The Project Gutenberg EBook of Ljocht en Skaed, by Douwe Kalma

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Ljocht en Skaed
       In mennich biskgings

Author: Douwe Kalma

Release Date: July 31, 2014 [EBook #46459]

Language: Frisian

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LJOCHT EN SKAED ***




Produced by Steffen Haugk




Utjeften fen De Jongfryske Mienskip
- nder samlerskip fen D. Kalma -

No. 2.


Ljocht en Skaed


In mennich biskgings

fen

D. KALMA


A. J. OSINGA - SNITS - 1916




Ljocht en Skaed

fen

D. KALMA




I. TWIVEL.[1]


Dit is de syktme, dy't it nsidige ln, dr 't wy yn libje, oantaest
hat en nsjnber, stadichoan it hiele gestel nderminet, oant er
ienris tapakt en ynslacht, snder in lytse kns op genzing to litten
--det, wylst tichte by s grinzen de blom fen 'e jonkheit t
omlizzende lnnen sichte wirdt fen 'e dea, wylst de nachtloft read is
fen fjr en de groun fen bommen towoelle, wylst de lnnen sd binne
fen geskriem en de weagen fol fen gerop, fierwei de measte minsken
hjirre dogge, as barde der neat, en swietsjesoan trochgean mei hjar
deistich wirk, ef mei hjar wyn-drinken en it frinnen fen komeedzjes
en jounspretten foartfarre.

Men fetsje my wol. Nimmen scil bigeare, det wy nei de yllinde en de
nminskelikens fen de oarloch in toarn oanskge to hawwen, s jowe
mids de forheftige kolk fen de striid, nimmen sels, det wy t rouwe om
de frjeonen, dy't foelen, lyk as eren de hartoginne fen Angoulme, ek
it glimkjen oerjaen scoenen, ek t s libben it laitsjen fordriuwe.
Mar hwet as plicht rst op elts, dy't syn libben net trochgean wol as
in doarmer yn in geheimige en rzige nacht, is him to jaen yn de
earnst fen s tiid en de ynfloeden fen s dagen op him ynwirkje to
litten, snder to eangjen, det hja him t it lead slaen mochten.

Priislik is it, tige priislik wis, det wy hjirre komit's oprjuchtsje
for hwa 't finzen waerden yn 'e macht fen hjar fijnnen, for hwa 't op
de slachtfjilden lizze t to sjn nei frjeonlike soarch en de treast
fen in pear bimoedigjende eagen, for hwa 't in man ef in heit
forlearen, dy't sa nedich wier for hjar gesin--treflik, det men
flechtlingen t barnende stdden hjir ntfangt, lyk as men neffens de
lde en wijde wetten fen gastfrijens, hjar heart to ntheljen. Mar
hjir sprekt allinnich it meilijen, it langstme it leed fen yens neiste
to sftsjen--haedsaek bliuwt, det yens egen persoanlikheit syn maklike
nforskilligens en tofredenens fleit, en, syn greatske hegens
biwarjend, r stiet, moedich en fstbisletten, om de takomst oan to
fetsjen, lyk as ienris de Germanen de hoarnen griepen fen in
oanstoarmjende rokse.

Hwa 't de wrld net rjucht yn de read-biroune eagen sjn doar, biret
om, as it nedich is, mei hjar oan to gean in striid fen libben-op-dea,
lit him gean nei de broeijerige loft fen syn sliepkeammerke en
ynslomje--lit s hoopje forgoed--wylst de loften it gleonst binne en
de lden it forheftichst. Hwent hy forstiet net de stimme fen God,
dy't it oerjown hat allinnich to lsterjen yn 'e sigens fen in mylde
simmerske joun, mar dy tongeret, lder en lder, oant einlings de
minske de earnst fen it libben wer earet--en is dos in nnut, net
weardich as tinkend en fielend wzen diel t to meitsjen fen de
ntsachlike kosmos.

Mar hwet docht men. Op thbisite by in frjeonlike lde moeike, dy't,
breidzjend en in koaltsje fjr nder de foetten, sa jerne hwet kltet
oer waer en wyn, bigjint men to earmoedzjen oer dy grouwlige oarloch,
en sawier, men suchtet sims--bten, yn 'e greate Mienskip, rjuchtet
men mei in sikelike langstme aloan wer nije forienigs to stiftsjen,
antioarlochsrieden op, hwerfen de leden contribsje jowe, in tiidskrift
lze, en, fensels, oertsjge binne fen de nweardigens fen dizze
wrldstriid. Men scil de minsken nou ienris en forgoed oan 't forstn
bringe, det sok in tastn netwier, yn in biskaefd Jerope . . . ensf.,
men scil de wrld for in inkelde kear forbetterje, hjir in pleisterke
op in iepen plak, dr in doek om in dragend lid--och, it is wol ljeaf,
en der binne sa'n protte minsken, dy't wol graech ris mei in oar
omdokterje meije, en fensels, _wy_ binne wiis en witte hwet forkeard
is, mar in oar sjucht det sa goed net yn, en drom scille wy him det
nou ris leare.

Mar hjirmei tsjinnet men allinne de egene heechhertigens en waenwizens,
en God alderminst. Einlings hearre wy yn to sjn, det it net s earste
plicht is s broerren heal-idioat en ntarekkenber fen bigryp to
biskgjen, om den frjeonlik oer him de fld en de master to spyljen --
mar det wy alderearst s sels hawwe to forfoarmjen, t to driuwen hwet
lyts is en swak, rjucht to stean mids de woelige wiksel fen 'e wrld
en nea net bilies to jaen, noch for it minne yn, noch for det bten s.
Earst as men wis is fen yensels, as der gjin gefaer for nuvere
tgliderijen mear bistiet, as men fielt det yens egen opfieding froun
is en fortuten efterliet, dy sterk meitsje for hiel it kommende libben,
den mei men in oanbigjin meitsje mei it wrldforbetterjen.

Hwent net earder as den scil men straffeleas de wrld yn it antlit
sjn kinne en net earder as den scil men forstean, det, hwet ek
meifalle mei, tomge en ndermine, hwet yen bidriget oan eltse kant,
krftleas is tsjin yens egen ivige siele en tsjin yens egen karakter,
det bliuwt en stiet, nforwrigber. En as wy dit net leare yn s
geweldige dagen, det de wrldmachten allinnich krft hawwe oer yens
liif, mar det it eigen Ik, det is yens eigene geast mei syn krft en
syn hegens, syn greatskens en syn wil, him inkeld hat to bgen for God,
mar for net ien fen 'e minsken, om 't itsels godlik is, den scil hiel
dizze oarloch omdch west hawwe, en God scil s bisiikje mei yet
pynliker pleagen, om it s by to bringen.

Wz fst, wz sterk, it is yn it libben de iennichste plicht. En de
iennichste wet is "Bid en wirkje".

Bid, det is, snderje dy faek f fen 'e wrld en haw noed, det hja dy
net yn bislach nimt, tink folle en djip, fiel suver en klear, jow
rekkenskip, dy sels en it Albiwld, fen hwetstou diest en dochst --
wirkje, det wol sizze, gean mei dyn bste en ynbnnichste krft nei it
ln yn en bten dy, fstbisletten, yn beide oars to meitsjen, hwet sa
breanedich oars wze moat.

Ik wit, det der in ntsachlike striid for tfochten wirde moat, om
rstich to stean tsjinoer al it fierderflechtsjen en it drokke gekrang
fen de koartsige wrld, ik wit det der drege moed for nedich is,
aloanwer it ms yn 'e hn to nimmen, as der seare steden de gevens fen
yens egen gestel ef it lichum fen hiel de wrld bigjinne to bidriigjen.
Mar dizze fstens en dizze moed is perfoarst nedich, hwent, koe men
hjar net bimasterje yn yens learjierren, dy't by somliken it hiele
libben drje, den bliuwt der ivich gefaer, det men meiskoerd wird fen
'e twivel, hwaens sgende krft nei alle wierskyn nea net sa lkend
west hat as yn s tiden. En om 't Friezen jimmeroan rynsk mei dy twa
eigenskippen seine waerden, drom doar ik it den oan, iepen to wizen
op hwet s to wachtsjen stean kn.

It is myn fste oertsjging, dy't ik taljochtsje koe mei mennich in
moai en ynslaend foarbyld t de miene skiednis en t myn eigen bifinen,
det de minskelike krften, ynsafier dy nei bten bliken dogge fen hjar
bistean, mei enoar yn wriuwing en konflikt komme moatte,--oars sein,
det it quantum "striid", lyk opgeande nei it oanwaechsen fen de
wrld-krften, aloan tanimt, fen hokfor alloai dizze striid den ek
wze mei. By de tsjinwirdige ynrjuchting fen s mienskip kin dit
skreppen for yensels op stoffelike kriten allinnich gean ta skea fen
yens neiste, en om 't men, wol men yn 't libben bliuwe, der op
oanwiisd is for yensels to soargjen, kin men der inkeld om tinke, ho't
men syn meiminsken de minst bitsjuttende en maklikst to dildzjen skea
oandocht. By de greate mennichten giet it net oars: de nderskate
partijen wirkje tsjin enoar yn, kinne net oanhelje as mei forlies fen
de oar, en drom is ek hjir dy partije-striid de oannimmelikste en
weardichste, dy't, krftich en mei trochsetting fierd, dochs de oar
gjin nbinlik neidiel, yensels gjin nrjuchtfeardich foardiel
bisoarget. Yn it bilang fen de minskelikheit en fen de bste
ntwikkeling is it drom to winskjen, det, sadr dizze wrldstriid
froun is, de krften fen 'e minskekloften twyk fine yn in
klassestriid, hwert safolle dwaenlik alles hwet minnich en nweardich
is, weikeard wirdt. Mar dit scil allinnich den barre kinne, as dizze
oarloch einet mei in folsleine nderlaech fen de machten Berlyn--Bagdad,
en as Dtskln by it nije fredes-fordrach sa ynrjuchte wirdt,
b g. troch in fordieling yn twa ef trije keningriken, det it oan in
forset tsjin de entente-machten, dy to'n earsten de fldij oer det ln
toefenje moasten, net meartinke kin.

Hwent komt dizze kriich net ta in tdragen saek, den kinne _ef_ de
Jeropeeske greatmachten safolle krften oerhlde, det hja dalik wer in
kriichrin in biwapening en legerfoartsterking bigjinne--_ef_ hja
scille, allegearre, fmd en forslein to hymjen lizze, snder moarch
en piid mear, it ynln fol yllinde en kankerjende noed, oant hja de
ien nei de oar ndergean yn in revolsje fen de hongerlijers tsjin de
mennich heech-troanjenden. Wirdt de wrldstriid biine mei in
oerwinning troch Prssen, Hongaren, Boelgaren en Turken, den scil sok
in ein dochs nea net definityf wze, om 't de oerwoune foltsen hjar
nea skikke scoenen yn hjar lot, en aloan scille hja wrakselje om de
skea yn to heljen en it forlerne wer to winnen, oant einlings de wrld
bifrijd wirdt fen 'e ndraechlike hearskippije fen jonkers mei
houneswipen en rinkeljende spoarren.

Hwent och, safolle minsken meije noutiids, skriemende wirch fen it
fmdzjende gejacht fen s tiid, moedleas sitte to winskjen nei
ljochter, freedsumer dagen--wy scille op dizze wrld ek op hege
lderdom net folle rst mear fine. Rst--de jongfeinten fen it lde
Grikenln wisten, fielden hwet det wier, as hja nei it swiere
wrakseljen yn in gymnasion, det wyt blonk fen it sn, trsten yn 'e
simmersinne, de krnse yn it hier en lsterjend nei it liet fen in
frjeon; de mnts fen 'e middelieuwen fielde hjar seine, as er,
opsjnde fen de glnzgjende perkemintbldden fen in ld hnskrift,
troch de yn lead fette rtsjes seach nei de oarderlike, bloeijende
kleastertn--, mar t de tsjusterens fen 'e frnske revolsje en it
kleare bigryp fen Napoleon syn forstn is de striid fen s dagen
berne, dy't oanwaechst yn krft en de mienskip mei hjar minsken
sloopt. Hwet scil men folle bigjinne? de weagen fen dizze jimmeroan
nlijige s strze rizend en tommeljend oer de lnnen, dr 't ienris
it sfte gennder wier fen it jounsliet en de mimerjende priel fen
hwet wite roazen en dr 't nou de wetterplanten fen de grize groun
hinne en wer soeije mei it rljen fen de weagen, wylst mar hiel inkeld
in berchtme, nforwrigberfst, boppe de skomjende widens triist.

Sa ntsachlik yn wzen en yn gefolch is dizze striid, det de grinzen
fen 'e steaten fen Jerope, dy't ieuwen en ieuwen fen neden hawn hawwe
for hjar stadige en fste groei, dy drnei lange jierren aloan
bistevige waerden mei hwet de wizens fen tiid en minsken as middels
ttocht--det dizze grinzen as twiske binne en de steat, dy't men
hjoed forearet as de weardichste en de krftichste, moarn yn moude
tinoar falt. Der is yn Jerope gjin ln, gjin steat, ef syn foarste
bilangen steane op it spil--de steaten wirde bidrige troch fijnnen,
sims al steande binnen de grinzen fen it eigen ln, de troanen
wriggelje troch de nrst fen it folk, det syn eigen hearskers
oansjucht op al det lijen, yn pleats fen de steaten en dy hjar
hearsksucht sels. Rusln, Dtskln, Ingeln, de geweldichste
minskekloften, dy't ea in mienskiplike striid oanbounen, de lnnen,
dy't wy nforwinlik achtene, hjar egenste grounslaggen trilje fen it
gedinder en de swiere ynspanning--de lytse lnnen krimmenearje en
kettermintsje nou en den hwet, mar birste al lang yn it gefal, en
nimme it mei hjar rjuchten net to earnstich, bst wittend, det dyselde
rjuchten ienris in skoandere oanlieding wze kinne for in greatmacht
om hjar yn 'e oarloch to biheljen--en hwr bliuwt den it folk, det
mar in lyts diel tmakket fen in lyts ln, s Fryske goe-minsken?

Dit is de twivel, dy't ek my sims to machtich wirdt. Net de wenstige
gefaren yn Fryslns fjilden--de earsucht fen lytse geasten; it
Hepkema-gekeakel fen ljuwe, dy't nidich binne, om 't immen hjar masker
fen hjar antlit fskoerrend, hjar wyt en gammel troanjemint oan de
wrld biwnderje liet; de fbroazeljende ynfloeden fen Hollnsk en
Dtsk--hawwe my ea ek mar in amerij oandien mei noed, ynpleats fen my
oanlieding to wzen ta in mennich meilydsume wirden; mar as men tinkt
om hwet ik der niis-krektsa neamde, om dizze nhjirmlike striid dy't
inkeld it bigjin is fen hwet s yet wachtet en men sjucht hjir dit
lytse, fredige ln mei syn stimmige jounsloften, ja, den moat men wol
twivelje, eft al de soannen fen Frysln, al hienen hja tsjienris
safolle striidbere krft, yn steat wze scille hjar ln nbismodze to
hlden fen alles hwet smoarch, nhuer en bloedderich is. En dochs
meije wy inkeld sjn nei it read fen de rizende sinne, nea net nei det
fen 'e flier yn in slachths--en docht is de soarch for s ln ek s,
s alderearst, oplein.

En sa steane wy den for it poarperen gerdyn fen 'e takomst, det yn
swiere en rike flden delhinget op 'e blinkende flier fen s
keninklike seale, it geheimige klaed hwerefter feal suchtsjen is en
heal-ld gekjirm, en hwerfen de flierseame wiet is fen in wnder read.
Noch binne s sitten sft en noegjend fen forwiel, noch falt it
sinneljocht yn rstige en stimmige kleuren troch de suver-bimielle
ruten, noch is it liet fen hwa 't s niis-krektsa song fen maeitiid en
swyn en ljeafde s earen net ntstoarn, mar it wirdt tiid, det wy de
rsting nimme fen it plak, dr 't hja jierren laei, en it blinkende
swird yn 'e hnnen.

"Bid mei dyn eagen en wirkje mei geast en liif . . . Wz fst, wz
sterk".

* * * * *

[1] It opstel "Twivel" is skreaun yn ing forbn mei haedstik
V (Stipers) fen it wirkje "De Jongfryske Biweging" (tjown by
Bergsma, Dokkum) en mei it striidskrift "Frysln en de wrld"
(Ljouwert, Eisma).




II. US TAELSTRIID.[2]


De soarch for it Fryske folk, binammen dos for de ynwenners fen it
sln Frysln, birst bihalven by de kommissaris fen Leechln's
keninginne--en fen him mei men, om 't it kommissariaet it forbn
bistjut bitwisken Frysln en it Ryk, net altyd-en-ivich in apart-
fryske hlding forwachtsje--by de fryske steaten, gearstald t
mannen, hwaens namme in goede klang hat yn it stik fen 'e forsoarging
fen fryske bilangen, en dy't bihearre ta nderskate politike partijen.
Ek hjir yn Frysln is de tsjinstelling twisken lofts en rjuchts fen
oerhearskjende krft, en it is nuver en fornoegjend to sjn, ho't read
en swart mear en mear for master bigjinne op to slaen, en ho't it
liberalisme, det sims net naerdige bigjinsels forkindige, mar snt
jierren forstive en ynsliept is, en mei it forliezen fen syn wirkkrft
ek syn bisteansrjucht forspile, stadichoan ftakket en toskromfelet.
Hwent hjirt sprekt de fryske siele tige ddlik, dy't it hjar
nweardich achtet hjar to jaen by in partij, dy't syn ynhouten
forlaer, hokfor moais hja yn fiere tiden ek ienris nthiet.

It forskeel twisken lofts en rjuchts is net uterlik, mar rekket it
djipste fen it minskebistean, om 't de lofter partijen jimmeroan
skreppe for in forbettering fen de stoffelike mienskips-tastnnen,
wylst dy fen 'e rjuchter kant binammen hjar oandacht jowe oan
geastelike bilangen. Striid twisken de twa klibers scoe dos net
perfoarst nedich wze, laei it ln der net s ta, det de lofter
fraksjes miene opkomme to moatten tsjin de wize, dr 't hjar
tsjinstnners de geastelike bilangen op winskje to forsoargjen, wylst
dizze lsten min hjar moed hawwe oer de mannear, dr 't dy fen 'e
lofter side de tastnnen yn 'e greate wrld op wizigje wolle. Mar
dizze strideraesjes, dy't by hwet ynskiklikens en fordraechsumens
fen beide kanten tige bst for in goed diel bisljuchte wirde koenen,
foroarje neat oan de wierheit, det de rjuchterside binammen geastelike,
de lofter stoffelike tastnne-forbettering biaget. Der mei forskeel
fen miening oer bistean, hwet for de naesje sels it nedichst en
weardichst is, alteast ditte docht der klear bliken t, det it bistean
fen partijen, dy't hjar yn haedsaek wije oan de geastelike bilangen
fen in folk, net allinne winskelik-yn-theory, mar ek yn praktyk hiel
wol mchlik is.

De partijen fen 'e rjuchter side, dr 't ik net ta bihear, mar hwaens
bistean en wirk net hegernch oanslein wirde kin, om 't hja hjar leden
de wisse oertsjging en krftige trochsetting meidiele, dy't
needwindich it gefolch binne fen in fst bitrouwen op in liedende en
diekrftige God, sadet ytlike ljuwe, dy't oars nea wisse morie
grounslaggen forwirven, nou rstich en ynbnnich gean troch it
grousume libben--dizze partijen den wije hjar yn it steatkindige der
oan, it Gelove, neffens hjar oertsjging ynjown fen it Albiwld,
triomfearje to litten boppe de fen minskeforstn tfoune Steat. Mar
nst de oerwinning fen it Gelove, al moat dit neffens party neamd en
bistreve wirde yn it alderearste plak--bliuwe der yet oare geastelike
bilangen bistean, dy't wol is wier fen dizze ierde binne en dos
tidelik, mar dy't nimmen it rjucht hat to forwaerloazgjen, op straffe
fen de namme "Minske"--det is: de yn-syn-siele ivige bitsjrder en
organisearder fen de forgankelike wrld--nweardich to wzen. En
hjirta biheart den wol binammen de plicht, oan de lieders fen in folk
oplein, om to soargjen, det de naesje, dr 't hja diel fen tmeitsje,
oandiel kriget yn de minst tidelike bloei fen de wrld: de djip-
minskelike, ynlik-bistevige cultuer, dy't op de tkomsten fen de
ntwikkeling fen minskelik tinken en fielen, mei lijen en fortriet,
mar stadichoan en rigelmiettich opboud waerd.

Oer dizze kwesje hoecht hjir net folle yn it formidden brocht to
wirden. Elts folk ommers kin oan de mienskiplike cultuer inkeld diel
hawwe yn de tael, dr 't it him it maklikst yn uteret, dy't him it
hnsumst en brksumst is, yn syn eigene dos, omdet syn bistean it
iennichst uteringsmiddel yn syn tael hat, lyk as myn siele hjar
allinnich uterje kin troch myn mle en net troch dy fen myn brman.
Mei it forlies fen syn tael rekket it folk de kns kwyt, in apart
plak yn de wrld en yn de cultuer yn to nimmen, forliest it de
gelegentheit it folksaerdige op to fieren ta de hillichste hichten,
hldt it op as apart folk to bistean, en wirdt it dos twongen op to
gean yn, gear to ranen mei machtiger naesjes: de tkomst is, det it,
koart nei it forlies fen syn iennichst uteringsmiddel, syn siele
kwytrekket, snder fensels dy fen in oar derfor yn it plak to krijen.
Ik wiis op de Grinzers en de East-Friezen, dy't, praktysker fen oanliz
as wy hjirre, hjar lokkich priizgje meije om it bisit fen in
fruchtberder yntellekt, en dy't snder s twinkeljende marren en
rzige wlden ek minder bihindere wirde fen de twivel, dy't altomets
it gefolch is fen in krftich-ntwikkele fielingslibben--masters yn
suver tinken en fen klear ynsjuch, en dy dennoch suver neat yn it stik
fen cultuer ta stn bringe kinne. Hja forlearen hjar biwende fryske
sprake, en net earder as it hjar slagge is, mei thldend arbeidzjen
en bitrouwende moed, hjar leech-dtske gearspraken op to fieren en to
ntwikkeljen ta in weardige selsstnnige tael, scille hja wer apart,
nou net mear as fryske, mar as friso-saksyske stamme rjuchtstreeks oan
in greater cultuer-gebiet dielhawwe.

Hjirt folget ienfldich en snder omhalen, det de striid for de
fryske tael fierd wirdt t soarch for en yn it bilang fen it Friezene
folk, det foroardiele en delstaet wirde scil ta de rang fen in
tjirmjend en sukkeljend, ommers heal-bloedich, lid fen 'e
Great-Leechlnske stamme, koart nei 't it syn egene sprake forlear.
Mar ek is it maklik yn to sjn, det dizze taelstriid it alderbst en
krftichst fierd wirdt net t in wittenskiplik bitinken--b.g. det it
for de witnis sa spitich wze scoe, det sok in ld-Germaenske tael it
bistoar--noch t in sin for hwet ld is en biwend--men scoe den ek
stride moatte for de earizers, de klinkebaitsjes en sa--mar t in
waermbloedige en ynlike ljeafde for yens eigen folk. Ja, it stiet by
my fst, det de fryske biweging der allinnich by winne koe, as sokken,
dy de tael rdde wolle inkeld om in wittenskiplik bilang, hjar mar fen
s fjoegen, om 't hja dochs net forsteane ho't in Fries syn tael
achtenearre sjn wol, en faken dos bisocht binne mei in bihyplike
healslachtigens.

Dit is it swiere stik, det men yn 'e forflein hndert jier fen fryske
taelbiweging--forflein ja, as hiene se mar in deimennich bistean, sa
leech en snder fortuten--nea net oandoaren hat: iepen en moedich nei
it folk sels ta to gean, it to wizen op hwet as folk syn plicht wier
en it oan to fiterjen ta in warbere fordigening fen 'e rjuchten, dy't
it Frysk as tael hat, om 't men ealge, det de fryske ljuwe binijd
redendiele scoene: "Ho is dochs ditte, det wy de tael biwarje moatte,
om s eigen wzen en siele to rdden? wy hawwe dos yet in apart
bistean? wy binne dos yet in selsstnnich folk? hwerta regeart men s
den t in Hollnske haedstd wei?" Ik wit net, eft it folk yn wierheit
yn syn gehiel ea sa redenearje scoe, en my tinkt det, al nimt de
nasjonale fieling ek noch sa folle yn krft ta, in separatistyske
oanstriid (nder Hollns hearskippij wei) dochs to'n earsten net as in
earnstige mchlikheit bichte hoecht to wirden; mar dit wit ik wol,
det, wier it gefolch fen in nije nasjonale oplibbing, dy't needwindich
mei it fieren-fen-folkswege fen de taelstriid mank gean moat, ek in
greatske en heechhertige hlding tsjinoer Holln, al ntstie der
wriuwing en fkear, al stjrde men frysk-nasjonale keamerleden nei
den Haech en al rp men yn it iepenbier de stipe yn fen it Ingelske
regear, det dit alles, ho bigreatlik ek, better tocht wirde moat as
det it folk, syn plichte forwaerloazgjend, him earst tael, den eigen
siele kwyt-makket. Waling Dykstra hat it folk for de tael yn it spier
bringe wollen mei syn Winterjounenochten--syn doel wier treflik, mar
de gefolgen fen syn skreppen wiernen inkeld achting for him sels, in
nbidich gelaits en in net bjuster oannimmelike wilte, en de
opfetting, det it Frysk nearne for doochde as for leech-by-de-grounske
redenaesjes en aerdichhedens. Piter Jelles--men kin syn namme net
neame as mei spyt en mistreastigens: hwennear scille wy hjir wer sok
in striidfeardich sjonger oanskgje!--seach klearder, en joech as syn
bitinken, det it Frysk allinnich rdden wirde koe troch in
folksbiweging, mar wirke der sels allike min oan mei as de forfalman
Hof, dy't soks biskreppe wol mei geastleaze rymstikken, nbigryplike
sonnetten en opsettelik-falske redenaesjes. It Alde Selskip is to tige
ynnommen mei syn egen treflikens, om him sa to reorganisearjen, det it
yn wierheit yn folksselskip wirdt, det in weardige folksstriid liedt--
somlike liberale Haedbistjrders wirde al bleek om 'e noas, as hja om
sok in rzige maitiidswyn, sok in skriklikens tinke--, inkeld de
Soasialisten as de Zee en van der Zwaag, dy't de nmisbere krft fen
it folk op wearde witte to skatten, en aldergeloks hiel it Kristlik
Selskip, sjugge de tastn klearder.

De fryske taelstriid is alderminst in hopeleas ndernimmen, en as men
aloan it folk wize wol op syn eigen wearde, syn eigen aerd, det de
tael fen neden hat as it yn syn suvere fryskens bistean bliuwe scil,
den haw ik op de tkomsten sok in lokkich bitrou, det men neffens my
oertsjge wze mei it sels op 'en dr snder Ingelske stipe f to
kinnen, ho dy ek aloan weardearre scil. Is men t persoanlike ef
steatkindige bitinkings tsjin op it ynroppen fen Ingelske stipe, den
is men lykwol ek snder genede der op oanwiisd to dwaen, hwet ik niis-
krektsa yn bitinken joech.

Hjir komt yet in oare saek op it aljemint. Men wit, det ik as eindoel
fen de taelstriid fordigene haw de hearskippije fen it Frysk op fryske
groun, wylst it Hollnsk inkeld as bytael biskge wirde scoe, om sa ek
mei de oare dielen fen it Ryk fieling hlde to kinnen. Yndie scoe
neffens my dit de ideael-tastn op s erflike kriten wze, det in
ntwikkele Fries, eltsenien dy't bihalven it leger nderwys yet in
algemien-ntwikkeljende cursus trochmakke hat, syn eigen tael, it
Frysk, alhiel nder de knibbels hie, fen it Ingelsk foldwaende fwist
om it moai flot sprekke to kinnen, sa't er yn hiel de wrld nearne
forlegen hoechde to stean, en fen it Hollnsk gench, om it alteast
goed fetsje en lze to kinnen. Mar al is dit it jongfryske eindoel,
hjirt folget alhielendal net, det wy hjoed-de-dei al bigjinne moatte
oan to stjren op amptlike ientaligens en in skrikliken heibel en
kabael tjaen, om foartdalik yn skoalle, tsjerke en rjuchtseale s sin
troch to driuwen, dr 't in aldermlste en for it Frysk wier-wier
neidielige opskoer fen ntstean scoe. Hwet nedich is, is die-krftige,
fiks-trochsette, moedige mar rigelmiettige arbeid, en for de beide
utersten fen soarchsume en opkearende forsichtigens en hirdrinner
dearinnerij hat men yen mei de measte hoedenens to mijen.

Ik neam dit efkes, om to forklearjen, ho't ik by al myn biwndering en
foldwaning dochs in bytsje biwyldere wier, do't ik fornaem, det in
mennich fen it jongerein yn ien fen s liedende fryske lichums al
bigoun wiernen oan to stean op amptlike ientaligens, dr 't de lieders
bliken fen joegen lang net fkearich fen to wzen,--en det hja drom
yn it Karbrief fen hjarren forieniging opnommen hawwe woenen, det it
doel fen it lichum .o. wier: "De fryske tael wirdt de ienichste
amptlike tael fen Frysln". Ik fyn wrychtich-wier gjin wirden om myn
blidens oer sok in manlik en ynfrysk ndernimmen to uterjen, mar
dochs, frjeonen, yn myn wirk haw ik de winskelikens fen sok in
hastigens nea net fordigene, en ik leau hast, det wy op dy wei, as wy
alteast gjin folsleine steatkindige revolsje winskje, net sa folle
fortuten for it Frysk bihelje scille, as it tsjinwirdich wol kin. De
wyt-moarmeren wente mei syn kante pylders en syn ryk byldhouwirk, dy't
fier, tsjin de blauwe kym oan, omhegen riist op de brede rch fen dy
gouden-glnzgjende kling is dochs al net yn in remennich to birikken,
en needlottich kin it sels wirde, as men al foartdalik by it bigjin
fen de wei, dy't omhegen laet en dos swier is to bigean, rint t al
yens macht.

Det der wirk dien wirde moat, in protte wirk, is ddlik; my tinkt,
_lit s bigjinne mei, elts nei syn krften, derta mei to wirkjen det
it Frysk op fortsjinstlike wize brkt wirdt as in weardige kinst- en
cultuertael, en safier as wy mar in bytsje kinne, der op oanstean en
der ta bydrage, det yn safolle mlk iepenbiere en bysndere skoallen
Frysk jown wirdt as tafek, det it preekjen-yn-Frysk mear algemien
wirdt, en det der einlings ris in fryske kranie tkomt_--in ding, dr
't nei hndert jier fen "taelstriid" (hwer de fryske krft bleaun is
yn dy tiden?) de tiid sa njunkelytsen dochs wol ris for kommen wze
scil. Binne wy safier, den, jimmeroan fgeande op it strieljende doel,
in folgjend diel fen de baen: ik jow grif myn nthjit, det men op my
rekkenje kin, as ienris dit ta stn brocht waerd.

Bten det it gefaer fen to wrimpene hastigens en bloisterigens
sadwaende alhiel weinommen wirdt, biedt it tstel, det ik hjir joech,
net snder det it my moeide, det ik net fierder doarst to gean, dit ek
to weardearjen foardiel, det it sokken nder it alderein, dy't yet
biswier meitsje it fen my fordigene eindoel oer to nimmen, sa dwaenlik
makke wirdt for de mienskiplike saek nst en mei s to arbeidzjen.
Sels immen as Dr. Schepers, dy't by s de faeiste pasjint is oan
Groot-Nederlandmany scil, as ik my net slim forsin, gjin biswier hawwe
hwet ik niis-krektsa skeanprintsje liet, as de plicht fen de fryske
taelstriders to biskgjen.

* * * * *

[2] It opstel "Us taelstriid" is skreaun as in forfolch op haedstik IV
(Us taelstriid) fen it wirkje "De Jongfryske Biweging" (Bergsma,
Dokkum).




III. IT ALDE SELSKIP.[3]


It mei my gind wze, hjir yetris to forklearjen det, hwennear ik praet
oer it "lderein" ik alderminst skriuwers as it trijemanskip Dykstra-
fen der Meulen-Wielsma op it each haw, mar de hearen fen it
"middellaech," de lieders fen in fjirtich, fyftich jier, dy't nei de
dea fen Waling Dykstra hope hienen hjir de hette hoanne thingje to
meijen, en hjar net sa botte rom yn 't liif fiele, as hja tinke oan de
krftiger jongeren. It moast einlings nnedich wze, hjirop to wizen,
om 't it dochs wol fensels sprekt, det gjin forstnnich minske it yn
syn holle helje scil to fjuchtsjen tsjin in laech, det for in part al
forstoarn is en for in oar diel him f bten s fryske mienskip hldt
f it jongerein mei frjeonlike en weardearjende wirden ynhellet.

Nou scoe der hwet tige moais barre kinne, as de lderen dy't ik miende
oan it ein fen it foarich haedstik, s krftdiedige meiwirking ek wier-
wier fortsjinnen, oars sein, as hja jierren mei thaldende moed for de
fryske saek yn it spier stien hienen, snder eigen foardiel en oansjn
to bichtsjen, en sa, det hja hjar yn hjar ynderlik de mearderen en
riejaenders rekkenje koenen fen it jongerein, det safolle minder ryk
is oan weardige bifinings. De tsjin-natuerlike tastn, det npartidige
en frysk-fielende minsken noutydlings iepen as hjar oertsjging
tsprekke, det it jongerein yn bitsjutting for de fryske saek fierwei
de lderen oertroevet, easket in foech bisprek, dr 't it t bliken
dwaen scil, det soks net leit oan btenwenstige treflikens fen 'e
jongeren, det mar tige deistige minsken binne, as wol oan de
ndeugdelikens fen it lderein.

Yn 'e rin fen 'e tiid hawwe de ljue, dy't winsken it ien ef it oar fen
it Frysk to ndernimmen--faken wier dit de wei om sels hwet oansjn by
it folk to krijen--hja mochten den ek noch sa nbitsjuttend fen
ynsjuch en kribintich wze, hjar jown nei it Alde Selskip, det forlet
fen lieders he, scoe it alteast wirde hwet it winske to wzen: it
liedende fryske lichum. Mar krekt om 't men nder dizze "lieders"
alderleije eleminten ynhelle hat, dy't it nea net fierder as
sljuchtwei lid bringe moatten hienen, is njunkenlytsen de lieding
kommen yn de nfste hnnen fen nbitrousume minsken. Dit scoe nou
neat net slim wze, as de Algemiene Gearkomste mar de posysje ynnommen
hie fen in Keamer tsjinoer de minister-rie, sadet hja hwa 't
nweardich achte wirde moasten en dos de fryske saek yn diskredyt
brochten, snder omhalen nei hs stjre koe: mar dizze Gearkomste,
hwaens wirkeleazens yn Frysln hast sprekwirdelik rekke, wirdt yn
haedsaek allinnich bisocht troch de frjeonen en trawanten fen dizze
nwinskelike lieders, troch ljuwe dy't mar ljeaver net tsjin de ld-
biwende, mar tomge sleur opkomme en fen somliken, dy't hjar mei
mismoedige birsting mar by it gefal deljowe. It is skoan to bigripen,
det in mennich, dy't sok in rin fen saken mar min noasket, mar dy fen
oanliz to bidst of to aristokratysk binne om diel to nimmen oan de
forneamde gearkomste-ropperij mar ljeaver net forskine, en giet it
hjar mei it Selskip hwet al to ml, hjar earder fen dit lichem
fjowe.[4]

Omdet der by in Algemiene Gearkomste dos yet fiersto min krityk en
opposysje bistiet--hwet hiel hwet oars wze scoe, as de kriten hjar
stik for stik hearre litte koenen--bliuwt almeast it Haedbistjr, ho
bryk it den ek gearstald wze mei, nforoare. Mar it sprekt fensels,
det sok in dwaen for it oansjn fen it Selskip, det stoere wirkers en
gjin swiete praters fen neden hat, net bifoarderlik is, en it hoecht
yen den ek neat to binijen, det it Selskip noutydlings net mear
biskge wirdt as in liedend _frysk_ lichum, hwet spitich is, mar neat
oars as egen skild. For immen, dy't ealget mei hokfor mienings en
forhopings dit Selskip eartiids oprjuchte is fen s krftichste
taelstrider, Harmen Sytstra, moat dit wze om syn selsbihearsking to
forliezen, en der net mear om tinkend, eft hwet er seit ek kwea bloed
sette kin, de swiet-petearjende, ljeaf-mlkjende en den wer ld-
bearende hearen syn gleonens yn it glnzige antlit to keilen.

Om gjin nnedige ergernisse to jaen, dr 't wer in heap heibel fen
ntstean scoe en dos skea for de saek fen Frysk scil ik der net ta
oergean om, lyk as ik wol ris op in Mienskipsgearkomste dien haw, op
de leden fen it Haedbistjr stik for stik in krityk to jaen: fst
stiet, det ek de minder weardigen nder hjarren laet wirde fen de
treflikste mienings, en, dienen hja fen it Frysk nea hwet goeds,
safolle tsjoeds hawwe hja dochs ek net trjuchte, det hja fortsjinje
foar hiel it fryske folk op it iepenbiere skandebankje delplakt to
wirden. Drby komt, det it net hjar eigen skild is det hja keazen
waerden yn it Haedbistjr fen dit Alde Selskip: tiden lang hat, hwet
men neame koe it skriftekindich dilettantisme yn Frysln meibrocht,
det men fen immen, dy't skielk oan it haed stean scoe fen it Harmen-
Sytstra-Selskip, en drmei yn 'e foarste rigen fen de fryske
taelstriders, it foldwaende achte, det er wier in fatsoenlik man,
foldwaende mei it Frysk op 'e hichte, om it snder al te grouwlige
flaters skriuwe to kinnen, en det er bliken joech, de rekkenboekjes
fen 'e legere skoalle mei fortuten trochwirke to hawwen--wier men
notaris ef haed fen de ien as oare skoalle, soks joech yen al
foartdalik in skoandere kns. Hjirtsjinoer scoe ik, en mei my wis alle
klear-tinkenden easkje wolle fen hwa 't roppen wirde ta it liederskip
yn 'e striid for it bste det Frysln hat, det hja minsken wiernen mei
djippe tael- en kinst-fieling, det hja, skreauwen hja sels Frysk yn
kranten en skriften, bliken dienen, fen it Albiwld sa bijeftige to
wzen mei suvere fieling en haechlik liet, det men hjar namme ek yn
dit stik neame koe mei earbied--det hja minsken wiernen fen djip-frysk
karakter, ynbnnich en fen dy rstige thaldende krft, dy't Frysln
troch it lijen, Ingeln troch it lok laette fen tweintich wikselrike
ieuwen--mar boppeal--det hja minsken wiernen, bisiele mei sok in
ynlike ljeafde for it folk fen Frysln, det hja it hldden as in
skande, hjar tael to biskgjen as in aerdige tiidkoarting yn de heal-
forlerne rkes, dy't der oerbliuwe fen in swiere dei wirk. Ik kom wer
op myn earste sizzen: fen de lieders fen it Harmen-Sytstra-Selskip
scoe ik, hie ik it for it sizzen, easkje, det hja hwet yn hjar hienen
fen Harmen Sytstra syn geast.

Yetris, ik wit det de hearen it goed miene, net mei my, mar mei de
weardigens fen Frysk, mar hwa 't noutiids it Haedbistjr fen it Alde
Selskip biskget en hy sjucht der gdden sitten dy't hiel Frysin om
hjar sloppens mei de finger neiwiist, sa'n ien bigreatet it wol hwet,
det wy der net nea takommen binne yn it Haedbistjr fen s greatst
frysk-kindich lichem inkeld sokken to nimmen, dy't men snder biswier
f kinstners f gelearden f folks-Friezen neame koe.

Wier, ik scoe gdden fen dizze hearen, as hja yndie hert hawwe for it
Frysk en dy tael achtenearre sjn wolle, as hja it mei my iens binne,
det de fortsjinwirdigers fen s biweging ek keardels wze moatte, for
hwa 't men mei nocht yens hoed fnimt, oanriede meije dochs kontint to
wzen mei it foarsitterskip fen in krite en for it Haedbistjr to
bitankjen--hwent allinnich ljue as de Clercq, Sipma en Sytstra (sj. de
Taheakke side 34) binne dr op hjar plak neffens bitsjutting en wirk,
oanliz en warberens en wy hawwe yn sokken as Ds. Cuperus, Jiff.
Kloosterman, Dr. Schepers[5] en Sj. de Zee wol minsken, dy't gns mear
dogge ef dwaen kinne for de saek fen Frysk.

Lit de gearstlling fen it tsjinwirdige Haedbistjr dos romte for hiel
hwet fromme winsken, net minder is soks it gefal mei de Algemiene
Gearkomste sels, dy't lyk as forline jier alderddlikst bliken die,
der gjin eigen oardiel op nei hldt, mar slaefsk him deljowt by it
nwize getjirch fen in pear Gearkomste-roppers lyk as de hear Canne.
Ik scil de lste net mear warskgje, det er, troch de mitige en
bikaeide Hof aloan to fordigenjen--it hearskip is der sels net ta yn
steat--himsels mei izeren kjettings fstsmeit oan in libben lyk, noch
det dizze oanbidderij fen in allinnich troch syn wanwit oereinbliuwend
despoat in man fen karakter nweardich is--hwent ik bin der wis fen,
det er him aloan fierder jaen scil op dizze omlegen-liedende wei, ta
skea fen him sels en syn bitsjutting for it Frysk. Troch it nredsum
bigjinnen fen de hearen Hof en Canne, en troch hjar skild allinnich,
is de Wykbld-saek gld fortribele (sj. de Taheakke, side 35) en scil
de Algemiene Gearkomste faeks sels gnuve meije oer in bigreating mei
in tokoart as tkomste--hja hawwe, om sels kening kraeije to kinnen,
gjin fortsjinwirdiger fen 'e nije biweging yn 'e redaksje opnimme
wollen, hwertroch de greate Mienskipsmearderheit oan hjar krantsje net
meidwaen koe--mar dochs kin der gjin twivel oan bistean ef de hear
Canne scil, pratend for himsels en for Hof, de Algemiene Gearkomste
oan 't forstn bringe, det de fortuten fen hjar ndernimmen wndere,
himelske moai binne. En dizze hege forgearringe scil, in bytsje
mismoedich yn 't earst mei gauwens it as in foarrjucht biskgje, det
troch it tadwaen fen Hof en Canne hjar hwet sinten ntple binne, en
de gearkomste scil eingje mei in psalmgesjong, hweryn dizze boppe-
ierdske machten oansocht wirde ek fierders de jildelike offers fen it
Selskip oannimme to wollen.

Bihalven de oanwzichheit fen tsjinkearende krften yn it Haedbistjr
en it miskearjen fen egen, selsstnnich oardiel en roune krityk by de
Algemiene Gearkomste, is der yet in tredde flater, dy't for syn diel
skild hat oan it yn diskredyt-reitsjen fen it lichum det Harmen
Sytstra bidoeld hie as in fruchtber bounen fen alle soannen fen
Frysln. It is de troch-en-troch sike, flibbe en knoffelike
ynrjuchting fen it Selskip sels, det, troch in ynlage fen in
ryksdaelder to foarderjen, it for de fryske mindere man ndwaenlik
makket nei syn formogens de skriftekindige bloei fen syn ln to
stypjen, drtroch in foriening wirdt fen allinnich de hegere stnnen,
en dy den yet neat oars wit to forearjen as nuversoartige
jounspretten, dr 't men faek steapels fen flauwichhedens op
trochwrakselje moat, ear 't men oan 't dounsjen ta is, en in
forfomfaeid giel krantsje, like slop fen ynhld as goar fen uterlik.
Tsjinwirdich hawwe wy in lichum fen ik leau in lyts 2000 leden,
jierliks in ryksdaelder offerjend _net_ oan de goede saek fen it
Frysk, mar oan nsmakelike komeedzje-spylderij en oan de triomf fen 'e
hearen Hof en Canne, wylst in foriening fen 20.000 minsken, dy't
byneed elts in kwartsje-joegen--it klinkt raer, mar ik nim it om
deselde opbringst to hlden--alteast wol tsjienris sa bimoedigjend,
diekrftich en heilsum wze scoe. It Selskip is hwet hiel folle
oertsjge fen syn eigen treflikens, scil der nea net oan wolle, det op
hiel de wrld der ien lichum to bikennen mei steviger, fikser en
praktysker ynrjuchting, en forearet to folle de ld-biwende sleur om
fen in lytse wiziging wit te to wollen, mar oars scoe ik it de
earnstige rie jaen woile, ris to sjn nei organisaesjes as de S.D.A.P.
en de Hielnthlding en derfen to learen, det men snder de macht fen
hiel de naesje ienfldicht neat birikt. _Lit men bigjinne, mei de
ynlage fiks omleech to bringen, byneed tsjin jildelike forgoeding de
stipers to winnen fen fryske folkssprekkers as Sj. de Zee, to
bisiikjen alteast yn eltse gritenije en safolle mlk yn elk fiks doarp
in fdieling to krijen, it liberalisme farwol sizzend om de
demokraetsy to tsjinjen--lit men in Algemiene Gearkomste bilizze,
inkeld bisteande t fortsjinwirdigers fen de fdielings en lit men den
einlings t it Haedbistjr oan kant sette, hwa der net yn ths hearre,
as hja alteast t eigen oanstriid net gean wolle._

Ek hjir winskje ik net, det men holderdebolder to wirk gean scil; in
stadige, mar rigelmiettige groei is my bst, mits der den ek mar in
ntwikkeling is, en wy de kleare bliken fen foartgong sjn kinne,
ynpleats fen det ien nei it oar, earst it nderwys, nou de
wykbldsaek, skielk wer hwet oars fortutteazet. It Selskip scil
rekkenje kinne op krftige stipe fen alle Jong-Friezen, ek fen my
sels, op bitingst det men gjin fgoade-tsjinst biwiizget oan
fordraeide persoanlikhedens, de wierheit hilde docht, earnstich
bisiket dit eigen lichum to genzen en yn stn to hlden, op bitingst
foarl, det men mear dwaen, skreppe, wirkje wol.

Mar as men wer, lyk as forline jier, op de meast hnlike en rouwe
mannear de geast fen Jong-Frysln, det is de dei fen moarn, det is de
moarnsloft en de maitiidswyn, mislediget en sear docht, as men net
inkeld s, mar it Aibiwld sels ntearet troch de forearing fen it
falske en de bilaking fen it weardige, den meije de dieden fen hwa 't
yn Grou forgearre wze scille, komme oer hjar egen holle en hja scille
hjar egen deaklok let, hjar egen lykrede hlden hawwe.

* * * * *

[3] Opstel III wirdt jown as in forfolch op Haedstik I (Ynlieding) fen
"De Jongfryske Biweging."

[4] De hear Sytstra hat my fornijd, det nder in speech fen de hear
Canne, hwaens namme yn dit stik goedoanskreaun stiet, de goe-minsken
ienris bigounen to grommeljen fen nfordildigens, do't de redener soks
net bichte, stadich weiwaerden en letter op folgjende A.G. net wer
opkamen. Men neamt soks, as ik it wol haw: "bifoardering fen
bilangstelling yn Frysk".

[5] Ik neam him, om 't it breandich is det it skriftekindich elemint yn dit
"Selskip for Fryske tael- en _skriftekennisse_" better fortsjinwirdige wirdt.




IV. G. POSTMA.[6]


It hat forline jier net de earste kear west, det hja, hwaens wird yn
it Selskip heal wet is, it fortsjinstlike hounsk bijegenen, en it
ngeve, det den almeast ek ngefaerlik is en dr 't men gjin
forheftigen krityk fen hoecht to wachtsjen, ta de stjerren omhegen
tilden. De earlikens twingt my hjiroan ta to foegjen, det soks net to
forklearjen is trochdet hja, hwet der ek barre mei, aldereast hjar
egen posysje winskje to bistevigjen, mar it meast mei oan to nimmen,
det hja, dy't jierren allinnich stien hawwe en yet jimmer miene, det
ek nou hjar ynsjuch it iennichst-krekte is, drtroch machtleas makke
waerden yn de weardearring fen eat, det moai fier fen hjar eigen
tinkbylden fwykte.

Men hat my bylein, dat ik minsken as W. Dykstra en de Halbertsma's
gjin gench eare taswaeide, en myn andert is, det it my ndwaenlik is
myn fste miening, det hja as Friezen great, mar as kinstners lyts
west hawwe, ek mar yn it minst to foroarjen. Ik jow my der net by del,
det sleur en lderwenst meibringe wakker to bearen oer de tigens fen
de ien ef oar syn wirk--ik nim gjin inkeld oardiel oer, ik wol sels
siikje nei hwet ik as moai en krftich forearje en hwen ik det, ek by
de earnstichste wil, yn somlike skriften net fine kin, den scil gjin
macht bten de dea my bihinderje kinne, rount to sizzen, det sok wirk
gjin weardearring fortsjinnet en det it in mislediging is fen de kinst
en fen al it hegere, det der yn 'e minsken libbet, flauwichhedens en
fbrkte plattens dichterlik to neamen. Oan 'e oare kant scil ik, as
der immen de earme fryske skriftekennisse forrike hat mei earnstich en
weardich wirk, hok in kiel men den ek opsette mei oer syn
eigenaerdigens en syn stiifholligens, as ik sjuch det sa'n ien
jimmeroan min en hnlik bijegene waerd, der op wize det sok in
wierheitsfordraeijerij yn in soun Frysln net op syn plak is, en det,
hwa 't hjiroan meiwirket, him djip yn syn ynderlik to skamjen hat. Mar
ik wol graech, det men ynsjucht, det deselde sin for hwet ik as rjucht
biskgje, dy't my twingt mines by to dragen om it botte en plompe
nrjucht, immen as de hear Postma jier op jier oandien goed to
meitsjen, my ek oanfiteret der mei klam tsjin op to kommen, as men
seit det Dykstra syn tinkstien fortsjinne, net om hwet er for it
fryske folk, mar om hwet er for de kinst bitsjutte. Hwent soks is in
grouwlige ljeagen.

Det de hear Postma hyn-efte-nei net dy weardearring nderfoun hat,
dy't him as weardich skriuwer, as iverich taelbistudearder en as man
fen ynfrysk karakter takaem, kin him net lizze oan it folk fen
Frysln; syn iennichste wirk fen hwet greater tal bledkanten, de
"Swealtsjeblommen" koe net yn steat wze de oandacht fen rommer
kringen for de dichter fen Moarmwld op to easkjen, en de fryske
foarmannen, dy de weardigens fen dit wirkje dochs wol sjoen hawwe
moatte, hawwe it om redens, hjarsels better bikend as my, nei de herne
fen it forjit forwiisd. Fierders binne der tal fen fersen, forhalen,
oersettings en opstellen fen him forskynd yn skriften as De Bijekoer,
Swanneblommen, Forjit My Net, For Hs en Hiem en Sljucht en Rjucht,
wylst der yn hiel Frysln suver gjin algemien noch pleatselik bld
bistiet, det dizze skriuwer net in skoft nder syn meidoggers rekkenje
kinnen hat. Mar ek dit wirk kin net as in tige nfolslein byld jaen
fen hwet de hear Postma biskrept hat, en ik scoe it earnstich
bitwivelje, eft er der wol ea ta oergien wie oan al dizze bldden by
to dragen, as hy yn de ien ef oare fryske periodyk gench romte foun
hie, om him frij-t en selsstnnich to uterjen--it sprekt fensels,
det as yens wirk op sok in wize forsielle rekket, dit net bifoarderlik
wze kin for it oansjn fen de skriuwer sels, en sa kin men den it
folk fen Frysln ek gjin forwyt meitsje, binammen net omdet de
uteringswize fen dizze skriuwer jimmeroan tige persoanlik en syn
skriuwtrant lang net maklik west hat.

En dochs bigrypt men yen net goed, ho't de jeften fen. Forjit-My-Net (it is
wier, men forklearret det hja net folle lzen waerden) dy dochs, ho't
de samler ek syn bst dien hat om hjar fiks op peil to hlden, gench
rimelderij en gench nweardich proaze bifette hawwe--b.g. de
rymstikken fen J. Rypma en de "Drankjes"--rigels as de folgjende net
bysnder opfallen binne:

  "Platoniske ljeafde jowt skierkert de jeugd;
  Dyn klange wier ljeaflik, brocht kostlike freugd,
  Bigean nea it dwylpaed, nea dichte op 't krewei,
  Nim harpe as 't need hat, sa bliuwste s nei . . . "

  "Stil steatelik stjerte yn njuefolle nacht,
  Ljeaf lonket de moanne yn preal en yn pracht"

dr 't dochs, nforskillich eft it kinst is ef net, in ld yn
trochklinkt, hwert men bigrypt, det de skriuwer fen de sa hildige
rimelderij w west hawwe moat.

Fen de dei f, do't ik my yn it Frysk bigoun to jaen, haw ik
jimmertroch field, det ik hjir it wirk for my hie fen immen, dy't
eigen wegen keas en it forsei hilde to bringen t lderwerst oan hwa
't soks net fortsjinnen, haw ik altyd ean hawn, det der hjir immen
spriek, hwaens streevjen lang net earnstigernch bichte is en hwaens
wirk eigentlik nea net mei frjeonskip neigien waerd. Do't ik de
Swealtsjeblommen yn my opnimme koe--de klang en muzyk sels fen rigels,
dy't fen ynhld neat net btenwenstich binne, is faek fen in bysndere
ljochtens en haechlikens--rekke ik der mear en mear fen oertsge, mar
hwet ik net bigriep, wier ho't it dochs to forklearjen wze mochte,
det der mar sa'n bytsje fen dizze skriuwer yn boekwirk forskynd wier,
oant ik fornaem, det de hear Postma, wirch wirden omdet der for him
dochs nearne romte biskikber wier, in hiele steapel hnskriften
foreare hie oan de Provinsiale Bybleteek to Ljouwert.

Dit seit faeks net folle, mar for my hldt it hiel hwet yn. Lit men
yen der sels ris yntinke, det men jierren en jierren dreech en
nforsetlik arbeide hat for de rdding fen Frysk, det men der sels fen
oertsjge is, det yens wirk it opnimme kin yn wearde for tael en for
kinst tsjin det fen 'e jimmeroan bijubelen, det men wit yn it stik fen
taelntwikkeling it moai fier brocht to hawwen, det men den yet gjin
romte fine kin om de fortuten fen yens ndersiik en yens ntwikkeling-
as-skriuwer earne iepenbier to meitsjen, en det men einlings der ta
komme moat, yens hnskriften om se for it neiteam net forlern gean to
litten, presint to jaen oan in Bybleteek. Men fielt, soks bringt as
men de saek fen Frysk earnstich nimt en net as ljeafhawwerij biskget,
striid en fortriet mei en as men wit, det men det net to tankjen hat
oan nweardigens fen yens wirk, mar om 't men yen de weelde gint fen
in eigen karakter en in eigen miening to hawwen, den is sok in
bifining net de rjuchte, om yen it libben sjn to litten as in fjild
fol moaijens en ljocht.

Alhowol de fryske foaroanmannen, binammen wer Haedbistjrders en hwa
't de krite Ljouwert hjitte to lieden, nou dochs skoan wisten det it
wirk fen Postma, net wier, hy mocht den in nuver man wze en sa, dochs
. . . net . . . hielendal . . . weardeleas . . . wier, alhowol dizze
hnskriften yn 1907 al oan 'e Bibleteek tastjrd waerden en dizze
hearen fensels op 'e hichte hlden wirde fen de oanwinsten fen de
Provinsiale--wier ik, anno 1916, njuggen jier letter, de earste dy't
it wirk soarchsum neigyng, oardene en op lysten brocht: earder hie men
der net nei omsjoen. En dochs wierne der spillen by, dr 't ik nea net
fen ealge hie det hja yn Frysk bistienen, wirk fen wezentlike
letterkindige wearde, en dochs is de fryske skriuwerij, lyk as dy foar
1915 bistie, troch dizze samling op syn minst in tsjien presint riker
wirden (sj. Taheakke, side 36).

Men scil der by fine "Olive-en-Ikebldden", de krftige fryske psalme-
biwirkings, frij wol, mar yn kinstwearde en yn bitsjutting for it
Frysk snder foarbihld de bste stichtlike pozije, dy't der yn hiel
de foarige ieu op Fryslns fjilden ntstie. For dizze samling hie de
skriuwer stipe oanfrege by it Alde Selskip, det lyk as jimmeroan wer
tige rynsk wier mei nthjit, mar det, op groun det de skriuwer it
bistie "hin" to brken for "him", "sind" for "binne" en--omdet de
titel nei de miening fen de hearen forwaend wier--hwet scille dizze
krdige krityske bioardielers in ergernisse field hawwe, do't hja in
"Klankboarne"-doopte bondel nder eagen krigen!--him der mar ljeaver
wer for weiwoun. It miskearre der yet mar oan, det it Haedbistjr de
hear Postma op in gearkomste ntbiede liet, om him oan it forstn to
bringen, hok for foroarings der yn oanbrocht wirde moasten om it wirk
alteast genietber to meitsjen--fen immen as de hear v.d. Burg, dy't
better op 'e hichte is fen maitiidsboelgdden as fen fersekinst, kin
men soks bst oersljuchtsje, mar det minsken as Ds. Cuperus, en, as ik
my net slim forsin, sels Dr. O. Postma hjar net mei foarsje tsjin sok
in gedoch forset hawwe, liket my dbeld bigreatlik.

Hwer mei it dochs wol oan lein hawwe, det de Haedbistjrders ynpleats
fen in talint, dr 't de measten fen hjar sels net by yn 't skaed
stean koenen, weardearjend to forwolkomjen en to stypjen, sok in
fwizende hlding oannamen en mei al hjar krften meiwirken, om dizze
skriuwer de grize leane fen it forjit yn to traepjen? Faeks, omdet de
hear Postma der net for to finen is, nei it folk ta to praten en
_det_ Frysk skriuwt, det hy sels it meast yn oerienstimming mei it
wzen fen s tael, it suverst en it weardichst achtet, sadet it wol
ris ffalt, syn wirk like flot to lzen as Dykstra syn teltsjes--mar
men scoe dochs hoopje det de foaroanmannen gench bisleur oerhlden
hawwe, om hjar hjir net troch fen 'e wize to bringen. Faeks omdet net
alles hwet hy skreau en dichte, earste-rangs-kinst wier--mar as hy op
syn minst is, bliuwt er yet jimmer in stik heger stean as hwennear
Dykstra yn 'e bidelten omtoarket, en is er nder ynfloed fen in
wezentiike bisieling, den is it sotternij him mei Waling to forlykjen,
ek al is de lste op syn bst. De iennichste forklearring is dizze,
det de skriuwer ten Moarmwld him net winske to bgen, der iepen op
wiisde, det der yn Frysk gjin skriftekennisse, mar inkeld skriuwerij
bistie, det it Frysk wirdeboek op syn bst in net moai glossarium
neamd wirde moast en det de Selskipsdeugden binammen bistienen yn de
fryske flagge, de poalske lnsdagen en de skoane kofje--men hat de
hear Postma, ik siz it mei oertsjging en nei soarchsum ndersiik fen
syn bitsjutting en syn striid, nytge en systematysk bijegene op de
meast heechhertige mannear, om 't er it bistie krityk t to oefenjen
en allinnich foreare, hwet neffens him as goed en nommel en weardich
eare wirde moast.

Det yn Frysln it Fries-wzen lange tiden biskge is as hwet
gefaerliks en nhillichs, is in tastn, dr 't de hear Postma aloan
fen to lijen hawn hat en dy't de Jong-Friezen mei de measte
trochsetting en fleindigens bistride scille, oant er folslein oerwoun
is en it oprjuchte, selsstnnich-manlike en ynbnnige fryske karakter
hjir wer foreare wirdt as it iennichste aerd, det de soannen fen s
ln foeget. Allinne sa is it to forklearjen, det noutiids de hear
Postma en de Jong-Friezen neistenoar steane, hwent yn it stik fen
kinstideael en yn de opfetting, ho't s taelstriid fierd wirde moat,
bistiet der twisken him, dy de conservatyfste, en s, dy't de
radikaelsten binne nder de frysk-fielenden fen s tiid, gns
forskeel. Mar hwer 't wy de bliken sjugge fen jierrelange stdzje en
nea net oerjaende striid, hwer wy in wezentlik frysk karakter mette yn
syn stoere stnfstens en syn birette trochsetting, dr scille wy op
soks mei earbied wize, ek al witte hwa 't noutiids yet as
foaroanmannen neamd wirde gjin wirden to finen, om hjar protteligens
en nidigens to bidudelikjen. Ik hoopje de "Olive- en Ikebldden" fen
'e hear Postma yn 'e rin fen dit jier yn 'e Mienskipstjeften op to
nimmen, en mei de stipe fen myn frjeonen ek fierders to bisiikjen it
nrjucht, eartiids oan him bigien, nammens it jonge Frysln yet sa
folle dwaenlik goed to meitsjen. Mar det somlike foaroanmannen him,
de man fen it krftich karakter, fen btenwenstige stdzje en tige
bitsjutting for s skriftekennisse, troch it oannimmen fen hjar
heechhertige, dos nweardige hlding, tritich jier lang bten it
fryske libben stjitte wollen hawwe, om 't er hjar deistich baitsje him
net oantwinge woe, det liket my in flater ta, dy't breanedich ris
oantsjut wirde moast, om it rjuchte ljocht falle to litten op hjar
frjemdsoartige Dykstra-forearing. _En_ de fsidigens, dr 't hja
bliken fen joegen as it Postma oanbilange, _en_ de dweperije mei
"Walingomme" as dichter en kinstner (sj. Taheakke, side 38) kin men
yen allinnich bigripe mei dochs oan to nimmen, det hja elkenien dy't
hjar yn wearde oertroevet, biskgje as gefaerlik for it eigen oansjn,
hwertroch beide fsidigens en dweperije hjar bitsjutting forlieze en
folslein weardeleas binne.

* * * * *

[6] Dit opstel is miend as n. XX fen de yn 'e Ljouwerter Krante
forskinende rige "Fen Fryslns Fjilden" en wol as in yntermezzo
twisken "De nijere persoanliken" en "De fryske tachtigers".




V. SPEKTAKEL[7]

Nou 't ik it wol winskelik tink, myn miening oer de fordraeide
redenaesjes, dr 't Hepkema syn lzers eltse wike bliid mei makket,
hjir mei in wirdmennich ta to ljochtsjen, moat ik wol wer fen
foarenoan bigjinne en yetris de gearfettings fskriuwe, dr 't ik
eartiids myn opstellen oer Hof mei fsletten haw:

1. Om 't it diel fen 'e "K!ankboarne", det trochgean wol for djip-
field dicht, al dalik bliken docht to bistean t in heap nwiere,
rombommige utering, hwerfen eltse ynlike fieling skou is, docht men
forkeard en is men nbinlik jinoer it wiereftich talint, as men de him
dryn uterjende rimeler Hof forearet mei de dichternamme.

2. Om 't it oare diel bistiet t breklike oersettings en rymstikken,
dy't hjar ek net tjaen wolle for mear as det, kin sels de meast
ynskiklike krityk net de miening uterje, det mei de "Klankboarne"
praet wze kin fen in forriking fen s skriftekennisse.

3. Om 't de mislearring fen 'e biweging fen 1905 foarl hjiroan ta to
skriuwen is, det de hear Hof, howol dekadint fen 'e tachtigers,
oannommen waerd as hjar lieder op it fjild fen taelstriid en
letterkinde, is it net ddlik hwer 't de fortsjinsten fen de nou
bispritsen skriuwer to siikjen binne, en kin him alteast to'n earsten
for syn streevjen yet gjin liedende posysje taskikt wirde.

4. Allinne den scil de hear Hof yn steat wze ienris minder nsuver
wirk to jaen, as er, weromkommend op syn nbiredenearre sels-
forearing, en war dwaende him hwet suverens en rstigens fen utering
eigen to meitsjen, mei de die tajowt, det syn rombom fen eren net
fierder bichte hoecht to wirden.

Howol dit fwizend oardiel dos forfette wier yn tige rstige en
goedmoedige wirden, hat de hear Hof, hwaens earsucht eltse biskriuwing
to boppe giet en dochs lyts bliuwt, omdet der in greate liedende ide
by him miskearret, himel en ierde bisocht op stelten to setten om de
goe-ljuwe derfen to oertsjgjen, det er dochs wier-wier in baeskeardel
wier. Oan it ein fen "De Jongfryske Biweging" haw ik syn twa earste
oanfalien fslein, dy't scoene men hoopje, de lzer wol sa goed yn 't
nthld bleaun binne, det it oerstallich is se fen nijs wer op to
ikkerjen, en ik wol dos allinne to binnen bringe, ho't ik myn oars
faeks neat to maklik opstel dochs bisleat mei wirden fen in
formoedsoenjende geast. Nei oanlieding hjirfen hat it hear bisocht,
mei my frede to sluten, mar hy kaem oan mei sokke aldernuverste
bitingsten, det ik, al haw ik myn fordildigens by dy nderhnnelings
lang biwarre, de yndruk krige dochs mei immen to dwaen to hawwen, dy't
fen syn journalisterij hwet yn 'e beanne rekke wier, hwerom ik net op
syn praetsjes yngien bin. It hjiroer fierde brieveforkear fynt de
lzer yn de Taheakke, side 38 fen dizze brosjre.

Do't de man fen 'e Gaestmar den sjoen hie, det er mei persoanlike
lekskoaijerij op my net ta syn doel kaem, d.w.s. de lzers de yndruk
by to bringen, det ik mei myn oardiel de planke mis west hie, achte er
it winskelik, op to hlden mei syn persoanlikhedens, omdet det dochs
de spuigatten troun, en nou ris tige sakelik to dwaen, troch net mear
my persoanlik, mar de hiele jonge biweging oan to fallen. De stakker!
hwent nou joech er him dochs wol sa op gld iis, det men him syn
bidroefd-lytse knsen, hjir in oerwinning to biheljen, al dalik op in
briefke jaen koe--ommers de biweging is in bern fen yet gjin twa jier,
en ik leau net, det Jan yn dit stik sa mei nderfinings seine is, det
er nou al mei wissichheit tmeitsje koe, ef der in rakkert ef in fiks
jongfeint, in soldaet eft in prefester t groeije scoe. Alle herten
lykwol nei sines fmjittend, en bitinkend, det er sels ek ienris as in
nskildich boike yn 'e widze lein hat--ik hie him fst gjin ttsje
jaen wollen, hear! hy scil altyd wol alderheislikst moarte hawwe--naem
Janneman syn bril, striek mei de hn om syn kin, seach ris tige
weetlik en bigoun do de fornoege wrld as syn oardiel to witten to
dwaen, det dit Mienskipsbern mank gyng oan Hollnske syktme. It wier
suver om to bisouwen, hwent nimmen wier der yet ea efter kommen, det
der hwet oan dit bern miskearre--mar Jan, tige yn 't skik om syn
snoadens, praette en praette mar troch, oant de wrld yn sliep eamele
wier en it bern wekker, det, sadr it Gaestmar nst syn widze stean
seach, as fensels de tonge tstiek en de fingers op in hwet
eigenaerdige mannear oan it ein fen de reade lape brocht . . .

It is slim to leauwen det immen sa nredsum wze kin, mar it is de
keninklike wierheit, det de hear Hof yn wit ho folle artikels neat
oars bieamele hat, as det dizze biweging hjirre krekt itselde wier as
de tachtiger yn Holln en, omdet men dit for in komplemintsje oansjn
koe, det dy lste sa gemien west hie, sa smoarch en nhuer . . . .
brfrou, jy scoene jo der net yntinke kinne ho yslik. Men moat
sikerwier de hear Hof wze om it kinststik t to fieren, yn in
feansjier neat to fornijen as ien inkeld ding, en den yet dit
iennichste ding bistean to litten t twa grouwlige nwierhedens.
Hwent to'n earsten hat de tachtiger biweging Holln alteast in mennich
wezentlik ntstjerlike kinstwirken jown, en is it oan hjar en hjar
allinnich, det Holln it to tankjen hat tsjinwirdich net bten de
kinst fen hiel de biskaefde wrld to stean, sadet hja as men inkeld
freget nei de weardigens  for de kinst, neamd biheart to wirden yn
priizgjende en forearjende lden; oard sprekt it fensels det in Fryske
biweging, dr 't de taelstriid jimmeroan in wichtich diel fen
tmakket, yn aerd noch yn wzen by in hollnske forlike wirde kin,
wylst men tagelyk skoan bigrypt, det de tiidsgeast fen 1915 him wol
uterje moat yn in oare wei en mei in oare stimme as dy fen in
fiif-en-tritich jier lyn. Men scoe allinnich fen in oerienkomst
twisken beide prate meije, as wy mei opsetsin it wirk fen 'e
tachtigers sa soarchsum en sa hoeden mchlik neifolgen; mar yn pleats
fen by hjar yn 'e skoalle to gean, steane wy nder oerhearskjende
ynfloed fen s eigen tiid, en lyk as fensels sprekt, as wy ea
kinstwirken  jowe fen bliuwende weardij oan dit folk, det soks
eigentlik net fortsjinne hat, den scil det wirk wze, hweryn de fryske
geast fen 1915 him tige klear tsjongt, de Hollnske  fen '80, dy't wy
earder t 'e wei gean as det wy hjar ynhelje scoede, net yn it minst.
De hear Hof scil nei alle wierskyn fen 'e wize rekke wze troch in
pear uterlike omstnnichhedens, dy't Frysln op dit stuit net mei
Holln allinnich, mar mei hiel de wrld mienskiplik hat, lyk as it
brkme fen it sonnet, det tsjinwirdich in nije triomftocht hldt troch
hiel Jerope, en det ek wy, nder ynfloed binammen  fen 'e tsjinwirdige
jonge Ingelske skriuwers, nei s bste krften bioefenje. Ik scoe him,
om 't ik it goed mei him foar haw en him letter yet wol graech ris oan
't wird hearre wol, oanriede meije ris hwet minder stdzje to meitsjen
fen 'e tsjinwirdige hollnske skriftekennisse, dy't by my net botte
fortsjinstlik is, en dy't hysels hjir dos ljeaver net bisiikje moast
nei to bauwen mei syn details-tpikerjende forhalen lyk as "de Greate
Striid" dr 't eltse oanfieling fen greatme en fen striid oan
miskearret en mei syn nbigryplike  rymstikken; mar lit him ris goed
Ingelsk leare, sa't er gjin fersen fen Longfellow[8] yn syn
oersettings hopeleas toknoeit,  lit him ris neigean hok for wirk
tsjinwirdich de periodiken dr oan 'e man bringe en soarchsum
ndersiikje hwet it moaije en suvere dryn is, en lit him den ris
bistudearje  hwet ik oant nou ta oer kinstsaken skreaun haw,
bistudearje en net sa'n bytsje oerflakkich lze, lyk as er wend is to
dwaen. Hwent hwet de hear Hof jowt oan "kinst" en "krityk" is sok in
yllindich ljeafhawwerijwirkje, sok in heislik geknoei om t syn
meagere geast hwet fieling en hwet forstn to parsen, sok in faei
gepraet, bimongen mei de nedige waenwizens, minderweardige
sitate-forfalskerij en platte algemienhedens, det it sels for
opsettelike folksmislieding  yet to hol en to leech is. (sj. de
Taheakke, side 41). It lyts bytsje achting, dr 't ik fen spriek oan
it ein fen "de jongfryske Biweging", dot it like det it him ynmoed
wier him to forbetterjen, is wer alhiel fordwoun troch syn ivige
draeijerijen, dy't him dochs to sterk lykje to wzen--en for my sels
biwarret er inkeld in bytsje wichtigens, om 't ik yn him sjoen haw ta
myn great fortriet en myn pynlike forwndering, ta hokfor
noprjuchtens somlike Friezen--lit my hoopje det er in tsndering
is--komme kinne, byhwennear immen hjar iepen wiist op hjar brekken en
as hjar lyts-feninige earsucht to djip yn hjar moed biwoartele sit, om
hjar de wil ta forbettering to litten. Sels foar Gods rjuchterstoel
scille minsken fen sok slach yet nwierheit en falskens sprekke.

Mar koe it yen dos net noflik oandwaen, det dit hear alhiel t eigen
forkiezing wike op wike for it folk fen Frysln yn syn himd stean
gyng, en al haw ik wier net de iennichste west, dy't suver
mistreastich waerd fen sok in krperige draeijerij, oars waerd dit
do't Gaestmar it fjild romme, en in meagere hynsteslachters-knol it
striidpark ynriden kaem, hwerop yn in rsting, dy't him fiersto rom
siet, sa't er elk amerij yn twa stikken like to fallen, en mei in
lnse, dy't by ngelok yn syn eigen broeksbokse fstheakke wier,
nimmen minder as de Keninklike Alde Hear Hepkema sels. Hy moat al
aerdich fier hinne wze en ik leau fst, det er mei it each op syn
hege jierren, dr 't it forstn altomets ek net better fen wirdt, mar
better yn in maklike stoel by de smoute hird sitten bleaun wier,
ynpleats fen nou as in mismoedige geast t it grf to bisiikjen it
forline wer libben yn to bliezen en de strieljende dei fen hjoed to
dwestjen. Men kin yens meilijen mei him net sa fier driuwe, det men
him alles grif forjowt--hwent al die it ek bliken det er op syn lde
dei neat to bst mear lze kin (praet er net aloan fen net bigripen?),
oan 'e oare kant is er dochs yn him yet gench fen syn lde natuer
bleaun om in lytse nkrektens to bisiikjen. Alhowol ik forline hjerst,
nei roai sahwet in moanne twa-trije, foar 't er oan it profitearjen
sloech, do't ik dos yn 'e fierste fierte gjin aen hawwe koe hwet er
fen doel wier, al forklearre hie myn fers "Nachten en Dagen" allinnich
as oefenwirk to biskgjen, sadet ik, moast ik it by myn wirk fen
letter lykje, it mysels nwaerdich forklearre--like goed winsket dit
nommele hearskip der gjin rekkenskip mei to hlden en jowt er steapels
sitaten t dit fers, det yndie net maklik noch suver fen utering is,
om sa to biwiizgjen det . . . it hiele jongerein nbigryplik skriuwt.
Hwet ik oan dichten nei dit fers skreaun haw is lykwol sa klear en
ienfldich fen forklanking, det in bern wol fetsje kin hwet der field
en sein wirdt--mar krekt hjirom kin de ldman dit net brke, en docht
er rstich, as bistie it alhiel net, wylst er foarfart mei jimmeroan
stikken oan to heljen t in dichterlike sang, dy't nimmen my mear
oanrekkenet. Fierders leit er him der tige op t, om yn neifolging fen
syn baes-feint Hof my dingen yn 'e mle to lizzen, dy't ik nea net
neamd haw, myn wirden for de helt to fordraeijen, sadet men dr t
lze moat hwet ik op gjin foetten en fiemen nei bidoelde, en myn
biskgings alhiel t hjar forbn to skoerren, sadet hja mear
bjusterbaerlik en frjemd as wier oandogge.

Sa siz ik: "Al meije de Halbertsma's en Dykstra for it Fryske folk
hiel hwet bitsjutting hawn hawwe, kinstners wiernen hja alderminst" en
de lde hear Hepkema ropt "Hear' jim wol? hy seit det it nullen en
prullen binne!"--ik skriuw "Der bistiet in djipgeand forskeel twisken
it Hollnske en Fryske folksaerd" en de echo galmet "Hy wol Frysln
selsstnnich meitsje en t it Ryksforbn weiskoerre"--ik forklearje:
"It scil in weardich ding wze, de Ingelske skriftekennisse soarchsum
to bistudearjen, hwent it is de rykste fen hiel de wrld en Ingelsk en
Frysk is nei oan enoar bisibbe" en de ldman swaeit mei de pook boppe
syn holle en kraeit "Hy wol Frysln meitsje ta in diel fen it Ingelske
ryk"--ik siz myn wearze fen hwet nhuer, ngeef en nwier is yn moai
krftige wirden en it Keninklyke Hearskip makket der t op, det ik
eigenwiis bin en neat doch as skellen en rachen. Ik hld der net fen
to sedemasterjen, en ik wit wol, det ik like goed as eltsenien myn lek
en brek haw, mar for de lde hear Hepkema, om hwa 't it my fortriet
docht det er him yn 'e krddamp jown hat, hoopje ik det de geasten fen
al de ljeagens, de fortocht- makkerijen en de fordraeijings, dy't er
tsjinoer my brkt hat ef syn feint Hof brke liet, net om syn leger
stean scille as er faeks mei gauwens s ierde forlit, hwent den scoe
syn stjerbd net rstich wze. Mar om 't ik sels yet jong bin en myn
eigen krften fiel, en oertsjge bin det ik efter my mear as ierdske
stipe haw, kin ik der net ta komme in breklik ldman, det for my in
ngelikens partr is, to bistokeljen mei de macht fen myn hate en de
fleindigens fen myn wird, en drom nim ik hjir fskie fen him, mei de
forklearring det mocht er him er biswierd fiele troch hwet er my op
syn lde dei neijown hat, ik wis net tsjin him yn it gerjucht gean
scil en him jerne forjow, hwet ik to forjaen hawwe mei.

De oarsaek fen hiel dizze strideraesje mei al syn minder- weardigens
en nginstige ynfloeden for it oansjn fen Frysk, is nimmen oars as de
hear Hof, dy't howol er sels wit det n syn wittenskiplik geknoei n
syn fersen-hokus-pokus "gerichtet" is, to folle mei lytse earsucht
bisocht waerd om it swijen to dwaen ta syn eigen ngevens, en mei al
syn krft to bisiikjen, eft er den alhiel net yn steat wier hwet
betters to jaen. Mei him hoecht men gjin war to dwaen my to
formoedsoenjen, nou net en nea; al moat de striderij twisken s ek yet
in tweintich jier en langer drje,[9] ik doar it bst to bistean,
wittend, det as de gefolgen for it Frysk fordjerlik wze mochten, soks
oan my net to witen wze scil. Elts bisiikjen fen trdden, de saek
twisken s beiden to bisljuchtsjen, scil om 't ik yn him immen sjuch
snder karakter en snder moed, snder witnis en snder kinst, fen my
biskge wirde as in wearzige bimoeisucht, as in tsjinoer my heechst
nfrjeonskiplike en misledigjend-hnlike die, hwent ik kap dizze myn
rjuchterhn, dr 't ik dit mei skreau, ljeaver f as hjar, dy't faken
field hat de suvere waermens fen in frjeonskiplike hndruk, sok in
minske ta to rikken. Tidelike forbetterings scille fen my, nou 't ik
sjoen haw det dit sims in mei opset-sin fen him oannommen hlding wze
kin om ynfloed oer oaren to krijen, net mear bichte wirde en earst,
as der jierren oer forroun binne snt er de lste ljeagen yn 'e mle
naem en de lste kear in oar bilastere, scil ik rstich en
nforskillich sizze: "Det biheart dos ta it forline, det is dos dea".

* * * * *

[7] Dit opstel waerd skreaun as in forfolch op haedstik VI (De Jongfr.
Biw. en G.J. Fenema) fen "De Jongfryske Biweging".

[8] Dit slacht op de "Libbenspsalm".

[9] Dochs sjucht it der net nei t, det ik hjir mei gauwens wer oer
bigjinne scil; in pear frjeonen fen mines, dy't my al lang forsocht
hawwe my dizze saek t 'e hannen nimme to meijen, hwet ik oant nou ta
wegere, om 't ik net fen pleitbisoargers hld, scille de kommende
fjouwer, fiif jier yn myn plak licht de striid trochsette, sadet ik my
den hjir net mear oan hoech to jaen.




VI. TAHEAKKE.


_Oanteikening by side 18 rigel 17:_

De hlding, fen 'e hear Sytstra jinoer my oannommen, kin net snder
foarbihld earlik en rjuchtt neamd wirde, hwet maklik to forklearjen
is, om 't Hof eartiids tige by him yn 'e graesje stie. Hwet ik him it
meast kwea fnommen haw, wier det er tsjinoer my myn earste wirk, det
ik sels net oars as oefenwirk biskge (t hwet der bard is mei myn
opstel oer syn Heit, kin hy dit wol it bst witte), danich priizge,
wylst er op 'e foarige A. G., lyk as men wit, do 't er in mennich
ginstige wirden brkte oer ir wirk fen de jongeren, oan tafoege det
men net mei it wirk fen 'e jongste nder it jongerein--en det wier
ik--oankomme moast. Oer myn fers "Nachten en Dagen" skreau er my "--en
ik moat sizze, det it mei myn sin in gnap stik wirk is. Ik stel it to
mear op priis, omdet it wer ris in stik is yn in nij "genre", en it
nei myn sin tige nedich is dat wy de brksumens fen s tael for alle
soarfen fen pozije biwize. De alliteratie yn it gedicht, dy heart
fensels yn in fers as dit, is oer it gehiel tige slagge. Ek de tael is
flink Frysk en de bylden goed foun," wylst er oer Rinke Tolman, Sj. de
Zee en sims sels oer Piter Jelles in nginstich oardiel joech. Dochs
hat er de twa earste, howol er hjar wirk foroardiele, do 't "Frysln"
forlet fen kopij hie mei wille ynhelle, en wier syn hlding do der yn
it Haedbistjr it tstel dien waerd my as fortsjinwirdiger fen 'e
nijste biweging yn 'e redaksje op to nimmen, slopper as ik ea tinke
kinnen hie en for my ien greate toloarstelling.

Sa is ek syn forklearring, det er yn 'e petearren twisken him en my
aloan bisocht hie, de nderskate partijen tichter byenoar to bringen,
by de wierheit troch. Fen de Halbertsma's sei er, det men hjar yn
wearde hlde moast, om 't hja it folk oan 't lzen brocht hienen, mar
in skoft letter die er my, do 't er de ynhld fen de "Rimen en
Teltsjes" fen nijs f oan soarchsum like troch to gean, to witten, det
dy samling him nou lang net meifallen wier. Waling Dykstra en Schepers
kamen der by him jimmeroan bikaeid f en oer de hear Hof, dy't oars,
oan him to hearren, wol aerdich flot skriuwe koe en in heap wirden
wist, dy't himsels sa njunkelytsen ntgien wiernen, joech er ienkear
dit snedich oardiel: "Hy is faek in trime heger stean gien as er
hearde, en ek wol ris, dr 't hielendal gjin trime mear wier".

Hwet er yn F. M. N. sei, det ik him yn in skeef ljocht set hie, troch
syn nginstich oardiel oer it boun Hof-Canne mei to dielen, en det er
it lang sa slim net miend hie, moat ik perfoarst ntstride; ik haw
dizze saek krekt meidield yn de wirden, sa 't hja twisken s to praet
kommen wier. Dit alles rekket lykwol allinne him en my persoanlik, en
hat mei syn bitsjutting fen it Frysk, dy't snder mis tige is, wier it
allinnich mar om de rstige fstens, dr 't er as soarchsum samler fen
F. M. N. tritich jier syn stille wegen mei gyng, neat to meitsjen; yn
it Haedbistjr is hy mei rjucht in heech-hlden persoanlikheit.


_Oanteikening by side 18 rigel 37:_

Oant nou ta haw ik fen myn sibben op fryske kriten, sels fen sok- ken,
dy't der sims yet hjar meiwirking oan jowe, yet net ien goed wird oer
it wykbld "Frysln", noch hwet de ynhld, noch hwet de technyske
tfiering oanbilanget, to hearren krige. Nei tweintich nmers is de
rispinge sa bidroefd, det it hast net minder kin; de praetsjes fen 'e
hear Sytstra sels, sims sawier bislutend mei de mo- rael yn in rym op
it ein, lyk as eartiids yn 'e boekjes fen "Groot- moeder verhaalt",
wirde net lzen en binne, howol der sims hwet ynstiet dr 't men yens
foardiel mei dwaen kin, ngenietber skreaun; de fersen fen Rinke
Tolman binne stjitterich fen rhythme en ngever fen ynhld as men fen
him forwachtsje mocht, en allinnich de dichten fen Hylke Sjonger, dy't
lykwol wer fiersto folle jowt om spontaen to bliuwen, bringe altomets
hwet fortsjinstliks; de berne-rubryk fen Canne is mear in noflike
tspanning for greate minsken, dy't wer ris oan hjar bernetiid
weromtinke wolle, as det it de bern, dy't de del- bgende en min efto
mear gekoanstekkerich-oanstelderige toan skoan fiele moatte, haegje
kin; de hear Sipma kin der net ta komme, syn wirk to jaen oan in bld,
det op sok in wize bistjrd en forsoarge wirdt, ef hy is yn sliep
rekke lyk as hast eltse lzer; it wirk fen 'e hear Hof wirdt
foldwaende teikene troch dit iene sonnet, det men op plakken yn it
Hollnsk oerbringe moat ear 't men efter de miening komt:

  As dichters dwale, giet it hjarren as bern,
  Dfhdich-dwers, dy't dch, djip-ynlik witte,
  Det se evel dogge, en 't goede paed forlitte,
  En dy't fensels hjar tsjoed komme yn to sjn.
  As dichters dwale, gean se net forlern.[10]
  _Der wll't hwet[11] yn hjar, dat scil bte mjitte
  Untwyk siikje, en hjar lieten scille tjiette
  Ldwirden langstme[12] om . . . rjucht hjar wei to tsjen._
  As dichters doarmje fier fen folk en ln,
  Om 't frjemde sprake en frjemde steden wonken,
  Om 't frjemde leare fet krige op 't forstn
  Foar 't siele en sinnen yet _de weelde dronken
  Fen ein-folksaerd, dch gloeije yn 't hert syn[13] fonken
  En 't[14] lget ienris op yn felle brn._

Oanbilangjend it wykbld "Frysln" haw ik oanstriid it oardiel fen in
frjeon oer to nimmen, dy't my sei, det it wichtichste fen dit orgaen
neffens him wier, der er it oant en mei n. 10 yn 'e breedte drnei yn
'e lingte opteard tastjrd krige.


_Oanteikening by side 24 rigel 17:_

  In lyts diel fen hwet der fen 'e hear Postma op 'e Prov. Bibl. is,
  neam ik hjir.

  Oarspronkelike fersen:

  Uneindichheit, kantate.
  Johanniade, fers op Johannes de doper.
  De Loads.
  Wrakseljen mei God.
  Ynbylding.
  Olive- en Ikebldden (greate samling, 221 siden).

  Oarspr. proaze:

  In leske yn opfiedkunde.
  In net nnoflike dream.
  In sauntal skriften mei mingelwirk.

  Oersettings:

  Latyn;  Coniuratio Catilinae fen Sallustius.
          Captivi fen Plautus.
  Gryksk; Cyropaedie fen Xenophon.
  Dtsk; Wilhelm Tell fen Schiller.
  Angelsaksysk; Wetten, wirden fen kening Arthur, de Sfaerder.
  Fierders ytlike t Noarsk, Deensk, Platdtsk, Frnsk, ltaliaensk,
  Hollnsk.

  Toaniel:

  In frjemde ein yn 't bit.
  Sa giet it.
  De ndergong der Fryske frijheid.

  Fen syn psalmen lit ik hjir folgje syn "Oertinking" oer de
  tongerpsalm (XXIX):

    OERTINKING.
                                              Psalm XXIX_a_,
    De Heare is op komste yn syn grimhitigens! . . .
      It swark bilkt alhiel, de loften rinne gear
    En wirde oerstjr, nrstich, steaplje op
      En trilje for Syn ld, Syn freselik gebear.
    De Heare komt en hen! in earste sein wirdt jown
      Troch flugge winen, dy syn kommen dr forklearje;
    't Onmietlik wetterrm het tynge krige en
      Al fierder flecht de stoarm, det men Syn komste earje,
    Holboljend fierder, fier de djippe flakten yn
      Fen woestenijen dy dat inkle wird fornimme,
    En op de flecht siaen det men 't fierder 't witte kin
      De greate ierdskief oer fen east oan westerkimme.

    O freeslik is de komst' der heechste Majesteit!
      Bch leech en dimmen del, o alle ierdske Machten;
    Jaen glorie en jaen heil, en fiel den klear, en fiel
      Jim' lytsens, der 't jim dochs Syn Greatens hjir net achten.
    Bch del, fal plat foaroer yn 't stof: de Heare komt,
      En syn onmietbre macht scil tel de ierde heare;
    Forblikk' is jimme macht, o Greaten, en forkniesd:
      Jaen oan God Zebaoth den sterkte en jaen eare.

    De sen fiele mei de marren djip it wird
      Det fen de stoarm tgie en tille nei omhegen,
    En brzjend, skomjend stouwe wylde weagen foart,
      En statte en treffe enoar, en lke enoar omlegen,
    Mar jeije wer foart, wytskomjend mei gebear
      En sels de dining fen it wetter fielt it triljen,
    Allyk dy weagen dy hjar sette nei it strn,
      En 't hele wetterflak is oandien, is oan 't riljen,
    En teiknet sels yn djippe kolken f
      It freeslik firmamint det fir en tonger spelle,
    Sa spoakrich en sa swart, as gie de Hear foarby,
      Omfiemjend weach oan weach, se fen syn komst fortelle.
    Noch gie gjin Hear foarby; 't wier louter 't earste sein!
      Onrstich mei it swark der driuwe ek en jeije,
    En wetterkoppen stouwe en gle mei gebear
      En tsjustre wolkens sels it sinneljocht forjeije.

    Al helle stoarm ek oan, al glt dy mei gebear,
      Skmbekket ek de mar en giert de woestenije,
    Strak sakket hja ta'n briis, den ta in bolle wyn,
      En yn det leaf gess scil de ierd syn Heare krije.
    Doch noch is alles swart en spoakrich en de wyn
      Raest bolderjend en pakt de ceders det se knikke,
    En tilt se en wrikt mei krft, en ploft se mei in smak
      Op 't skodzjend ierdryk det nou kleije mei en snikke.

    De bergen skodzje op hjar fste pylders en
      Hja trilje en beevje op it foetstik, ho 't hja bgen
    Op himelsheechte en op sterke en greatens, ear',
      En ek it cederbosk slacht der yn ljochte lgen.
    It ierdryk beev't en skokt en skrikt; de fste groun
      Trilt as in popelbld en lkt yn djippe tearen;
    Gniist sa in ngroun hjir, der krinklet ek de groun,
      O de ierde beev't en bcht for Aller Hearen Heare.

    De skrik slacht ek it dier; de bange ren gean
      Yn kloften op de flecht om earne skl to finen,
    En freze slacht hjar oan yn 't hetsich yngewand,
      En driuwt de frucht ntidich f. De pinen
    Fen kreamenswea net fielend, gean hja dol
      De woestenijen yn en lokje oare kloften,
    Hja freezje Syn gesicht en 't hiele ierdryk fielt
      Syn komste as woestenije, as bergen en as loften.


_Oanteikening by side 26 rigel 21:_

Men wit, det ik, dy't yn Waling Dykstra wol net in kinstner, mar dochs
in great Fries wit to sjn, der alhiel gjin biswier tsjin haw det men
him mei in tinkstien earet, binammen net, as men sok in hildeteiken,
lyk as de foarsitter fen it Alde Selskip oanjoech, winsket to
biskgjen as in eare oan al de striders for it fryske sin en for s
tael. Mar earnstich kom ik der tsjin op, det as men it teiken ynwijt,
der minsken oan 'e foet derfen stean scille, dy't Dykstra, do't er yet
yn libben wier, op de minste en hnlikste mannear misledige hawwe,
omdet dit noprjuchtens is en ljeagen, en sa hiel hilde hjar wearde
binimt. Ik neam hjir nou allinnich de hear Hof, dy tsjinwirdich om
Dykstra tsjin my t to spyljen, oankomt mei alle mlke wearzige
flaeikerij oer de ld man, en dy't eartiids Walingom sa bistokele, det
dizze tsjin ien fen myn frjeonen hwaens namme ik r bin to neamen, him
tliet: "Jan fen 'e Gaestmar is it, dy't my noch ris yn 't grf helpe
scil."

Om 't ik boppe Dykstra syn grf gjin striid oangean wol, ear 't ik der
ta twongen bin, scil ik fen alles hwet my yn dit stik fen frjeonen en
forearders fen Walingom to witten dien waerd, hjir neat mear meidiele.
Mar as ik sjuch en fornim, det skielk der wer ljuwe, dy't eartiids de
Holwerter leechlein hawwe en bisocht, him op 'e eftergroun to triuwen,
bigjinne to bearen oer hjar Dykstra-ljeafde om dy tsjin s skreppen en
skreevjen t to spyljen, den scil ik my oer de gefolgen net
bikroadzje, en iepenbier meitsje, hwet my winskelik taliket. As men
lyk as de hear Canne, rountrantet det men nei de fstjerte fen W. D.
in lang tillegram oan syn famylje stjrd hat, en den mient det soks
yen nou dochs ek wol rjucht op in plak jowt yn 'e redaksje fen Slj. en
Rj., och soks is faeks hwet berneftich, mar dochs net min ef
gefaerlik. Mar der binne oare dingen--en ik wit hokker minsken by it
lzen fen dizze oanteikening bleek om hjar noas wirde. Hja begripe dos
nou, hwer 't hja hjar oan to hlden en hwet hja nei to litten hawwe.


_Oanteikening by side 23 rigel 16._

Dit brieveforkear liz ik de lzer hjir foar mei de frage, eft der fen
my net alles ndernommen is, om yn dit stik fierdere strideraesje to
mijen, en eft ik yet fierder gean kinnen hie, snder nwier to wirden
en my sels to koart to dwaen:

                                              Ljouwert, 23 Sept. 1915.
I. Oan 'e Hear D. Kalma.

Ik forsiikje Jo, de neifolgjende forklearring op papier to bringen, to
datearjen, en to nderteikenjen, en se my den takomme to litten:

"Ik forklearje hjirby, yn to sjn, det ik in myn krityk yn 'e
Ljouwerter krante oer it wirk fen 'e hear Hof (Jan fen 'e Gaestmar)
fiersto fier gien bin, en ytlike wirden brkt hab, dy't ik net brke
moatten hie. Ik forklearje fierders det soks my moeit."

Ik scil ont Tiisdei 28 Sept. ta tiid dwaen. Hab ik de forklearing den
net, den scil ik my wer as frij man biskgje.

Op tstellen om foroaringen it stik oan to bringen scil ik net yn
gean. Fierders moat ik frij habbe en hlde, om der mei to dwaen hwet
ik wol.

De hear Sytstra scil jo dit brief tastjre. Ik ried jo oan, om der mei
him oer te praten, as jy der ut jo sels net ta komme kinne om to
dwaen, hwet ik Jo hiir forsiikje.
                                                    (w. t.) J. J. HOF.

                                               Ljouwert 26 Sept. 1915.
II. Oan 'e Hear J. J. Hof.

As de winsk, ta oerienstimming to kommen, by Jo like oprjocht is as by
my, hweroan ik nei it lzen fen Jins brief wol efkes twivele haw, den
liket it my dochs ta, det wy mei bombaerje fen oratoryske
forklearrings krekt neat birikke scille, en det allinnich in ein makke
wirde kin oan 'e fen s fierde polemyk, trochdet ik as myn bitinken
tsprek, det ik to'n earsten Jins wirk as Frysk skriuwer ddlikernch
bihnnele haw en trochdet Jy utering jowe oan Jins miening, det ek Jy
fakernch opkommen binne tsjin myn kritiken en de hiele jonge
biweging. Hwent it is hiel klear, det as Jy foart farre mei it
iepenbier meitsjen fen stikken as "De nije richting ensf.," ik
forplichte wze scil, net langer as kritikus en like min for my sels,
mar as lieder fen 'e jonge biweging en for s bigjinsels, yn in rige
nije artikels drtsjin op to kommen. Om 't Jy sels forskate kearen
forklearre hawwe, yn letterkindige opfettings net sa bjustere fier fen
s f to stean, en sels njonkelytsen ek wol ynsjn moatte, det Jins
oannimmen fen liedende tachtiger ynfloeden hielendal ynkrekt is--it
scil jo faeks bikend wze, ho't men likernch 1885 de jonge ljuwe der
jimmer fen biskildige, det hja ienfaldich de greate Ingelsken t
Shelley's tiden neifolgen--scoe ik sikerwier net bigripe kinne, hok
for biswieren der yet tsjin sok in modus vivendi bisteane.

Fierders sprekt it fensels, dat der troch my yn gjin gefal in
forklearring jown wirde kin yn hokker wirden den ek, as Jy dr net in
forklearring fen Jou side tsjinoerstelle oer Jins wize fen bistriden
yn Jins artikels "Unwirdige Krityk" en "De skiednis fen in sonnet", om
't men oars tinke mocht, det ik, inkeld t langstme om ta
oerienstemming to kommen, it nskiklike yn dy stikken wol
oersljochtsje woe. Hjiroan moat yet tafoege wirde, det forklearrings,
lyk as den dien wirde scoenen fen Jo en my, inkeld slaen meije op de
niis-neamde artikels fen Jins hn en it sechde haedstik fen myn
forhnneling, sa det dos myn kritiken dr 't ik gjin fierder debat oer
tastean mei, bten biskging bliuwe moatte, om 't ik ienfldich ynwier
wze moast, as ik sei det ik ynseach to fier gien to wzen. Om 't ik
dos neat fen 'e ynhld fen myn kritiken weromnimme kin, en droan
allinnich tafoegje, hwet ik al die yn 'e noat op s. 78 en oan 't ein
fen haedstik VI fen myn brosjure--en ik likemin meistimme kin, det myn
toan to skerp wier (hwent sa faken ik mij ynlik ergerje, bryk ik as
fensels minder ljeawe wirden, hwet ik lokkich achtsje, yn pleats det
ik my moeit, om 't drt meiien bliken docht, det de ergernisse
oprjocht is), sjoch ik gjin kns in forklearring hjiroer to jaen, dy't
Jo bifrediget en dochs net ljeagene is. Fensels bigreatet it my wol,
det de ynhld fen 'e "Klankboarne" net sa wier, det ik der wirden fen
achtinge for oer hawwe koe, om 't ik hiel hwet ljeaver wirdearjende as
fbrekkende kritiken skriuw, hwent it is for my makliker, utering to
jaen oan biwndering as oan lytsachting . . . . . .

Forklearje kin ik sadwaende allinnich, det ik fen bitinken bin, det
nei "de Klankboarne", hweryn de goede rigels to tellen wiernen, de
dichter-yn-Hof hwet krftiger is bigoun to libjen, hwerfen it gefolch
is, det Jy yn 'e lste tiden sims in better fers skreaun hawwe, sadet
wy net snder hope Jins takomst as dichter tomjitte sjn kinne. Ik bin
r soks to dwaen yn it iepenbier, sagau Jy dernst forklearje yn to
sjn, det Jy yn Jins artikels "Unwirdige Kritik" en "De skiednis fen
in sonnet" by my driuwfearren oannamen, dy't men allinnich fynt by
ljuwe fen min ef snder karakter en det it den ek bliken dien hat, det
sok siikjen nei minderweardige motiven by my gjin foech joech.

Mar yetteris: it bst komme wy ta oerienstimming snder steatlike
forklearrings, mar troch to biwiizgjen, mei de die, dat is: it
ophlden mei it dwaen fen oanfallen op eltsoar, det wy, nei it
minderweardige ddlik oantsjut to hawwen, ek it bettere en suverder yn
eltsoar rstich witte to weardearjen.

Ik bin oertsjge, det Jy de oprjochtens fen myn winsk, twisken s
beiden ta oerienstimrning to kommen, foldwaende bitrouwe, om de
nderhnneling net f to brekken en my op dit skriuwen to anderjen.
                                                     (w. t.) D. KALMA.

III. Oan 'e hear D. Kalma, Ljouwert.

It liket my ta, det jy de bidoeling fen 'e forklearring dy't ik jo
forsocht hab to dwaen, net goed bigripe. Det kin oan dy forklearring
lizze en sadwaende oan my. Nou foegje der den oan ta:

It boppesteande slacht _allinne_ op 'e wize hwerop ik de dingen _sein_
hab, hjir en dr; _net_ op 'e saeklike ynhld fen myn krityk. En it
sprekt ek fensels, det ik frij bliuw om oeral en altyd myn bitinken to
sizzen oer hwet de hear Hof yn saken Frysk oangeande, lit ef docht."

Ik scil nou ont Woansdeitojoun ta wachtsje. Teffens diel ik jo mei,
det ik op jou brief net yngean kin, foar 't ik jou forklearring net
hab; krij ik dy, den is de wei iepene om ris bidaerdwei to praten,
togearre; earder net.

En nou moatte Jy _ien fen beiden:_ my to wille wze mei dy
forklearring, ef perfoarst wegerje. It lste kin bygelyks troch alhiel
net to anderjen. Mocht ik wer in skriuwen fen jo krije snder 'e
forklearring, den hldt myn gedild op. Ik bin wol goed, mar net gek.
                                                    (w. t.) J. J. HOF.

IV. Oan 'e hear J. J. Hof.

Nou 't ik forklearre haw, det de formule, dy't Jy foarstelden,
hielendal noannimmelik wier, hie it op Jou wei lein, dy to wizigjen
op 'e menear, dy't ik oan 'e hn joech en dr in forklearring fen Jo
sels tsjin oer to stellen, en is it bjuster nnoazel to bisiikjen, de
earste forklearring troch in taheakke hwet mylder to meitsjen. In bern
kin nei hwet ik Jo skreau, bigripe, dat as ik to witten die yn to
sjn, det myn utering to skerp (!) west hie, en droan tafoege: "det
soks my moeide," dit lyk stean scoe mei in opsettelike ljeagen; en dy
yn 'e mle to nimmen wegerje ik perfoast, al scoe de hiele fryske
sprake mei al hjar treast en al hjar rykdom drmei to groune gean. Jou
sizzen "det ik Jo to wille wze moast mei dy forklearring," wylst Jy
wisten det ik mei it flizzen drfen noprjocht en nwier wze moast,
is like immoreel as oant nou ta Jou hiele bistriding fen s biweging
wier, om 't Jy sels hnnelje tsjin better witten yn, en in oar twinge
wolle, al krekt itselde to dwaen.

Ek haget my de toan, hweryn Jou brieven skreaun binne, net bysnder,
om 't ik deryn in sterk biwiis sjoch det Jy nder greate wirden Jou
eigen bisef, det Jy gldwei forslein binne, bisklje wolle, hwerfen in
nuvere oerstjrens it gefal is, dy't wol hiel ddlik wirdt yn Jou
forklearring "wol goed, mar net gek to wzen"--wirden, dy't
spitigernch net fen my biachte wirde kinne.

Ik forsiikje Jo dos minlik, hwet fatsoenliker to wirk to gean en Jo sa
to uterjen, det ik Jou sizzen tsjin 'e hear Sytstra, "det Jy o! sa'n
lst fen dizze skriuwerij hawn hienen" for wier halde kin en net mear
hoech to leauwen, det dizze hiele nderhnnelings mei my inkeld in
diplomatyske skynbiweging bitsjutte, om letter der elts amerij wer
klam op to lizzen, det Jy it net binne, dy't dizze kriich woe.
                                                     (w. t.) D. KALMA.
Emmastrj. 23.

Faeks is it lste brief hjir en dr net mear sa mak as myn earste, mar
in nbiskofter en waenwizer skriuwen as de boppe-steande Hof-brieven
moat ik yet nder eagen krije. Letter hat men my wol fornijd, det de
hear Hof fen syn krante-skriuwerij hwet oerspannen rekke wier, mar as
it ln der do sa ta lei, hied er mei syn nderhnnelings mar wachtsje
moatten, oant syn oerstjre simmels wer hwet ta rst kmmen wierne.

_Oanteikening by side 30 rigel 23._

In pear foarbylden t somlike artikels fen 'e hear Hof lit ik folgje,
om soks ta to ljochtsjen, mar net as mei de forklearringe, det ik
maklik tsjien ris safolle ljeagen oanwiis yn "De nije richting yn de
dichtkinst," sadr it hear ef syn baes, de hear Hepkema, yn syn krante
my drta romte jowt:[15]

Art. I, _a_. Ik forkies net to swijen, oer hwet him den nou einlings
en to'n lsten by s oantsjinne hat as "de nije richting"--Dit scil
slaen op myn maten en my, mar moat nwierheit neamd wirde om 't der by
s fen in "nije richting" nea gjin praet west hat, noch wze kin; yn
it stik fen kinst wirkje wy fierder, lyk as alle ldere frysk-
persoanlike skriuwers s learden, en yn 'e taelstriid steane wy
allinnich oan op krftiger aksje en biretter hlding. Krekt om oan to
jaen, det wy it forline sa earbiedigje, det der folslein mei to
brekken s nweardich foarkomt, haw ik jimmeroan praet fen "jongfrysk"
en fen "nij-frysk" nea, en de namme "jongfryske biweging"
bitsjut--lear dit fen my, o man fen 'e Gaestmar--in fryske biweging,
dy't yet _jong_, net ien, dy't nij of soks sahwet is.

_b_. De skriuwerij, dy't mei dit artikel ynlet wirdt, scil nei 't it
de hear Hof taliket, "yn it bilang fen s Fryske skriftenkennisse
wze" alhowol hy sa earlik is hjiroan ta to heakjen "Yn 'e twadde
pleats skriuw ik om my sels, det wol ik wol witte." Nou liket it al
bysnder nuver, det it droege en net altyd moaije journaliste-
taeltsje, dr 't dizze man him yn uteret, en det hjir bezige wirdt om
de jonge biweging nnoflik to wzen en de baes fen it spil op 'e
troane to bringen, tsjinstich wze scoe oan it bilang fen  s
skriftekennisse--wy wolle den ek mar oannimme, dat de hear Hof dit
net sa slim mient en nimme inkeld notysje fen 'e twadde forklearringe.
Hwent oars scoe hjir wer fen nwierheit praet wze moatte.

_c_. De hear Hof "kin net talitte, det men syn mieningen en
opfettingen yn letterkindige saken oars foarstelt, as se binne, en
soks om it hutsje rom to krijen". Ek dit scil op my slaen, mar is wer
opsettelike wierheit-fordraeijerij, om 't ik it yet nea hawn haw oer
syn "letterkindige opfettingen" mar inkeld spriek oer syn
letterkindige "dieden", det wandieden binne--ik leau dalik det de hear
Hof bisiket om kinst to jaen, mar haw mei syn mieningen en opfettingen
neat to meitsjen, salang soks him op in hopeleaze mannear mislearret.

_d_. Fierders praet it hear derfen det ik yn myn kritiken snder
wissens wze scoe--my tinkt, hy kin soks wol it bste witte oan de
sfte en goedmoedige toan, dr 't ik him myn leksum op joech--en
biwisset soks hjirmei, det ik earst, de tachtigers bisocht nei to
folgjen, en letteroan sei allinnich fierder to gean op de wei, dy de
ldere fryske skriuwers s wiisden. Ik anderje hjirop, det ik n de
tachtigers n de ldere Friezen beide for in diel biwnderje, det ik
soks dwaen kin om 't hja beide persoanlike kinst woenen, en easken det
de kinstner him uterje scoe, lyk syn moed him twong, en om 't hja
beide weardige kinst joegen. Ik winskje inkeld to wzen in Frysk bern
fen 'e greate wrld, en yn forbn drmei de wei to sljuchtsjen for in
kinst, jown fen Friezen yn 'e Fryske tael, neffens de bigjinsels en
opfettings, dy't hildige wirde oer hiel de ierde; ik wol Frysln
weihelje t syn isolemint, nei foaren bringe oant it ljocht fen 'e
wrld falt op it fryske antlit, en nea haw ik noch yn myn kritiken,
noch yn myn oar wirk, in oar ideael hilde dien noch in minder weardich
ding, lyk as it neifolgjen fen 'e tachtigers yn Holln, oanbifellen.
Hy seit fen wol, forjit it plak oan to wizen dr 't ik soks die, en
hat hjirmei in ljeagen tspritsen.

_e_. an it ein fen art. I krijt men dit moais to hearren: "Ik nim dos
frij, om mei de hear Kalma syn opstellen net mear as my nedich talykje
mocht to rekkenjen;" d.w.s. der allinnich t to nimmen, hwet yn syn
kreamme to pas komt, myn wirden to fordraeijen en dr byneed in
forkearde tliz oan to jaen--hwent dit is, hwet de hear Kef forstiet
nder in sakelike wize fen bistriden.

Art. II. Jierren lang is der fen 'e fryske foaroanmannen oanstien op
krityk yn Frysk, mar nimmen doarst it oan, om 't men fielde mear as
men wist, det der "in Augias-stalle to himmeljen" wier, en ek de hear
Hof hat meistimme moatten, det de rjuchte moed him derta ntbriek--it
is spitich, det hja, nou 't einlings de krityk kommen is, mar, o
grouwel! him like goed oppenearret tsjin hjar as tsjin W. Dykstra, om
't hja npartidich is, hjar earlik ynsjuch forlieze en bigjinne to
eameljen, det de ein der fen wei is. De hear Hof leveret hjiryn in
pronkstik, troch, nei fen myn kritiken raer yn 'e bidelten rekke to
wzen, my mei in sels yn Frysln nea net oertroeve pedantisme to
forwiten det ik "forspij en forsprek hwa 't my yn it ljacht stiet en
oars mlk stean bliuwe scil". Ik wiis op myn ginstige en faek sels
waerme biskgings oer Dr. Schepers, Jiff. Kloosterman, R. Brolsma, Dr.
O. Postma, Bokke Simens, Rixt, Rinke Tolman, R. P. Sybesma en
forklearje ek dizze utering fen opsettelike ljeagen. In eintsje
fierder lz ik:

"Fierder-op hoopje ik to biwizen, det de skerpe skieding dy't er
twisken persoanlike en folkskinst makket, net fol to hlden is." As de
hear Hof de definysjes lzen hat, dy't ik fen dizze bigripen yn dit
gefal jown haw, wit er dealiske skoan, det dizze skied ienfldich in
oare wei is om der klam op to lizzen: det men skriuwe moat f om
yensels f om de greate kliber to bifredigjen. It sprekt fensels det
ik lyk as elk soun-tinkend minske der net om tink, kinst f to karren,
dr 't t bliken docht det de ljeafde for it folk ef for it
folksaerdige in greate ef sels de oerhearskjende eigenskip fen de
siele fen 'e dichter wirden is, lyk as by Klaus Groth, Gezelle, Dr.
Postma. Ik haw der allinnich klam oplein, det men net it folk taprate
mei, net eltsenien nei de mle sprekke, det de kinst to hillich is en
to heech stiet om hiar f to jaen mei effekte-jacht en de greate
kloften to tsjinjen--hwa 't my yn de skoen skouwe wol, det ik leech
delsjuch op alles hwet bigryplik en ienfldich is, moat f in yn-dom
f in noprjucht minske wze.

Art. III. fornoeget yen mei it folgjende:

"Yn 'e earste tiden det ik Fryske fersen skreau, makke ik ek ien, dr
komme dizze ryglen yn foar:

  Rounom dr 't de brzjende baren him brochten
    Tofriet en togriedde tiids tosk
  De hope op it lok dr 't er rstleas nei stribbe.

Det sjucht der mar conventioneel t, en ien fen beide, tofriet ef
togniedde, is ek oerstallich. (By my binne se tsjinstridich. K.)
Brzjende ek, scil der mlk immen sizze, dy't slim kritysk oanlein
is,--en net to folle op it wetter forkeard hat. Mar det is sa net". De
goede hear Hof bigrypt net, det immen op in skip, mei yn him de hope
en de tiidstosk wer oan de hope gniedzjend--mei oare wirden in tosk,
det is in stoffelik ding, gniedzjende oan in hope dy't nstoffelik is,
mei hjar beide yn in siele, dy't ek nstoffelik is:--Tryntsje,
Tryntsje, hwet in mlle kykkast, scoe in ldboer fen myn kinde sizze.

Ik gean mar foart dalik oer ta artikel XXIV:

"De hear Kalma seit nou, mei hwet oare wirden, det de Jongfryske
biweging, hwet de Jongfriezen hjar kinstopfettingen oanbilanget, oars
neat biwiist, as dat einlings en to'n lsten de tinkbylden fen 'e
tachtigers hjar wei nei Frysln foun habbe." Yndie hat de hear Kalma
dit sein en hy herhellet it hjir, om 't it sa treflik in steal jowt
fen 'e sitaet-forfalskerij fen dizze goed-mienende Gaestmarder man
(Telegraaf fen Snein 16 Jan.):

Een derde poging om de zaak van Friesland den Hollanders meer bekend
te maken, en ditmaal een goedgemeende en oprechte, maar ietwat
oppervlakkige, wordt tegenwoordig ondernomen door den heer Tolman, die
met zijn vaak gebrekkige en zeer onzuivere, want aan overmaat van
"dichterlijke taal" lijdende, maar toch opwaarts-strevende sonnetten
in Friesland het vaak moeizaam, maar zeker ontstaan van een nieuwe
periode aankondigde. De omstandigheid, dat hij vertoeft buiten de
grenzen van Friesland, geen deel uitmaakt van eenige Jongfriesche
organisatie, en zeer zeker staat buiten den Frieschen taalstrijd in
den beperkten zin van het woord, verhinderde hem de nieuwste phase der
Friesche beweging anders te beschouwen dan een literaire en
artistieke, wat zij zeker niet is in de eerste plaats. Het zou mij
zelfs smartelijk geweest zijn, zoo er niets anders uit haar gegroeid
was: want wat ware deze beweging dan anders dan een symptoon, dat de
theorien der tachtigers eerst na vijf-en-dertig lange jaren in
Friesland waren doorgedrongen, zoodat de Friesche literatuur de
Hollandsche zou zijn nagestrompeld als een hinkend paard, wat anders
dan een bewijs, dat eerst na honderd eindelooze jaren de Friezen
begrepen, dat, zou hun taal blijven voortbestaan, zij dienstbaar moest
worden gemaakt aan de beschaving en de ontwikkeling? Hierbij komt, dat
de vorige generatie der Friesche schrijvers, niet zeer eerlijk, maar
wel-overlegd, daar anders hun recht van bestaan verdwenen zou zijn,
steeds de theorie heeft geponeerd, dat het Friesch zou zijn een
volkstaal (W. Dijkstra, Buitenrust Hettema), een gewestelijke taal
(hoed af: het is de heer Cannegieter, die het verzekert). En nu is het
wel zeer duidelijk, dat, zoo deze theorie niet gansch verworpen was,
het eenvoudig absurd zou zijn, aan te dringen op de meest persoonlijke
uiting in een taal, naar gissing gesproken door een 250.000 menschen,
en dan nog dikwijls onhoorbaar onzuiver, en de meest belangrijke
cultureele vraagstukken te gaan behandelen voor zulk een toch steeds
vrij beperkten kring. Zeer zeker is het mogelijk, zich persoonlijke
uiting te denken in een zoo weinig omvangrijk taalgebied, en enkele
schoone gedichten zullen natuurlijk kunnen ontstaan k in secundaire
talen, k in dialecten, k in patois--maar de breede, de geestelijke
kunst, die het potisch raffinement niet te eenenmale ontberen kan, en
die, zij alleen, een taal komt wijden tot eerbiedwaardig en heilig, ze
zal zich niet vrij kunnen bewegen over zulk een beperkt gebied, maar
na wat troosteloos rondgefladderd te hebben, met gekneusde wieken f
moeten bezwijken, f de wijk nemen naar wijder terreinen. Men heeft in
Holland volkomen gelijk, als men, na gelezen te hebben van het nieuw
letterkundig streven en scheppen in het Noorden, zijn hoofd schudt, en
zegt, dat, hoe sympathiek het ook moge aandoen, toch het dienstbaar
maken van het Friesch aan de bijna internationale kunst, op den duur
een onmogelijkheid zal blijken, evenzeer als het niet aangaat, een
leeuwin te willen sleepen in de mand van een schoothondje. En zoo
wijst dan ook de omstandigheid, dat er in het laatste jaar eenige
lezenswaardige Friesche kritiek-fragmenten ontstonden, en dat er
eenige weinige verzen in het Friesch gedicht werden, die in potische
kwaliteiten en onmiddellijkheid van uiting de vergelijking met het
beste Hollandsche werk der laatste jaren kunnen doorstaan, _op iets
anders en waardigers dan een niet sterk genoeg af te keuren
dilettantisme, iets, wat voor jaren in het Nederlandsch was vertoond,
nogmaals, ter meerdere stichting van de persoonlijke eigenwaan, te
herhalen in het Friesch, waar ernstige kritische contrle geruimen
tijd ontbrak._--

Koart hjirnei dit moais:

"Mar it hat Kalma syn bidoeling fen 't bigjin f oan west om it de
minsken goed oan it forstan to bringen, det syn tinkbylden for
Fryslan, for de Fryske skriftenkennisse, dch l nij wierne." De hear
Hof wit like goed as ikke, det soks Kalma syn bidoeling nea net west
hat, det er him nea sa utere, noch ek mar de skyn drfen oannaem, mar
net wier, "'t kwam zoo in 't rijm te pas."

Ik krij der gench fen en wol bislute mei in pear foarbylden fen
Gaestmarske logica:

Art. VIII fynt de binijde lzer hwet ik altyd sein haw: "De kinstner
syn doel is om him to uterjen, oars net". Art. XXIII forhellet, det de
driuwers fen 'e nije biweging forjitte det de kinst fen in folk _t
det folk sels_ (en dos net t de kinstners K.) opbloeije en him
fierder opstoelkje moat, scil se bistean."--Mei ik hjir yetris myn
forklearring herhelje, det Fryske kinst mei Hollnske geast ek my in
walch is?

Yn Art. XXIV bifynt de Gaestmarder man yn ienen, det ik in gnap
Nederlnsk stylist bin--det scil hiel hwet, sok in ginstich oardiel t
de mle fen sa'n oardielkindich persoan!--en yn in folgjend artikel
docht er to witten, det er net wiis wirde kin t myn
Telegraaf-artikels.

En hjir in pear stealen fen Gaestmarder proaze:

"Det ik mei oare wirden, de faken fl op bt wzende en sadwaende hast
alles ta ier bederf bringende blaumiggen fen tiidlike gemoeds
ntheistering by myn t 'e gearsetting fen suver fielen en bifinen
optsjerne kritysk oardiel weikeare kin."

"As ik forlegen wier om folksginst, den reamme ik nou earst det hwet
der nei 't oerskriuwen fen dizze ryglen (in fers fen Gorter, K.) yn
myn gemoed is, goed f, en joech de lzer hwet der oerbleau, de dreage
mlke fen 'e spot." Myn goede man, ik haw altyd wol witten, det it in
"soepje" mei Jo wier.

"Men wit nou tominsten, hwer 't ik it rjucht wei hab, om 'e hammer to
nderheljen, nou 't ik bisiikje scil, in mennich spikers mei koppen to
slaen." Ik haw soarch, det Jan mei de hammer sikerwier in tik op syn
eigen "kop" jown hat.

Wier, man fen 'e Gaestmar, ik haw it goed mei Jo for, en bilibje
graech yet hwet wille fen Jo: lz net al to folle, hwent it koe Jo
gean as Lessing's grvinne Orsina, dy fen in protte lzen "leicht
irrsinnig werden kann", freegje de hear Hepkema ris om in pear moanne
faknsje, en gean ris mei Jins holle nder de pomp, in pear kear deis.
Hwa wit, faeks det it helpt.

It wier my noflik, mynhear Hof. Oant sjns!

* * * * *

[10] Hjirt folget, det de hear Hof gjin dichter is: hy dwaelt, en
giet wol forlern.

[11] Frage: hwet wll't der? Andert: in Klankboarne.

[12] Dit bitsjut: hunne liederen zullen uitgieten geluid-geworden
verlangen.

[13] Syn fonken: miend is de fonken fen ein-foltsaerd.

[14] Hwet lget? It hert, dr 't in klankboarne yn wlle.

[15] Fen de XXIV artikels doocht neat bten it bigjin fen n. XXIII--
In oare frage is. Yn in folgjende brosjure scil ik dit stikje ris mei
greate letters printsje litte, om it for forjit to biwarjen.




Ynhld fen "Ljocht en Skaed".


Haedstik I.   Twivel  . . . . . . . . . . . S. 3.
   "     II.  Us taelstriid . . . . . . . . "  9.
   "     III. It Alde Selskip . . . . . . . " 15.
   "     IV.  G. Postma . . . . . . . . . . " 21.
   "     V.   Spektakel . . . . . . . . . . " 27.
   "     VI.  Taheakke  . . . . . . . . . . " 34.




Transcriber's notes:

 Tremata, which are neither diaereses nor umlauts (i.e. serve no
purpose), are assumed to be accidental and have been removed:

  page : original                      : correction
  --------------------------------------------------------------------
   36  : steaplj                      : steaplje
   36  : krig                         : krige
   37  : driuw                        : driuwe
   37  : beevj                        : beevje
   37  : himelsheecht                 : himelsheechte
   38  : lokj                         : lokje





End of the Project Gutenberg EBook of Ljocht en Skaed, by Douwe Kalma

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LJOCHT EN SKAED ***

***** This file should be named 46459-8.txt or 46459-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/4/6/4/5/46459/

Produced by Steffen Haugk

Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License available with this file or online at
  www.gutenberg.org/license.


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation information page at www.gutenberg.org


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
contact links and up to date contact information can be found at the
Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org

Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit www.gutenberg.org/donate

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

