiat. Per fidem meam intactus redibit.

_Fam._--Illum confestim adducam.      [_Exit._

_Brut._--Antonium nostrum fore satis credo.

_Cass._--Vellem quidem ipse; multum vereor tamen; et, quod suspicor,
timori meo eventus responsurus est.

ANTONIUS.

_Brut._--Ecce Antonium. ---- Salve, M. Antoni.

_Ant._--O magne Csar, itane despectus jaces? Itane omnes victori
tu, gloria, spolia, triumphi, in hanc brevem angustamque mensuram
contrahuntur?--Jamque vale.--Romani, quid ultra facturi sitis nescio;
cujus mox incidenda vena sit; quis alius luxuriat nimis. Sin ego;
nulla hora, quam qu Csar periit, que opportuna est; nulla tela
que digna, ac isti enses vestri nobilissimo omnium hominum sanguine
ditati. Quare obsecro vos, si quid in me meditamini, nunc, dum
purpure manus vestr adhuc tepent fumantque, in me eas
convertatis. Si mille annos victurus sum, nunquam morti aptior ero;
nullus mortis locus mihi magis exoptandus, quam hc prope Csarem
meum; nullus mortis modus, quam  vobis temporum nostrorum
principibus potentissimisque occidi.

_Brut._--O Antoni! Ne a nobis mortem poscas. Si tibi nunc crudeles et
sanguinolenti propter has cruore infectas manus, et hoc prsens
facinus, videamur; tamen non nisi manus nostras, earumque opus
cruentatum cernis; non corda nostra: pia sunt ea corda, et pietas
ista erga Romam oppressam (pietas enim pietatem, sicut ignis ignem,
expellit) ipsa hoc in Csarem fecit. In te autem, M. Antoni, enses
nostri plumbei sunt; corda nostra et brachia nostra, te, veluti
fratrem, summ benevolenti et honore amplectuntur.

_Cass._--Suffragium tuum in muneribus conferendis singulo cuique
nostro par erit.

_Brut._--Id unum a te petimus, ut quiete agas, donec plebem jam metu
perturbatam sedaverimus; deinde, quare ego Csarem, quamvis
dilectum, nihilominus tamen ense meo percusserim, tibi rationem
reddam.

_Ant._--Vos prudenter egisse nullus dubito. Det mihi quisque vestrm
manum suam cruentatam: primus, Marce Brute, tuam;--dein, tuam, Caie
Cassi;--tuam, Deci Brute;--mox tuam, Metelle;--tuam, Cinna;--tuam, mi
Casca;--tuam denique, Treboni; te ultimum appello, nec minus amo
tamen. Factio nobilis! Eheu! quid dicam? mea enim fama jam eo usquo
in lubrico est, ut vel timidus, vel adulator, uterque vilissimus,
habendus sim. Nihil verius quam quod te amabam, Csar: quare, O
omnium nobilissime, si anima tua nunc in nos nostraque despiciat,
nonne illud injuriosius quam ipsa cdes videbitur, Antonium tuum
hujusmodi foedus inire, ultro acceptis, coram ipso tuo cadavere,
cruentatis hostium tuorum manibus. Quod si in me tot oculi, quot in
te vulnera, tantusque ex iis fletus, quantus ex his sanguis, manaret,
hoc melius me deceret quam sic amice cum inimicis tuis pacisci.
Veniam oro, Juli!--Hc tu, cervus ingens, canibus circumventus, hc
occidisti. Atque hc spoliis tuis ornati, sanguine tuo fucati,
venatores te circumstant. Tibi orbis terrarum saltus erat. Tu in
saltu isto dominus. O quam, cervi instar, a principibus pluribus
percussi, h tu procumbis!

_Cass._--Quid, Marce Antoni!

_Ant._--Veniam precor, Caie Cassi: mihi hoc saltem liceat: quod vel
inimicissimi Csaris non negaturi sunt, quanto magis id amicissimus
dabit.

_Cass._--Non quod Csarem laudas, te insimulo; sed quale pactum
nobiscum icturus sis, hoc scire velim. Utrum inter amicos numerandus
es, an, te prtermisso, nobis jam procedendum erit.

_Ant._--Certe inter amicos; quod ut significarem manus vestras
petebam; Csaris autem aspectu paulisper deflectebar. Vobis omnibus
benevolus sum, omnes amo: id unum peto, ut rationem, qu de caus,
in quibus prsertim, Csar periculosus esset, vos mihi reddatis.

_Brut._--Quod si non periculosus, immane profecto hoc spectaculum
foret. Sed pro certo cape, Antoni, rationes facti nostri eam in se
vim habere, ut, etiamsi Csaris filius esses, tibi satisfactur
sint.

_Ant._--Nihil aliud peto: jam vero mihi liceat cadaver in Forum
efferre, et ex rostris, secundum morem, in exequiis loqui.

_Brut._--Licebit, M. Antoni.

_Cass._--Brute, pauca tecum. Quid agis? ne concedas Antonio ut in
hisce exequiis orationem faciat. Annon intelligis quantum plebem
fortasse inflammaturus sit?

_Brut._--Provisum erit, Cassi;--nempe ego primus in rostra ibo,
causamque mortis Csaris nostri explicabo. Addam insuper Antonium ex
concessu nostro et licenti orationem habiturum; nos justa omnia
funebria ritusque solennes Csari libenter concedere. Hc nobis
plus apud populum profutura, quam in discrimen adductura credo.

_Cass._--Dubito quid ex his eventurum sit; mihi non placent.

_Brut._--Age, M. Antoni, Csaris cadaver tollas; hoc pacto scilicet,
ut, orationem habens, nos non insimules, Csarem vero quantumvis
laudes; idque permissu nostro te facere dicas: quod si nolis his
conditionibus uti, tibi ut funus facias omnino non concedam. Denique,
te ex iisdem rostris, quibus ego, concionari volo.

_Ant._--Esto: nihil amplius peto.

_Brut._--Cadaver igitur componas, et venias.

      [_Exeunt. Manet_ ANTONIUS.

_Ant._--O lutea et cruenta moles, ne mihi succenseas, quod in hos
carnifices tuos humilem me et mitem gesserim. Jaces, O ruina et
relliquiae viri, cujus parem sculorum ordo nunquam tulit. Pereat,
pereat manus, qu pretiosissimum hunc sanguinem effudit! Jam nunc
super hc vulnera tua, qu muta tanquam ora, rubris hiant labris,
quasi linguam vocesque a me petant, vates edo carmen meum.

In gentem humanam de coelo descendent Dir: odium intestinum,
bellique civilis rabies Itali omni incumbent: strages exitiumque
adeo in communi erunt, adeoque usitat rerum omnium horrend
species, ut, infantibus coram oculis jugulatis, matres ips
riserint. Misericordia omnis pietasque sub feritatis consuetudine
suffocata erit; Csarisque Umbra--cui comes ibit Ate, tartareis
incandescens ignibus--ultionem passim exquirens, hos inter fines
Imperatoris voce cladem proclamabit, Bellonque canes in prdam
immittet; donec atrox hoc facinus, et frustra funus poscentium
cadavera supra terras infandum putuerint.

FAMULUS.

_Ant._--Unus, ut puto, ex Octavianis es?

_Fam._--Ita est, Antoni.

_Ant._--Csar scripsit ut Octavius Romam veniret.

_Fam._--Litteras accepit; jam in vi est: me prmisit ut dicam,
---- Eheu! Csar!      [_Aspecto cadavere, stupet._

_Ant._--Tumet tuum cor: abi, indulge lacrymis tuis. Ah! dolor dolorem
gignit; ut video oculos tuos in fletum solutos, lacrymae et meis
obort sunt. Aisne dominum tuum in vi esse?

_Fam._--Hac nocte circiter viginti mille passuum ab urbe est.

_Ant._--Ad eum quam citissime redeas, et quid hc dies tulit
referas. Romam lacrymis plenam, periculosamque; Octavio vix satis
tutam. Propera, ut quamprimum de his certior fiat. Sed tamen
paullisper maneas, donec cadaver in Forum asportaverim, atque ibi
oratione habit, quid de iniquo horum carnificum facinore populus
censeat tentaverim. Octavium juvenem secundum rei eventum prmonere
poteris. Da manum in feretrum.

      [_Exeunt, cadavere sublato._


SCENA II.

_Forum._

BRUTUS, CASSIUS, CIVIUM _turba._

_Cives._--Nobis satisfactum volumus: hoc agite; huic operam date.

_Brut._--Me igitur sequamini, amici, ut audiatis. Tu, Cassi, in
alteram viam eas, ut populo plus loci sit. Qui me audire malunt,
mecum maneant; qui Cassium, eum comitentur: nos qua de caus Csar
occisus est rationem publice reddituri sumus.

_Civ. 1._--Equidem Brutum audire volo.

_Civ. 2._--Cassium ego; ut sic alterum cum altero conferre possimus.
    [_Exit_ CASSIUS _cum parte_ CIVIUM.

BRUTUS _rostrum ascendit_.

_Civ. 3._--Nobilis Brutus in rostro est: favete linguis.

_Brut._--Usque ad finem me patienter audiatis peto. Romani, cives,
amici, me caus caus audite, et ut audiatis tacete: honoris mei
caus mihi credite, et ut credatis me pro honesto habete: pro
sapienti vestr de me judicate, et ut sapiatis vigilate. Si cui
pr cteris ex hoc coetu Csar carus erat, illi dico Csarem
Bruto nihil minus carum. Quod si poscat, unde igitur Brutus in
Csarem insurrexerit, respondeo, Non quod Csarem minus amaret, sed
quod Romam magis. Utrum mavultis vivo Csare, vos omnes mori servos;
mortuove Csare, vos omnes vivere liberos? Quod me Csar diligebat,
eum ploro; quod felix erat, gratulor; quod fortis, honoro; quod
ambitiosus, occidi: En! propter amorem, lacrymae; propter fortunam,
gratulatio; propter virtutem, honor; propter ambitionem, mors. Quis
vestrm adeo turpis est, ut servus esse malit? Si quis; dicat--ille
injuriam a me passus est. Quis ita barbarus, ut Romanus esse non
curet? Si quis; dicat--ille injuriam a me passus est. Quis adeo
vilis, ut Patriam non amet? Si quis; dicat--ille injuriam a me passus
est. Respondeatis; responsum expecto.

_Cives._--Nemo omnium, Brute, nemo.

_Brut._--Nemo igitur injuriam a me passus est. Ego nihil gravius in
Csarem egi, quam quod vobis in Brutum liceret. Causa et ratio
mortis ejus in tabulis Capitolinis inscript sunt: glori ejus
nihil imminut; delictis, propter qu mortem subiit, nihil in pejus
exaggeratis.

ANTONIUS, _aliique cum cadavere._

Ecce ejus cadaver; Marcumque Antonium qui funus facit: ille facti
insons, facti tamen pretio, quo in republic loco, potitur. Qui
quidem jam vestrm omnium est. Denique, hoc vobis promitto, me eodem
gladio, quo in Csarem, amicissimum meum, Patri caus usus sum,
in me ipsum, si poscat Patria, usurum.

_Cives._--Vivas, Brute, vivas, diu vivas.

_Civ. 1._--Domum triumphantis more eum deducamus.

_Civ. 2._--Statuam ei, sicut avis ejus, ponamus.

_Civ. 3._--Csaris locum sibi habeat.

_Civ. 4._--Quodcunque in Csare coronam meruerit, id jam in Bruto
coronandum puto.

_Civ. 1._--Domum cum acclamatione deducamus.

_Brut._--Quirites, cives mei, ----

_Civ. 2._--Favete linguis, tacete; Brutus loquitur.

_Civ. 1._--Taceant omnes.

_Brut._--Liceat, amici, ut solus discedam: vos autem, si me amatis,
hic cum Antonio manete: Csari, quodcunque mortuo decet, permissu
nostro, dicturus est, benigne audiatis. Obsecro vos, ne quis vestrm
abeat, donec Antonius finem fecerit.

      [_Exit_ BRUTUS.

_Civ. 1._--Maneamus, ut M. Antonium audiamus.

_Civ. 2._--In rostrum eat: eum audire placet:--ascendas, nobilis
Antoni.

_Ant._--Bruti nomine vobis gratias ago.

_Civ. 4._--Quid de Bruto ait?

_Civ. 3._--Bruti nomine nobis gratias agit.

_Civ. 4._--Caveat ne quid hic contra Brutum dicat.

_Civ. 1._--Csar iste tyrannus erat.

_Civ. 3._--Procul dubio: felix Roma qu isto liberata sit.

_Civ. 2._--Favete: quid Antonius possit dicere audiamus.

_Ant._--Quirites optimi,--

_Cives._--Tacendum! audiendum.

_Ant._--Amici, Cives, Quirites, commodate mihi aliquantisper aures
vestras: adsum ut efferam Csarem, non ut laudem. Qu male homines
fecerint, mortuis supersunt; qu bene, simul cum ossibus sepulcro
abscondi solent. Hc Csaris sors esto. Nobilis noster Brutus
Csarem ambitiosum ait: quod si ita esset, gravissimum ejus delictum
fateor: gravissimam certe Csar poenam luit. Hic, concedentibus
Bruto aliisque, (honestus Brutus, honesti omnes) adsum ut in Csaris
exequiis pauca loquar. Ille mihi amicus erat; justus et fidelis mihi:
sed Brutus ambitiosum ait; et Brutus vir honestus est. Multos bello
captos Csar Romam reduxit; quibus redemtis, s in publicum
invexit. Hoccine ambitiosi erat? Si quando plebs lugebat, flebat
Csar: ambitiosi, ut opinor, durior materies est: ambitiosum tamen
Brutus ait; et Brutus vir honestus est. Vidistis omnes me in
Lupercalibus regiam coronam Csari ter obtulisse, quam ille ter
repudiavit: hoccine ambitiosi erat? Ambitiosum tamen Brutus ait; et
Brutus profecto honestus est. Non, ut Bruto contradicam, loquor, sed
ut, qu ipse certus scio, vobis proferam. Vos omnes hunc olim jure
amabatis: quid vetat quin nunc ploretis? O Sanitas, in bestias
confugisti: Gens humana insanit: patiamini, precor; cor meum in
feretro isto cum Csare est: dum redierit, tacendum.

_Civ. 1._--Hujus verba, ut opinor, non parvam in se vim habent.

_Civ. 2._--Si vis rem recte perspicere, injuriosissime isti in
Csarem.

_Civ. 3._--Aisne? Equidem vereor ne pejor quisquam Csaris in locum
successurus sit.

_Civ. 4._--Coronam repudiavit: quid vultis? certe non ambitiosus erat.

_Civ. 1._--Quod si ita est, sunt qui graves poenas luituri sunt.

_Civ. 2._--Aspicite Antonii nostri faciem; ut lacrymis deformatur!

_Civ. 3._--Nemo Romanorum Antonio honestior.

_Civ. 4._--Favete linguis, iterum loquitur.

_Ant._--Heri, dictum Csaris universo orbi terrarum prvalebat:
hodie hc jacet: nemo jam ita humilis est ut eum non despiciat. O
m amici! si animos vestros ad iram tumultumque instigare vellem,
injuste in Brutum agerem, injuste in Cassium, quos vos omnes honestos
esse satis scitis. Non ita agam: mallem potius in mortuum istum,
mallen in meipsum, mallem in vos injuste agere, quam in istos
honestos viros. Sed manu teneo chartam, symbolo Csaris impressam;
in armario ejus  me repertam; Csaris testamentum est. Si plebs
hoc semel explicatum habuerint, (quod, pace vestr, non sum ego
explicaturus,) in mortui Csaris vulnera oscula imprimerent,
sacroque ejus sanguine mappas imbuerent; immo etiam unum ex capite
ejus capillum in memoriam precarentur, ut, morituri, pueris pro
pretiosissimo legarent.

_Civ. 4._--Audiamus testamentum: lege, M. Antoni, lege.

_Omnes._--Testamentum, testamentum! Csaris testamentum audire nobis
placet.

_Ant._--Date veniam, amici; non licet ut legam. Non ausim palam
dicere quantus esset in vos Csaris amor. Non ligna--non saxa
estis--homines estis; et cum homines estis, hoc Csaris testamentum
vos ad incendia et insaniam instigaret. Vos Csaris hredes esse
melius non novisse. Si enim noveritis, eheu! quid eventurum foret!

_Omnes._--Lege testamentum; jubemus, Antoni; legendum Csaris
testamentum.

_Ant._--Date veniam, date paullulum mor. Fando talia ultra metam
certe jaculatus sum. Vereor ne honestos istos viros injuri
affecerim, quorum sic Csarem percusserunt: immo multum vereor.

_Civ. 1._--Proditores isti: non honesti.

_Civ. 2._--Testamentum! testamentum!

_Civ. 3._--Scelerati sunt; sicarii.

_Ant._--Mene igitur cogetis ut legam! Primo tamen circumstetis
cadaver Csaris, ut, qui hoc fecerit testamentum, vobis ostendam.
Descendamne e rostro? licetne?

_Omnes._--Descendas.

_Civ. 2._--Licentiam damus.

_Civ. 3._--A feretro et cadavere paullulum distandum est.

_Civ. 4._--Date locum Antonio, nobilissimo Antonio.

_Ant._--Ne me urgeatis; date locum, precor.

_Omnes._--Date locum, date locum.

_Ant._--Si lacrymae vobis insunt, date lacrymis viam. Agnoscitis
omnes hanc togam: memini ego quo tempore eam primum induit Csar:
stivo quodam vespere, in prtorio; quo die Nervios debellrat.
Ecce! hac Cassi mucro penetravit: ecce! illac quantum foramen fecit
invidus Casca. Hac autem bene dilectus Brutus percussit: abstractoque
ejus exsecrando ense, videte, quanto impetu Csaris sanguis secutus
est; quasi foris properaret, ut sciret num Brutus esset qui tam
inhumaniter pulsaret; Brutus enim, uti scitis, Csari divus erat.
Testor vos, immortales Dii, quantopere eum diligebat Csar! Proh
ictum omnium inhumanissimum! illico, ut Brutum manus inferentem
vidit, qui proditorum tela sustinebat, ingrato hujus animo succubuit.
Tum ruptum cor eximium; togque capite involuto, ad pedes statu
Pompe, qu tota, dum cdes ageretur, sanguinem exsudabat, magnus
Csar procubuit. O qui casus ibi erat, Quirites! Ibi ego, ibi vos,
ibi nos omnes simul procubuimus, triumphante super nos Proditione
cruentis manibus.

Ah! adsunt lacrymae; qui sit in vobis pietatis morsus agnosco. O
grat lacrym! pia corda! Quid! fletisne, cum non nisi vestem
Csaris nostri dilaniatam intuemini? En ipsum! ipsius stragem et
ruinam, proditorum opus!

_Civ. 1._--O miserrimum spectaculum!

_Civ. 2._--Eheu, nobilis Csar!

_Civ. 3._--O diem funestissimum!

_Civ. 4._--O proditores, O sicarii!

_Civ. 1._--O cruentissimum facinus!

_Civ. 2._--Ultionem poscimus, ultionem:
ite,--agite,--exquirite,--incendite,--occidite!--ne quis istorum
supersit.

_Ant._--Amici mei.--

_Civ. 1._--Tacete, audite nobilem Antonium.

_Civ. 2._--Audibimus; sequemur; cum Antonio moriemur.

_Ant._--M boni, m amici, procul absit ut verba mea vos in tantum
seditionis vorticem prcipitent. Qui hoc facinus fecerunt viri
utique honesti sunt: qunam fuerint su cuique simultates, qu ut
facerent impulerint, ego prorsus nescio; sagaces autem iidem et
honesti: et vobis procul dubio satisfacturi sunt.

Non adsum, amici, ut corda vestra surripiam; non ego sicut Brutus,
orator sum: sed, uti omnes bene scitis, rudis, simplexque, amici mei
amantissimus; quod bene norunt qui mihi hanc publice loquendi
licentiam permiserunt. Non enim mea sunt, neque ingenium, neque
verba, neque dignitas, neque actio, neque vox, neque elocutio, ut
hominum affectus excitare possim. Nihil in me est nisi aperte et
directo loqui. Vobis qu vobismetipsis nota sunt refero; Csaris
nostri vulnera ostendo, muta, tristissima ora, et pro me eloqui
jubeo. Quod si ego Brutus essem--Brutus Antonius--staret hc
Antonius, qui ab imo prcordia vestra commoveret, et singulis
Csaris vulneribus linguam insereret, qu ipsos Rom lapides in
seditionem tumultumque evocaret.

_Cives._--Nulla in nobis mora erit.

_Civ. 1._--Bruti domum incendemus.

_Civ. 3._--Ite, venite, conjuratos deprehendamus.

_Ant._--Mihi auscultate iterum tamen, Quirites.

_Cives._--Taceamus! audiamus Antonium, nobilissimum Antonium.

_Ant._--Quid vultis, amici; quid agitis? Nonne vos hoc etiamnum latet
qu de caus Csar tam bene de vobis meruerit? Quid! ignoratisne?
Idcirco dicendum est. Testamentum vobis ex mente excidit, ut videtur.

_Cives._--Verum ait: commorandum est dum legatur.

_Ant._--Ecce testamentum, Csarisque symbolum. Imprimis, singuloque
cuique civi Romano septuaginta drachmas dat.

Civ. 2.--O Csarem nobilissimum! ut cdes ejus primum nobis
ulciscenda est?

_Civ. 3._--O Csarem generosum, vere regium!

_Ant._--Patiamini aliquantisper, precor.

_Cives._--Taceamus, taceamus.

_Ant._--Omnes prterea hortos suos, arbustae, pomariaque nova cis
Tiberim, in usum et recreationem publicam, vobis hredibusque
vestris in perpetuum legat. Eccum, verum amicum! eccum, Csarem
vestrum. Quando ullum invenietis parem?

_Cives._--Nunquam, nunquam:--hinc, hinc vos abripite, Quirites.
Cadaver in sacro loco comburemus; tdisque a pyr raptis proditorum
domos incendemus. Corpus tollite.

_Civ. 2._--Ite, ferte ignem.

_Civ. 3._--Scamna evellite.

_Civ. 4._--Sedilia, fenestras, quidquid ad manum venit.

      [_Exeunt_ CIVES, _cadavere sublato._

_Ant._--Factum est: currat opus. Ate, carceribus effusa es!--jam
effrnis ruas?

FAMULUS.

_Fam._--Domine, Octavius jam nunc Romam advenit.

_Ant._--Ubinam est?

_Fam._--Ille Lepidusque domi Csaris sunt.

_Ant._--Ibo confestim visum. Fortuna lta est et benigna, ut
videtur: eo animo ut nobis quodcunque velimus largiatur.

_Fam._--Audivi ex Octavio Brutum Cassiumque per urbis portas, equis
concitatis, et quasi metu insanos, effugisse.

_Ant._--Ad aures venerat, ut opinor, quomodo populus  me commotus
est. Duc me ad Octavium.


SCENA III.

_Via qudam._

CINNA _Poeta._


_Cin._--Hac nocte somniabam me cum Csare coenare; mens mea
infaustum aliquod prsagit. Foris ire vix placet; cogor tamen
quodammodo invitus.

CIVES.

_Civ. 1._--Quid nomen tuum?

_Civ. 2._--Quorsum viam facis?

_Civ. 3._--Ubi habitas?

_Civ. 4._--Maritus, an coelebs?

_Civ. 2._--Statim cuique nostrum respondeas--

_Civ. 1._--Et brevissime--

_Civ. 4._--Et prudentissime--

_Civ. 3._--Et verissime--caveas ut verissime.

_Cin._--Quid nomen meum? quorsum eo? ubi habito? maritus, an coelebs?
Ut cuique respondeam, statim, brevissime, prudentissime, verissime.
Prudentissime igitur, non sum maritus.

_Civ. 2._--Quasi dicas maritos omnes stultos esse;--hujus ergo
vapulabis, ut opinor. Age, statim--

_Cin._--Statim; ad Csaris funus eo.

_Civ. 1._--Amicus, an inimicus?

_Cin._--Amicus.

_Civ. 2._--Quantum ad hoc, satis ist.

_Civ. 4._--Jam de domo,--age, brevissime--

_Cin._--Brevissime; prope Capitolium est.

_Civ. 3._--Quid nomen tuum? verissime--

_Cin._--Verissime; Cinna est.

Civ. 1--Divellamus, discerpamus; unus ex conjuratis est.

_Cin._--Non ego. Cinna sum poeta, Cinna poeta sum.

_Civ. 4._--Satis est. Malos versus facit; malorum carminum ergo
discerpendus est.

_Civ. 2._--Cinna nomen est; satis est; nomine ex corde evulso,
discedat si velit.

_Civ. 3._--Divellite, discerpite. Ite, tdas ferte, tdas ignemque.
Hinc in Bruti, in Cassii, domum; utramque, omnes, incendite. Alii
Decii, alii Casc, alii Ligarii domum; ite; properate.

      [_Exeunt._




ACTUS IV.


SCENA I.

_Atrium in dibus_ ANTONIANIS.

ANTONIUS, OCTAVIUS, LEPIDUS.

_Ant._--Ergo hi omnes proscribendi sunt. En! cujusque nomini stigma
suum letale.

_Oct._--Insuper his, et frater tuus, Lepide: aisne?

_Lep._--Aio.

_Oct._--Stigma ad nomen ejus, Antoni.

_Lep._--Hac conditione, quod et Publio, sororis tu filio, Antoni,
detur locus suus in libello nostro.

_Ant._--Fiat: ecce! stigmate eum damno. Tu autem, Lepide, jam
Csaris domum eas, et tecum testamentum referas. Quomodo aliquid ex
legatis imminui possit ratio nobis ineunda est.

_Lep._--Vosne hic inveniam?

_Oct._--Vel hic, vel ad Capitolium.      [_Exit_ LEPIDUS.

_Ant._--Levis iste; nullius pretii vir: tabellarii vice dignus qui
fungatur. Decetne, putas, Octavi, istum, terrarum orbe in tres partes
diviso, unam pro su habiturum esse?

_Oct._--Scilicet ipse auctor eras; et qu in fatali isto libello
nostro nomina inscribenda essent ex istius suffragio inscribi tu
contentus eras.

_Ant._--Junior es, Octavi; senior ego. Animadvertas velim--honores
quos in istum cumulamus, (eo consilio ut invidi onus vice nostr
ipsorum ferat,) ille, uti asinus aurum, portaturus est; sub pondere
gemens sudansque; ductus actusve quocunque tu et ego viam
indicaverimus; donec, facto itinere, et nummis istuc, ubi nobis
placet, deductis, onus a tergo amovebitur; et eum veluti asinum,
vacuum, soluto collo, dimittemus, ut ventilet aures, et herbam in
aperto qurat.

_Oct._--Fac quod voles: miles tamen fortis et expertus est.

_Ant._--Hoc et equi mei est, Octavi; cui in idipsum largiri pabulum
soleo: quem in pugnam ire in gyros, rectve currere, vel immotum
stare, doceo; corporis ejus motibus arbitrio meo conformatis. Ide
fere dicendum de Lepido nostro: docendus et informandus est,
gubernandus, agendus. Cerebrum vel omnino nullum, vel sterile, habet.
Artes alienas, mores, exempla, quoad potest, depascitur; quibus jam
obsoletis abjectisque ab inventoribus, pro novis et sibimet ipsi
excogitatis utitur. Ne in isto moremur, nisi ut in mancipio nostro.
Nunc autem de gravissimis rebus consulendum, Octavi. Brutus
Cassiusque copias conducunt: oportet quam citissime iis obviam eamus.
Foedere igitur inter nosmet ipsos icto, conciliandi amici, copique
a nobis etiam totis viribus undique contrahend; deliberandum
insuper quomodo operta discrimina magis pateant, aperta defendantur.

_Oct._--Hoc agamus, Antoni; nos enim jam tanquam in saltu sumus,
canibus undique circumlatrantibus; et vereor sane ne sint, qui, dum
nobis vultu arrident, corde mala quamplurima comminiscantur.

      [_Exeunt._


SCENA II.

_Castra ad Sardes._ BRUTI _tentorium. Tub. Ex hac parte_ BRUTUS,
LUCILIUS, LUCIUS, _Milites: ex ill,_ TITINIUS, PINDARUS.

_Brut._--Consistite, milites.

_Luc._--Date signum: consistite.

_Brut._--Quid habes, Lucili? num venit Cassius?

_Lucil._--Immo jam venit: Pindarus tibi nomine ejus salutem dat.

      [PINDARUS BRUTO _litteras reddit._

_Brut._--Amici litter sunt.--Dominus tuus, Pindare, vel per
seipsum, vel per malos quosdam ministros, mihi satis caus dedit, ut
qudam facta infecta vellem. Quodsi me jam conventurus est, omnia in
melius interpretari licebit.

Pin.--Pro certo habe nobilem dominum meum se, ut semper, quam maxime
benevolum honestumque tibi comprobaturum esse.

_Brut._--Nullus dubito. Jam pauca tecum, Lucili: dic mihi, quonam
modo te acceperit?

_Luc._--Satis comiter quidem et honorifice; nec tamen familiari eo
more, et benigno, neque e verborum facilitate quibus olim utebatur.

_Brut._--Amicum modo ardentem, jam frigescentem, depingis.
Animadvertas licet, Lucili, amorem languescentem et mox defecturum,
ut ad coactas quasdam blanditias confugiat. Vera simplexque fides
artem nescit: insinceri autem equorum impatientium more agunt, qui
primo cursu superbiunt frenaque indignantur: deinde, quum ad calcar
ventum est, cristas demittunt, et se pigros et male natos produnt.
Exercitusne ejus in itinere est?

_Lucil._--Hac nocte Sardibus castra ponunt; peditum pars major,
equitatus fere omnis Cassium comitantur.

      [_Tubae._

_Brut._--Audisne? adest:--lento passu obveniamus.

CASSIUS, _cum suis._

_Cass._--Consistite.

_Brut._--Consistite. Date signum per ordines.

_Mil. 1._--Consistite.

_Mil. 2._--Consistite.

_Mil. 3._--Consistite.

_Cass._--Frater nobilissime, me injuri affecisti.

_Brut._--Di superi! testor vos me ne inimicos quidem, quod sciam,
injuri afficere; quanto minus fratrem?

_Cass._--Gravitas ista tua, Brute, injurias velat; quando autem
injuste agis--

_Brut._--Te contineas, precor, Cassi; expostulationes tuas lenius
urgeas: indolem tuam satis novi: ne coram militibus nostris, quos
oportet nos conjunctissimos intelligere, rixantium more colloquamur.
Quare, hisce paullulum remotis, tu, Cassi, mecum in tentorium meum:
ibi querelas tuas liberius exponas; ego patienter audiam.

_Cass._--Tribunis, Pindare, manda ut cohortes paullulum hinc deducant.

_Brut._--Quin et tu, Lucili. Jam vero nemo in tentorium veniat,
consiliantibus nobis. Lucius et Titinius aditum custodiant.
[_Exeunt._


SCENA III.

BRUTI _Tentorium. Intervallo quodam_ LUCIUS _et_ TITINIUS.

BRUTUS, CASSIUS.

_Cass._--Quod in me injuriose egisti, Brute, vel ex hoc patet: Lucium
Pellam, de muneribus ex Sardianis nostris acceptis in judicium
vocatum, condemnsti; litterasque meas, eum, quod mihi notus esset,
excusantes, pro nullis habuisti?

_Brut._--Tu in teipsum, Cassi, injuriosus, quod in istius caus te
advocatum feceris.

_Cass._--Hisce temporibus parum convenit singulum quodvis delictum
accuratius notare.

_Brut._--Liceat dicam tibi, Cassi--tu ipse male audis propter cupidam
quandam et prurientem manum; aiunt te munera tua indignis auro
vendere.

_Cass._--Mene cupidum? mene prurientem manum? n Brutus esse, per
Deos omnes, jam supremum locutus esses.

_Brut._--Quam corruptelam Cassii nomen decoram facit; idcirco Poena
suum abscondit caput.

_Cass._--Poenam--dicebasne? Poenam?

_Brut._--Martium--Idus memento Martios!--Quonam instigante--nisi
Justiti--magnus Julius occisus est? Quis inter nos tam vilis ut,
nisi Justiti instigante, eum percusserit? Quid! unusne nostrm
est,--qui hunc primum orbis terrarum virum, non ut latronem ipsum,
sed quod latronum patronus esset, occidimus;--nosne, inquam, manus
nostras turpissimo lucro contaminabimus? ingensque glori nostr
curriculum tam parvi ultro vendemus quantum digitis--ad hunc
morem--contineri possit? Mallem me canem esse, et latrare lunam quam
istiusmodi Quiritem.

_Cass._--Ne me latres, Brute; equidem non patiar; parum tibi convenit
me insectari. Miles ego plus quam tu belli expertus; aptior qui de
patrocinii conditionibus judicem.

_Brut._--Non tu, Cassi.

_Cass._--Aio.

_Brut._--Non tu, inquam.

_Cass._--Ne instes mihi; ne me provoces; metuo ne non memet penes
fiam: cura vitam tuam: ne me ulterius tentes.

_Brut._--Abi, vir levis!

_Cass._--Quid est?--certe male audivi!

_Brut._--Audi tu; dicam enim. Sperasne ir puerili tu me locum
daturum: metuamne quod insanus quidam torve me intuetur?

_Cass._--D superi! D superi! hccine me pati!

_Brut._--Immo hcce omnia, et plura his: intus fremas, si vis, donec
superbum tuum cor dissiliat. I, servis tuis quantum irasci potes
ostendas, ut te formident servi. Egone locum dabo tibi? Tune a me
conciliandus? Mene decet summisso vultu ineptos furores tuos
patienter ferre? Per Deos! cogam te ut splenis tuis venenum exhaurias
ipse, etiamsi exhauriendo rumparis. Ex hoc die, dico tibi, Cassi, te,
quandocunque irascaris, pro joco et ludibrio utar.

_Cass._--Ventumne est ad hoc?

_Brut._--Tu te militem prstantiorem jactas: fac ut probatum habeas;
quod si probaveris, ltabor ego: quod meum est, gaudeo a
prstantoribus edoctus.

_Cass._--Male in me, male in me omnino, Brute; militem seniorem, non
prstantiorem, dixi: prstantioremne dicebam?

_Brut._--Utrum horum mavis.

_Cass._--Csar me sic provocare non ausus esset.

_Brut._--Tace, tace; tu non ausus esses eum sic tentasse.

_Cass._--Mene non ausum?

_Brut._--Dico, non.

_Cass._--Mene non ausum?

_Brut._--Non, per Deos, non ausus esses.

_Cass._--Brute, ne amori meo nimium fidas: vereor ne faciam cujus me
poenituerit.

_Brut._--Jamdudum id fecisti, Cassi. Videsis; min tu nihil in me
valent; e enim virtute me totum involvo, ut, tanquam vana aura,
ist me incassum prtervolent. Auri quoddam pondus a te, per
tabellarios meos, petebam: quippe ut nummos ipse turpiter aliunde
corradam procul a me est. Per Deos! mallem cor meum in s
transmutari, sanguinemque in drachmas guttatim, stillari quam e duris
pauperum manibus sordidas eorum mercedulas per me injuri
extorqueri. Aurum, a te inquam, per tabellarios meos, petebam; in
stipendia legionibus meis. Tu mihi negabas. Hoccine Cassii erat? Ego
ne Caio Cassio sic respondissem? Si quando Marcus Brutus adeo avarus
fiat, ut viles istos calculos in arc conditos suis interdicat, e
ipsa hor, D, omni fulmine vestro Brutum comminuatis!

_Cass._--Ego non negabam.

_Brut._--Negabas, aio.

_Cass._--Non ego:--stultus iste qui responsum meum retulit. Brutus
cor meum dilaceravit. Amicus amici culpas extenuare debet; Brutus
meas exaggerat.

_Brut._--Invitus loquor, tuis in meipsum injuriis coactus.

_Cass._--Me non amas.

_Brut._--Culpas quidem tuas non amo.

_Cass._--Amici oculus culpas tantulas notare nollet.

_Brut._--Nollet adulatoris oculus, etiamsi Olympum superarent.

_Cass._--Veni, Antoni; veni, juvenis Octavi; vosmet de Cassio solo
omnium ulciscamini: Cassium vit tdet. Bene dilecto odio est: a
fratre lacessitur: servus uti reprehenditur: culp qualibet notat,
in tabulis inscript, memori commiss, ut illi aliquando in
opprobrium objici possit. Eheu! animam meam lacrymando exhaustam
vellem! Ecce! gladius tibi meus; nudatum pectus: cor intus thesauro
Pluti carius, auro pretiosius: si Romanus es, cor illud exscindas:
ego qui aurum negabam, idem cor datum volo: percute ut percussisti
Csarem; te Csarem enim, etiam quum maxime aversabaris, plusquam
Cassium dilexisse certo scio.

_Brut._--Ne mihi gladium, Cassi. Ad libitum ir indulgeas: tibi per
me licebit. Fac quodcunque velis; injuriosus contumeliosusque sis;
ego intemperiem dicam. O Cassi, cum agno conjuctus es: iram ille, uti
silex ignem, gerit; percussus scintillam in breve ostendit, et
extemplo refrigescit.

_Cass._--Vixitne Cassius ut Bruto suo jocus et ludibrium fiat, si
quando dolor et male temperatus sanguis eum irritaverint?

_Brut._--Male et ego temperatus, quum ista dicerem.

_Cass._--Tantumne concedis? Da manum.

_Brut._--Immo, et cor simul.

_Cass._--O Brute! ----

_Brut._--Quid est, Cassi?

_Cass._--Nonne satis amoris in me habes, ut patiaris si quando
fervida ista temperies, quam a matre accepi, me ultra modum impulerit?

_Brut._--Satis, Cassi. Quod si posthac Brutum tuum nimis urgeas,
ille, matrem tuam increpitantem audire putans, tibi locum dabit.
[_Strepitus intra._

_Poeta._--[_Intra_.]--Date viam ad duces. Jurgium inter se habent,
cui alios interesse melius erit.

_Luc._--Non licet.

_Poet._--Mors sola me prohibebit.

POETA.

_Cass._--Quid vult strepitus iste? quid nobiscum tibi?

_Poet._--Proh pudor! O quid erit? Dux a duce magnus amandus.
  Ne sit vos inter rixa; Poeta jubet.

_Cass._--Pol! quam putidos facit Cynicus este versiculos.

_Brut._--Hinc tu, impudens! abi in malam rem!

_Cass._--Ne nimis gre feras, Brute: suo more agit.

_Brut._--Isti morem geram si quando tempestivus aderit. Quid his
ineptissimis cum bello? abeat statim.

_Cass._--Abi, quisquis es; confestim abi.

      [_Exit_ POETA.

LUCILIUS, TITINIUS.

_Brut._--Lucili, Titinique, mandate centurionibus ut in hanc noctem
metentur castra.

_Cass._--Ipsi statim huc redeatis; vobiscum Messala adsit.
[_Exeunt_ LUCILIUS _et_ TITINIUS.

_Brut._--Luci, vinum affer.

_Cass._--Non novi te tantum moveri posse.

_Brut._--O Cassi, plurimus dolor cor meum grum facit.

_Cass._--Quid autem--Philosphia tua nihili est, si qu indies
contingunt mala parum sustineas.

_Brut._--Nemo tristiti cedit minus quam ego:--Portia mortua est.

_Cass._--Aisne? Portia!

_Brut._--Mortua est.

_Cass._--Et tu me--importunum--injuriosumque--non illico occidebas!

O damnum intolerabile! O ima cordis pertentans dolor!

Quonam morbo?

_Brut._--Mei absentis impatiens, dolensque quod Octavius cum Marco
Antonio in tantum roboris creverit, (nempe hoc simul accepimus)
quodammodo insana facta est; semotisque famulis, ignem absorpsit.

_Cass._--Atque ita mortua est?

_Brut._--Scilicet--ita.

_Cass._--O, immortales Di!

LUCIUS, _vinum et lucernas ferens._

_Brut._--Ne plura de ill.--Da cyathum in manum. In hoc, Cassi, si
quid inter nos non satis amanter intercesserit, id omne sepultum volo.

_Cass._--Tibi propinanti idem sitit cor meum. Poculum corona, Luci:
nunquam mihi redundabit Bruti amor.

TITINIUS, MESSALA.

_Brut._--Accedas, Titini:--salve, mi Messala. Jam nunc ad lucernam
sedeamus, et quid in his necessitatibus agendum sit, consilium
capiamus.

_Cass._--Portia, obiistin?

_Brut._--Ne iterum istud nomen, precor te. Messala, ex his litteris
intelligo Octavium juvenem et Marcum Antonium cum magno exercitu
tendere versus Philippos, in nos impetum facturos.

_Mess._--Idem ego ex meis litteris.

_Brut._--Ecquid aliud habes?

_Mess._--Octavius, Antonius, Lepidusque centum Senatores proscriptos
et majestatis condemnatos sustulerunt.

_Brut._--Hac parte me vix consentiunt; quippe Senatores proscriptos
et csos septuaginta ferunt; unum ex iis Ciceronem.

_Cass._--Ciceronem, ais?

_Mess._--Immo--Cicero, unus ex proscriptis, periit. Accepistine
epistolas, Brute domine, ab uxore tu?

_Brut._--Nullas, Messala.

_Mess._--Nihilne habent de ill litter tu?

_Brut._--Nihil, Messala.

_Mess._--Mirum, ut mihi videtur.

_Brut._--Sed quid rogas? tune aliquid de ill?

_Mess._--Non ego, domine.

_Brut._--Romanus es, Messala; mihi verum dicas.

_Mess._--Romanus es, Brute; quod dicam feras. Illa procul dubio
mortua est--infand morte.

_Brut._--Ergo, vale, Portia.--Omnibus moriendum, Messala: illam
aliquando morituram continuo meditatus, mortuam patienter fero.

_Mess._--Ita a magnis mala magna sustinenda sunt.

_Cass._--Equidem, prout tu, quid in hac re philosophum decet edoctus
sum; infirmior tamen natura mea, quam qu, sicut tua, rem ipsam
sustinuisset.

_Brut._--De mortuis satis: jam de vivis. Quid censes? an ad Philippos
exercitum nostrum confestim ducendum putas, an non?

_Cass._--Non, me judice.

_Brut._--Quare, quso?

_Cass._--Pro nobis magis facturum censeo ut hostis nos ultro petat.
Sic enim opes suas consumet, milites defatigabit, suo ipsius
detrimento. Interea nos castra tenentes, quiete refecti erimus;
indiesque et ad propulsandum et ad agendum instructiores.

_Brut._--Argumenta tua gravia esse fateor; hc tamen, ut puto,
graviora. Qui inter hunc locum et Philippos sunt, vix satis bene in
nos affecti videntur, quippe qui commeatus inviti suppeditaverint.
Hostis, per eos iter faciens, ordines suos complere poterit: deinde,
amplifactus reparatusque, animosior progredietur: quibus omnibus eum
destituemus si, ad Philippos ei obviam euntes, hosce in tergo
tenebimus.

_Cass._--M frater, verbum velim ----

_Brut._--Pace tu--insuper notandum est, nos omne quod nostrarum
partium est jampridem collegisse; legiones completas esse; et totam
rem nostram jam quasi maturam: hostem in diem crescere; nobis, in
summum jam progressis, periculum esse ut mox retrorsum cedendum sit.
Quippe in rebus humanis, ut in mari, inest stus: cui si, sursum
adhuc fluenti, te commiseris, in Fortunam provectus eris; si
refluenti, inter vada et angustias nunquam non navigandum erit. Nos
jam mari pleno invehimur; stuumque secundum oportet occupemus, ne
fiat jactura.

_Cass._--Eamus ergo: ad Philippos cum hoste congediamur.

_Brut._--Nox intempesta nobis colloquentibus obrepsit. Necessitas
natur imperat. Somnus tamen brevis esto. Visne plura loqui?

_Cass._--Nihil ego. Valeas et dormias: prim luce proficiscemur.

_Brut._--Vestem domesticam meam, Luci, affer.

      [_Exit_ LUCIUS.

Valeas, optime Messala;--valeas, Titini;--valeas et tu, nobilissime
Cassi! bene dormiatis omnes.

_Cass._--O carissime frater! male inita est hc nox: ne in futurum
quicquam inter nos dissidii intercedat. Nonne ita erit, Brute?

_Brut._--Omnia jam optime se habent.

_Cass._--Valeas, domine.

_Brut._--Et tu, m frater.

_Tit., Mess._--Bene dormias, domine.

_Brut._--Valeatis omnes.

      [_Exeunt_ CASSIUS, MESSALA, TITINIUS.

LUCIUS, _vestem afferens._

Vestem mihi. Ubi cithara tua?

_Luc._--In promptu est, domine.

_Brut._--Vocem somno plenam habes: nec mirum, m puer: diutius
vigilsti. Claudium voca, et si quis alius prope sit, ut in tentorio
meo cubent.

_Luc._--Varro, Claudiusque, adeste.

VARRO, CLAUDIUS.

_Var._--Quid est, domine?

_Brut._--Vos in tentorio meo cubare velim: forsitan vestrm mihi
opus erit ut ad Cassium nostrum mittam.

_Var._--Si placet, vigilabimus, ut prompti simus.

_Brut._--Non ita; cubetis, precor: vos fortasse non requiram. Ecce,
Luci, librum, quem diu quro, in vestis sinu a meipso positum.
[_Cubant_ SERVI.

_Luc._--Certus eram, domine, te istum non im meam manum commisisse.

_Brut._--Veniam peto, m puer; vix satis memor sum. Potesne graves
palpebras tuas paulisper relevare, ut breve quoddam melos cithar
dicas?

_Luc._--Immo, si placet, domine.

_Brut._--Placet, m puer; importunior sum; te tamen nunquam non
promptum novi.

_Luc._--Officium meum ago, domine.

_Brut._--Officium supra vires non urgendum est. Juventus requiem
poscit.

_Luc._--Jam ex somno sum, domine.

_Brut._--Bene est; in somnum mox redibis: non te morabor diu. Si
vivam, fortun tu mihi cur erunt.

      [_Psallit, cantatque_ LUCIUS.

O vox somno plena! O letalis Sopor! Virgne tu Lethe puerum meum
tangis, in te meditantem melos? dormias, m puer; non ita male in te
agam ut somnos abrumpam tuos: ne tamen citharam frangas, e manu
capiam. Dormias, m puer.

Jam ad librum meum:--nonne qua parte legebam obversa pagina est?
ecce.      [_Sedet._

_Umbra_ CSARIS.

Quam pusilla facta est hujus lucern lux! Di! quid adest? Incertine
oculi mei informe hoc spectrum fingunt? Jam me invadit. Speciesne
vera, an vana es? Divusne, Divorum nuntius, an ex Erebo Dmon, qui
sanguinem meum congelas, et crines stare facis? Dic mihi qui sis.

_Umb._--Genius malus tuus, Brute.

_Brut._--Quare ades?

_Umb._--Ut moneam te Philippis me visurum.

_Brut._--Bene est; ergo te iterum videbo?

_Umb._--Scilicet--Philippis.

      [_Evanescit Umbra._

_Brut._--Esto: te Philippis videbo. Quid! statim ut in me redeo,
evanescis. Male ominate Dmon, plura tecum loqui vellem.--Puer!
Lucius! Varro! Claudius! Expergiscamini! Claudius!

_Luc._--Chord discordes, domine.

_Brut._--Se adhuc citharam pulsare putat. Expergiscere, Lucius.

_Luc._--Quid est, domine?

_Brut._--Somniabasne, Lucius, qui clamitares tantum?

_Luc._--Me clamitsse non novi.

_Brut._--Clamitabas tamen. Videbasne aliquid?

_Luc._--Nihil, domine.

_Brut._--Iterum dormias.--Heus tu! Claudius! expergiscere.

_Var._--Domine.

_Claud._--Domine.

_Brut._--Quare in somno tantum clamabatis?

_Var., Claud._--Clamabamusne nos, domine?

_Brut._--Certe: videbatisne aliquid?

_Var._--Equidem nihil, domine.

_Claud._--Nihil ego.

_Brut._--Ite, salutate Cassium fratrem meum: ut castra primo mane
moveat: ipsi sequemur.

_Var., Claud._--Factum erit, domine.




ACTUS V.


SCENA I.

_Campus ad Philippos._

OCTAVIUS, ANTONIUS, _cum suis._

_Oct._--Evenit uti sperabam, Antoni. Tu aiebas hostem in campum non
descensurum; sed colles et loca edita obtenturum. Quod aliter se
habet. Adsunt, ordinibus in prlium dispositis, et nos ad pugnam
ultro provocantes Philippis manus conserere jubent.

_Ant._--Vah! cum intimo eorum corde versor: consilia non me latent:
mallent omnino non hic esse: sed, quum non aliter licet, animorum cum
ostentatione quadam descendunt; nobis opinionem virtutis insinuantes:
sed frustra.

NUNTIUS.

_Nunt._--Accingamini, duces: hostis aciem viribus magnis instruit,
vexillo ad pugnam jam proposito: statim confligendum erit.

_Ant._--Octavi, in plano campo legiones tuas presso pede ad sinistram
ducas.

_Oct._--Dextr ego, sinistr tu.

_Ant._--Quid est ut, imminente pugn, mihi sic refrageris, Octavi?

_Oct._--Non refragor tibi; sed ita factum volo.

_Tubae._ BRUTUS, CASSIUS, _cum suis_; LUCILIUS, TITINIUS, MESSALA,
_aliique._

_Brut._--Stant loco, et verba volunt.

_Cass._--Consistant milites, Titini: nobis procedendum est, ut verba
faciamus.

_Oct._--M. Antoni, annon pugn signum dabimus?

_Ant._--Minime, Octavi; prius verbis respondendum est. Locum date,
milites; duces colloqui volunt.

_Oct._--Exspectate signum.

_Brut._--Priusne verba, Quirites?

_Oct._--Non quod nobis, sicut vobis, verba placeant magis.

_Brut._--Et tamen bon verba verberibus malis anteferenda, Octavi.

_Ant._--Attamen tu, Brute, cum verberibus malis bona verba conjugis.
Testis sit cor Csaris tu manu perfossum, dum clamabas, "Salve,
Csar, bene valeas."

_Cass._--Qu vis in verberibus insit tu manu datis, Antoni, adhuc
latet. Quod ad verba tua, Hyblas apes spoliant, et melle orbas
faciunt.

_Ant._--Non aculeis tamen.

_Brut._--Immo, aculeis et stridore simul. Apum enim morem imitaris,
Antoni, prius stridore quam aculeo, usus.

_Ant._--Non sic vos, sicarii, cum turpissimi enses vestri in latere
Csaris inter se colliderentur. Vestra erant tum simiarum sannitus,
blanditi canum, servorum adulatio, osculis in Csaris pedes
impressis: hc inter execrandus iste Casca, vilis catuli instar, a
tergo Csarem percussit. Proh adulatorum gregem.

_Cass._--Adulatorum!--Hoc in te redit, Brute. Lingua ista non hc
jactare hodie habuisset, si mihi auscultasses.

_Oct._--Age, age, ad rem: si disputando sudamus, probando, sanguis ex
sudore erit. Ecce, ensem in conjuratos strictum! Ecquando in vaginam
rediturus est? Haud prius, quam, aut tribus istis et viginti Csaris
vulneribus plenissime satisfactum fuerit, aut alter Csar proditorum
gladiis succubuerit.

_Brut._--Nullos per proditores, Csar, moriturus es, nisi per quos
tecum ipse ducis.

_Oct._--Spero quidem; nempe non natus sum ut Bruti gladio peream.

_Brut._--O juvenis, si generis tui nobilissimus esses, nulla tibi
mors honestior.

_Cass._--Ecce puerum iracundiorem, cum mimo quodam et comissatore
conjunctum!

_Ant._--Cassius semper idem!

_Oct._--Age, Antoni, eamus. Vos, proditores, ad bellum internecivum
provocamus: hoc ipso die, si vultis; si non, statim ut vobis satis
animi erit.

[_Exeunt_ OCTAVIUS, ANTONIUS, _cum suis._

_Cass._--Furant venti, intumescat mare, solvatur navis! Ingruit
procella; jacta alea est.

_Brut._--Heus tu, Lucili! verbum tecum.

_Lucil._--Adsum, domine.

      [_Seorsim loquuntur._

_Cass._--Messala,--

_Mess._--Quid vult dux meus?

_Cass._--Hic meus natalis dies, Messala; hoc die Cassius natus est.
Da manum, Messala. Testor te, me--sicut Pompeius noster--omnem
libertatem nostram in uno proelio invitum periclitari. Novisti me
olim Epicuro et philosophi ejus consensisse. Jam opinionem muto;
portentisque partim ut credam adducor. Proficiscentibus enim nobis ex
Sardibus, primo vexillo nostro du ingentes aquil insidebant, qu
ex ipsis militum manibus carnem devorabant; nos autem usque ad
Philippos comitat, hoc ipso mane avolaverunt: earum vice corvi,
cornices, accipitresque nos supervolant, et, ut qui mox prd
fuerimus, despectant. Horum subter umbras, quasi subter aula
palliumque funebre, exercitus noster jacet, veluti in mortem
designatus.

_Mess._--Ne ita credas.

_Cass._--Equidem non omnino credo; nempe fidenti animo sum, et in
omnia discrimina parato.

_Brut._--Esto, Lucili.

_Cass._--Brute nobilissime, Di nobis hodie fausti sint, ut, part
pace, annos in senium una amantissime producamus. Sed cum res human
fere incert sunt, pessimo providendum est. Si hoc proelio vincemur,
hodiernus hic sermo supremus noster erit. Tu, quomodo tuum agere
instituisti?

_Brut._--Scilicet secundum istam philosophi legem, qu jussit ut
Catoni mortem su ipsius manu conscitam in vitium darem. Etenim
puto, nescio qua ratione, timidi et turpis esse, futuri metu, vit
terminum prvenire. Quare patienti me involvo, ut
Deorum--qualescunque sint qui mortales regunt--voluntatem expectem.

_Cass._--Ergo contentus eris, si hodie vincemur, per Rom vicos
triumpho duci.

_Brut._--Non ita, Cassi, non ita: ne tu, nobilis Romane, ne tu Brutum
putes unquam in vinculis Romam rediturum. Brutus animosior quam qui
hoc pati possit. Jam vero, hoc ipso die, opus Idibus Martiis
institutum complendum est. Dabiturne nobis post hunc diem una esse
incertum est. Jam nunc igitur in ternum valedicamus; ternum
ternumque vale, Cassi. Cras, si una erimus, ltabimur; si non,
bene erit ita nos dixisse "vale."

_Cass._--Et tu ternumque vale, Brute. Cras si una erimus, certe
ltabimur; si non, optime profecto erit ita nos dixisse "vale."

_Brut._--Eia age; ad rem. O! qui hujusce diei exitum prsentire
possit! Sufficiat tamen quod aliquando exiturus sit: exitus tum in
luce erit. Ohe! ad pugnam!

      [_Exeunt._


SCENA II.

_Campus. Strepitus pugn._

BRUTUS, MESSALA.

_Brut._--Da frna, Messala, da frna; jussa mea legionibus ex
alter campi parte dispositis quam citissime feras.      [_Strepitus
pugn._

Statim aggrediantur; nempe alam Octavii jam labare sentio, et subito
impetu profligari posse. Da frna, Messala, da frna; nostri statim
procurrant.


SCENA III.

_Campi pars altera. Strepitus pugn._

CASSIUS, TITINIUS.

_Cass._--Eheu! ecce, ecce, Titini, turpissimi isti diffugiunt! Meis
ipse hostis factus sum. Centurionem istum e nostris terga dantem
occidi, aquilamque ex manibus eripui.

_Titin._--O Cassi, Brutus nimis propere signum dedit; qui, cum
Octav aciem perrupisset, incautius invectus est. Tum rapere et
spoliare milites: nos ab Antonio interea concludimur.

PINDARUS.

_Pind._--Abi, domine, in longius abi. Castra habet M. Antonius. Ocyus
abeundum est.

_Cass._--In hoc colle satis absumus. Aspice, Titini; tentoria ista,
ignibus confusa--nostrane sunt?

Titin.--Nostra, domine.

_Cass._--Si me amas, Titini, in equum meum insilias; pressisque
calcaribus, ad istas, quas jam indico tibi, turmas accedas,
revertarisque ut sciam amici, an hostes sint.

Titin.--Dicto citius, domine.      [_Exit._

_Cass._--Tu, Pindare, in collem istum, altius: natur hebetiores
oculi mei. Titinium observa, et quo modo res per campum eat, mihi
refer.      [_Exit_ PINDARUS.

Hoc die natus sum: tempus in se redit. Qu hora initium, eadem finem
dabit. Vit cursum peregi. Quid novi, Pindare?

_Pind._--Eheu, domine.

_Cass._--Quid novi igitur?

_Pind._--Titinium video equitatu circumventum; in eum ruunt;--nec
assequuntur tamen: jam, jam assequuntur; O Titinium!--pars equis
desiliunt:--ipse desilit:--ah! captus est. Audisne? Captum
conclamant.      [_Clamor._

_Cass._--Descendas; nihil ulterius visum velim. O me ignavissimum,
qui tamdiu vixerim, ut coram oculis captivus factus sit optumus meus!

PINDARUS.

Huc, m bone; in Parthi a me captus pro vit reddit jursti,
quodcunque olim a me jussum foret, te pro virili suscepturum. Jam
nunc jusjurandum exsolvas: jam nunc liber fias. Ensem hunc bonum
cape: eo Csaris latus a me perfossum est: eo pectus meum tu
perfodias. Ne respondeas: capulum prehende, et dum facies mea, uti
nunc obvelata est, in me cuspidem converte. Jam ultus es, O Csar,
eodem, quo periisti, ferro.

      [_Moritur._

_Pind._--Liber sum: nollem tamen, modo ausus essem. O Cassi, procul
hinc Pindarus exul ibit, ubi nemini Romanorum unquam obvius erit.
 [_Exit._

TITINIUS, MESSALA.

_Mess._--H modo belli vices, Titini; Octavius a Bruto, uti Cassius
ab Antonio, profligatus est.

_Tit._--Cassio nostro hoc magno solatio erit.

_Mess._--Ubinam illum relinquebas?

_Tit._--In hoc colle, dolore gravatum, cum Pindaro suo.

_Mess._--Nonne ille est qui ibi humi jacet?

_Tit._--Jacet, ut qui mortuus. O cor meum!

_Mess._--Nonne ille est?

_Tit._--Nequaquam, Messala. Fuit Cassius; non est. O sol, qui
sanguineo infectus rubore, mox occasurus es, sic Cassii dies in rubro
ipsius sanguine occasum habet. Sol Rom occidit! Noster occidit
dies! instant tenebr, frigora noctis et pericula. De rebus nostris
actum est. Desperat salute me, mortem sibi conscivit.

_Mess._--Fortun nimis cito desperat, jacet. O infelix Error,
Dolore orte! quam tuum est, propensis usque ad falsa hominum animis,
vana pro veris commendare. Error, conceptu facilis, nunquam ad partum
felicem perducte, genitricem ipsam parturiendo occidis.

_Tit._--Ohe, Pindare! ubi es? Pindarum voco.

_Mess._--Vide, si possis, ubi sit, Titini. Ipse Bruto nobili obviam
eo, aures ejus verbis meis trajecturus, tela veneno tincta, Bruti
aures libentius admitterent quam qu nuntiatum eo.

_Tit._--Statim eas, Messala, ego Pindarum quro.

      [_Exit MESSALA._

O fortissime Cassi, quid me speculatum dimisisti? Ego autem--nonne
tuos conveni, qui capiti meo hanc victricem coronam imposuere, ut
tibi ipsi redderem? Quid, nonne acclamationes audiebas? Eheu, omnia
male interpretatus! Etiam nunc tamen coronam fronte geras; tibi enim
reddendam jussit Brutus tuus--Bruti jussum ago. Adsis, Brute, propere
adsis, ut videas quanti ego Caium Cassium stimaverim. Dii veniam
date:--Romanum ago: veni, Cassii ferrum; cor Titinii exquiras.

      [_Moritur._

_Pugnae strepitus._ MESSALA, BRUTUS, CATO _junior_, STRATO,
VOLUMNIUS, LUCILIUS.

_Brut._--Ubinam, ubinam, Messala, jacet corpus?

_Mess._--Ibi jacet; Et juxta Titinius qui casum plorat.

_Brut._--Titinius ipse supinus jacet.

_Cato._--Occisus est.

_Brut._--O Juli Csar, adhuc viges. Tua terras pervagatur Umbra, et
nostros ipsorum enses in nostra ipsorum viscera convertit.

      [_Strepitus pugnae procul._

_Cato._--Fortissime Titini! Vide ut Cassium, et in morte, coronaverit.

_Brut._--Supersuntne ex Romanis qui cum hisce conferri possint?
Ultime Romanorum, valeas. Roma nunquam filium tui similem parere
habebit. O amici mei, plures a me huic mortuo debentur lacrym quam
nunc dare licet. Tempus inveniam, tempus inveniam, Cassi. Agamus
ergo, in Thasum cadaver missum curemus, ne, exequiis inter castra
factis, militum animi graventur. Age, Lucili; age, Cato; ad pugnam
redeamus. Labeo, Flaviusque, aciem instruatis. Jam nona est; proelii
fortunam, Romani, hoc ipso die iterum tentabimus.

      [_Exeunt._


SCENA IV.

_Campi pars altera._

_Strepitus pugn. Milites utriusque exercitus inter se pugnantes._
BRUTUS, CATO, LUCILIUS, _cum aliis._

_Brut._--O mei, ne cedatis; etiamnum contra hostem stetis.

_Cato._--Quis adeo infamis ut recuset? Ohe quis mecum? Per campum
nomen meum resonare faciam. Ecce me, Marci Catonis filium, tyrannis
inimicum, Patri amicum. Ecce me, Marci Catonis filium; ohe!

      [_In hostem incurrit._

_Brut._--Brutus ego, Marcus Brutus; Patri amicus; ecce Brutum!

      [_Exit in hostem incurrens._ CATO _cadit._

_Lucil._--O Cato, nobilissime puer, tune etiam?--Esto--dignus Titinii
in morte comes, dignus Catone patre.

_1 Miles._--Dedas te, ne cdam.

_Lucil._--Dedo, ut cedas: hos nummos cape ut confestim cdas.
Occiso Bruto, tibi honor erit.

_1 Miles._--Non licet. Captivum vere nobilem habemus.

_2 Miles._--Ohe! locum date. Dic Antonio Brutum captum esse.

_1 Miles._--Dicam.--Sed ecce Antonium.

ANTONIUS.

Brutum habemus, domine; Brutum habemus.

_Ant._--Ubi igitur Brutus?

_Lucil._--Salvus, Antoni; satis salvus Brutus est: tu pro certo habe
neminem unquam nobilissimum Brutum vivum capturum: Di tantum dedecus
ab illo prohibeant! Quod si enim aliquando inveneris, vivus sit,
mortuusve, Bruto dignus, seipso dignus, invenietur.

_Ant._--M bone, non hic Brutus est: nec minoris pretii tamen. Hunc
tuto et comiter custodias: mallem tales amicos, quam inimicos. Ite,
passim Brutum exquirite, vivus mortuusve sit; et de omnibus ad
Octavii tentorium referte.      [_Exeunt._


SCENA V.

_Campi pars altera._

BRUTUS, DARDANIUS, CLITUS, STRATO, VOLUMNIUS.

_Brut._--O, quod amicorum reliquum est, in hoc scopulo requiescamus.

_Clit._--Statilius, uti jussus, facem ostendit; nec tamen redit,
domine: vel captus, vel occisus est.

_Brut._--Huc, Clite, ad me: sedas: apte "occisum" dicis: cdendi
tempus est. Ausculta, capisne?

      [_In aurem ejus._

_Clit._--Egone, m domine! Non, per Deos omnes, non ego.

_Brut._--Taceas, saltem, taceas----

_Clit._--Mallem meipsum----

_Brut._--Tu jam, Dardani, ausculta.      [_In aurem ejus._

_Dard._--Mene tale facinus!

_Clit._--O Dardani!

_Dard._--O Clite!

_Clit._--Quodnam nefas a te petebat Brutus?

_Dard._--Ut eum interficerem: sed vide quam intento animo est.

_Clit._--O dominum nobilissimum! Viden? Adeo gritudinis plenus est,
ut ex oculis exundet dolor.

_Brut._--Huc, m Volumni, verbum tecum.

_Volum._--Quid vult dominus meus?

_Brut._--Nempe hoc volo: Csaris umbra mihi visa est: bis
visa--noctu: primum Sardibus; dein, hac ips nocte, Philippis.
Mortis me horam adesse sentio.

_Volum._--Ne ita, domine.

_Brut._--Adest, Volumni; satis scio. Nonne vides quo in casu simus?
hostis nos ad fossam compulit: magis decet ultro insilire, quam
expectare compellentium manus. M Volumni, meministi nos olim apud
scholam condiscipulos fuisse; per veterem amorem nostrum obsecro
ensem meum fixum teneas, ut in eum memet conjiciam.

_Volum._--Istud vix amici, domine.      [_Strepitus pugn._

_Clit._--Fugiendum, domine, fugiendum; nullus jam mor locus.

_Brut._--Valeas;--et tu;--et tu, Volumni. Strato; ah dormiebas;--et
tu valeas, Strato. Jam mihi prsertim gratulor, sodales, quod
quamdiu vixerim, neminem, nisi mihi fidelem, cognoverim. Mihi devicto
plus glori est, quam Octavio et Marco Antonio inhonestissim
victori potitis. Bene itaque omnes simul valeatis; paullum abest ut
Bruti lingua vitam enarrandi finem faciat: nox oculis obrepit: ossa
mea, qu in hanc horam exoptandam laborrunt, libentissime
conquiescent.

      [_Pugn strepitus. Clamant intus. Fuge, fuge._

_Clit._--Fugias, domine, fugias.

_Brut._--Abite; sequar.

      [_Exeunt_ CLITUS, DARDANIUS, VOLUMNIUS.

Strato, mecum maneas, precor, domino tuo. Bon tu fam vir, neque
profecto honoris expers: ensem meum prehendas, faciemque avertas, dum
in eum incurram. Aisne, Strato?

_Strato._--Primo da manum: valeas, m domine.

_Brut._--M Strato, valeas. Csar, jam tandem requiescas: O quanto
promtior in meipsum, quam in te, manus mea!

      [_Se in ensem conjicit. Moritur. Pugn strepitus. Victi
diffugiunt._

OCTAVIUS, ANTONIUS, MESSALA, LUCILIUS, _cum suis._

_Oct._--Quis iste?

_Mess._--Servus domini mei.--Strato, ubinam dominus tuus?

_Strato._--Non quo tu servitio, Messala. Victoribus se non nisi ad
comburendum tradit. Brutus a Bruto solo superatur. Bruti mors nemini
nisi Bruto glori est.

_Lucil._--Haud aliter Brutum inventum decet. Gratias ago, Brute, quod
Lucilium verum vatem comprobaveris.

_Oct._--Qui Bruti erant nemo non a me acceptus erit. Tune mecum m
bone?

_Strato._--Immo, si Messal placebit.

_Oct._--Placeat tibi, Messala.

_Mess._--Quonam more mortuus est, Strato, dominus meus?

_Strato._--Ego ensem prtendi; ipse se in aciem conjecit.

_Mess._--Hunc igitur tuorum numero inscribas, Octavi, qui domino meo
officium supremum reddidit.

_Ant._--Hic istorum omnium nobilissimus Romanus: alii omnes magni
Csaris invidi conjuraverunt; solus ille honesto consilio, et pro
communi omnium bono, se cum cteris consociavit. Mite ingenium,
omnesque vit ejus ita temperat partes, ut Natura ipsa hunc digito
monstrare, et coram omnibus proclamare possit--Ecce--Homo fuit!

_Oct._--Hunc igitur, pro ejus virtute, omni cultu, exequiis rite
peragendis, prosequamur. In tentorio meo hanc noctem corpus, uti
milieem decet, summo honore componendum curemus. Nostri jam
requiescant: deinde eamus, ut felicis hujus diei gloriam, uti justum
erit, participemus.

      [_Exeunt._



FINIS.




LONDON:

G. J. PALMER, SAVOY STREET, STRAND.




Transcriber's Notes:

Actus I, Scena II: "(quorum tu-Cassi" -> "(quorum tu Cassi"

Actus I, Scena II: "inter pretentur" (at page break) ->
"interpretentur"

Actus I, Scena II: "ore aperto, fdum" -> "ore aperto, foedum"

Actus I, Scena III: "vel fovere novis" -> "vel fovere non vis"

Actus II, Scena I: "nosmet clam fderati" -> "nosmet clam foederati"

Actus II, Scena IV: all references to "ARUSPEX/Arus." replaced by
"ARTEMIDORUS/Art." (according to "The Complete Works of William
Shakespeare" (Spring Books London)

Actus III, Scena I: "_Cs._--Jamne parati sumus? Qunam igitur
sint..." -> "_Casc._--Jamne parati sumus?" and next line:
"_Cs._--Qunam igitur sint..." (according to "The Complete Works
of William Shakespeare", Spring Books London)

Actus III, Scena I: "_Cas._--Pro me" -> "_Casc._--Pro me"

Actus III, Scena II: "pnam luit" -> "poenam luit"

Actus III, Scena II: "graves pnas" -> "graves poenas"

Actus III, Scena II: "_Cit. 2._--O Csarem" -> "_Civ. 2._--O
Csarem"

Actus IV, Scena III: "idcirco Pna" -> "idcirco Poena"

Actus IV, Scena III: "Pnam" -> "Poenam" (2 times)

Actus V, Scena I: "_Luc._--Adsum, domine." -> "_Lucil._--Adsum,
domine." (according to "The Complete Works of William Shakespeare",
Spring Books London)

Actus V, Scena III: "factus sit optumus". Not changed to "optimus"
because "optumus" is a valid albeit old variant.

Actus V, Scena III: "[_Exit Messala._" -> "[_Exit MESSALA._"





End of the Project Gutenberg EBook of Julius Caesar, by William Shakespeare

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JULIUS CAESAR ***

***** This file should be named 46768-8.txt or 46768-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/4/6/7/6/46768/

Produced by Carolus Raeticus
Updated editions will replace the previous one--the old editions will
be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
specific permission. If you do not charge anything for copies of this
eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
performances and research. They may be modified and printed and given
away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
Gutenberg-tm electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
1.E.8.

1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country outside the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:

  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
  most other parts of the world at no cost and with almost no
  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
  United States, you'll have to check the laws of the country where you
  are located before using this ebook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
provided that

* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
  within 60 days following each date on which you prepare (or are
  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
  Literary Archive Foundation."

* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
  License. You must require such a user to return or destroy all
  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
  works.

* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
  receipt of the work.

* You comply with all other terms of this agreement for free
  distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
www.gutenberg.org Section 3. Information about the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
volunteers and employees are scattered throughout numerous
locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
date contact information can be found at the Foundation's web site and
official page at www.gutenberg.org/contact

For additional contact information:

    Dr. Gregory B. Newby
    Chief Executive and Director
    gbnewby@pglaf.org

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
state visit www.gutenberg.org/donate

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate

Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.

Most people start at our Web site which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

