The Project Gutenberg EBook of Balarilang Tagalog, by Mamerto Paglinawan

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Balarilang Tagalog

Author: Mamerto Paglinawan

Release Date: February 25, 2014 [EBook #45007]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BALARILANG TAGALOG ***




Produced by Marie Bartolo (etexts.bartolomarie@gmail.com)
from page images made available by the Internet Archive:
American Libraries






[Paliwanag ng Tagapagsalin:

Maraming pagkakaiba ang mga katawagang ginamit ng may-akda doon sa
mga ginagamit sa kasalukuyan sa makabagong balarilang Filipino.
Halimbawa ay ang "pangdiw" ng may-akda ay tumutukoy sa noun sa
Ingles, nguni't sa makabagong balarila ang pandiwa ay verb sa Ingles.

Ang titik ng lumang Tagalog na g na may tilde sa ibabaw ay kinatawan
bilang ~g at makikita halimbawa sa mga salitang n~g, m~ga, at n~gayn.

Ang mga bahagi ng teksto na may mga pahilig na titik (italic) ay
ipinaloob sa mga _salungguhit_. Ang mga bahaging may makakapal na
titik (boldface) ay ipinaloob sa mga =simbolong panumbas=.

Ang simbolo para sa piso ay kinatawan bilang [P].]






BALARILANG TAGALOG






  Balarilang Tagalog


  SINULAT NI

  MAMERTO PAGLINAWAN

  _Katulong sa "Taliba" at sa ilng phayagng
  litw sa Maynil._


  UNANG PAGKLIMBG


  MAYNIL.--S. P.


  Limbagang Magiting ni Honorio Lpez. Dang Anloague,
  blg. 319.--Binundok

  1910






Arng tunay n~g Kumath.--Pag-usigin ang magpalimbg n~g wal
siyng pahintulot, at ipallagy na nakaw ang aklt na walng tandng
lihim n~g nagpalimbg.




Ang aklt na it'y ipinagbibil sa madlng Aklatan sa Maynil.
Nagbibil rin n~g tin~g at pakyawan sa bahay n~g Kumath, Santamesa,
blg. 467, (looban 3) Sampalok, Maynil, K. P.






SA KATAGALUGAN


Ikw, masayng bayan n~g m~ga TAGA-ILOG, magandng lah n~g m~ga
BAYANI, bayan at lahng sinilan~gan n~g m~ga dakilng Lakang-Dula
at Balagts, n~g magigitng na Rizal at Bonifacio, bayan at
lahng may isng wikng sarili at katutub, matams at mayaman,
wikng pinakammahl at sinsalit n~g an~gawan~gaw na pilipino
 n~g isng lahng may sariling puri, dan~gl at kabihasnn, n~g
wikng pinpan~garap ko't inasahan na, siyng magigng WIK N~G
SANGKAPILIPINUHAN sa _maligayang araw n~g Bukas_; ikw n~g, bayan
n~g m~ga Taga-Ilog at lah n~g m~ga Bayani, ang siyng tan~gng
pinaghhandugn nitng munt at abng aklt na it, nang paghahandg
na magiliw sa dibdb, malugd sa pus at tas sa klulw.

                                         =Mamerto Paglinawan=

  Sampalok, Maynil, Disiembre, 1910.






PAUNAW


Sapl nang lumunsd sin Magallanes sa m~ga kawiliwiling baybayin
n~g lupng Seb,  dil kay'y nang ituntng ang kanyng m~ga pa
sa Kapulng Pilipinas na sa kanyng kariktn ay nagkpalad tuly
tawaging _Muty n~g Silan~gan_, sapl nang kanyng mtukls ang
lupng it, na may sariling kabihasnn, may sariling pammahal,
may sariling pananmpalataya, wik, ugal, tugtugin, pananamt,
atbp., at hanggng sa m~ga sandalng it na, ang bayang Amrika, ang
bayang mbituwn at msalap ay siyng naghhawak n~g ating buhay
at kapalaran, n~g ating klulw at pag-isip, n~g ating ginhawa
at kalayan, dito sa m~ga dakilng sandalng it na nagsusumikap
tayo n~g bung laks at kumikilos n~g bung sigl sa ikapagttam
at ikapagwwag n~g ating BANL NA LAYON, hangg n~gayn, muulit
ko, ay walng nag-akal  nan~gahs yumar (ipagpatawad sa akin ang
pagttapt) n~g isng wags na Balarilng Tagalog upng mapagbatayn
sa tumpk na pagsasalit at matuwd na pagsulat sa mayamang wik ni
Balagts.

Lumilipas ang m~ga sandal, dumaran ang m~ga araw, m~ga araw at
sandalng hind na magbbalk na, wal tayong maanag-ag sa kasaysayan
n~g ating wik liban sa mallab maddilm na talat. Hind ko
itintakuwl ang kasalukuyang pagsulong n~g wikng sarili, hind
ko pinawwalng kabuluhn ang masiglng pagsusumikap n~g ating m~ga
mnunult at mnanagalg sa pagppadin~gl at pagpaplaganap n~g ating
klulw, bagks pinakappuri ko at pakappurihin ang kanilng m~ga
pagppagl at pagpapakpuyat. N~gun't guntn nating sumandal,
n~g isng pagggunitng matas at malalim kung paano ang n~gay'y
nangyayari sa ating wik. Nrit na tayo sa kapanhunan n~g _Siglo
XX_ at hanggng sa m~ga sandalng it ay wal pa tayong m~ga sariling
aklt na sukat pagkkilanln n~g ating mayamang salit at matuwd na
pagsulat. Kah't manawarng sa hinharp ay mag-ibayo tayo n~g sigl
at huwg tumugot kailan man hanggng hind mpatampk sa dakilng
luklukan ang wik ni Lakang-Dula!

Is sa mahhalagng slirann na n~gay'y karapatdapat pag-kulan
n~g ating pagkukur ay ang nuukol sa slirann n~g wik. Itng
slirann n~g wik ay makabuluhn at dakil, pagk't siyng diw 
klulw n~g Bayan. Hind kil sa atin na, ang may hawak n~gayn n~g
Pmahaln sa Pilipinas ay ang bayan ni Washington, at hind rin
nlilin~gid na, ang kanyng sinsalit'y ang wik ni Shakspeare.
Ang wikng gingamit  pinag-aralan sa Pilipinas gaya rin namn
n~g ibng bayang mahihin ay ang wik n~g sumsakp at hind n~g
sinsakp, gayng ang matuwd sana at siyng dapat sundn ay gamitin
at pag-ralan ang wik n~g sinsakp at hind n~g sumsakp. Dahiln
dito, kung kay ang wikng ingls ay siyng sa n~gay'y itinutur
sa m~ga paralng bayan, sa m~ga batng siyng sa kinbukasa'y
man~gagsisilalak, at sanh sa ganitng pagtutur at pagpaplaganap
ay pinagllaann na tuly n~g isng npakalakng gugol. Aln mang
Pmahaln ay may sariling laks sa kanyng m~ga akal, at dahiln
dito kung kay ang paglaganap sa isipng pilipino n~g nturang salit
ay hind na dapat tawaran.

Ang ganitng m~ga pangyayari, m~ga pangyayaring par sa ati'y
mahalag, ay siyng lag nang pumpukaw sa matahimik na
pagpaphin~galy n~g aking gunit, siyng tuw na'y lumilikh sa aking
gungun n~g m~ga panukal at m~ga parang ikabbuhay, ikadidilg at
ikallaganap n~gayn at kailan man n~g matams at mayamang wik ni
Risl. It ang sa aki'y nag-udyk, it ang nagpasulk sa malamg na
tubig n~g aking pus at iyn ang pumukaw sa mapayapng pagkakgulayly
n~g aking pag-isip, at dahiln dito'y siy ang aking kalasag sa
pakikipgtunggal, siy ang aking baluti sa pan~gn~gahs ko n~g
pagyar nitng BALARILANG TAGALOG na dapat panundn sa pagsulat at
pagsasalit n~g sariling wik.

Hind lamang ang matuling paglaganap n~g wikng ingls ang nagbunsd
sa akin sa pagyar n~g aklt na it. Mayron pa: ang pagkakibibng
ayos n~g panunulat na n~gay'y ginagaw n~g ating m~ga mnunult
at mnanagalg, pagkakibibng ang is't is'y nagkaklabglabg
at ang baw't is'y may kankaniyng tuntuning sinsund sa sarili
na siyng sanh n~g malimit na kamaln, n~gun't kamalng hind
mipalagy na ganit dahil sa kasalatn n~g m~ga ptakarng dapat
taluntunn. Sa pagnanas ko n~gng maparam ang ganitng m~ga ulap
na nakattabing sa maningnng na liwanag n~g ating panunulat, ay
pinaginutan ko n~gng sulatin ang aklt na it na siyng magigng
ilaw at tungkd sa pagtahak sa landasing madilm at maduls n~g
ating pagsulat. Sa ganng pagkukur ko, ang isng malakng balakd
na nakappinsal sa pagksulong at paglaganap n~g ating wik ay ang
kasalatn n~g isng Balaril  Gramtikng sukat alituntunn n~g
m~ga nan~gagssisulat.

Ang pagkaksalun~gatan sa pagsulat ay nabbatay sa pagkakbukdbukd
n~g m~ga mnunult at mnanagalg. Sa kasalukuyan, ang m~ga it'y
nabbahagi sa dalawng malakng pangkt: is'y ang tintawag na
_makalum_ at pinammagatng _makabago_ ang ikalaw. Ang m~ga
makalum'y sumsund sa m~ga tuntuning lum  dati n~g pagsulat na
siyng sa ganng pagkukur nil ay tumpk; at ang m~ga makabago'y
sumsund namn sa m~ga ptakarng bagong likh n~g pag-isip 
bagong paran n~g pagsulat n~g ating wik. Ang pagtutunggalng
it ay lubhng mahigpt: is't is'y may sariling ayos  parang
pinannangnn sa pagyar n~g gayng hugis  any at sa pagsund sa
gay't ganitng pagsulat. Ak, palibhas'y nmulat sa m~ga hulng
kapanhunang it, maibign sa m~ga bagong likhn n~g pag-isip at
sapagk't inakal kong tumpk ang m~ga tuntuning sinsund n~g m~ga
makabago, kay't ang npita kong sundn ay ang m~ga kaparaanng
ntukls at sinsund n~gayn n~g ating maraming mnunult at
mnanagalg sa likd n~g isng matas at mahabng pagsusur na
aking ginaw ukol sa bagay na it.

Is pa rin sa lalng makkabuluhng bagay na sa aki'y umakit na
sulatin n~g ang aklt na it ay ang pagdami n~g m~ga phayagn, ang
pagdags n~g m~ga nobela at ang pagssimul sa paglabs n~g m~ga
aklt na nuukol sa karunun~gan na, paraparang nasusulat sa Wikng
Tagalog. Ang laht n~g it ay nagllarawan n~g mannin~gas na sul
upng tumanglw at magbigy liwanag sa m~ga gunitng dahp, sa m~ga
gunitng hind nakmasd n~g maningnng na liwanag n~g karunun~gan
dahil sa kkapusn n~g pisng sukat makabt sa matayog na luklukan
n~g pag-aral. N~gun't kinakailan~gan namn na, ang m~ga phayagng
iyn, m~ga nobela at m~ga aklt karunun~gan ay magkais sa matwd na
landasin n~g pagsulat, at upng maganp it'y kailan~gang msalig sa
m~ga tuntuning nilagd sa Balaril  Gramtik upng ang pagbbalit,
pagssalaysy  pagpapaliwanag ay mpawast  mpatumpk.

Sumandalng pagbalikn sa ating m~ga gunit yang tumutukoy
sa mahalag at mdakilng slirann n~g isng wik. Sa _El
Filibusterismo_ ni Rizal, itng bantg na aklt sa Europa ma't
Amrika ay nagsad n~g isng mahalag at dakilng aral, na: ANG WIK
AY SIYNG PAG-ISIP  KLULUW N~G BAYAN. Dito'y mpipig natin ang
isng masagan at makabuluhng kats, isng masarp at malinamnm
na lasa na dapat sundn, pagyamanin at ipagtanggl. Tinutukoy ko
ang Wikng Tagalog, ang wikng mahl sa ating m~ga pus, hiys n~g
ating lah, sagisag n~g ating ugal at larawan n~g ating kabihasnn,
na, sang-ayon sa pants na aral n~g ating _Bayani n~g Kalayan_
ay kinakailan~gang mahaln, pagyamanin at ipagtanggl sa m~ga
nan~gag-akalng umins n~g kanyng hinin~g, sa m~ga nan~gagnnasng
sumugp n~g kanyng kasiglahn at sa m~ga nan~gagnnais na pumaty
sa kanyng dakilng diw at sa kanyng maningnng na ur.

Atin n~gng mahaln, pagyamanin at ipagtanggl ang katutubng wik na
ginamit nin Lakang-Dula, Pilapil, Balagts, Rizal, Mabini, Plaridel,
atbp. at n~g wikng n~gay'y gingamit n~g bung Katagalugan magng
sa pag-ibig, sa pananmpalataya, sa pag-awit, sa pakikpanaym, sa
pagppulong, sa pakikpaglar, sa pagtulog, sa paglliwalw, at sa
laht na n~g m~ga kilos n~g katawn, galw n~g bisig, mith n~g
pus, pan~garap n~g diw, adhik n~g damdamin, udyk n~g kalooban,
tibk n~g dibdb, likh n~g pag-isip at ib't ib pa, sukdng
ang magiliw na pagmmahl at masiglng pagtatanggl na it ay
pagkaramayan n~g maraming paghihirap, pagkagugulan n~g ating m~ga
bisig at pagkhandugn n~g ating m~ga buhay, huwg lamang makapanag
ang m~ga nan~gag-akalng umins  pumaty sa kluluw at buhay n~g
isng wikng gingamit n~g an~gawan~gaw na tao at n~g isng lahng
may sariling dan~gl at may sariling kabihasnn.

Bayng ang isng wik n~g bayan ay mpasailalim n~g isng kapuw
wik, bayng ang wikng ya'y malansg at magkadurogdurog, itakwl sa
gunit't alaala, ay katumbs n~g pagpapabay na yurakan ang kanyng
watawat, na sakmaln ang kanyng buhay, na durugin ang kanyng
kluluw, na lansagn ang kanyng lah. Wal nang katotohanang gaya
nit, palibhas ang wik ay anino n~g ugal n~g isng bayan, larawan
n~g kanyng m~ga kilos at hilig, sagisag n~g kanyng angkn, banag
n~g kanyng kabihasnn at baks n~g isng matas na pag-ibig at
pagmmahl sa bayang kingisnn. Sino mang nagmmahl sa isng wik
ay nagmmahl din sa kanyng bayan at sa kanyng lah. Sino mang
tumtakuwl sa wikng sarili ay tumtakuwl din sa bayang kingisnn
at sa lahng nagbibigy n~g kanyng dan~gl at kabuhayan.

Ilng pagkukurng mahhalag ang akin namng tutukuyin n~gayn ukol
sa m~ga wik sa Pilipinas at ang khalagahng tagly n~g Wikng
Tagalog. Tatlng wik lamang ang pinakmalaganap sa kasalukuyan:
is'y ang _bisay_, na sinsalit sa dakong Timog n~g Kapuln,
_tagalog_ ang ikalaw na sinsalit sa gitn at ibab n~g Lusng
at _ilokano_ ang ikatl na sinsalit namn sa dakong Hilag n~g
Pilipinas. Kung issalig sa dami n~g m~ga tong gumgamit, ang wikng
bisay'y siyng pan~gulo sa laht, sang-ayon sa talng nbasa ko.
N~gun, kung urin sa kagandahan n~g is't is, sa katamisn, sa
kayamanan, sa karamihan n~g m~ga phayagn, sa kasaganan n~g m~ga
aklt at m~ga dul, ang Wikng Tagalog ay siyng pan~gulo at siyng
may matas na ur sa laht, lalng lal na kung isasgunit ang
masisiglng kilos sa hulng kapanhunang it na walng tigil n~g
pagppalimbg n~g m~ga aklt, n~g pagppalabs n~g m~ga phayagn at
n~g pagppatanghl n~g m~ga dul. Alinsunod sa m~ga pangyayaring it,
ay labis ang aking pag-asa na, ang araw ay drating na mtutupd ang
aking pan~garap na, ang wik sa haharapn n~g Kapilipinuhan ay ang
wik n~g m~ga Taga-Ilog, ang wikng matams n~g m~ga Lakang-Dula,
n~g m~ga Balagts, n~g m~ga Risl, n~g m~ga Mabini, atbp.

Bbanggitn ko rito ang m~ga aklt na aking pinagsalign sa pagnanas
kong makayar n~g isng Gramtikng bu at wags na wags na tagalog.
Sinanggunn ko ang _Diccionario_ ni San Lucar, pinag-aralan ko ang
m~ga _Gramtica Hispano-Tagala_ nin Fr. Minguella at Campomanes,
sinur ko ang mahhalagng lathal ni Rizal ukol sa bagong pagsulat
n~g tagalog na npalathal sa _La Solidaridad_, nilitis ko ang
makkabuluhng lathal ni G. Eusebio Daluz, inisis ko ang mahhalag
ring lathal n~g katotong Sofronio G. Caldern, at matas kong sinur
at pinag-aralan ang ib't ibng pagkukur at sarsarng palagy
n~g m~ga litw na mnunult at mnanagalg, gayn ang m~ga aklt
sa sariling wik na akd n~g ating magigitng na kababayan. Baw't
salit, baw't palagy at baw't tuntuning sinip ko  hinalw kay
sa m~ga nturang aklt at lathal ay malabis kong pinassalamatan
sa baw't is at sa laht.

N~gay'y magssalaysy ak n~g ilng halw na pagkukur ukol sa aklt
na it. Itng BALARILANG TAGALOG ay may apat na pan~gulong bahagi:
_Pagbigks_ ( Prosodia); _Pagkilala_ ( Analoga); _Paglalakip_
( Sintaxis) at _Pagsulat_ ( Ortografa). Hind ko na isisahn
ang baw't bahagi upng ipaliwanag ang khalagahn n~g is't is,
sapagk't it'y hind ntutungkl sa akin kund sa m~ga babasa
at mag-aral. Tan~gng bbanggitn ko rito ay ang nuukol sa
pagkaksalaysy. Pinagpumilitan ko, hangg't maar, na ang baw't
tuntunin ay mihany na maliwanag, ang m~ga salit'y magng wags
na tagalog at mlagyn n~g mabbabaw at mahhalagng halimbaw na
angkp na angkp sa m~ga panuto ( regla) upng mawatasang maigi
n~g babasa at madalng mtutuhan n~g bayan.

Pagktapos milahd ang m~ga ab kong pagkukur, pagktapos misulit
ang m~ga tibk n~g aking sariling damdamin ay wal akng msasabi at
mipagtatapt kund _ak'y tao_. Sinabi ko ang ganit, upng ipakilala
na ang tao'y nagkkamal, at sapagk't ak'y ganit ay hind malayng
magkmal rin sa aking m~ga ginaw. Inasahan ko, n~gayn pa, na
ak'y magkaron n~g m~ga mal sa pagyar n~g aklt na it, gaya rin
namn n~g pag-asang mbubuld sa hukay ang isng tong lumlakad sa
pok na ganit sa m~ga gabng kadilimn. Dahil sa panniwalng it
ay malugd kong tintawagan ang m~ga mnunult at mnanagalg at
ang madlng mahilign sa sariling wik na mangyaring pansinn ang
aking m~ga kamaln na kanilng mpupun sa aklt na it. Sino mang
pumansn n~g aking m~ga mal, sino man ang magpalagy  magmungkah
kay na ang gay't ganitng tuntunin ay hind tumpk, sino man ang
magdagdg n~g an mang palagy  an mang paghahak, kailan ma't ang
m~ga it'y nuukol sa ikawwast n~g m~ga tuntunin at ikassulong
n~g ating wik ay malabis kong passalamatan, n~g isng passalamat
na tas sa pus. Sa ganitng kaparaan'y nanniwal akng llinis
 hhusay ang m~ga ptakarng sinsund sa ating pagsasalit at
pagsulat, at sa haharap'y magkakron tayo n~g isng wags, bu at
tumpk na Balarilng Tagalog na siyng haligi n~g ating pagsulat at
n~g ating wik.

Sa waks ay tanggapn niny, m~ga kababayang mahhilign sa Wikng
Tagalog, ang isng muntng aklt na it na nilikh n~g paht kong
isip at n~g munt kong laks sa likd n~g masiglng pagsusumikap, n~g
masaganng pagl at maraming pagtitiyag sa sariling katawn, udyk
lamang na magkaron tayo n~g isng aklt na mapagbbatayn sa ating
pagsasalit at sa ating pagsulat. Ang pus ko'y mallunod sa katuwan
kung ang pagkaklabs n~g aklt na it ay maktulong sa pagppadilg
at pagpaplaganap n~g ating wik. Ang damdamin ko'y mabbusg sa galk
kung ang aklt na it'y pag-ralan natin, upng mipakilala minsan
pa ang ating wags na pag-ibig at magiliw na pagmmahl sa sariling
ar, sa sariling diw at sa sariling kluluw n~g ating inibig
na bayan. At khulhuliha'y isng matas na dalan~gin, dalan~ging
nagbuhat sa pus, na, maano nawng sa hinharp ay magng wik n~g
Sangkapilipinuhan ang wikng matams n~g m~ga Taga-Ilog, ang wikng
mayaman n~g m~ga Lakang-Dula, n~g m~ga Balagts, n~g m~ga Risl,
n~g m~ga Mabini, at ib pa!

                                        =Mamerto Paglinawan.=






TUNTUNIN


  KABANATA                                               TUDLNG
           Paunaw                                             7
           Simul                                             17

  UNANG BAHAGI
  Pagbigks  Prosodia

  I.--Ang Pagbigks at ang kaniyng saklw                    19
  II.--Abakadng tagalog                                      20
  III.--Pagbigks n~g m~ga tin~gig ( vocal)                  21
  IV.--Pagbigks n~g m~ga pangtinig ( consonante)            23
  V.--Tungkl sa m~ga pantg ( slaba)                       26
  VI.--Hinggl sa m~ga diptongo                               27
  VII.--Sa m~ga pan~gun~gusap  salit                        29
  VIII.--Ukol sa din ( acento prosdico)                    30
  IX.--Tungkl sa paglilihim ( sinalefa)                     35
  X.--Hinggl sa m~ga pang-anib ( ligazn)                   36

  IKALAWNG BAHAGI
  Pagkilala  Analoga

  I.--Ang Pagkilala at ang kaniyng saklw                    39
  II.--Salitng Pang-akby ( Artculo)                       43
         Pang-akby sa m~ga n~galan n~g tao                   44
         Pang-akby sa m~ga n~galan n~g bagay                 47
  III.--Salitng Pangdiw ( Sustantivo)                      50
         Ukol sa ilng bahagi n~g pangdiw                    53
         Pangdiwng pangwatas ( verbal)                      56
         Pangdiwng malimit ( frecuentativo)                 57
         Pangdiwng karamihan ( colectivo)                   58
  IV.--Salitng Pangturing ( Adjetivo)                       59
         Ukol sa bilang na dalaw  marami                    63
         Sa m~ga salitng pangtulad ( comparativo)           65
         Sa m~ga salitng pangtas ( superlativo)            68
         Sa m~ga salitng panglak ( aumentativo)            69
         Sa m~ga salitng panglit ( diminutivo)             70
         Sa ib pang bahagi n~g salitng pangturing           71
  V.--Salitng Pangtay ( Pronombre)                         72
         Pangtay sa n~galan n~g tao ( personal)             73
         Pangtay sa pagtutur ( demostrativo)               79
         Pangtay sa pag-ar ( posesivo)                    81
         Pangtay sa pagtatanng ( interrogativo)            83
         Pangtay sa pagbabalak ( indeterminado)             85
         Sa m~ga anyng isinsama sa m~ga pangtay            85
  VI.--Salitng Pangwatas ( Verbo)                           86
         Sa m~ga pan~gulong bahagi n~g m~ga any              89
  VII.--Ukol sa pagbabayby ( conjugacin)                   93
         Sa m~ga ayos n~g pangwatas                           93
         Sa m~ga panahn n~g pangwatas                        94
         Sa m~ga bilang at sa m~ga katawn                    97
  VIII.--Ang pangbalak na anyng "um"                         98
         M~ga tuntunin sa pagbabayby                         99
         Kgamitn n~g anyng "um"                           103
  IX.--Ang pangbalak na anyng "mag"                         106
         M~ga panuto sa pagbabayby                          106
         Kgamitn n~g anyng "mag"                          108
  X.--Ang pangtiyk na anyng "in"                           113
         Hugis n~g "in" at ang kanyng m~ga tuntunin sa
           pagbabayby                                       115
         Kgamitn n~g anyng "in"                           119
  XI.--Ang pangtiyk na anyng "i"                           124
         M~ga ptakarn sa pagbabayby                       124
         Kgamitn n~g anyng "i"                            127
  XII.--Ang pangtiyk na anyng "an"                         129
         M~ga panuto sa pagbabayby                          131
         Kgamitn n~g anyng "an"                           133
  XIII.--Pangtiyk n~g anyng "um"                           135
  XIV.--Pangtiyk n~g anyng "mag"                           137
  XV.--Ang pangbalak na anyng "mang"                        143
         M~ga tuntunin sa pagbabayby                        144
         Pangtiyk n~g anyng "mang"                         145
         Kgamitn nitng anyng "mang"                      148
  XVI.--Ang pangbalak na anyng "ma"                         151
         M~ga ptakarn sa pagbabayby                       151
         Pangtiyk n~g anyng "ma"                           152
         Kgamitn nitng anyng "ma"                        154
  XVII.--Pagbabayby sa m~ga anyng pangbalak                156
         Huwaran n~g unang pagbabayby                       157
         Huwaran n~g ikalawng pagbabayby                   162
         Huwaran n~g ikatlng pagbabayby                    164
         Huwaran n~g ikapat na pagbabayby                   166
  XVIII.--Pagbabayby sa m~ga anyng pangtiyk               168
         Huwaran sa unang pangtiyk n~g "um"                 169
         Huwaran sa ikalawng pangtiyk n~g "um"             171
         Huwaran sa ikatlng pangtiyk n~g "um"              173
         Huwaran sa unang pangtiyk n~g "mag"                175
         Huwaran sa ikalawng pangtiyk n~g "mag"            177
         Huwaran sa ikatlng pangtiyk n~g "mag"             179
         Huwaran sa unang pangtiyk n~g "mang"               181
         Huwaran sa ikalawng pangtiyk n~g "mang"           183
         Huwaran sa ikatlng pangtiyk n~g "mang"            185
         Huwaran sa unang pangtiyk n~g "ma"                 187
         Huwaran sa ikalawng pangtiyk n~g "ma"             189
  XIX.--Sa m~ga pangtulong na any n~g pangwatas             191
  XX.--Ukol sa anyng "mak"                                 193
         Ang kanyng pangtiyk                               195
         Kgamitn n~g nturang any                         197
  XXI.--Hinggl sa anyng "magpa"                            200
         Ang kanyng pangtiyk                               201
         Kgamitn n~g nsabing any                         203
  XXII.--Tungkl sa anyng "pa"                              206
         Ang kanyng pangtiyk                               207
         Kgamitn n~g anyng nbanggt                      209
  XXIII.--Ukol sa anyng "magpaka"                           211
         Ang kanyng pangtiyk                               212
         Kgamitn n~g nturang any                         215
  XXIV.--Hinggl sa anyng "mak"                            217
         Ang kanyng pangtiyk                               218
         Kgamitn n~g nsabing any                         219
  XXV.--Tungkl sa anyng "magk"                            221
         Ang kanyng pangtiyk                               222
         Kgamitn n~g anyng nbanggt                      223
  XXVI.--Ukol sa anyng "magng"                             224
  XXVII.--Hinggl sa anyng "mags"                          227
  XXVIII.--Tungkl sa anyng "magpat"                       229
  XXIX.--Ukol sa anyng "mangh"                             231
  XXX.--Hinggl sa anyng "magkng"                          234
  XXXI.--Tungkl sa anyng "magsa"                           236
  XXXII.--Salitng Pangbago ( Adverbio)                     238
         Sa ib't ibng bahagi n~g pangbago                  240
  XXXIII.--Salitng Pang-ukol ( Preposicin)                242
  XXXIV.--Salitng Pangbigks ( Conjuncin)                 245
         Pangbigks sa pag-is                              245
         Pangbigks sa paghihiwaly                          248
         Pangbigks sa pagsubal                             249
         Ukol sa ibng pangbigks                            250
  XXXV.--Salitng Pangdamdm ( Interjeccin)                252
  XXXVI.--Ukol sa Pagbabawas ( Sncopa)                     254
  XXXVII.--Hinggl sa Pangdulo ( Desinencia)                256

  IKATLNG BAHAGI
  Paglalakip  Sintaxis

  I.--Ang Paglalakip at ang kaniyng saklw                  258
  II.--Ukol sa pagkakaayon ( concordancia)                  259
  III.--Hinggl sa paghahar ( rgimen)                     261
  IV.--Tungkl sa pagbubu ( construccin)                  266
  V.--Ukol sa m~ga kaisipn ( oracin)                      269
  VI.--Sa m~ga kaisipng dalisay ( simple)                  272
  VII.--Sa m~ga kaisipng mayhal ( compuesta)              274
  VIII.--Paglalakip na likh ( Sintaxis figurada)           275
  IX.--M~ga kamaln n~g salit ( vicios de diccin)        278

  IKAAPAT NA BAHAGI
  Pagsulat  Ortografa

  I.--Ang Pagsulat at ang kanyng saklw                     282
  II.--Hinggl sa malalakng titik                           283
  III.--Paggamit n~g ilng titik ayon sa kanyng tung       285
         Hinggl sa _E_ at _I_                               285
         Hinggl sa _O_ at _U_                               286
         Hinggl sa _B_ at _P_                               288
         Hinggl sa _K_ at _G_                               289
         Hinggl sa _D_ at _T_                               291
         Hinggl sa _I_ at _Y_                               292
         Hinggl sa _U_ at _W_                               293
  IV.--Tungkl sa kudlt ( acento ortogrfico)              294
  V.--M~ga tuntunin sa pagkukudlt                           295
  VI.--Sa m~ga pan~gulong tand n~g pagsulat                 301
         Ang pangtigil ( coma)                              302
         Ang tuldk at pangtigil ( punto y coma)            303
         Ang dalawng tuldk ( dos puntos)                  305
         Ang tuldk ( punto final)                          306
         Ang pangsugpng tuldk ( puntos suspensivos)       306
         Ang pangtanng ( interrogacin)                    307
         Ang pangtak ( admiracin)                         308
  VII.--Sa m~ga pangtulong na tand n~g pagsulat             309
  VIII.--Ang panghat at ang paran n~g pagkakabahbahagi
         n~g m~ga pantg                                     311
  IX.--Ukol sa pagsulat n~g ilng salit                     313
  X.--Tungkl sa m~ga salitng hirm                         317
  XI.--Kung paano ang pagpapalt sa Wikng Tagalog n~g
         m~ga titik na wal sa kany                         319
         Ukol sa c                                           320
         Hinggl sa ch                                       320
         Tungkl sa f                                        320
         Ukol sa j                                           321
         Hinggl sa ll                                       321
         Tungkl sa                                         321
         Ukol sa q                                           321
         Hinggl sa rr                                       321
         Tungkl sa v                                        322
         Ukol sa x                                           322
         Hinggl sa z                                        322
  XII.--M~ga salitng dagl na malimit gamitin sa Wikng
         Tagalog                                             322






Balarilang Tagalog.






Simul.


GUR. An ang tintawag na _wik_  _salit_?

NAG-AARAL. Tintawag na _wik_  _salit_, ang kabuan n~g m~ga
pan~gun~gusap at ang m~ga paran n~g pagsasalit sa baw't bayan 
bans.

G. Kung gayn, an ang tintawag na Wikng Tagalog?

N. Tintawag na Wikng Tagalog[1] ang wikng gingamit n~g Katagalugan
 kay'y n~g m~ga tong tub sa gitn at ibab n~g Lusng[2].

G. An ang _Balaril_ ( Gramtica) n~g isng wik?

N. Balaril ( Gramtica) n~g isng wik ay ang katpunan n~g m~ga
panuto ( arte) hinggl sa mahusay niyng pagsasalit at n~g tumpk
na pagsulat.

G. Kung gayn, an ang _Balarilng Tagalog_?

N. Balarilng Tagalog ay ang tumpk na pagsasalit at tugmng pagsulat
sa wikng tagalog.

G. Sa iln nabbahagi ang Balaril?

N. Sa apat: _Pagkilala_ ( Analoga), _Paglalakip_ ( Sintaxis),
_Pagbigks_ ( Prosodia) at _Pagsulat_ ( Ortografa).

G. An ang tintawag na _Pagkilala_ ( Analoga)?

N. Ang panig n~g Balaril na nagtutur at nagpapakilala n~g
khalagahn at tungkulin n~g m~ga pan~gun~gusap.

G. An ang _Paglalakip_ ( Sintaxis)?

N. Ang bahagi n~g Balaril na nagtutur n~g m~ga kaparaann ukol sa
pagbubu  paglalakiplakip n~g m~ga salit.

G. An namn ang _Pagbigks_ ( Prosodia)?

N. Ang panig n~g Balaril na nagtutur n~g m~ga paran hinggl sa
tuwd na pagbigks.

G. At ang _Pagsulat_ ( Ortografa)?

N. Ang bahagi n~g Balaril na nagtutur n~g angkp na paggamit sa
m~ga titik at ib pang m~ga tand na gamit sa pagsulat.


TALABABAN

[1] Hind ko pa mitawag sa matams at mayamang wik natin ang
pamagt na WIKNG PILIPINO na siy ko sanang nais, sapagk't kung
tunay mang ang wikng it ni Balagts ay siyng kinagigiliwan n~g
maraming pilipino, malaganap at may matas na ur kay sa ib, ay tunay
rin namng hangg n~gayn ay lubhng marami pa rin ang d gumgamit
sa kany, lalng lal na n~g m~ga tag Bisay, Iloko, Mindanw,
Kapangpan~gan, Panggasinn, at ib pa. At sak na natin iangkp ang
nturang pamagt, sakalng ang pinapanukalang paglalakiplakip n~g
ib't ibng wik na n~gay'y gingamit sa Pilipinas ay maganp sa
ibng araw.

[2] Ang m~ga bayang nagsasalit n~g wags na Wikng Tagalog ay Bagong
Esiha, Bulakn, Risl, Bataan, Maynil, Kabite, Laguna, Tayabas,
Batan~gan at Mindoro. May man~gilnn~giln ding nan~gun~gusap sa
bayang Sambales, Tarlk, at ib pang kanugng nitng Lusng.






UNANG BAHAGI

Pagbigks  Prosodia[3]




I KABANATA

Ang Pagbigks at ang kaniyng saklw


GUR. An ang ktuturn n~g _Pagbigks_ ( Prosodia)?

NAG-AARAL. Ang Pagbigks ay isng bahagi n~g Balaril na nagtatatg
n~g m~ga panuto sa ikatutuwd n~g pagbibigks ( pronunciacin)
at pagdidin ( acentuacin) n~g m~ga titik ( letra), pantg (
slaba), pan~gun~gusap at kaisipn.

G. An ang tintawag na _tinig_ ( voz)?

N. Tintawag na _tinig_ ang tung na nillikh n~g han~ging itinapon
n~g bag pagklabs sa gulunggulun~gn.

G. An ang pinammagatng _titik_?

N. Ang muntng bahagi n~g tinig pag binigks ang isng tung na
maikl at malinaw.


TALABABAN

[3] Minrapat kong iun ang bahaging it n~g BALARILA, sapagk't
lubhng kailan~gang mabatd muna natin ang nuukol sa Abakad,
bago tayo tumun~go sa pagkilala n~g halag at tungkulin n~g m~ga
pan~gun~gusap, sa paglalakiplakip nit, at pagktapos ang nahihinggl
namn sa tumpk na pagsulat.




II KABANATA

Abakadng tagalog[4]


GUR. An ang tintawag na abakadng tagalog?

NAG-AARAL. Tintawag na abakadng tagalog ang kabuan n~g m~ga titik
na gingamit sa sariling wik.

G. Ilng titik mayron ang ating abakad?

N. May dalawangp lamang laht, at itng m~ga sumsund:

  a, b, k, d, e, g, ~g, h, i, l,
  m, n, o, p, r, s, t, u, w, y.

G. Paano kung bigkasn ang baw't is?

N. Ang pagbigks n~g baw't is ay ganit:

  a, ba, ka, da, e, ga, n~ga, ha, i, la,
  ma, na, o, pa, ra, sa, ta, u, wa, ya.

G. Ang m~ga titik, sa an nabbahagi?

N. Nabbahagi ang m~ga titik sa tintawag na _tin~gig_ ( vocal) at
_pangtinig_ ( consonante).

G. An ang tintawag na _tin~gig_ ( vocal)?

N. Tintawag na tin~gig ( vocal) ang titik na maarng bigkasn sa
kaniyng sarili lamang at bumubu n~g isng pantg ( slaba).

G. May iln ang tin~gig sa tagalog?

N. Lim: _a_, _e_, _i_, _o_, _u_.

G. An namn ang tintawag na _pangtinig_?

N. Tintawag namng pangtinig ang titik na d mibibigks sa kanyng
sarili, at it'y nan~gn~gailan~gan n~g tulong n~g isng tin~gig (
vocal).

G. May iln namn ang pangtinig sa ating wik?

N. Labinglim: _b_, _k_, _d_, _g_, _~g_, _h_, _l_, _m_, _n_, _p_,
_r_, _s_, _t_, _w_, _y_.


TALABABAN

[4] Pinamagatng _abakad_ sa tagalog ang tintawag na _alfabeto_ 
_abecedario_ sa kastil, sang-ayon sa kapasiyahn n~g "Samahn n~g
m~ga Mnanagalg," sapagk't ang pinanggalin~gan at pinagbatayn n~g
tinurang salit ay ang apat na pan~gunang titik sa tagalog na _a_,
_b_, _k_, _d_, na kung bibigkasn ay _a_, _ba_, _ka_, _d_.




III KABANATA

Pagbigks n~g m~ga tin~gig ( vocal)


GUR. Paano ang pagbigks n~g _a_ sa wikng tagalog?

NAG-AARAL. Ang pagbigks n~g _a_ sa ating wik ay kawangkng kawangk
n~g pagbigks sa wikng kastil, liban lamang kung nagtatagly n~g
m~ga kudlt na marin ( agudo) at banayad ( grave), palibhas ang
tung n~g m~ga kudlt na it'y lubhng kaib sa tung n~g kudlt
n~g salitng kastil.

G. Paano namn ang pagbigks sa _e_?

N. Ang pagbigks sa _e_ ay katulad din n~g sa kastil, liban kung
may tagly na kudlt paris nang sinabi sa _a_.

G. Ang _i_, paano namn ang pagbigks?

N. Ang _i_, sa una at kalagitnan n~g pan~gun~gusap ay walng iniwan
sa kastil. Kung nasa sa hulng pantg ( slaba) ang tung ay
bumubuks n~g kaunt, at may bahagyng pagkakahawig sa m~ga salitng
ingls na _sorry_, _carry_, atbp., na ang tinurang tung ay isng
pagdudub n~g _e_ at _i_.[5]

Halimbaw ang salitng _lalaki_: ang _i_ dito ay d ganit binibigks,
kund _ie_  ang pagdudub n~g m~ga tung n~g _i_ at _e_.

G. Paano ang pagbigks sa _o_?

N. Sa gitn n~g pan~gun~gusap ay paris din sa kastil n~gun't sa
katapusn ang kanyng tung ay nagigng katumbs n~g _ou_.

G. At ang _u_, paano kung bigkasn?

N. Ang pagbigks sa _u_ ay katulad din n~g sa kastil kailan ma't
na sa gitn n~g pan~gun~gusap.

G. Ang _o_ at _u_ ay magkawan~gs bag?

N. Hind p, sapagk't ang is't is ay may sariling tung at may
sariling kgamitn.

G. Kung may sariling tung ang baw't is, bakit ang _o_ ay nagigng
katumbs n~g _ou_ sa katapusn n~g pan~gun~gusap?

N. Ang bagay na iy'y isng pagdudub n~g _o_ at _u_, pagbigks
 tung na katutub sa m~ga dilng tagalog na siyng sanh n~g
ipinaghihirap sa pagbigks n~g m~ga europeo.

Halimbaw ang salitng _utos_: ang _o_ dito ay d ganyn dapat
bigkasn paris bag n~g pagkaksulat kund ang paglalakip n~g tung
na _o_ at _u_ ay siyng nrarapat gawn.

G. Sa ganitng pag-alan~ganing pagbigks na nangyayari magng sa
_e_ at _i_ at magng sa _o_ at _u_ sa katapusn n~g salit, ay
paano ang tumpk na pagsulat na dapat sundn?

N. Ang pag-alan~gang pagsulat na ibinubun~ga n~g ganyng pagdudub,
gaya n~g _lalaki_  _lalake_, _utos_  _utus_, atbp., ay maliliwanagan
sa bahagi n~g Pagsulat ( Ortografa).


TALABABAN

[5] Sa matandng kasulatan natin ay tatlng tin~gig ( vocal) lamang
ang kinikilala: is'y ang _a_, ikalaw'y ang _e-i_ at ikatl'y ang
_o-u_.




IV KABANATA

Pagbigks n~g m~ga pangtinig ( consonante)


GUR. Anng tung mayron ang m~ga pangtinig na _b_, _l_, _m_, _n_,
_p_, _s_, _t_ at _y_?

NAG-AARAL. Ang tung n~g madlng titik na it ay kaparis din n~g sa
kastil, kailan ma't may kasakasamang tin~gig ( vocal).

G. An ang tung n~g _k_?

N. Ang tung n~g _k_ ay katumbs n~g _ca_, _co_, _cu_, at _qua_,
_que_, _qui_, _quo_, _quu_ sa kastil, hal.: _cuadro_, _caballo_,
_querubn_, atbp., ay nagigng _kuadro_, _kabayo_, _kerubn_.

G. An ang kabutihang idinudulot n~g _k_ sa tagalog?

N. Marami p: unang una ay nagigng madal ang pag-aral at pagtutur,
at ikalaw'y siyng angkp na angkp sa m~ga pan~gun~gusap natin.

G. Anng tung mayron ang _d_?

N. Ang tung n~g _d_ ay kawan~gs sa kastil kailan ma't na sa una at
hulihn n~g salit; n~gun't nagigng _r_ kailan ma't pinagigitnan
n~g m~ga tin~gig ( vocal) at ang sinusundn niy ay d katapusn
n~g pan~gun~gusap. Halimbaw: _mARAmi_, _mARIlg_, _kARAmdaman_,
_mabutI RIto_, _masam RIyan_, atbp. Dtapw't kung sinusundn n~g
pangtinig ( consonante),  d kay'y pinakasimul n~g salit ay d
na dapat baguhin  paltn. Halimbaw: _buhaT Dito_; _sulonG Diyn_;
_dumito ka katotO, Diyn ay mpapahamak ka_. Dapat ding mabatd na
d sa tuwtuw na'y dapat baguhin, hal.: _madal_ at d _maral_;
_madilm_ at d _marilm_; _madilat_ at d _marilat_, atbp. At dapat
ding matant na, kapg ang m~ga pangtinig ( consonante) na _w_ at
_y_ ang siyng sinusundn ay nrarapat ding baguhin; hal.: _buhY
Rin siy_, _sumigaW Rito_, atbp.

G. Ang _g_ paano namn ang tung?

N. Ang _g_ sa wikng tagalog ay malumanay kung bigkasn, d gaya
sa kastilng malaks. Nakkatumbs niy ang _gua_, _gue_, _gui_ sa
kastil, bagam't walng _u_ sa gitn; hal.: _gint_, _gising_,
_pigng_, _lag_, atbp.

G. An namn ang tung n~g _~g_?

N. Ang tung nit ay nagbubuhat sa ilng at tumutuly sa llamunan.
Ang lalng magaling at angkp na pagbigks ay anyng pahuml.

G. An ang khalagahng dapat idulot n~g _~g_ sa ating wik?

N. Ang _~g_ na katumbs n~g _n~g_ ay npakamahalag, pagk't bukd sa
siyng tan~gng titik na makasusund sa ating mahirap at magandng
pagbigks na, ang tung n~g'y sa ilng at llamunan (nasal-gutural)
at siyng ikaiib sa ibng wik, ay siy pang madal, malinaw at
tugmng tugm sa pahuml na pagbigks, na lubhng marami sa wik
natin[6].

G. Paano kung bigkasn ang _h_?

N. Ang _h_ sa tagalog ay may han~gin kung bigkasn, at it'y hind
nwawan~gs sa _h_ n~g kastil: mana pa'y nlalapit n~g bahagy sa
_j_ bagam't marahan dito; hal.: _halk_, _hawg_, _luh_, _buh_,
at ib pa.

G. Ang _r_, paano kung bigkasn?

N. Ang pagbigks sa _r_ ay malumanay. Dapat matant na ang titik
na it'y mahirap makita sa simul n~g salit, bagam't may
man~gilnn~giln din, paris n~g _rahuyo_, _rah_, atbp. Sa hul 
katapusn ay lal n~g wal, bagam't nong dakong una ay palask na
palask ang paggamit, at sa lugl niy'y _d_ ang nhalili.[7] Sa
gitn n~g pan~gun~gusap ay malimit gamitin kailan ma't napapagitnan
n~g dalawng tin~gig ( vocal).

G. An namn ang tung n~g _w_?

N. Ang _w_ ay isng bago at mahalagng titik na nparagdg sa
tagalog. Lubhng npabuti at npatumpk ang maraming salit dahiln
sa kany. Sa dating bigks na _kalabao_, _arao_, _sin~gao_, _ilao_,
atbp., ay nagng _kalabw_, _araw_, _sin~gw_, _ilaw_, na siyng
tumpk na tumpk. Siy rin ang nagng kahalili n~g tin~gig _u_,
hal.: _wik_, _wal_, _kluluw_, _tuw_, atbp., sa dating _uica_,
_uala_, _kaloloua_, _toua_.[8]


TALABABAN

[6] Ang palagy ni G. Mariano Ponce sa aklt na _Guillermo Tell_ ni
Rizal hinggl sa pag-als n~g kudlt sa _~g_ at isulat n~g _ng_ na
walng kudlt sa itas, pag-als na nagkakahulugn n~g pagpaw sa
titik na _~g_ ay dinaramdm kong d sang-ayunan gaya rin namn n~g d
pagsang-ayon n~g maraming mnunult at mnanagalg. Ang nsabing gino
ay nagbitw n~g mararami at mahhalagng katwirang pinagbbatayn
niy, na ang is'y nsasalig sa ib't ibng wik at ang ikalaw'y ang
kapansanang mangyayari sa _~g_ sakalng magpalimbg sa ibng lup
n~g m~ga kasaysayang tagalog. Ak man sana ay talagng sang-ayon na
rito, dan~ga't d maamin niyaring kalooban ang pagtatapon sa titik
na bugtng at katutub na siyng pinakadiw n~g ating wik at siyng
katan~gn sa ib. Bukd sa rito, ang _~g_ ay siyng angkp na
angkp sa pagbigks at tung n~g ating m~ga pan~gun~gusap. At kung
ang titik na iy'y ating papawiin at papaltn n~g ib, marahil ang
m~ga salit natin ay magigng garl kung bigkasn. At tan~g pa rin
dito, yamang isinad ni Risl na: "ang sulat tagalog ay dapat magng
sulat tagalog," kung gayn, upng matupd ang dakilng salitng it
n~g magiting na bayani ay dapat gamitin natin ang _~g_ na siyng
katutub at siyng diw n~g wik ni Balagts.

[7] Non n~gng araw ay malimit gamitin ang _r_ sa katapusn n~g
pan~gun~gusap, at ang madals gumamit nit'y ang m~ga par sa kanilng
pan~gan~garal at sa kanilng m~ga kasulatan at dsalan, paris sa
halimbaw n~g _capatr_, _bacor_, _lubir_, atb., sa lugl na sabihing
_kapatd_, _bakod_, _lubid_. Sa ilng bayan n~g Batan~gan ay gayn
din ang pagbigks, at kung d ak mal ay hind nagbabago hangg
n~gayn.

[8] Nong m~ga panahng lumipas, palibhas ang _w_ ay d pa ntutukls
na gamitin sa ating wik, kung kay ang gingamit sa lugl niy (paris
n~g sinabi ko) ay ang tin~gig _u_ gaya sa m~ga salitng _uica_,
_uala_, atbp. At sanh sa kadahilanang it kung kay sa _Ensayo de
Gramtica Hispano-Tagala_ ni Fr. Minguella ay ipinalagay tuly na
ang _ua_ at _ui_ ay diptongo, pagpapalagy na walng katotohanan
sapagk't wal nit sa m~ga salitng wags na tagalog.




V KABANATA

Tungkl sa m~ga pantg ( slaba)


GUR. An ang ktuturn n~g _pantg_ ( slaba)?

NAG-AARAL. _Pantg_ sa tin~gig n~g _Pagbigks_, ang tung n~g is
 ilng titik na ibinibigks na bigl n~g tinig, ( voz) at ang
pakinig nam'y warng tinatanggp n~g minsanan.

G. Maar bagng magkaron n~g pantg kung walng tin~gig is man?

N. Hind p: magkakron n~g pantg kailan ma't may isng tin~gig
( vocal) na kasama.

G. Ilng titik maarng magtagly  bumu n~g isng pantg?

N. Ang isng pantg ay maarng magtagly n~g is, dalaw, tatl 
apat na titik, hal.: __, _sa_, _din_, _kung_.

G. An ang tuntuning pangkahalatn ( regla general) ukol sa
pagbigks n~g m~ga pantg sa m~ga salitng wags na tagalog?

N. Ang tuntuning pangkalahatng sinsund natin ay it: "ang isng
pangtinig ( consonante) ay hind dapat mdikt sa kapw pangtinig:
kailan~gang ang is't is ay bigkasng malinaw at magkahiwaly".
Halimbaw: hind dapat bigkasng _tu-dlng_, _ku-dlt_, _ta-gly_,
_a-klt_, _ba-kld_ atbp., na ang dalawng pangtinig ( consonante)
ay magkasiping  magkadikt sa isng pantg, kund ang nrarapat ay
_tud-lng_, _kud-lt_, _tag-ly_, _ak-lt_, _bak-ld_.




VI KABANATA

Hinggl sa m~ga diptongo


GUR. An ang tintawag na _diptongo_?

NAG-AARAL. Tintawag na diptongo, ang isng pantg ( slaba) na
kinaroroonn n~g dalawng tin~gig ( vocal) na magkasiping at
ibinibigks lamang n~g is.

G. May diptongo bag sa ating wik?

N. Sa m~ga salitng wags na tagalog ay wal is mang diptongo,
kah't na magkasiping ang dalawng tin~gig ( vocal); hal.: _nais_,
_pain_, _kain_, _tao_, atbp.

G. Sa pag-ilag sa diptongo, an tuly ang nkaugaling gawn sa
m~ga salitng ang dalawng tin~gig ay magkasiping?

N. Nkaugalin na tuly sin~gitan n~g _y_  _w_ sa m~ga salitng
warng may diptongo; hal.: _buwn_ (buan), _tuw_ (tu), _biyk_
(bik), _tiyp_ (tip), atbp. na paraparang binibilang sa tigalawng
pantg.

G. Marapat ba tayong tumanggp n~g diptongo?

N. Oo p, nrarapat; at ang pagtanggp na it'y tan~gng manggagaling
sa m~ga salitng hirm na may diptongo.

G. An ang mpapalng kabutihan sa ganitng pagtanggp?

N. Sa bagay na it'y maiilagan ang pagkakyuwis ( confusin) sa
pagkaksiping n~g m~ga tin~gig ( vocal) n~g m~ga salit, paris n~g
_nais_, _pain_, atbp., at sa pagdudub n~g m~ga tin~gig ( vocal) n~g
m~ga any ( partcula), gaya n~g _Iulat_, _MAinggitin_, _MAGSIamb_.

G. Ilng diptongo lamang ang dapat tanggapn?

N. Pit: _ia_, _ie_, _io_, _iu_, _ua_, _ue_ at _ui_.

G. Tungkl sa ganitng pagtanggp, may panuto rin bang dapat itatg?

N. Mayron p: n~gun't dapat alamng ang panutong it'y is lamang
psubal ( excepcin) at hind pangkalahatn ( en general).

G. Paano ang panutong dapat sundn?

N. Ganit: "Ang m~ga diptongong tagalog ay nanggagaling sa m~ga
salitng hirm sa ibng wik na inar natin at nagpapsimul sa
mahihinng tin~gig ( vocales dbiles), at ang m~ga diptongong it
ay pit: _ia_, _ie_, _io_, _iu_, _ua_, _ue_ at _ui_." Halimbaw:
_Prosodia_, _Nobiembre_, _silabario_, _siudd_, _kuaderno_, _kueba_,
_huebes_, _hesuita_, at ib pa[9].

G. Paano ang gagawn sa m~ga salitng hirm na nagdudulo n~g _a_
at n~g ib pang magkakabt ang dalawng tin~gig na hind namn
diptongo?

N. Kung ating isusulat ang m~ga salitng gangganit ay d nrarapat
baguhin, at dapat matant na sa atin ma'y hind rin diptongo, hal.:
_Mara_, _Heograpa_, _Ortograpa_, atbp.

G. Paano ang pagkakasundsund sa pagbigks n~g limng tin~gig (
vocal), sang-ayon sa kanyng baitang na sinsund?

N. Ganit: _a_, _e_, _i_, _o_, _u_.

G. Paano namn ang pagkakaayawayaw na sinsund hinggl sa tung
at laks n~g m~ga tin~gig ( vocal)?

N. Ganit: _a_, _o_, _e_, _i_, _u_.

G. Aln sa kanil ang tintawag na _malalaks na tin~gig_ ( vocales
fuertes)?

N. Ang tatlng nuun  kay'y ang _a_, _o_ at _e_.

G. Aln namn ang _mahihinng tin~gig_ ( vocales dbiles)?

N. Ang dalawng nhuhul  kay'y ang _i_ at _u_.


TALABABAN

[9] Ang panutong it'y sinip ko sa matalinong kasap sa "Samahn
n~g m~ga Mnanagalg" na si G. Eusebio Daluz, na siyng kasang-ayon
ko sa palagy ukol sa pagtanggp n~g diptongo sa Wikng Tagalog na
nagbubuhat sa m~ga salitng hirm.

Sa ganitng pangyayari ay mpapaw namng d ssala ang ginagawng
pagsisin~git n~g _y_ sa m~ga pan~gun~gusap na hirm, paris sa
halimbaw n~g _Diys_, _Munisipiyo_, _Huliyo_, atbp. ay dapat gawng
ganit: _Dios_, _Munisipio_, _Hulio_. Gayn din ang dapat msabi
hinggl sa m~ga salitng sinisin~gitan n~g _w_, gaya sa halimbaw
n~g _huwebes_, _hesuwita_, _kuwento_, _kuwaderno_, ay dapat gawng
_huebes_, _hesuita_, _kuento_, _kuaderno_.




VII KABANATA

Sa m~ga pan~gun~gusap  salit


GUR. An ang pan~gun~gusap  salit?

NAG-AARAL. Aln mang tung, magng is it at magng marami man na
ibinibigks ang isng pagkukur ( idea) ay tintawag na pan~gun~gusap
 salit.

G. Ilng pantg ( slaba) ang kailan~gan upng bumu n~g isng
pan~gun~gusap?

N. Mangyayaring magng is, dalaw  iln mang pantg; hal.: __,
_alw_, _salap_, _pagsisisi_.

G. Ananng pamagt ang ikinakapit sa m~ga salit sang-ayon sa
ginagawng pagdidin?

N. Ang m~ga tintawag na _pabigl_ ( aguda), _pbanayad_ ( grave),
_pabagsk_ ( esdrjula) at _psagitst_ ( sobresdrjula).

G. An ang kahulugn n~g salitng tintawag na pabigl ( aguda)?

N. Tintawag na salitng pabigl, yang idinidin ang pagsasalit sa
hulng pantg; hal.: _bady_, _bagsk_, _buld_, _tams_, _alw_,
_taksl_, atbp.

G. Ang salitng pbanayad ( grave), an ang ktuturn?

N. Tintawag na salitng pbanayad yang idinidin ang pagbigks sa
ikalawng hul n~g pantg; hal.: _nayon_, _sabi_, _bayan_, _tao_,
_sulat_, _basa_, atbp.

G. Ang salitng pabagsk ( esdrjula), an namn?

N. Yang pan~gun~gusap na idinidin ang pagsasalit sa ikatlng hul
n~g pantg; hal.: _lirn_, _lbin~gan_, _tpanan_, atbp.

G. At ang salitng psagitst ( sobresdrjula)?

N. Yang pan~gun~gusap na idinidin ang pagbigks sa ikaapat, ikalim,
 ikailn mang hul n~g pantg; hal.: _ptakarn_, _phayagn_,
_mnanagalg_, _mnanalaysy_.




VIII KABANATA

Ukol sa din ( acento prosdico)


GUR. An ang tintawag na _din_ ( acento prosdico)?

NAG-AARAL. Ang biglng pagbigks  kay'y ang pagdiding ginagaw
sa gay't ganitng tin~gig n~g pantg kung binibigks ang isng
salit  pan~gun~gusap.

G. An namn ang tintawag na _kudlt_ ( acento ortogrfico)?

N. Tintawag na kudlt ang tand na malimit gamitin sa pagsulat na
siyng pinakasagisag  larawan n~g gayng pagdiding ginagaw.

G. An ang kaibahn n~g _din_ sa _kudlt_?

N. Na, ang _din_ ay siyng gingamit sa pagbigks, at ang _kudlt_
ay sa pagsulat. Laht halos n~g m~ga salitng nagtatagly n~g kudlt
ay nagtatagly rin namn n~g din, hal.: _sibd_, _tugtg_, _tams_.
N~gun't ang salitng may tagly na din, kadalas'y walng kudlt;
hal.: _bahay_, _nayon_, _tao_.

G. Ang pagdidin sa m~ga salit, sa an nabbahagi?

N. Gaya na n~g sinabi, ang m~ga salit ay nabbahagi sa tintawag
na _pabigl_  pagbigks na marin sa hulng pantg, _pbanayad_
 pagbigks na marin sa ikalawng hul n~g pantg, _pabagsk_ 
pagdidin sa ikatlng hul n~g pantg, at _psagitst_  pagdidin
sa ikaapat  ikalimng hul n~g pantg.

G. Mayron bagng m~ga tuntuning sinsund ukol sa m~ga salitng
_pabigl_ ( aguda)?

N. Marami p, at itng m~ga sumsund:

_Una._--Ang m~ga salitng gaya n~g _buld_, _sigd_, _bayw_, _sabk_,
_bang_, _ap_, _bibg_, _sapl_, _tams_, _mahl_, _tung_, _am_,
_is_, _gab_, _in_, _kapatd_, _dalaw_, _halag_, at ib't ib
pang gangganit ay binibigks na marin sa hulng pantg.

_Ikalaw._--Laht halos n~g m~ga salitng wags na tagalog na ang
katapusng tin~gig ( vocal) ay pinan~gun~gunahan n~g dalawng
pangtinig ( consonante), ay binibigks na marin sa hulng pantg;
hal.: _biNLd_, _biGKs_, _suBSb_, _buGTng_, _yuPYp_, _haGDn_,
_siKSk_, _aKYt_, _paTLng_, _tuKLng_, _tuDY_, _tuKS_, _linGG_,
_baGSk_, _tuKTk_, atbp.

_Ikatl._--Ang m~ga salitng ntatapos sa _iya_, _iyo_, _uwa_, _uwi_,
may kasund  walng pangtinig ( consonante) ay dapat bigkasng
marin sa hulng pantg, hal.: _tiyp_, _liy_, _buwn_, _buwg_,
atbp.

_Ikaapat._--Laht n~g m~ga salitng nagtataps sa tambl na tin~gig
( vocal) may kasund  walng pangtinig ( consonante) ay binibigks
din n~g marin; hal.: _pa_, _tim_, _din_, _don_, _lob_, _no_,
_toto_, _alapap_, atbp.

_Ikalim._--Laht n~g m~ga salitng gaya n~g _ag-g_, _ig-g_,
_iw-w_, _is-s_, _al-l_, _ang-ng_, at ib pang gangganit, ay
binibigks ding marin ang hulng pantg; hal.: _anag-g_, _paig-g_,
_aliw-w_, _alis-s_, _buhalhl_, _paang-ng_.

_Ikaanim._--Ang m~ga salitng nagtataps sa _ab_ ay binibigks
na marin sa hulng pantg, hal.: _sukb_, _salakb_, _sabsb_,
_lagablb_.[10]

G. Aln namn ang m~ga panutong sinsund ukol sa m~ga salitng
_pbanayad_ ( grave)?

N. Ang m~ga sumsund:

_Una._--Ang m~ga salitng gaya n~g _simoy_, _sabi_, _basa_, _sulat_,
_tao_, _sisi_, _nayon_, _bayan_, _sulit_, _bahay_, _kasama_,
_karayom_, at ib pang gangganit ay binibigks na marin sa ikalawng
hul n~g pantg.

_Ikalaw._--Laht halos n~g m~ga salitng ugt na may dalaw 
tatlng pantg, at ang m~ga salitng it'y nagtatagly sa katapusn
n~g kudlt na banayad ( acento grave) ay binibigks na marin sa
ikalawng hul n~g pantg; hal.: _wik_, _nas_, _bat_, _lah_,
_pus_, _pak_, _sariw_, _timaw_, _lagar_, _bighan_, _pintuh_,
_pan~gak_, atbp.

G. Aln ang m~ga tuntunin ukol sa m~ga salitng _pabagsk_ (
esdrjula)?

N. Ang m~ga tuntuning sumsund:

_Una._--Ang m~ga salitng paris n~g _bhir_, _dlit_, _khimn_,
_kpitan_, at ib pang paris nit ay binibigks na marin sa ikatlng
hul n~g pantg.

_Ikalaw._--Laht halos n~g m~ga salitng ugt na may dalawng pantg
gaya n~g _ans_, _bulng_, _libng_, atbp. na m~ga salitng pabigl
 marin kung bigkasn sa hulng pantg at sa hul'y dinagdagn n~g
_an_  _han_ ay binibigks na marin sa ikatlng hul n~g pantg,
hal.: _nasan_, _blun~gan_, _lbin~gan_, _liwan_, _bgtun~gan_,
_sgiran_, _lksuhan_, atbp.

_Ikatl._--Ang iln sa m~ga salitng ugt na may dalawng pantg
gaya n~g _ibig_, _nais_, _sabi_, _buld_, _hilw_, _mahl_, atbp. na
pinan~gun~gunahan n~g any ( partcula) _ma_  _na_ ay binibigks
ding marin sa ikatlng hul n~g pantg, hal.: _mibig_, _mnais_,
_msabi_, _mhilw_, _mmahl_, _mbuld_, _msabi_, _mibig_,
_nturan_, _nbulong_, _nbasa_, _nkain_, atbp.

_Ikaapat._--Ang karamihan n~g m~ga salitng nagpapsimul sa _ka_
at nagtataps sa _an_  _han_ gaya n~g _katbayan_, _kaglin~gan_,
_katpunan_, _kabnalan_, _kagndahan_, _kamhalan_, at ib pang
gangganit ay binibigks ding marin sa ikatlng hul n~g pantg.

G. Aln ang m~ga panutong dapat sundn ukol sa m~ga salitng
_psagitst_ ( sobresdrjula)?

N. Ang m~ga panutong sumsund:

_Una._--Ang m~ga salitng gaya n~g _slirann_, _ptakarn_,
_mnunult_, _palisipn_, _paltuntunn_, _mnanagalg_,
_mmamahayg_, _mnanalaysy_, atbp., ay binibigks na marin sa
ikaapat at ikalimng hul n~g pantg.

_Ikalaw._--Laht halos n~g m~ga salitng ugt na may tatlng pantg
gaya n~g _himagsk_, _sigalt_, _himutk_, _halakhk_, atbp. na
marin ang pagbigks sa katapusng pantg at dinaragdagn sa hul
n~g _an_ ay dapat bigkasng marin sa ikaapat na hul n~g pantg;
hal.: _hmagsikan_, _sgalutan_, _hmutukan_, _hlakhakan_, atbp.

_Ikatl._--Laht halos n~g m~ga salitng ugt na may dalawng
pantg, gaya n~g _lagps_, _alw_, _bigks_, _bulng_, _utos_,
_payo_, atbp. na pinan~gun~gunahan n~g _pa_ at dinuduluhan n~g _an_
 _han_ ay binibigks na marin sa ikaapat na hul n~g pantg; hal.:
_plagpasn_, _paliwn_, _pbigkisn_, _pbulun~gn_, _putusan_,
_ppayuhan_, atbp.

_Ikaapat._--Ang m~ga salitng ugt na may tatlng pantg, gaya
n~g _lagar_, _dalir_, _sariw_, atbp., na pinan~gun~gunahan n~g
_ma_ ay binibigks na marin sa ikaapat na hul n~g pantg, hal.:
_malagar_, _madalir_, _masariw_, atbp.

_Ikalim._--Ang m~ga salitng may dalawng pantg, gaya n~g _hul_,
_sam_, _buti_, _waks_, _linaw_, at ib pang pawng gangganit, na
may _ka_ sa una at _an_  _han_ sa hul at sak inulit ang bung
pantg n~g ugt, ay binibigks ding marin sa ikaanim na hul n~g
pantg, hal.: _khulhulihan_, _ksamsamn_, _kbutibutihan_,
_kwakswakasan_, _klinawlinawan_, atbp.


TALABABAN

[10] Ang limng tuntuning nuun n~g m~ga salitng pabigl ay sinip
ko kay G. Eusebio Daluz.




IX KABANATA

Tungkl sa paglilihim ( sinalefa)


GUR. An ang _paglilihim_ ( sinalefa)?

NAG-AARAL. Ang pag-als n~g is  ilng titik sa m~ga pan~gun~gusap
kailan ma't naglalakip ang m~ga it.

G. Kailn nangyayari ang paglilihim?

N. Ang paglilihim ay nangyayari sa m~ga salitng nagtataps sa
tin~gig ( vocal) at sa m~ga pangtinig ( consonante) _n_ at _w_,
kailan ma't ang sumsund dito'y ang pangbigks ( conjuncin) _at_
at ang pang-anib ( ligazn) _ay_.

G. Sa ilng tuntunin ( regla) nbubu ang paglilihim?

N. Sa dalaw, at itng m~ga sumsund:

_Una._--Pagk ang isng pan~gun~gusap ay nagtataps sa tin~gig (
vocal)  kay'y sa pangtinig na _w_ at ang sumsund dito'y ang
pangbigks _at_  n~g pang-anib _ay_, ay maarng alisn ang _a_ sa
_at_  _ay_, pag-als na kailan~gang pagitnan n~g isng panand
( apstrofo) upng mkilala ang paglilihim.

M~GA HALIMBAW

  Am'_t_ in             Am _at_ in.
  Lalaki'_t_ babae        Lalaki _at_ babae.
  Sampagita'_t_ kampupot  Sampagita _at_ kampupot.
  Ak'_y_ tao             Ak _ay_ tao.
  Siy'_y_ maran~gl      Siy _ay_ maran~gl.
  It'_y_ magand         It _ay_ magand.
  Ikw'_t_ ak            Ikw _at_ ak.
  Araw'_t_ gab           Araw _at_ gab.
  Ikw'_y_ marunong       Ikw _ay_ marunong.
  Ang ilaw'_y_ manin~gas  Ang ilaw _ay_ manin~gas.

_Ikalaw._--Laht n~g pan~gun~gusap na nagtataps sa _n_, at it'y
sumsund sa _at_  _ay_ ay maarng alisn ang nsabing _n_, sak
ang _a_ sa _ay_  _at_, na, kailan~gang pagitnan lamang n~g isng
panand ( apstrofo).

M~GA HALIMBAW

  Baya'_t_ Pmahaln       Bayan _at_ Pmahaln.
  Silan~ga'_t_ Kanluran     Silan~gan _at_ Kanluran.
  Pan~gino'_t_ Alipin      Pan~ginon _at_ Alipin.
  Ang baya'_y_ har         Ang bayan _ay_ har.
  Itng halama'_y_ malusg  Itng halaman _ay_ malusg.
  Ang katwira'_y_ lik      Ang katwiran _ay_ lik.

G. Sinsund bag ang paglilihim sa tuwtuw na?

N. Hind p: ang paglilihim ay lubhng malay: maarng sundn n~g
isng sumusulat at maar namng huwg sang-ayon sa kanyng kibign.




X KABANATA

Hinggl sa m~ga pang-anib ( ligazn)


GUR. An ang _pang-anib_ ( ligazn)?

NAG-AARAL. Tintawag na pang-anib, ang ilng titik  any (partcula)
na siyng naglalakip sa m~ga pan~gun~gusap na magkahiwaly.

G. Bakit ginagaw ang ganitng paglalakip?

N. Nang magkaron n~g magandng tung, lambng at tams ang m~ga
salit natin.

G. Iln ang m~ga pang-anib sa tagalog?

N. Apat, at ganit ang pagkakasundsund: _g_, _ng_, _na_, _ay_.

G. Kailn dapat gamitin ang _g_?

N. Dapat gamitin ang _g_ kailan ma't ibig paglakipin ang salitng
nagtataps sa _n_ sa pan~gun~gusap na sumsund.

M~GA HALIMBAW

  Bayan dakil       Bayan_g_ dakil
  Kundiman marikt   Kundiman_g_ marikt
  Samahn Taga-ilog  Samahn_g_ Taga-ilog

G. San gingamit ang _ng_?

N. Sa salitng nagtataps sa tin~gig ( vocal) na ibig ilakip sa
pan~gun~gusap na sumsund.

M~GA HALIMBAW

  Magand babae   Magand_ng_ babae.
  Dakil Mith    Dakil_ng_ Mith.
  No maaliwalas  No_ng_ maaliwalas.
  Pa malak      Pa_ng_ malak.

G. Sang gamit ang _na_?

N. Ang _na_ ay siyng gamit kung ibig paglakipin ang salitng
nagtataps sa pangtinig ( consonante) na hind _n_ sa kapw salitng
sumsund.

M~GA HALIMBAW

  Lan~git matas  Lan~git _na_ matas.
  Ilog mababaw    Ilog _na_ mababaw.
  Bundk matark  Bundk _na_ matark.

G. Sang gamit namn ang _ay_?

N. Ang _ay_ ay siyng naglalakip sa n~galang pangtukoy ( nominativo
de persona) sa salitng sa kany'y sumsund na nagbabady n~g
kalagayan.

M~GA HALIMBAW

  Si Bathal marunong  Si Bathal _ay_ marunong.
  Ang tao tao          Ang tao _ay_ tao.
  Si Kik dukh        Si Kik _ay_ dukh.






IKALAWNG BAHAGI

Pagkilala  Analoga




I KABANATA

Ang Pagkilala at ang kaniyng saklw


GUR. An ang kahulugn n~g _Pagkilala_ ( Analoga)?

NAG-AARAL. Ang bahagi n~g Balaril na nagtutur't nagpapakilala n~g
khalagahn at tungkulin n~g m~ga pan~gun~gusap, tagly ang kaniyng
pagkakabagobago at ang sariling ktuturn.

G. An ang pan~gun~gusap  salit?

N. Isng tung,  kay'y kabuan n~g m~ga tung na ibinibigks natin
ang isng pagkukur.

G. An ang tintawag na _kaisipn_ ( oracin) sa ur n~g Balaril?

N. Ang dalaw  ang paglalakiplakip n~g m~ga salit na nagbabady
n~g isng ganp na pagkukur  ang nagtatagly n~g isng hustng
kahulugn. Halimbaw: _Ak'y susulat_; _siy'y bumabasa_; _sil'y
nag-aral n~g Balaril_.

G. Iln ang m~ga bahaging saklw n~g kaisipn?

N. Sa Wikng Tagalog ay siym lamang: _pang-akby_ ( artculo),
_pangdiw_ ( sustantivo), _pangturing_ ( adjetivo), _pangtay_
( pronombre), _pangwatas_ ( verbo), _pangbago_ ( adverbio),
_pang-ukol_ ( preposicin), _pangbigks_ ( conjuncin) at
_pangdamdm_ ( interjeccin).

G. Paano ang pagkakabagong nangyayari sa m~ga bahaging it n~g
kaisipn?

N. Ang m~ga it'y nagkakbagobago sa pamamagitan n~g dalawng
pan~gulong ktawagn: _magbaling_ ( declinar) at _magbayby_ (
conjugar).

G. An ang kahulugn n~g _magbaling_?

N. Dalhn sa ib't ibng lagy ( caso) ang m~ga salitng
pinagbbaling.

G. Aln ang m~ga salitng pinagbbaling?

N. Ang _pang-akby_, ang _pangdiw_, ang _pangturing_ at ang
_pangtay_.

G. An namn ang ktuturn n~g _magbayby_?

N. Ilagy sa ib't ibng ayos ( modo), panahn ( tiempo), bilang
( nmero) at katawn ( persona),  kay'y ang pagkakabagobagong
nangyayari sa m~ga salitng binabayby.

G. Aln ang m~ga salitng binabayby?

N. Ang tan~gng binabayby ay ang salitng pangwatas; n~gun't dapat
alamng sa Wikng Tagalog ang aln mang pangkt  bahagi n~g kaisipn,
lalng lal na ang pangdiw, pangturing, pangbago at pangtay ay
maarng gawng pangwatas at baybayn sa pamamagitan n~g tulong n~g
ib't ibng any ( partcula). Lalng maliliwanagan ang bagay na
it pagsapit sa kanyng kinaukulan.

G. Aln ang m~ga salitng hind ntitinag ( invariables)?

N. Ang m~ga salitng mahirap  talagng hind maarng baguhin ay ang
pang-ukol ( preposicin), pangbigks ( conjuncin) at pangdamdm
( interjeccin).

G. An ang dapat mkilala ukol sa m~ga salitng pinagbbaling?

N. Sa m~ga salitng pinagbbaling ay dapat mkilala ang _kiys_ (
gnero), ang _bilang_ ( nmero) at ang _lagy_ ( caso).

G. An ang tintawag na _kiys_ ( gnero)?

N. Tintawag na kiys ang pagbabagong nangyayari sa Balaril upng
matalasts kung ang isng pan~galan n~g tao, hayop  bagay ay
tumutukoy sa lalaki  sa babae  sa bagay.

G. Mayrong iln ang kiys sa ating wik?

N. Tatl: _Kiys lalaki_ ( gnero masculino), _kiys babae_ (
gnero femenino) at _kiys sa bagay_ ( gnero neutro).

G. An ang _kiys lalaki_?

N. Ang nuukol sa m~ga pan~galan n~g tao  hayop na ang kahulug'y
nahihinggl  nuuw sa kallakihan, hal.: _Huan_, _am_, _binat_.

G. An namn ang _kiys babae_?

N. Ang tumutukoy sa m~ga pan~galan n~g tao  hayop na ang ktutur'y
nuukol sa kabbaihan, hal.: _Huana_, _in_, _dalaga_, _binibini_.

G. An ang _kiys sa bagay_?

N. Ang nuukol sa m~ga n~galan n~g bagay na hind kiys lalaki ni
kiys babae, gaya n~g aklt, _panulat_, _bulaklk_, _kahoy_, _bahay_,
_tubig_, atbp.

G. An ang tintawag na _bilang_ ( nmero)?

N. Tintawag na bilang ang pagbabagong nangyayari sa Balaril upng
mkilala kung ang isng salit ay nuukol sa is  maraming tao,
hayop  bagay.

G. Mayrong iln ang bilang?

N. Dalaw: _bilang na is_ ( nmero singular) at _bilang na dalaw
 marami_ ( nmero plural). _Bilang na is_, ang tumutukoy sa
pan~galan n~g isng tao, hayop  bagay, hal.: _bahay_, _aklt_,
_panulat_. _Bilang na dalaw  marami_, ang tumutukoy sa pan~galan
n~g dalaw  maraming tao, hayop  bagay, hal.: _m~ga bahay_, _m~ga
aklt_, _m~ga panulat_.

G. An ang tintawag na _lagy_ ( caso)?

N. Ang kalagayan at m~ga pangyayari na, matatagpn sa kaisipn ang
isng salitng pinagbbaling hinggl sa kapw salit.

G. Paano ang pagpapkilala n~g ganyng kalagayan at m~ga pangyayari?

N. Sa ating wik'y sa pamamagitan n~g m~ga pang-akby ( artculo)
at m~ga pang-ukol ( preposicin).

G. Iln ang m~ga lagy sa Wikng Tagalog?

N. Tatl lamang ang sa kasalukuya'y gingamit: _pangtukoy_ (
nominativo), _pang-ar_ ( genitivo) at _panglayon_ ( acusativo).

G. An ang tungkulin n~g pangtukoy ( nominativo)?

N. Tukuyin ang pan~gulo ( sujeto) na siyng nagbibigy n~g kahulugn
sa pangwatas ( verbo), hal.: _Si Pedro_, _sin Mara_.

G. An ang kahulugn n~g pang-ar ( genitivo)?

N. Ang nuukol sa pag-ar,  ang tumutukoy sa bagay na it, hal.:
_Ang aklt ni Lucio_; _ang kay Kikng panulat_.

G. An ang ktuturn n~g panglayon ( acusativo)?

N. Ang tumutukoy sa n~galan n~g tao  bagay na siyng tinutun~go 
nillayon n~g pangwatas, hal.: _Paron ka kay Ricardo_; _maglakby
tayo sa Bulakn_.




II KABANATA

Salitng Pang-akby ( Artculo)


GUR. An ang kahulugn n~g _salitng pang-akby_?

NAG-AARAL. Ang pang-akby ay isng pangkt  bahagi n~g kaisipn
( oracin) na siyng ipinan~gun~guna  ipinang-akby sa salitng
pangdiw ( sustantivo) at pangturing ( adjetivo) upng mkilala
ang kanyng lagy ( caso) at bilang ( nmero). Kung minsa'y
ipinang-akby rin sa ib pang pangkt n~g kaisipn.

G. Iln sa tagalog ang m~ga salitng pang-akby?

N. Dalaw lamang: _si_ at _ang_.

G. An ang ktawagng dapat ikapit sa dalawng it upng sa paggamit
ay magkabukd?

N. Ang _si_ ay dapat pan~ganlng _pang-akby sa m~ga n~galan n~g
tao_ at ang _ang_ ay _pang-akby sa m~ga n~galan n~g bagay_.

G. Bakit ang _si_ ay n~ginanlng pang-akby sa m~ga n~galan n~g tao?

N. N~ginanlng ganit sapagk't siyng iniuna  iniakby sa m~ga
pan~galan n~g tao,  kay'y sa m~ga hayop  bagay na ang kahulug'y
nuukol sa tao.

G. Bakit n~ginanlng pang-akby sa m~ga n~galan n~g bagay ang _ang_?

N. N~ginanlng ganit sapagk't siyng inaakby sa m~ga karaniwang
pan~galan n~g an mang bagay  hayop.


PANG-AKBY SA M~GA N~GALAN N~G TAO

G. Sansan dapat iakby ang pang-akby na _si_?

N. Sa m~ga tuntuning sumsund:

_Una._--Sa pan~galan n~g tao, kailan ma't it'y na sa lagy na
pangtukoy ( caso nominativo), hal.: _Si Huan_, _si Yayang_, _si
Mameng_, _si Neneng_.

_Ikalaw._--Sa an mang pan~galan n~g hayop  bagay kay, kailan
ma't it'y in~ginan~galan sa tao  ang kahulug'y dito nuuw, hal.:
_Si Lump_, _si Bulg_, _si Bubuyog_, _si Galit_, _si Sampalok_,
_si Katuray_.

_Ikatl._--Sa aln mang pamagt n~g kath  dul kailan ma't tinutukoy
ang kumath, hal.: _Si Banaag at Sikat_, _si Pinaglahuan_, _si Walng
Sugat_.

_Ikapat._--Sa an mang n~galan n~g katungkulan kailan ma't binabanggt
sa kasund ang pan~galan n~g tong may tungkulin, hal.: _Si Speaker
Osmea_, _si Kinatawng Quezn_, _si Profesor Blumentritt_, _si
Gobernador Santos_.

_Ikalim._--Sa m~ga pan~galang itintawag sa m~ga magulang at kapatd,
kalah at katoto, hal.: _Si tatay_, _si nanay_, _si kaka_, _si kuya_,
_si kababayan_, _si kaibigan_. Gayn din sa m~ga n~galang itintawag
sa m~ga kamag-anak, n~gun't tan~gng mangyayari ang ganit kailan
ma't na sa m~ga salitng hirm, hal.: _Si tio_, _si primo_, _si
kumare_, _si kumpare_.

G. Kung ibig tumukoy sa dalaw  marami, an ang dapat gamitin?

N. Dapat gamitin ang _sin_, na nanggaling sa pang-akby na _si_
at dinagdagn n~g _na_, kailan ma't ibig tumukoy sa dalaw 
maraming tao, hal.: _Sin Milng_, _sin Teroy_. Sa m~ga salitng
it'y mapagtatant na si Milng  si Teroy ay may m~ga kasamahng
akiakibat magng sa pamamahay, sa paglalar, sa paglliwalw  sa
paghahanap-buhay.

G. Paano ang pagtukoy sa bilang na dalaw  marami sa m~ga pan~galan
n~g tao?

N. Ang pan~galang angkn n~g isng tao ay hind maarng ilagy sa
bilang na dalaw  marami ( nmero plural) kailan ma't tumutukoy sa
sarili lamang niyng pagkatao. N~gun't kung ang pan~galang ntura'y
tumutukoy sa kalahatn  karamihan ay maarng ilagy sa bilang na
dalaw  marami, at sa ganit'y d dapat gamitin ang _sin_ kund
_ang m~ga_ na siyng gingamit sa m~ga bagay; hal.: _Ang m~ga Pedro_,
_ang m~ga Karlos_, ibig sabihin sa makatwd ang m~ga tintawag na
Pedro  ang m~ga nan~gn~galang Karlos.

G. Paano ang pagbbaling ( declinacin) n~g pang-akby na _si_?

N. Gaya n~g sumsund:

PAGBBALING N~G PANG-AKBY NA SI

  _Bilang na is_  _Bilang na dalaw  marami_

  Pangtukoy    Si    Pangtukoy    Sin
  Pang-ar   { Ni    Pang-ar   { Nin
             { Kay              { Kin  kan
  Panglayon  { Kay   Panglayon  { Kin  kan
             { Ni               { Nin

G. Kailn dapat gamitin ang na sa lagy na pangtukoy?

N. Gingamit ang _si_ sa bilang na is at _sin_ sa dalaw  marami
kailan ma't tinutukoy ang pan~galan n~g tao, hal.: _Si Kuls_, kung
siy lamang, at _sin Kuls_ kung may ib pang kasama  akibat.

G. Kailn gingamit ang na sa lagy na pang-ar?

N. Gingamit ang _ni_ sa is at _nin_ sa dalaw  marami kailan
ma't ang bagay na inar  sangkp ay unang nbabanggt kay sa may
ar  kinasasangkapn, hal.: _ang aklt ni Lucio_, _ang bahay nin
Enchang_. Kung ang may ar  kinasasangkapn ay siyng unang ntutukoy
kay sa inar  sangkp ay dapat gamitin ang _kay_ sa is at _kin_
sa dalaw  marami, hal.: _Ang kay Luciong aklt_, _ang kin  kan
Enchang na bahay_.

G. Kailn gingamit ang na sa panglayon?

N. Gingamit ang _kay_ sa is at ang _kin_ sa dalaw  marami,
kailan ma't nagpapakilala n~g layon  an mang bagay na ninanas,
hal.: _Dumalaw siy kay Lukas_; _paron tayo kin  kan Yoyong_.
Kung nagpapakilala n~g kung sino ang may gaw n~g isng bagay,  may
akd n~g aklt  may likh n~g an man ay dapat gamitin ang _ni_ sa
is at _nin_ sa dalaw  marami, hal.: _Sinulat ni Diego itng
aklt_, _ang bangk'y ginaw nin Binong_.

G. Kailn hind dapat gamitan n~g pang-akby ang pan~galan n~g tao?

N. Hind n~g dapat gamitan kailan ma't binabanggt sa pagtawag,
pag-utos  pakikisuyo, hal.: _Emong, halika_; _Lakad na, Tinoy_;
_Teban, pakiabot mo n~g ang batiy_.

G. Dapat bang lagyn n~g pang-akby ang baw't is kung nagkakasundsund
ang dalaw  maraming pan~galan n~g tao?

N. Kung magkaksundsund ang dalaw  maraming n~galan ay dapat
akbayn n~g _si_ ang baw't is lalng lal na kung binibilang 
tinutukoy na isis, hal.: _Si Pedro, si Karlos at si Fidel ay
paraparang mabuti_.


PANG-AKBY SA M~GA N~GALAN N~G BAGAY

G. Sansan dapat iakby ang pang-akby na _ang_?

N. Dapat iakby sa m~ga panutong sumsund:

_Una._--Sa karaniwang pan~galan n~g an mang bagay, hal.: _ang bayan_,
_ang tao_, _ang araw_, _ang hayop_, _ang tubig_, _ang talult_.

_Ikalaw._--Ang pamagt n~g m~ga bans, bayan, llawigan, nayon,
lansan~gan, at m~ga pok ay karaniwan n~g akbayn n~g _ang_; hal.:
_Ang Pilipinas_, _ang Amrika_, _ang Bulakn_, _ang Sampalok_, _ang
Eskolta_, atbp.

_Ikatl._--Ang pamagt n~g m~ga kapisanan, samahn  simbahan kailan
ma't ibig banggitn, hal.: _Ang Taga-Ilog_, _ang Katubusan_, _ang
Katimawan_, _ang Paraluman_, _ang Katedral_.

_Ikaapat._--Ang pamagt n~g m~ga aklt n~g karunun~gan  n~g m~ga
kathng kasaysayan kailan ma't binabanggt, hal.: _ang Gramtik_,
_ang Pilosopa_, _ang Noli me tngere_.

_Ikalim._--Ang pan~galan n~g m~ga araw sa bung isng lingg at
n~g m~ga buwn, kailan ma't ibig banggitn, hal.: _ang marts_, _ang
huebes_, _ang Agosto_, _ang Disiembre_.

_Ikaanim._--Ang pan~galan n~g m~ga katungkulan kailan ma't it'y
binabanggt, hal.: _Ang Komisionado_, _ang Kinatawn_. Kung may
kasund na pan~galan n~g tao ay inaakbayn din n~g _ang_, bagam't
maar rin ang _si_, hal.: _Ang Komisionado Palma_,  _si Komisionado
Palma_; _ang Hukm Araullo_,  _si Hukm Araullo_.

_Ikapit._--Ang pan~galan n~g tao, kailan ma't sinusundn n~g _it_,
_iyn_, _yan_,  kay'y kung tinutuntng mabuti, hal.: _Ang Yoyong
na it_, _ang Husng yan_.

_Ikawal._--Iniakby rin sa m~ga pangwatas ( verbo), hal.: _Ang
binabasa ni Pedro_, _ang kinakain ni Mente_, _ang sinusulat ni Huan_.

G. An ang dapat gamitin kung ibig tumukoy sa bilang na dalaw 
marami?

N. Ang pang-akby na _ang_ ay dapat sundn n~g _m~ga_ kailan ma't
tumutukoy sa bilang na dalaw  marami (nmero plural) na siyng sa
bagay na it'y tan~gng gingamit sa ating wik, hal.: _ang tao_,
kung is ang binabanggt; at _ang m~ga tao_ kung bumabanggt sa
dalaw  marami.

G. Ang dalaw  maraming pan~galan n~g bagay na nagkakasundsund,
dapat bang akbayn n~g _ang_ ang baw't is?

N. Kung iniisis ang pagbanggt sa han~gd na bilan~gin  luminaw
kay, ay dapat pan~gunahan n~g _ang_ ang baw't isng pan~galan n~g
bagay, hal.: _Ang mat, ang ilng at ang tain~ga ay mahhalagng
sangkp n~g katawn n~g tao_; _ang ilog at ang dagat ay kapuw
tubig_. N~gun't kung sa isng kaisipn ay nagkakasundsund ang
dalaw  maraming pangdiw ( sustantivo) at d lubhng nililinaw
ang pagbanggt ay d dapat akbayng isis n~g _ang_ kund ang una
lamang, hal.: _ang masasarap na mangg, lansones, santl at mabulo
ay tan~gng halaman sa Pilipinas_.

G. Paano namn ang pagbbaling ( declinacin) n~g pang-akby
na _ang_?

N. Gaya nitng sumsund:

PAGBBALING N~G PANG-AKBY NA ANG

  _Bilang na is_  _Bilang na dalaw  marami_

  Pangtukoy    Ang     Pangtukoy    Ang m~ga
  Pang-ar   { N~g     Pang-ar   { N~g m~ga
             { Sa                 { Sa m~ga
  Panglayon  { Sa      Panglayon  { Sa m~ga
             { N~g                { N~g m~ga

G. Kailn dapat gamitin ang na sa lagy na pangtukoy?

N. Dapat gamitin ang _ang_ sa is at _ang m~ga_ sa dalaw  marami
kailan ma't tinutukoy ang pan~galan n~g bagay, hal.: _ang bayan_
kung bumabanggt sa is at _ang m~ga bayan_ kung dalaw  marami
ang ibig tukuyin.

G. Kailn gingamit ang na sa lagy na pang-ar?

N. Sa is'y gingamit ang _n~g_ at _n~g m~ga_ sa dalaw  marami,
kailan ma't ang bagay na inar  sangkp ay unang nbabanggt kay sa
may ar  kinasasangkapn, hal.: _ang panitik n~g mnunult_, _ang
ulo n~g sanggl_, _ang m~ga bulaklk n~g dalaga_. Kung ang may ar
 kinasasangkapn ay siyng unang ntutukoy kay sa bagay na inar
 sangkp ay dapat gamitin ang _sa_ sa is at _sa m~ga_ sa dalaw
 marami, hal.: _ang sa mnunult na panitik_, _ang sa sanggl na
ulo_, _ang sa dalagang m~ga bulaklk_.

G. Kailn namn gingamit ang na sa panglayon?

N. Gingamit ang _sa_ sa is at _sa m~ga_ kung dalaw  marami kailan
ma't nagpapahiwatig n~g lugl, nas  an mang bagay na nuukol
dito, hal.: _Maglalakby siy sa Mindanw_, _umanib tayo sa m~ga
kalah_. Kung nagpapahayag namn nang kung sino ang gumaw, kumath
 lumikh n~g an mang bagay ay gingamit ang _n~g_ sa is at _n~g
m~ga_ sa dalaw  marami, hal.: _Ang aklt ay niyar n~g limbagan_,
_ang lansan~ga'y ginaw n~g m~ga tao_.




III KABANATA

Salitng Pangdiw ( Sustantivo)


GUR. An ang kahulugn n~g _salitng pangdiw_?

NAG-AARAL. Salitng pangdiw, ang bahagi  pangkt n~g kaisipn na
tumutukoy  nagpapakilala n~g m~ga pan~galan n~g tao, hayop  bagay
sang-ayon sa kanyng kalikasn, diw  halag; hal.: Bahay, tubig,
dagat, Pedro, Bulakn. Dapat mabatd na ang _pangdiw_ ay maarng
lumagy  lumag sa kaisipn sa kanyng sarili lamang, at dahil dito
kung kay ikinapit ang ganyng pamagt.

G. Aln ang pan~gulong bahagi n~g pangdiw?

N. Ang dalawng it: _pangdiw sa bagay_ at _pangdiw sa tao_.

G. An ang pangdiw sa bagay?

N. Ang nuukol sa madlng pan~galan n~g tao, hayop  bagay na
karaniwan na tumutukoy sa isng panig  hugis, hal.: tao, pus,
ilog, m~ga pan~galang bumabanggt sa laht n~g tao, sa laht n~g
pus at sa laht n~g ilog.

G. An namn ang pangdiw sa tao?

N. Ang nuukol sa tiyk na pan~galan n~g tao, hayop  bagay upng
mpaib  huwg mpalahk sa ibng pan~galang tumutukoy rin sa
kanyng panig  hugis, hal.: _Maynil_, _Ricardo_, _Bagumbayan_,
m~ga pamagt na bumabanggt sa isng bayan, sa isng tao at sa isng
dan  lansan~gan.

G. An ang dapat matant ukol sa salitng pangdiw?

N. Na, sa Wikng Tagalog, ang pangdiw'y hind pabagobago sa kiys
( gnero), hal.: so, pus, kabayo, m~ga salitng hind matiyk
kung song lalaki  pusng babae,  an man.

G. Pano ang dapat gawn upng matiyk ang kiys n~g pan~galan n~g
isng tao  hayop?

N. Ang m~ga pan~galang tumutukoy sa tao  hayop ay dapat dagdagn
n~g _lalaki_ kung sa kiys na it bumabanggt at _babae_ kung dito
namn nuukol, upng mkilala ang tagly na kiys n~g is't is;
hal.: sa bat, batng lalaki, kung it ang nais tukuyin, sa pus,
pusng babae, kung it namn ang ibig banggitn.

G. Mayron kay sa ating wik n~g m~ga salit  pan~galan na sa
kaniyng sarili'y tumutukoy sa lalaki  sa babae, kah't na ang m~ga
it'y hind idagdg?

N. Mayron p, bagam't ang m~ga salitng it'y kkaunt, hal.:
_am_, na sa lalaki tumutukoy, at _in_ sa babae namn, aman at
ali, binat at dalaga, bagongtao at binibini, at ib pa.

G. An ang dapat mabatd ukol sa m~ga n~galan n~g tao?

N. Ang m~ga n~galan n~g tao na n~gay'y kasalukuyang gingamit
natin, palibhas'y hirm sa wikng kastil ay may sariling kiys na
tagly, sa makatuwd bag'y ang isng n~galan ay naunawan agd
kung nahihinggl sa lalaki  sa babae; hal.: Claro  Clara, Domingo
 Dominga, Pascual  Pascuala.

G. Paano ang paglalagy sa bilang na dalaw  marami ( nmero
plural) n~g m~ga salitng pangdiw?

N. Sa dalawng kaparaann:

_Una._--Kung pangdiwng dalisay ( simple) ay sa pamamagitan n~g
_m~ga_, hal.: m~ga tao, m~ga bahay, m~ga hayop, m~ga bulaklk.

_Ikalaw._--Ang isng pangdiwng mayhal na nagbuhat sa _mag_ ay
inulit ang unang pantg n~g ugt, hal.: mag-in, mag-am, magbayw,
ay ginagawng mag-in, mag-am, magbbayw, kung tumutukoy sa
dalaw  marami.

G. Paano ang pagbbaling sa salitng pangdiw?

N. Sa pamamagitan n~g m~ga pang-akby na _si_ at _ang_ at ang
kankanyng sinsaklw. Nit ang m~ga halimbaw:

PAGBBALING N~G PANGDIW

SA N~GALAN N~G TAO

     _Bilang na is_         _Bilang na dalaw  marami_

  Pangtukoy    Si Lucio.    Pangtukoy    Sin Lucio.
  Pang-ar   { Ni Lucio.    Pang-ar   { Nin Lucio.
             { Kay Lucio.              { Kin  kan Lucio.
  Panglayon  { Kay Lucio.   Panglayon  { Kin  kan Lucio.
             { Ni Lucio.               { Nin Lucio.

SA N~GALAN N~G BAGAY

     _Bilang na is_       _Bilang na dalaw  marami_

  Pangtukoy    Ang aklt.   Pangtukoy    Ang m~ga aklt.
  Pang-ar   { N~g aklt.   Pang-ar   { N~g m~ga aklt.
             { Sa aklt.               { Sa m~ga aklt.
  Panglayon  { Sa aklt.    Panglayon  { Sa m~ga aklt.
             { N~g aklt.              { N~g m~ga aklt.


UKOL SA ILNG BAHAGI N~G PANGDIW

G. Sa an pa nabbahagi ang salitng pangdiw?

N. Sa tintawag na _dalisay_ ( simple) at _mayhal_ ( compuesto).[11]
Tintawag na _dalisay_ ang salitng walng idinaragdg na an man sa
kanyng pagigng salit  kay'y ang salitng tintawag na ugt, hal.:
sanggl, bahay, kahoy, banl. Tintawag na _mayhal_ ang salitng
dalisay  ugt na dinagdagn n~g an mang any ( partcula) magng
sa una  hulihn kay, hal.: kabatan, kabuhayan, kasalo, paban~g,
pag-ibig, pag-asa, atbp.

G. Paano ang m~ga kaparaanng ginagaw nang ang salitng dalisay
ay magng salitng mayhal?

N. Sa m~ga parang sumsund:

_Una._--Laht halos n~g m~ga salitng dalisay  ugt na inangkapn n~g
_ka_ at sinugpun~gn n~g _an_  _han_ sang-ayon sa m~ga pangyayari,
hal.: buhay, bayan, bat, gand, buti, linis, atbp. ay nagigng
kabuhayan, kabayanan, kabatan, kagandahan, kabutihan, kalinisan.

_Ikalaw._--Ang m~ga salitng dalisay  ugt na inangkapn n~g _ka_
ay nagigng mayhal, na, ang kahulug'y nuuw sa may akibat  may
kasama  may kaakby, hal.: salo, sun, sama, saby, piling, saky,
lar, tulong, atbp. ay nagigng kasalo, kasun, kasama, kasaby,
kapiling, kasaky, kalar, katulong. Dapat alamng ang m~ga it'y
nagbabady lamang n~g is sa m~ga kasama, akibat  kaakby, at kung
ibig magsulit n~g dalaw ay kailan~gang angkapn pa n~g anyng
_mag_, hal.: magkasalo, magkasun, magkasama, magkasaby, atbp. Kung
nagbabady namn n~g karamihan ay dapat ulitin ang unang dalawng
pantg n~g ugt, hal.: magkasalosalo, magkasamasama, magkasabaysaby,
atbp.

_Ikatl._--Ang m~ga salitng dalisay na maarng gawng pangwatas
ay nagigng mayhal kung angkapn n~g anyng _pa_, hal.: sa dusa
ay parusa, sa ban~g ay paban~g, sa hiys ay pahiys, sa utang ay
pautang, sa mana ay pamana, atbp.

_Ikaapat._--Ang m~ga salitng dalisay na bumabanggt sa n~galan n~g
m~ga kamag-anak na inangkapn n~g anyng _mag_ ay nagigng mayhal
na ang kahulug'y tumutukoy sa dalaw, hal.: am, in, bayw,
asawa, pinsan, ank, atbp. ay nagigng mag-am, mag-in, magbayw,
mag-asawa, magpinsan, mag-ank. Kung nais tumukoy sa tatl  marami ay
dapat ulitin ang unang pantg n~g salitng dalisay, hal.: mag-am,
mag-in, magbbayw, magppinsan, atbp.

_Ikalim._--Ang m~ga salitng dalisay na nagbabady n~g an man na
angkapn n~g _pinaka_ ay nagigng mayhal na ang kahulug'y ang
bagay na humahalili, hal.: tao, hayop, wals, tinapay, tubig,
magulang, in, am, alil, atbp. ay nagigng pinakatao, pinakahayop,
pinakawals, pinakatubig, pinakaan, pinakaalil, atbp.

_Ikaanim._--Ang m~ga dalisay na tumutukoy din sa m~ga n~galan n~g m~ga
kamag-anak ay nagigng mayhal kailan ma't inangkapn  sinin~gitan
n~g anyng _in_ at inulit ang kanyng unang pantg, na ang kahulug'y
ang m~ga n~galang hind tunay  hawa lamang, hal.: am, in, ank,
ali, kapatd, atbp. ay nagigng inam, inin, inank, inali,
kinkapatd.

_Ikapit._--Ang m~ga dalisay na tumutukoy sa m~ga n~galan n~g bun~ga,
n~g bulaklk, n~g kasangkapan, atbp. ay nagigng mayhal kailan ma't
inangkapn  sinin~gitan n~g _in_, na ang kahulug'y ang pagkakatulad
 pagkakparis, hal.: balimbing, santl, gulay, sampaga, sampagita,
kamatsil, karayom, sandk, tab, ay nagigng binalimbing, sinantl,
ginulay, sinampaga, sinampagita, kinamatsil, kinarayom, sinandk,
tinab.

_Ikawal._--Iln sa m~ga salitng dalisay ay nagigng mayhal kung
angkapn  sin~gitan n~g _in_ at sugpun~gn n~g _an_, na, ang
ktutur'y ang katapusn n~g an man, hal.: kayas, tabas, pil, atbp.
ay nagigng kinayasan, tinabasan, pinilan. Kung nagbabady n~g
karamihan, ang _in_ ay dapat dagdagn n~g _pag_, na sa madalng sabi
ay nagigng _pinag_ at sak sugpun~gn n~g _an_, hal.: pinagkayasan,
pinagtabasan, pinagpilan.

_Ikasym._--Gayn ding pagbubu ang dapat gawn ukol sa pagbabady n~g
ilng n~galan n~g an mang bagay na ginamitan, nilagyn  ginawng
gayn sang-ayon sa ugt na tagly, hal.: sa pult ay pinulutn, sa
gulay ay ginulayan, sa burd ay binurdahn, sa guhit ay ginuhitan,
sa pul ay pinulahn, atbp.

_Ikasampu._--Kung iangkp ang anyng _pang_ sa ib't ibng ugt ay
nagigng pangdiw, na, ang kahulug'y ang kasangkapang iginagaw n~g
an man. Dapat lamang alamn na itng _pang_ ay siyng bumabago sa
ilng titik n~g ugt, gaya n~g mpupun sa m~ga kabanatang haharapn.
Halimbaw: panghakot, panghuli, panggapas, pang-ahit, panark,
pamal, pamahid, pangtung, pan~gahig, panil, atbp.


PANGDIWNG PANGWATAS ( VERBAL)

G. An ang tintawag na _pangdiwng pangwatas_?

N. Yang pangdiwng nagbuhat  nanggaling sa m~ga pangwatas.

G. Alnaln ang m~ga pangdiwng pangwatas?

N. Ang m~ga sumsund:

1.--Nagagawng m~ga pangdiw ang m~ga pangwatas na binayby sa _um_
sa pamamagitan n~g anyng _pag_ na iniangkp sa m~ga salitng ugt,
hal.: basa, sulat, lakad, takb, lan~gy, kain, araw, uln, suntk,
up, sigw, atbp. ay nagigng pagbasa, pagsulat, paglakad, pagtakb,
paglan~gy, pagkain, pag-araw, pag-uln, pagsuntk, pag-up, pagsigw.

2.--Nagagaw ring m~ga pangdiw ang m~ga pangwatas na binayby sa
_mag_ sa pamamagitan n~g anyng _pag_ na iniangkp sa m~ga ugt na
inulit ang is  dalawng titik n~g unang pantg nit, hal.: aral,
salit, saing, lut, sabi, wast, masd, habol, hany, bu, lakip,
atbp. ay nagigng pag-aral, pagsasalit, pagsasaing, paglulut,
pagsasabi, pagwawast, pagmamasid, paghahabol, paghahany, pagbubu,
paglalakip.

3.--Ang m~ga pangwatas na binayby sa anyng _mang_ ay nan~gagagaw
ring pangdiw sa pamamagitan n~g anyng _pang_ na inulit ang unang
dalawng titik n~g ugt na binago, tagly ang kanyng pagkakabagong
malimit mangyari, hal.: huli, isd, utang, pult, puti, bat,
tiklp, pits, atbp. ay nan~gagigng panghuhuli, pan~gin~gisd,
pan~gun~gutang, pamumulot, pamumuti, pangbabat, paniniklp, pamimits.

4.--Nagagaw pa ring m~ga pangdiw ang m~ga pangwatas na binayby sa
_ma_ sa pamamagitan n~g anyng _pagk_, na iniangkp din sa salitng
ugt, hal.: tuto, tulog, hig, hulog, takot, gulat, bagd, inp,
atbp. ay nagigng pagkatuto, pagkahulog, pagkatakot, pagkagulat,
pagkabagd, pagkainp.


PANGDIWNG MALIMIT ( FRECUENTATIVO)

G. An ang tintawag na _pangdiwng malimit_?

N. Yang nagbabady n~g kadalasn sa paggaw  ginagaw sang-ayon
sa m~ga gaw  kilos n~g ugt.

G. Paano ang m~ga paran n~g pagbubu sa bagay na it?

N. Sa ib't ibng kaparaann:

_Una._--Sugpun~gn n~g _an_  _han_ sang-ayon sa tuntuning sinsund
n~g salitng ugt, hal.: sa dam ay damuhn, sa halaman ay hlamann,
sa ikm ay ikmuhan, sa saging ay sagin~gn, sa niyg ay niyugan, sa
kawayan ay kwayann, sa bahay ay bahayn, sa palig ay paligan,
sa pusal ay pusaln, atbp.

_Ikalaw._--Sugpun~gn din n~g _an_  _han_ ang ugt, sak ulitin 
dalawahn ang unang pantg nit, hal.: sa kain ay kakann, sa sild
ay sisidln, sa up ay upn, sa hig ay hihign, atbp.

_Ikatl._--Angkapn n~g _ka_ at sugpun~gn n~g _an_  _han_ ang
salitng ugt, sak ulitin ang unang pantg nit, hal.: sa tisod
ay katitisuran, sa hulog ay kahuhulugan, sa dap ay kadadapan, sa
untg ay kauuntugn, atbp.

_Ikaapat._--Nagagaw ring pangdiwng malimit ang ilng m~ga pangwatas
sa kanyng m~ga panahng haharapn, hal.: paghuhukumn, pagbibitayn,
pagbabariln, pagpapatayn, pagbibinyagn, pagbabaunn, atbp.


PANGDIWNG KARAMIHAN ( COLECTIVO)

G. An ang tintawag na _pangdiwng karamihan_?

N. Yang na sa bilang na is ay tumutukoy sa maraming n~galan,
bagay  an man sang-ayon sa lamn n~g ugt.

G. Paano ang kanyng pagbubu?

N. Sa m~ga kaparaanng sumsund:

_Una._--Ang ilng salitng ugt na nagbabady n~g panahn na angkapn
n~g anyng _mag_ ay nagsasaysy n~g kabuan, hal.: sa hapon ay
maghapon, sa damg ay magdamg.

_Ikalaw._--Kung iniangkp ang _sang_ na nagbuhat sa _is_, ay
nagbabady n~g laht  kabuan n~g an mang bagay na tagly n~g
ugt, hal.: sang-oras, sang-araw, sanglingg, sangbuwn, sangtan,
sangpu, sangdan, sanglibo, sanglaks, sangyut, atbp.

_Ikatl._--Sa m~ga ugt na nagsusulit n~g pok  an man na angkapn
n~g _sang_ at sugpun~gn n~g _an_  _han_ ay nagbabady rin n~g
karamihan  kabuan, hal.: sangbahayn, sangbayann, sangdaigdigan,
sangsinukuban, sangtinakpn, atbp.

_Ikaapat._--Kung angkapn n~g _sang_ ang m~ga pangdiwng mayhal sa
pamamagitan n~g _ka_ at _an_  _han_ ay nagbabady namn n~g ganp
na kabuan, hal.: sangkapuln, sangkatauhan, sangkalan~gitan,
sangkalupan, at ib pa.


TALABABAN

[11] Ginaw kong isng salit ang _mayhal_ bagam't ang katotohana'y
dalaw, upng mitumbs natin sa salitng _compuesto_ n~g kastil.




IV KABANATA

Salitng Pangturing ( Adjetivo)


GUR. An ang ktuturn n~g _salitng pangturing_?

NAG-AARAL. Salitng pangturing ay isng bahagi  pangkt n~g kaisipn
na siyng inilalakip  idinaragdg sa pangdiw upng mabago  mkilala
ang ktuturn nit.

G. Ang m~ga salitng pangturing, sa iln nabbahagi?

N. Sa dalaw, gaya rin n~g pangdiw: _dalisay_ at _mayhal_. _Dalisay_
ang salitng walng idinaragdg na an man sa kanyng pagigng
salit, hal.: tamd, pan~git, duwg, payap, tahimik. _Mayhal_ ang
salitng ugt  dalisay na dinagdagn sa una  hulihn n~g an mang
any ( partcula), hal.: mabuti, matas, malak, masam, magand.

G. Marami bag sa ating wik n~g m~ga pangturing?

N. Sa m~ga salitng dalisay  ugt ay hind lubhng karamihan,
samantalng sa m~ga salitng mayhal ay siyng lubhng marami.

G. Pano ang parang ginagaw nang ang m~ga salitng ugt  dalisay
ay magng salitng mayhal?

N. Ang karaniwang gawn ukol sa bagay na it ay dinaragdagn n~g
_ma_ sa unahn n~g salitng ugt  dalisay.

Nrit ang isng tln n~g m~ga salitng ugt  dalisay na nagigng
salitng mayhal sa m~ga salitng pangdiw ( sustantivo) at sa m~ga
pangturing ( adjetivo).

  _Ugt  dalisay_  _Salitng pangdiw_  _Salitng pangturing_

        Buti             Kabutihan              Mabuti
        Sam             Kasaman               Masam
        Pul             Kapulahn              Mapul
        Lak             Kalakihan              Malak
        Hab             Kahaban               Mahab
        Laks            Kalakasan              Malaks
        Bigt            Kabigatan              Mabigt

Nagigng salitng pangturing ang m~ga ugt na nagbabady n~g
pagkakparis  pagkakpantay kailan ma't inangkapn n~g _ka_, hal.:
kaparis, katulad, kapara, kawan~gs, kahambng, kamukh, kawangk,
kapantay, at ib pa.

Nagigng pangturing din ang m~ga ugt na nagsusulit n~g pagkakahat 
kalagayan n~g an man kailan ma't inangkapn n~g _ka_, hal.: kahat,
kaputol, kapiraso, kabiyk, kaunt, kapatk, karampt, atbp.

Nagigng pangturing pa ang m~ga ugt na nagsasaysy n~g an man
kailan ma't inangkapn n~g _ka_ at inulit ang bung ugt  unang
dalawng pantg nit, hal.: kagulatgulat, katakottakot, kagitlgitl,
kasindksindk, kahapishapis, kakilkilabot, katawtaw, kalugdlugd,
kaibig-ibig, kaayaaya, atbp. Ang m~ga pangturing na it'y maar
ring sabihin sa pamamagitan n~g _naka_ na inulit ang unang pantg
n~g ugt, hal.: nakagugulat, nakatatakot, nakagigitl, atbp.

G. Mayron pa bagng ibng pangturing na nagbubuhat sa ib?

N. Oo p na nanggaling sa pangwatas at pinamagatng _pangturing na
malimit_. Nit ang ib't ibng paran n~g kanyng pagbubu.

_Una._--Angkapn n~g _ma_ ang salitng ugt at sugpun~gn n~g _in_ 
_hin_ sang-ayon sa sinsund na tuntunin, hal.: masintahin, maawin,
mahabagn, maibign, mawilihn, masuwayin, masunurin, mairugn, at
ib pa.

_Ikalaw._--Angkapn din n~g _ma_ at sugpun~gn n~g _in_  _hin_,
sak ulitin ang unang dalawng titik n~g unang pantg n~g ugt, hal.:
matutulugn, matatawann, magagalitn, malilimutn, masasaktn,
mapapalarn, malulugdn, matatakutn, atbp.

_Ikatl._--Sugpun~gn lamang n~g _in_  _hin_ ang salitng ugt, hal.:
glisin, mutin, bulutun~gn, pigsahin, hikin, iyakin, sumbun~gin,
tiyanin, bukulin, atbp.

_Ikapat._--Nagigng pangturing din ang m~ga panahng haharapn
n~g pangwatas na binayby sa _mag_, hal.: magsasak, magpapandy,
magbabak, magbababy, magguguly, magpapalayk, magpapasn,
magbubuht, atbp.

_Ikalim._--Nagigng pangturing pa rin ang m~ga panahng haharapn
n~g pangwatas na binayby sa _mang_, hal.: manggagaw, manggugupit,
manghahabi, mangwawals, man~gin~gisd, mnunubs, mninil,
mnunult, mnunul, mmamahayg, mn~gan~gath, mnanalaysy,
mnanagalg, atbp.

_Ikaanim._--Angkapn n~g _mapag_ ang m~ga salitng ugt, hal.:
mapagbir, mapaglar, mapagmasd, mapagpuyt, mapagbulng, mapaglibk,
mapagbiyay, mapagdasl, atbp.

_Ikapit._--Angkapn namn n~g _pal_ ang ugt, hal.: palakan,
palainm, palausp, palasump, palatakb, palasult, palabas,
palasayw, palasuwy, palasigw, palalar, palabihs, atbp.

_Ikawal._--Angkapn n~g _tag_ ang m~ga salitng ugt. Dapat alamng
ang m~ga ugt na binayby sa _mag_  _mang_ ay dapat magtagly n~g
_pag_  _pang_, hal.: tagatanod, tagabanty, tagatugtg, tagakain,
tagapaglut, tagapagsaing, tagain~gat, tagapan~gasiw, tagapaglab,
atbp.

G. An ang kaibhng nangyayari sa m~ga salitng pangdiw at sa m~ga
pangturing?

N. Malak p ang pagkakib n~g dalawng it, sapagk't ang pangturing
kailan ma'y nan~gn~gailan~gan n~g tulong n~g isng pangdiw upng
magtagly n~g isng bung kahulugn  kay'y bumu n~g isng
kaisipn ( oracin); samantalng ang pangdiw ay d na kailan~gan
ang tulong, at sukat sa kanyng sarili'y maarng magkaron n~g
isng bung ktuturn. Halimbaw: malinaw na tubig, magandng buwn,
mainit na araw. Sa halimbawng it ang _tubig_, ang _buwn_ at ang
_araw_ ay m~ga salitng pangdiw na siyng nagbibigy n~g kahulugn
sa kaisipn, at kah't banggitn ang baw't is ay maunawan n~g
sino man; samantalng ang _malinaw_, _magand_ at _mainit_ ay m~ga
pangturing na siyng bumabago  tumuturing n~g ktuturn sa m~ga
pangdiwng kasakasama nil, at kung banggitn n~g walng katulong
ay hind maunawan n~g sino man, sapagk't hind matantng kung
an ang malinaw, kung an ang magand  kung an ang mainit.

G. Maar bag kung minsang malagy siyng mag-is sa kaisipn?

N. Maar p, kailan ma't ang salitng pangdiw na siyng nagbibigy
n~g ktuturn ay hind nakalantd, n~gun't dapat matalasts na
nakatag, hal.: ang m~ga masasam'y pinarurusahan, ang ikalim'y
huwg papaty. Sa _masasam_ ay nakatag ang salitng _tao_ at sa
_ikalim_ ang salitng _utos_.

G. Maar kayng ang salitng pangturing ay gamitin lang mag-is
sa pamamagitan n~g ibng paran?

N. Oo p, maar, kailan ma't inakbayn sa una n~g pang-akby
_ang_ na ang ktutur'y katumbs sa isng n~galang pangdiw, hal.:
ang _masam_ ay dapat itapon, ibig sabihin nit sa makatuwd ang
_kasaman_; ang _mabuti_ ay dapat liranin, sa makatuwd tinutukoy
ang _kabutihan_.


UKOL SA BILANG NA DALAW  MARAMI

G. Pano ang paglalagy sa bilang na dalaw  marami n~g m~ga salitng
pangturing?

N. Kung m~ga salitng dalisay  ugt ay pinan~gun~gunahan n~g _m~ga_
na siyng gingamit sa ganitng bagay, hal.: pan~git na tao, tamd
na lalaki, kung sa is, at kung sa dalaw  marami'y ginagawng
m~ga pan~git na tao, m~ga tamd na lalaki.

Kung m~ga salitng mayhal na nagbuhat sa _ma_ ay inulit lamang ang
unang pantg n~g ugt, hal.: malakng aklt, mahabng talumpat,
magandng dalaga kung sa is, at nagigng malalakng aklt,
mahahabng talumpat, m~ga magagandng dalaga kung sa dalaw 
marami.[12] N~gun't kung ang salitng pangdiw ay siyng nuun kay
sa pangturing ay dapat lagyn n~g _m~ga_ at it'y kailan~gang iun
sa pangdiw at ulitin ang unang pantg n~g salitng ugt, hal.: m~ga
talumpatng mahahab, m~ga dalagang magagand.

G. Kung sa isng kaisipn ay nagkakasamasama ang m~ga salitng
pangturing, paano ang dapat gawn?

N. Sakalng ang nuun'y ang salitng pangdiw kay sa m~ga pangturing,
don dapat iun ang _m~ga_ at sa m~ga it (pangturing) ay d dapat
lagyn ang baw't is n~g _m~ga_ kund ulitin ang unang pantg
n~g baw't ugt, hal.: Sa Sangtinakp'y may m~ga bayang malalak,
madadakil, magigitng at mararan~gl. Kung ang nuun nam'y ang
isng salitng pangturing kay sa pangdiw ay dapat iun ron ang
_m~ga_ at ang m~ga kasamahn niy'y dapat ulitin ang m~ga unang
pantg n~g ugt, hal.: Sa Sangsinukob ay may m~ga masasamng tao,
manglulupig, manggagag at mammatay sa kapuw tao. Dapat alamng
ang hulng parang it'y hind lubhng gamitin d paris n~g una.


SA M~GA SALITNG PANGTULAD ( COMPARATIVO)

G. An ang _salitng pangtulad_?

N. Salitng pangtulad, yang nagpapakilala n~g katan~gn n~g isng
pangdiw kung ipaparis  ihahalintulad sa kapuw pangdiw. Sa Wikng
Tagalog itng pangtulad ay may dalawng ur: is'y ang nagbabady
n~g pagkakatulad at ang ikalaw'y ang pagkakahigt.

G. Alnaln ang m~ga salitng pangtulad sa ating wik?

N. Marami png lubh, at nrit ang kanyng pagkakbukdbukd:
sa pagkakatulad: _ga_  _gangga_, _para_  _gaya_, _magkapara_ 
_magkatulad_, _sing_  _kasing_, at _magkasng_; sa pagkakahigt:
_lal_ at _pa_.

G. Kailn gingamit ang _ga_  _gangga_?

N. Ang _ga_ ay gingamit kailan ma't ibig sukatin ang lak, tas,
lit, tigs  an man n~g isng bagay kung ihahalintulad sa ib,
hal.: itng brilyante'y ga mungg ang lak, ga bat ang tigs n~g
kanyng pus, ga damak ang tas n~g tubig. Ang _gangga_ ay kawangk
rin n~g _ga_ at is sil sa paggamit, bagam't ang talagng kgamitn
niy'y kung tumutukoy sa bilang na dalaw  marami, hal.: ang m~ga
gangganitng gaw ay siyng inugal tuw na n~g may masasamng
budh; ang m~ga gangganiyng tao ay siyng m~ga dakil.

G. Kailn dapat gamitin ang _para_  _gaya_?

N. Gingamit ang _para_  _gaya_ kailan ma't pinagpaparis ang isng
bagay sa kapuw bagay n~g walng lman~gan. Ang bagay na ipaparis
ay dapat ilagy sa pangtukoy at ang pagpaparisan ay sa pang-ar at
ang _para_  _gaya_ ay dapat mahul sa pangturing, hal.: Si Pelisa'y
magandng para ni Mameng; ak'y mabuting gaya niy; ang m~ga mat
mo'y maniningnng na parang bituwn. Dapat alamng ang _paris_ at
_tulad_ ay kawangk rin n~g _para_  _gaya_.

Dapat ding matant na, kung may _ka_ sa unahn, na sa madalng
sabi ay nagigng kapara, kagaya, kaparis, katulad, at ang ib pang
kasing-ur rin nit gaya n~g kawan~gs, kahambng, kawangk, kamukh,
kahalimbaw, kahalintulad, ay gingamit ding maminsanminsan katulad
n~g _para_  _gaya_ lalng lal na kung hind lubhng mahab ang
isng kaisipn, hal.: Si Lucio'y katulad ni Fidel; ang pus'y kaparis
n~g tigre. Lalng angkp kung gagamitin sa pagkakail  kay'y
dagdagn sa una n~g _wal_, hal.: Si Yoyong ay walng kahalintulad
sa karunun~gan; si Mara'y walng kahalimbaw sa kahinhinn.

G. Kailn gingamit ang _magkapara_  _magkatulad_?

N. Ang _magkapara_  _magkatulad_ at ib pang gangganit ay dil
ib't nanggaling sa kapara, katulad, kaparis, atbp. na inangkapn
n~g _mag_. Gingamit ang m~ga it sa m~ga bagay na pinagpaparis
n~g walng lman~gan, na, ang m~ga pinagpapara ay dapat ilagy sa
pangtukoy at ang pangturing ay sa hul, hal.: Si Petra at si Mara'y
magkapara n~g gand; si Siso at si Mente ay magkatulad n~g dunong.

G. Kailn gingamit ang _sing_  _kasing_?

N. Gingamit ang _sing_  _kasing_ kailan ma't pinagpaparis ang isng
bagay sa kapw bagay nang walng lman~gan, at kailan~gang ilagy
sa pangtukoy ang pan~galan  bagay na ipaparis at sa pang-ar namn
ang n~galan  bagay na pagpaparisan, hal.: ang m~ga ank ni Lucio'y
singlak ko, si Mateo'y kasingtas ni Karlos. Kung tumutukoy sa
dalaw  marami'y kailan~gang ulitin ang unang pantg n~g ugt n~g
pangturing, hal.: ang m~ga ank ni Lucio'y singlalak ko, ang m~ga
so'y kasnglalak n~g baboy.

G. Kailn namn gingamit ang _magkasng_?

N. Gingamit ang _magkasng_ kailan ma't ang m~ga pinagpaparis ay
na sa pangtukoy at nagsasad n~g dalawng bagay na magkahalintulad
 magkakapanty, hal.: si Pedro at si Huan ay magkasingdunong, ang
ank mo't ang ank ko ay magkasingbuti. Kung bumabanggt sa bilang na
dalaw  marami ang baw't is sa m~ga pinagpaparis ay kailan~gang
ulitin ang ikalawng pantg n~g _magkasng_, at sa katagng sabi'y
gawng _magkakasng_, hal.: ang m~ga ank ko ay magkakasingbuti; ang
m~ga kababayan mo't m~ga kababayan ko'y magkakasingtulad n~g ugal.

G. Paano ang gagawn kung ibig tumukoy n~g isng n~galan  bagay
na nakahihigt?

N. Sa tatlng kaparaanng sumsund:

1.--Ilagy sa pangtukoy ( nominativo) ang nakahihigt at sa panglayon
( acusativo) ang nhihigtn, hal.: si Andoy ay marunong kay Pedro;
ang so'y matas sa pus.

2.--Ang ganit ring ayos na pinan~gunahan lamang n~g _lal_ ang
salitng pangturing, hal.: Si Lucio'y lalng matas kay Huan; ang
mangg'y lalng masarp sa bayabas.

3.--Ang gayn ding ayos na nilagyn n~g _pa_ sa hul n~g pangturing,
hal.: si Yoyong ay maput pa kay Hus; ang araw ay magand pa sa
buwn.


SA M~GA SALITNG PANGTAS ( SUPERLATIVO)

G. An ang _salitng pangtas_?

N. Salitng pangtas ay siyng nagpapakilala sa m~ga pangturing
n~g kanyng kataasn, hal.: Si Pedro'y mabuting mabuti, si Lucio'y
lubhng marunong.

G. Paano ang pagtatatg n~g m~ga _salitng pangtas_?

N. Sa ib't ibng kaparaann:

_Una._--Ilagy sa una  hul ang _lubh_ n~g salitng pangturing,
hal.: Si Ricardo'y lubhng mabuti,  kay: Si Ricardo'y mabuting
lubh.

_Ikalaw._--Ilagy ang _toto_ sa una  hulihn n~g salitng
pangturing, hal.: Si Ricardo'y totong mabuti,  kay: Si Ricardo'y
mabuting toto. Maar rin itng dalawahn at gawng totong toto,
hal.: Si Ricardo'y totong totong mabuti.

_Ikatl._--Ilagy sa una  hulihn n~g salitng pangturing ang _d
sapal_, hal.: Si Ricardo'y d sapalng mabuti,  kay: Si Ricardo'y
mabuting d sapal.

_Ikaapat._--Ilagy sa una  hulihn n~g salitng pangturing ang _d
hamak_, hal.: Si Ricardo'y d hamak na mabuti,  kay: Si Ricardo'y
mabuting d hamak.

_Ikalim._--Ulitin  dalawahn ang salitng pangturing na paglalakipin
sa pamamagitan n~g pang-anib ( ligazn) na nuukol, hal.: Si
Ricardo'y mabuting mabuti; ang pag-aral ay mahirap na mahirap.

_Ikaanim._--Ulitin  dalawahn ang salitng pangturing at pan~gunahan
n~g anyng _ka_ at _an_  _han_ sa hulihn, hal.: Si Ricardo'y
kbutibutihan; ang sampagita'y kagandagandahan sa tanng bulaklk.

_Ikapit._--Ang m~ga salitng ugt  dalisay na inangkapn sa una n~g
_npaka_, hal.: Si Ricardo'y npakabuti; ang sampagita'y npakagand.

_Ikawal._--Ang m~ga pangwatas ay may ilng pangtas, na, ang ginagaw
ay inulit ang bung ugt na sinin~gitan n~g _n~g_, hal.: tawa n~g
tawa, tawag n~g tawag, kain n~g kain.


SA M~GA SALITNG PANGLAK ( AUMENTATIVO)

G. An ang _salitng panglak_?

N. Salitng panglak, yang nagpaparagdg sa kahulugn n~g ugt.

G. Paano ang pagbubu n~g m~ga it sa ating wik?

N. Sa dalawng kaparaann lamang:

1)--Ilagy sa una n~g ugt ang salitng _malak_, hal.: malakng tao,
malakng hayop, malakng lalaki, malakng babae, malakng bahay,
malakng pus, malakng sus, atbp.

2)--Sugpun~gn n~g _an_  _han_ ang ilng salitng ugt, hal.: sa
ulo ay uluhn, sa mat ay matahn, sa ilng ay ilun~gn, sa bibg
ay bibign, sa n~gus ay n~gusn, atbp. Dapat alamng ang m~ga
salitng it'y maar ring sabihin sa pamamagitan n~g _malak_,
hal.: malakng ulo, malakng mat, malakng ilng, atbp.


SA M~GA SALITNG PANGLIT ( DIMINUTIVO)

G. An ang _salitng panglit_?

N. Salitng panglit, yang nagpapbawas  nagpapkulang sa kahulugng
tagly n~g salitng ugt.

G. Paano ang parang ginagaw sa ganitng pagbabawas?

N. Sa m~ga kaparaanng sumsund:

1.--Ang m~ga pangdiwng dalisay ay inulit ang bu  ang unang
dalawng pantg n~g ugt at sak sinusugpun~gn n~g _an_  _han_,
hal.: sa har ay harharan; sa dios ay diusdiusan; sa tao ay
tatauhan; sa ibon ay ibunibunan; sa matand ay matamatandan; sa
bulaklk ay bulabulaklakan; atbp.

2.--Ang m~ga pangdiwng mayhal sa pamamagitan n~g _ka_ at _an_ 
_han_ ay nagigng panglit kailan ma't dinagdagn sa una n~g _may_,
hal.: may kalakasan, may kabutihan, may kahinan, may kasaman, may
kapulahn, atbp.

3.--Ang m~ga pangturing na mayhal sa pamamagitan n~g _ma_ ay nagigng
panglit kailan ma't inulit ang salitng ugt, hal.: maasmasm,
malakslaks, mabutibuti, matamstams, masamsam, mapulpul, atbp.

4.--Ang m~ga pangwatas ( verbo) na binayby sa ib't ibng any
( partcula) ay nan~gagigng panglit kailan ma't inulit ang m~ga
salitng ugt, hal.: tumatakbtakb, nagtutulgtulog, nahihighig,
binabasabasa, inilalakadlakad, pinagsalisalit, atbp.

5.--Nagigng panglit din sa m~ga salitng _kaunt_, _munt_,
_malit_, ang m~ga ugt na ib't ib, hal.: kauntng tubig, muntng
bahay, malit na mangg, atbp.


SA IB PANG BAHAGI N~G SALITNG PANGTURING

G. An pang bahagi mayron ang salitng pangturing?

N. Ang m~ga it: _Bilang na pangbatay_ ( nmero cardinal), _bilang
na panghany_ ( nmero ordinal), _bilang na pang-ulit_ ( nmero
adverbial) at _bilang na pangbahagi_ ( nmero distributivo).

G. An ang bilang na pangbatay ( nmero cardinal)?

N. Bilang na pangbatay, yang tan~gng tumutukoy sa karaniwang bilang,
hal.: is, dalaw, sampu. Kung ibig humigt dito'y kailan~gang
dagdagn sa una n~g _labng_, at kung magkaganit'y magigng: labng
is, labng dalaw, labng siym. Kung ibig pa ring humigt dito 
kay'y tumukoy n~g matastas ay dapat dagdagn sa hul n~g _pu_,
at kung magkagayo'y magigng: dalawng pu, tatlng pu, siym na
pu, at ib't ib pang pagdaragdg kung ibig tumukoy n~g lalng
matas na bilang.

G. An ang bilang na panghany ( nmero ordinal)?

N. Yang gingamit sa pagbilang na sundsund, hal.: una, ikalaw,
ikatl, ikasangpu.

G. Pano ang pagtatatg n~g m~ga bilang na it?

N. Madal p: sukat na ang dagdagn n~g _ika_ ang m~ga bilang na
pangbatay, maliban lamang ang una na d nan~gn~gailan~gan nit.

G. An ang bilang na pang-ulit ( nmero adverbial)?

N. Yang gingamit sa pagbilang nang kung mkailang ginaw  ginanp
ang isng bagay, hal.: minsan, makalaw, makatl, makalim,
makasangpu.

G. Pano namn ang pagtatatg n~g m~ga ganitng bilang?

N. Dinaragdagn n~g _maka_ sa m~ga bilang na pangbatay, liban lamang
ang una na d kailan~gang dagdagn.

G. An namn ang bilang na pangbahagi ( nmero distributivo)?

N. Yang gingamit sa pagbilang na pahathat  paulitulit, hal.:
isis, tig-is, is.

G. Paano ang pagtatatg n~g m~ga bilang na ganit?

N. Sa m~ga parang sumsund:

_Una._--Ulitin  dalawahn ang m~ga bilang na pangbatay na kung
minsa'y inulit n~g bu at kung minsa'y ilng pantg lamang, hal.:
isis, daldalaw, sangpsangpu.

_Ikalaw._--Lagyn sa una n~g anyng _tig_ sa m~ga bilang na pangbatay
na kung minsa'y nwawal ang unang titik n~g salitng ugt, at
mul sa lim ay inulit ang unang pantg; hal.: tig-is, tigalaw,
tigatl, tiglilim, tigpipit, tigsasangpu.

_Ikatl._--Ulitin  dalawahn ang unang pantg n~g m~ga bilang na
pangbatay, hal.: is, ddalaw, sasangpu.


TALABABAN

[12] Inakal kong tumpk ang ganitng tuntunin sa paglalagy sa
bilang na dalaw  marami n~g m~ga salitng pangturing na nagbuhat
sa _ma_. Marami ang npapansin kong gumagaw na, pinan~gun~gunahan
pa n~g _m~ga_ bukd ang pag-ulit sa unang dalawng titik n~g unang
pantg n~g ugt, gaya sa halimbaw, n~g: _m~ga mahahabng talumpat_,
_m~ga dalagang magagand_. Sa ganng kur ko, ang ganit'y hind
tumpk sapagk't hind man lagyn n~g _m~ga_ ay nagbabady rin n~g
dalaw  marami.




V KABANATA

Salitng Pangtay ( Pronombre)


GUR. An ang kahulugn n~g _salitng pangtay_?

NAG-AARAL. Ang pangtay ay isng pangkt  bahagi n~g kaisipn (
oracin) na siyng inillagy  inihahalili sa pangdiw ( sustantivo)
upng maiwasan ang malimit nitng pag-ulitulit.

G. Mangyayari bang ipaliwanag ang bagay na it sa pamamagitan n~g
isng halimbaw?

N. Oo p; masamng dinggn n~g sino man kung sabihin sa halimbaw:
Si _Lucio_'y naparon sa _pulong_ at sa _pulong_ si _Lucio_'y
nagtalumpat. N~gun't maunawan n~g laht kung sabihing ganit:
Si Lucio'y naparon sa pulong at dito siy ay nagtalumpat. Ang
pangtayng _dito_ ay siyng humalili sa _pulong_, at _siy_ kay
_Lucio_.

G. Ilng bahagi ang saklw n~g salitng pangtay?

N. Lim ang kanyng sinsaklw: _Pangtay sa n~galan n~g tao_
( pronombre personal), _pangtay sa pagtutur_ ( pronombre
demostrativo), _pangtay sa pag-ar_ ( pronombre posesivo),
_pangtay sa pagtatanng_ ( pronombre interrogativo), at _pangtay
sa pagbabalak_ ( pronombre indeterminado).


PANGTAY SA N~GALAN N~G TAO ( PERSONAL)

G. An ang _pangtay sa n~galan n~g tao_?

N. Yang salitng inillagy  inihahalili sa pangdiw na tumutukoy
sa pan~galan n~g tao, at kung minsa'y sa m~ga pan~galan n~g hayop
 bagay.

G. Iln ang m~ga pangtayng it?

N. Tatl: _ak_, _ikw_, _siy_, na pinammagatng una, ikalaw at
ikatlng katawn ( persona).

G. Sansan gingamit ang tatlng katawng it?

N. Ang _ak_ ay siyng inillagy  inihahalili sa n~galan n~g tong
nan~gun~gusap; ang _ikw_ ay siyng inihahalili sa n~galan n~g tong
kinakausap; at _siy_ ay siyng inihahalili sa n~galan n~g tao 
bagay na pinag-usapan.

G. Paano ang pagbbaling ( declinacin) n~g m~ga pangtay sa
n~galan n~g tao?

N. Gaya n~g m~ga parang sumsund:

PAGBBALING N~G M~GA PANGTAY SA N~GALAN N~G TAO.

UNANG KATAWN.

    _Bilang na is_        _Bilang na dalaw  marami_

  Pangtukoy    Ak.       Pangtukoy  { Tayo  kam.
                                     { Kit  kat.
  Pang-ar   { Akin.      Pang-ar   { Atin  natin.
             { Ko.                   { Amin  namin.
                                     { Kanit  nit.
                                     { Nat  ta.
  Panglayon    Sa akin.   Panglayon  { Sa atin, sa amin.
                                     { Sa kanit, sa nat.

G. Kailan gingamit ang na sa lagy na pangtukoy?

N. Gaya na n~g namalas ang pangtukoy ay may apat na ur na may ib't
ibng kgamitn: _ak_ sa is, at _tayo_,  _kam_ at _kit_ 
_kat_ sa dalaw  marami.

_Unang ur._--Gingamit ang _ak_ kailan ma't inihahalili sa n~galan
n~g tong nan~gun~gusap, hal.: _Ak ay mahirap_, ibig sabihin nit'y
mahirap ang tong nagsasalit, na kung ang tong it sa halimbaw'y
nan~gn~galang Pedro, ang salitng ya'y katumbs n~g _Si Pedro ay
mahirap_.

_Ikalaw._--Gingamit ang _tayo_ kung tumutukoy sa dalaw  marami,
kailan ma't ang tong nan~gun~gusap at ang tong kinakausap ay
nassaklw kapw at ib pa, hal.: _Tayong m~ga pilipino ay
marurunong_, ibig sabihin n~g halimbawng it na marunong ang
nagsasalit, saklw ang kanyng kausap at pat n~g ibng kababayan
natin.

_Ikatl._--Gingamit namn ang _kam_ sa dalaw rin  marami,
kailan ma't ang tong nagsasalit ay hind sinsaklw ang kanyng
kausap kund ang ibng kababayan  kasamahn niy, hal.: _Kamng
m~ga pilipino ay marurunong_, ibig sabihin nit'y marunong ang
nan~gun~gusap saklw ang kanyng m~ga kalah  kasama kay, n~gun't
ang kausap ay hind nassaklw.

_Ikaapat._--Gingamit ang _kit_  _kat_ kailan ma't tumutukoy sa
dalaw lamang at hind maarng humigt dito, at ang dalawng ntura'y
ang nan~gun~gusap at ang kinakausap; hal.: _kit ay marunong_, 
_kat ay marunong_, m~ga salitng katumbs na sabihing _kit  katng
dalaw ay marunong_.

G. Kailn gingamit namn ang na sa pang-ar?

N. Dapat munang matant na ang pang-ar ay may limng ur na, kung
gamiti'y nagkakaibib: _Akin_  _ko_ kung sa is at _atin_ 
_natin_, _amin_  _namin_, _kanit_  _nit_ at _nat_  _ta_ kung
sa dalaw  marami.

_Unang ur._--Sa is'y gingamit ang _akin_ kailan ma't it'y nuun
sa pangdiw  pangwatas, at _ko_ kailan ma't nhuhul sa m~ga it;
hal.: Ang _aking_ bahay ay marikt,  ang bahay _ko_ ay marikt.

_Ikalaw._--Sa dalaw  marami'y gingamit ang _atin_  _natin_
kailan ma't ang nagsasalit'y sinsaklw ang kanyng kausap at ib
pa. Dapat gamitin ang _atin_ kailan ma't nuun it sa pangdiw 
pangwatas, at _natin_ kailan ma't nhuhul, hal.: Ang ating baya'y
lubhng magand,  ang bayan nati'y lubhng magand.

_Ikatl._--Sa bilang na dalaw  marami'y gingamit din ang _amin_
 _namin_ kailan ma't ang nan~gun~gusap ay hind sinsaklw ang
kinakausap kund ang ibng kasamahn  kapanalig niy. Dapat gamitin
ang _amin_ kailan ma't nuun sa pangdiw  pangwatas, at _namin_
kailan ma't nhuhul, hal.: Ang aming lup ay malawak,  ang lup
namin ay malawak.

_Ikaapat._--Ang _kanit_  _nit_ ay gingamit sa dalawng dalaw
lamang at d maarng humigt, kailan ma't tan~gng tumutukoy 
sumasaklw sa dalawng nag-usap. Gingamit ang _kanit_ kung na sa
una n~g pangdiw  pangwatas at _nit_ kung na sa hul nit, hal.:
Ang kanitng bahay ay munt,  ang bahay nit ay munt.

_Ikalim._--Ang _nat_  _ta_ ay gingamit din sa dalawng dalaw
lamang na nakkatulad n~g _kanit_  _nat_. Ang kaibhn lang niy'y
hind maarng gamitin sa una at hulihn n~g pangdiw  pangwatas
na d gaya nit, kund sa hulng hul lamang, hal.: Ang bahay nat
ay munt,  ang bahay ta ay munt.

G. Kailn namn gingamit ang na sa panglayon?

N. Dapat din munang matant na ang panglayon ay may apat na ur na
kung gamiti'y may ib't ibng kahulugn: _sa akin_ kung sa is, at
_sa atin_, _sa amin_ at _sa kanit_ kung sa dalaw  marami.

_Unang ur._--Gingamit ang _sa akin_ kailan ma't tumutukoy sa is,
hal.: Itng aklt ay sa akin.

_Ikalaw._--Gingamit ang _sa atin_ kailan ma't tumutukoy sa dalawng
nag-usap at sa ib pa kung mayron, hal.: Itng aklt ay sa atin.

_Ikatl._--Gingamit ang _sa amin_ kailan ma't tumutukoy sa
nan~gun~gusap at sa ib pang kasamahn nit, n~gun't hind nassaklw
ang kinakausap, hal.: Itng aklt ay sa amin.

_Ikaapat._--Gingamit ang _sa kanit_ kailan ma't tan~gng bumabanggt
sa dalawng nagpapanaym, hal.: Itng aklt ay sa kanit.

G. Paano namn ang pagbbaling n~g ikalawng katawn?

N. Paris n~g parang sumsund:

IKALAWNG KATAWN.

    _Bilang na is_     _Bilang na dalaw  marami_

  Pangtukoy  { Ikw.        Pangtukoy    Kay.
             { Ka.
  Pang-ar   { Iy.         Pang-ar   { Iny.
             { Mo.                     { Niny.
  Panglayon    Sa iy.      Panglayon    Sa iny.

G. Kailan gingamit ang na sa lagy na pangtukoy?

N. Gingamit ang _ikw_  _ka_ sa is at _kay_ sa dalaw  marami
kailan ma't inihahalili sa n~galan n~g tong kinakausap. _Ikw_
kailan ma't nuun sa pangdiw  pangwatas, at _ka_ kailan ma't
nhuhul, hal.: Ikw ay isng tao,  isng tao ka. Ang _kay_ kailan
ma't tumutukoy sa dalaw  marami, malagy man sa una  hul n~g
pangdiw  pangwatas, hal.: Kay'y may salap,  may salap kay.

G. Kailn gingamit ang na sa pang-ar?

N. Gingamit ang _iy_  _mo_ sa is at _iny_  _niny_ sa dalaw
 marami. _Iy_ kailan ma't na sa una n~g pangdiw  pangwatas, at
_mo_ kung sa hul, hal.: Ang iyng mukh,  ang mukh mo. _Iny_
kung nuun sa pangdiw  pangwatas, at _niny_ kung nhuhul, hal.:
Ang inyng m~ga bahay,  ang m~ga bahay niny.

G. Kailn namn gingamit ang na sa panglayon?

N. Gingamit ang _sa iy_ sa bilang na is at _sa iny_ sa bilang
na dalaw  marami, mapaun  mapahul man sa pangdiw  pangwatas,
hal.: ang aklt na it ay sa iy; ang aklt na it ay sa iny.

G. Paano ang pagbbaling n~g ikatlng katawn?

N. Gaya n~g sumsund:

IKATLNG KATAWN.

     _Bilang na is_       _Bilang na dalaw  marami_

  Pangtukoy    Siy.          Pangtukoy    Sil.
  Pang-ar   { Kaniy.        Pang-ar   { Kanil.
             { Niy.                     { Nil.
  Panglayon    Sa kaniy.     Panglayon    Sa kanil.

G. Kailan gingamit ang na sa pangtukoy?

N. Gingamit ang _siy_ sa is at _sil_ sa dalaw  marami kailan
ma't siyng inihahalili sa n~galan n~g tao  bagay na pinag-usapan,
hal.: Siy ay marunong; sil ay mangmng.

G. Kailan gingamit ang na sa pang-ar?

N. Gingamit ang _kaniy_  _niy_ sa is at _kanil_  _nil_ sa
dalaw  marami. _Kaniy_ kung na sa una n~g pangdiw  pangwatas,
at _niy_ kung na sa hul, hal.: Ang kaniyng kapatd,  ang kapatd
niy. Ang _kanil_ kung nuun sa pangdiw  pangwatas, at _nil_
kung nhuhul, hal.: Ang kanilng tniman,  ang tniman nil.

G. Kailn gingamit ang na sa panglayon?

N. Gingamit ang _sa kaniy_ sa is at _sa kanil_ sa dalaw 
marami, hal.: Iyng panulat ay sa kaniy; itng sinamay ay sa kanil.


PANGTAY SA PAGTUTUR ( DEMOSTRATIVO)

G. An ang _pangtay sa pagtutur_?

N. Yang salitng gingamit sa pagtutur sa pan~galan n~g tao 
bagay.

G. May iln ang saklw n~g pangtayng it?

N. Tatl: _it_  _yar_, _iyn_ at _yan_.

G. Paano ang paggamit n~g baw't is?

N. Gingamit ang _it_  _yar_ kung ang isng pan~galan n~g
tao  bagay na itinutur ay malapit sa nan~gun~gusap kay sa
nakiking. _Iyn_ kung ang itinutur ay malapit sa nakiking kay sa
nan~gun~gusap. At _yan_ kung ang bagay na itinutur  pinag-usapa'y
malay sa dalawng nag-usap.

G. Paano ang pagbbaling n~g m~ga pangtay sa pagtutur?

N. Gaya n~g m~ga kaparaanng sumsund:

PAGBBALING N~G M~GA PANGTAY SA PAGTUTUR.

IT  YAR.

    _Bilang na is._              _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    It  yar          Pangtukoy    Itng m~ga  yarng m~ga
  Pang-ar   { Dito sa  dini sa   Pang-ar   { Dito sa m~ga  dini sa m~ga
             { Nit  nir                    { Nitng m~ga  nirng m~ga
  Panglayon  { Nit  nir         Panglayon  { Nitng m~ga  nirng m~ga
             { Dito sa  dini sa              { Dito sa m~ga  dini sa m~ga

IYN.

    _Bilang na is._              _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    Iyn                Pangtukoy    Iyng m~ga
  Pang-ar   { Diyn sa            Pang-ar   { Diyn sa m~ga
             { Niyn                          { Niyng m~ga
  Panglayon  { Niyn               Panglayon  { Niyng m~ga
             { Diyn sa                       { Diyn sa m~ga

YAN.

    _Bilang na is._              _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    Yan                Pangtukoy    Yang m~ga
  Pang-ar   { Don sa             Pang-ar   { Don sa m~ga
             { Niyan  non                  { Niyang m~ga  nong m~ga
  Panglayon  { Niyan  non       Panglayon  { Niyang m~ga  nong m~ga
             { Don sa                        { Don sa m~ga

G. Paano ang paggamit n~g m~ga pangtay sa pagtutur?

N. Nbubu sa m~ga ganitng kaparaann:

_Una._--Gingamit ang _it_  _yar_ sa is at _itng m~ga_  _yarng
m~ga_ sa dalaw  marami kailan ma't na sa pangtukoy at ang bagay na
itinutur ay malapit sa nagsasalit kay sa nakiking, hal.: Itng
aking pus,  yarng aking pus; itng m~ga mat ko,  yarng m~ga
mat ko.

_Ikalaw._--Gingamit ang _iyn_ sa is at _iyng m~ga_ sa dalaw
 marami kailan ma't na sa pangtukoy at ang bagay na itinutur ay
malapit sa nakiking kay sa nan~gun~gusap, hal.: Iyng damt mo;
iyng m~ga bisig mo.

_Ikatl._--Gingamit ang _yan_ sa is at _yang m~ga_ sa dalaw
 marami kailan ma't na sa pangtukoy at ang bagay na itinutur ay
malay sa dalawng nag-usap, hal.: Yang pun n~g saging ay malay;
yang m~ga bulaklk ay magagand.

Ang m~ga lagy na nasa sa pang-ar at panglayon ay gingamit katulad
din halos n~g m~ga nan~gaunng pangtay.

G. Paano ang dapat gawn kung ang pagtutur sa isng bagay ay
tinitiyk  tinutukoy na mabuti?

N. Kung ang an mang _pangtay_ ( pronombre) ay na sa unahn n~g
pangdiw ay inulit ang pangtayng na nasa pangtukoy sa hulihn nit,
kah't na ang una (pangtay) ay na sa lagy na pang-ar  panglayon,
hal.: itng batng it; dukh ang am niyng batng iyn.

G. May ib bang paran upng huwg dalawahn ang pangtay kah't
na ang isng bagay ay tinitiyk na mabuti?

N. Mayron p, at sa bagay na it'y dapat lagyn n~g pang-akby ang
pangdiw at sa hul nit'y ang nuukol na pangtayng dapat taglayn,
hal.: ang batng it ay malikt, sa lugl na sabihing: itng batng
it ay malikt; mahirap ang buhay n~g matandng yan, sa lugl na
sabihing: mahirap ang buhay niyang matandng yan.


PANGTAY SA PAG-AR ( POSESIVO)

G. An ang _pangtay sa pag-ar_?

N. Yang salitng gingamit sa pag-angkn  pag-ar n~g an mang
bagay, hal.: Ang aking bahay, ang iyng lup, ang kaniyng mank.

G. Alnaln ang m~ga pangtay sa pag-ar?

N. Laht n~g m~ga pang-ar ( genitivo) n~g m~ga pangtay sa n~galan
n~g tao ( pronombre personal).

G. Paano ang ginagawng pagbbaling?

N. Sa pamamagitan n~g m~ga pang-akby n~g m~ga pan~galan n~g bagay.

PAGBBALING N~G M~GA PANGTAY SA PAG-AR.

AKIN.

      _Bilang na is._              _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    Ang akin  ko       Pangtukoy    Ang aking m~ga  ko
  Pang-ar   { N~g akin  ko       Pang-ar   { N~g aking m~ga  ko
             { Sa akin  ko                   { Sa aking m~ga  ko
  Panglayon  { Sa akin  ko        Panglayon  { Sa aking m~ga  ko
             { N~g akin  ko                  { N~g aking m~ga  ko

IY.

     _Bilang na is._               _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    Ang iy  mo        Pangtukoy    Ang iyng m~ga  mo
  Pang-ar   { N~g iy  mo        Pang-ar   { N~g iyng m~ga  mo
             { Sa iy  mo                    { Sa iyng m~ga  mo
  Panglayon  { Sa iy  mo         Panglayon  { Sa iyng m~ga  mo
             { N~g iy  mo                   { N~g iyng m~ga  mo

KANIY.

     _Bilang na is._               _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    Ang kaniy  niy   Pangtukoy    Ang kaniyng m~ga  niy
  Pang-ar   { N~g kaniy  niy   Pang-ar   { N~g kaniyng m~ga  niy
             { Sa kaniy  niy               { Sa kaniyng m~ga  niy
  Panglayon  { Sa kaniy  niy    Panglayon  { Sa kaniyng m~ga  niy
             { N~g kaniy  niy              { N~g kaniyng m~ga  niy

Ang _atin_  _natin_, ang _iny_  _niny_ at _kanil_  _nil_ ay
binabaling ding kaparis n~g m~ga nun.


PANGTAY SA PAGTATANNG ( INTERROGATIVO)

G. An ang _pangtay sa pagtatanng_?

N. Ang inihahalili sa n~galan n~g tao  bagay sa m~ga pagtatanng.

G. Sa iln nbubu?

N. Sa tatl: _sino_, _an_ at _aln_.

G. Pano ang pagbbaling sa tatlng it?

N. Gaya nitng sumsund:

SINO

   _Bilang na is._         _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    Sino        Pangtukoy   Sinosino  sinong m~ga
  Pang-ar   { Kanino      Pang-ar    Kankanino  kaninong m~ga
             { Nino
  Panglayon    Sa kanino   Panglayon   Sa kankanino  kaninong m~ga

AN

   _Bilang na is._         _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    An         Pangtukoy    Anan  anng m~ga
  Pang-ar   { Sa an      Pang-ar   { Sa anan  anng m~ga
             { N~g an                { N~g anan  anng m~ga
  Panglayon  { Sa an      Panglayon  { Sa anan  anng m~ga
             { N~g an                { N~g anan  anng m~ga

ALN

   _Bilang na is._         _Bilang na dalaw  marami._

  Pangtukoy    Aln        Pangtukoy    Alnaln  alng m~ga
  Pang-ar   { Sa aln     Pang-ar   { Sa alnaln  alng m~ga
             { N~g aln               { N~g alnaln  alng m~ga
  Panglayon  { Sa aln     Panglayon  { Sa alnaln  alng m~ga
             { N~g aln               { N~g alnaln  alng m~ga

G. Paano ang paggamit n~g _sino_, _an_ at _aln_?

N. Gingamit ang _sino_ kailan ma't ang pagtatanng ay tumutukoy sa
tao  pan~galan n~g tao, hal.: Sino ang hinahanap mo?--Si Pedro;
Sino ang tintawag niy?--Si Huan.

Gingamit ang _an_ kailan ma't tumutukoy ang pagtatanng sa m~ga
bagay lamang, hal.: an ang ibig mong makain?--Ang tinapay; an
ang hawak niy?--Ang aklt.

Gingamit namn ang _aln_ kailan ma't ang pagtatanng ay bumabanggt
sa m~ga pan~galan n~g tao  sa m~ga bagay, hal.: aln ang magand
kay Petra at kay Mara?--Si Mara; aln ang minamasdn mo?--ang
dagat.

G. Paano ang paggamit sa _kanino_ at _nino_?

N. Gingamit ang _kanino_ kailan ma't ibig mabatd kung sino  aln
ang kinaukulan n~g isng bagay, hal.: Kaninong aklt it?--Kay
Lucio; kanino itng kanin?--Sa pus.

Gingamit namn ang _nino_ kailan ma't hind nawatasan ang sagt sa
pagtatanng, hal.: kaninong bahay yan?--Kay Menang.--Nino?


PANGTAY SA PAGBABALAK ( INDETERMINADO)

G. An ang _pangtay sa pagbabalak_?

N. Yang tumutukoy sa m~ga pan~galan n~g tao  bagay na d ntitiyk.

G. Alnaln ang m~ga pangtayng it?

N. Ang karaniwang gamiti'y itng m~ga sumsund: _An man_, _bahagy_
 _kaunt_, _balng_, _sino man_, _iln_, _is_, _ib_, _ib pa_ at
_wal_. Halimbaw: Wal akng mamalas na an man; bahagy nang umuln
kahapon; balng araw; wal siyng makitang sino man; may naparitong
ilng tao; may ibng tong dumating; at ib pa.


SA M~GA ANYNG ISINSAMA SA M~GA PANGTAY

G. Mayron ba sa ating wik n~g m~ga any ( partcula) na isinsama
sa m~ga pangtay?

N. Mayron p, at ang m~ga pan~gulo ay it: _Ba_  _bag_ at _kay_.

G. An ang kabutihang ntatam sa ganitng pagsasama?

N. Ang kabutihan nit'y nagpapagand sa m~ga salit at nagbibigy
laks sa m~ga pagtatanng.

G. Sansan gingamit ang _ba_  _bag_ at _kay_?

N. Ang m~ga it'y malimit gamitin sa m~ga pagtatanng, at kung
minsa'y kah't hind sa bagay na it. Dapat matant na ang m~ga iy'y
inillagy sa hulihn n~g m~ga pangtay, hal.: An _ba_ ang hawak
mo?  kay'y an _bag_ ang hawak mo? Sino _kay_ ang tong it?




VI KABANATA

Salitng Pangwatas ( Verbo)


GUR. An ang ktuturn n~g _salitng pangwatas_?

NAG-AARAL. Salitng pangwatas ay isng bahagi  pangkt n~g kaisipn
na siyng msasabing diw n~g isng wik, na, nagbabady n~g lasa
 halag, gaw, ayos  lagy na lagng nagpapahayag n~g panahn (
tiempo), bilang ( nmero) at katawn ( persona).

G. Bakit ang salitng pangwatas ay siyng diw n~g isng wik?

N. Sapagk't ang pangwatas ay siyng nagbibigy buhay  ktuturn sa
m~ga salit at kaisipn, hal.: _Si Pedro ay susulat_, _ang sanggl
ay umiyk_, _ang pus ay kakain_. Ang m~ga pangwatas sa halimbawng
it'y ang _susulat_, _umiyk_ at _kakain_.

G. Sa an nabbahagi ang salitng pangwatas?

N. Ang pangwatas ay nabbahagi sa m~ga sumsund: _pangdan_ (
transitivo), _pangtatg_ ( intransitivo), _pangpalt_ ( recproco),
_pangtag_ ( impersonal), _pangbalak_ ( activo) at _pangtiyk_ (
pasivo).

G. An ang tintawag na _pangwatas na pangdan_?

N. Ang pangwatas, na, ang kanyng gaw  kahulug'y dumaran 
maarng duman sa n~galan n~g tao  bagay na siyng layon 
pangtun~go (complemento) n~g kaisipn, hal.: _UMIBIG sa Dios_,
_BUMASA n~g aklt_, _HUMUKAY n~g lup_.

G. An ang _pangwatas na pangtatg_?

N. Ang pangwatas, na, ang kanyng gaw  ktutur'y hind dumaran
 lumalamps sa isng n~galan n~g tao  bagay, hal.: _matulog_,
_mamaty_, _mahig_.

G. An ang tintawag na _pangwatas na pangpalt_?

N. Ang pangwatas na nagbabady n~g kilos  galw n~g dalaw  ang
pagpapalitan n~g gaw n~g dalaw  maraming tao, hal.: _si Lucio at
si Pedro ay NAGSUSULATAN_; _sin Mameng ay NAG-AAWITAN_; _ang m~ga
bat'y NAGKUKUTUSAN_.

G. An ang _pangwatas na pangtag_?

N. Ang pangwatas na hind nagbabady n~g pan~gulo ( sujeto) at
sa pag-isip ay kailan~gang may itagng an man, hal.: _umuln_,
_umaraw_, _bumagy_, _kumulg_, _kumidlt_, _gumab_, _humpon_,
_umumaga_, at ib pang gangganit. Dapat alamng ang m~ga pangwatas
na it'y tan~gng magagamit sa m~ga pangbady ( infinitivo) at sa
ikatlng katawn ( persona) n~g bilang na is sa laht n~g panahn.

G. An ang _pangwatas na pangbalak_?

N. Ang pangwatas na tumutukoy  nagbabady n~g an mang pan~galan
 bagay na hind tiyk, hal.: _sumulat_, _magsaing_, _man~gisd_,
_mahig_.

G. An ang _pangwatas na pangtiyk_?

N. Ang pangwatas na bumabanggt  nagbabady n~g an mang pan~galan
 bagay na tiyk, hal.: _basahin_, _iluto_, _sulatan_.

G. Paano ang pagbubu n~g salitng pangwatas?

N. Sa ating wik'y binubu ang salitng it n~g ugt ( raz) at
n~g any ( partcula) na may ib't ibng hugis.

G. An ang tintawag na _ugt_?

N. Tintawag na _ugt_ ang salitng dalisay  kay'y ang walng
halng an man, gaya n~g _basa_, _sulat_, _lakad_, _takb_, _kain_,
_tulog_, _lar_, _up_, _hig_, _bahn_, atbp.

G. An ang tintawag na _any_?

N. Tintawag namng _any_ ang ilng titik  pantg na ang karamiha'y
walng ktuturng tagly kung sa kanyng sarili lamang, na siyng
iniangkp, isinisin~git  isinusugpng sa m~ga salitng ugt upng
it'y magkaron n~g ib't ibng ayos at kahulugn sa ating wik.

G. Sa an dapat hatin ang m~ga any?

N. Upng maiwasan ang pagkaklahklahk, ang m~ga any ay dapat
bahagiin sa tatlng ktawagn: _Anyng pang-angkp_, _anyng
pangsin~git_, at _anyng pangsugpng_.

G. An ang ktuturn n~g anyng pang-angkp?

N. Yang anyng inillagy  iniangkp sa una n~g salitng ugt
upng magng pangwatas, hal.: _UMibig_, _MAGsaing_, _MANGbugbg_,
_MAlig_.

G. An ang tintawag na anyng pangsin~git?

N. Yang anyng inillagy sa gitn  isinisin~git sa unang dalawng
titik n~g unang pantg n~g salitng ugt upng magng pangwatas,
hal.: _tUMakb_, _gUMibik_, _sUMugat_.

G. An ang kahulugn namn n~g anyng pangsugpng?

N. Ang anyng inillagy sa hulihn  idinurugtng sa salitng ugt
upng magng pangwatas, hal.: _ibigIN_, _pulutIN_, _tugtugAN_,
_utan~gAN_.

G. Laht  an mang ugt sa ating wik ay nagagaw bagng pangwatas?

N. Oo p, kah't na ang m~ga ugt na it'y magng salitng pangdiw
( sustantivo) at salitng pangturing ( adjetivo), sa pamamagitan
n~g ib't ibng any na inangkp, isinisin~git at isinusugpng.

G. Marami bag ang m~ga anyng gingamit sa ating wik?

N. Lubhng marami p, at ang m~ga naggigilasang anyng it ay lubhng
malak ang itinutulong sa ating salit at siyng bumubu nit magng
sa tintawag na pangdiw, sa pangturing, sa pangwatas at sa ib't
ibng pangkt  bahagi n~g kaisipn.


SA M~GA PAN~GULONG BAHAGI N~G M~GA ANY

G. Aln ang m~ga bahaging lalng mahalag n~g m~ga any?

N. Ang pinakapan~gulong bahagi nit'y dalaw lamang: _anyng
pangbalak_ ( partcula indeterminada) at _anyng pangtiyk_ (
partcula determinada).

G. An ang ktuturn n~g anyng pangbalak?

N. Ang m~ga anyng kung iangkp, isin~git  isugpng sa m~ga ugt
ay nan~gagigng pangwatas na pangbalak na tumutukoy  nagbabady
n~g an mang bagay  pan~galang hind tiyk, hal.: _bUMasa ka n~g
aklt_, at sa ganit'y kah't anng aklt; _MAGlut ka n~g mank_
at sa ganit'y kah't anng mank; _MANGhuli ka n~g palak_ at sa
ganit'y kah't anng palak.

G. An ang ktuturn n~g anyng pangtiyk?

N. Ang m~ga anyng kung iangkp, isin~git  isugpng sa m~ga ugt ay
nan~gagigng pangwatas na pangtiyk na nagbabady n~g an mang tiyk
na bagay  pan~galan na siyng katugm n~g m~ga anyng pangbalak.
Halimbaw: _basaHIN mo itng aklt_ at sa ganit'y tinutukoy ang
aklt na babasahin; _lutIN mo iyng mank_, at sa ganit'y tinitiyk
ang mank na lulutin; _huliHIN mo yang palak_, at sa ganit'y
dinadalir ang palakng huhulihin.

G. Ang m~ga anyng pangbalak at pangtiyk, sa an dapat hatin?

N. Magng ang pangbalak at magng ang pangtiyk ay dapat bahagiin
sa dalaw: _pan~gulo_ at _pangtulong_. Tintawag na _pan~gulo_ ang
anyng lalng mahalag at malimit gamitin, na, siyng nagpapagalw
sa ating m~ga pangwatas. Tintawag namng _pangtulong_ ang anyng
kung pakasusuring maigi ay hind kailan~gan, n~gun't mahalag rin
sapagk't bukd sa siyng tumutulong sa m~ga pan~gulo ay siy pang
lalng nagpaparikt sa ating m~ga salit.

G. Alnaln ang m~ga pan~gulo at m~ga pangtulong na any sa pangbalak?

N. Ang m~ga pan~gulong any sa pangbalak na siyng pinanununtunn
n~g ib ay apat: ang _um_, ang _mag_, ang _mang_ at ang _ma_. Itng
m~ga anyng it ay nan~gagigng pangwatas kailan ma't iniangkp,
isinin~git  isinugpng sa m~ga ugt, gaya sa halimbaw n~g _utang_
ay _UMutang_, n~g _lar_ ay _MAGlar_, n~g _hul_ ay _MANGhul_,
n~g _tulog_ ay _MAtulog_. Ang m~ga pangtulong ay lubhng marami at
dahil dito'y lubhng mahirap itanghl n~g pminsanan. Sak na it
mapapag-aralan kung sumapit na sa kanyng kabanatang kinaukulan.

G. Alnaln namn ang m~ga pan~gulo at m~ga pangtulong na any sa
pangtiyk?

N. Ang m~ga pan~gulong any sa pangtiyk na siyng pinagbbatayn
n~g m~ga ib ay tatl: ang _in_, ang _i_ at ang _an_. Kung ang
m~ga anyng it ay iangkp  isugpng sa m~ga ugt ay nan~gagigng
pangwatas din na siyng gingamit sa pagtukoy  pagdalir n~g an
mang n~galan  bagay; hal.: sa _sulat_ ay _sulatIN_, sa _sub_ ay
_Isub_, sa _hul_ ay _hulAN_. Ang m~ga pangtulong na any ay
nakakpatas sa karamihan n~g m~ga pangtulong sa pangbalak at kung
minsa'y humihigt dito, kay't hind na dapat itanghl sa kabanatang
it kund sa kanyng kinaukulan.

G. Sa madalng sabi, aln ang m~ga pan~gulong any na sinsaklw
n~g pangbalak at n~g pangtiyk?

N. Nit ang saklw n~g is't is na siyng pinakapan~gulo: anyng
pangbalak: _um_, _mag_, _mang_ at _ma_; at anyng pangtiyk: _in_,
_i_ at _an_.

G. An ang tintawag na anyng _um_?

N. Tintawag na anyng _um_, ang pangwatas na kinasisin~gitan 
kinaangkapn n~g _um_ ang salitng ugt. Ang _um_ ay pangsin~git
kung ang ugt ay nagpapsimul sa pangtinig ( consonante), gaya n~g
_bUMasa_, _lUMakad_, _tUMakb_; at pang-angkp kung nagpapsimul
namn sa tin~gig ( vocal), paris n~g _UMuln_, _UMakay_, _UMutang_.

G. An ang tintawag na anyng _mag_?

N. Tintawag na anyng _mag_ ang pangwatas, na, naangkapn n~g _mag_
ang salitng ugt, paris n~g _MAGsaing_, _MAG-alay_, _MAGlar_.

G. An ang tintawag na anyng _mang_?

N. Tintawag na anyng _mang_ ang pangwatas na ang salitng ugt
ay inangkapn n~g _mang_, paris n~g _MANGbihag_, _MAN~Gahoy_,
_MAN~Gus_.

G. An ang tintawag na anyng _ma_?

N. Tintawag na anyng _ma_ ang pangwatas, na, kinaangkapn n~g
_ma_ ang salitng ugt, gaya n~g _MAhulog_, _MAgulat_, _MAhig_.

G. An namn ang tintawag na anyng _in_?

N. Tintawag na anyng _in_ ang pangwatas na kinasusugpun~gn n~g
_in_ ang salitng ugt, paris n~g _buhatIN_, _tapusIN_, _ulitIN_.

G. An ang tintawag na anyng _i_?

N. Tintawag na anyng _i_ ang pangwatas na may pang-angkp na _i_
sa salitng ugt, paris n~g _Isulat_, _Isumbng_, _Ilakad_.

G. An ang tintawag na anyng _an_?

N. Tintawag na anyng _an_ ang pangwatas, na, ang salitng ugt
ay sinusugpun~gn n~g _an_, gaya n~g _utan~gAN_, _sumbun~gAN_,
_tuksuhAN_.




VII KABANATA

Ukol sa pagbabayby ( conjugacin)


GUR. An ang tintawag na _pagbabayby_ ( conjugacin)?

NAG-AARAL. Tintawag na pagbabayby ang pagkakasundsund n~g
nangyayaring pagkakabagobago sa pangwatas.

G. Sa an nabbahagi itng pagbabayby?

N. Nabbahagi sa apat na siyng pinagmumulan n~g pagkakibib
n~g pangwatas: _Ayos_ ( modo), _panahn_ ( tiempo), _bilang_ (
nmero) at _katawn_ ( persona).


SA M~GA AYOS N~G PANGWATAS

G. An ang m~ga _ayos n~g pangwatas_ ( modos del verbo)?

N. Tintawag na m~ga ayos n~g pangwatas, yang m~ga karaniwang hugis
na ib't ib sa pagsasaysy  pagbabady n~g pangwatas.

G. Iln ang m~ga ayos na gingamit sa ating wik?

N. Apat, katulad n~g sa kastil: _Pangbady_ ( infinitivo),
_panghiwatig_ ( indicativo), _pang-utos_ ( imperativo) at
_pangsukob_ ( subjuntivo).

G. An ang ipinahahayag n~g _ayos pangbady_?

N. Ang pangbady ay nakkawangkng toto n~g m~ga salitng pangdiw
( sustantivo) na may hugis pangwatas at siyng pinanggagalin~gan n~g
ib't ibng ayos, hal.: _Sumulat_, _magtago_, _manglibk_, _mahinog_.
Dapat mabatd na ang ayos na it ay hind maarng magbady n~g
panahn, n~g bilang ni n~g katawn ( persona).

G. An ang sinasaysy n~g _ayos panghiwatig_?

N. Ang panghiwatig ay nagpapahayag n~g lubs, malay at tpatang
ktuturn n~g pangwatas, na hind nan~gn~gailan~gan n~g an mang
tulong n~g ib, at dahil dito kung kay siyng lalng madals gamitin
kay sa ib, hal.: _Ak'y bumabasa_, _siy'y sumusulat_, _tayo'y
nan~gin~gisd_, _sil'y nan~gagsasaing_.

G. An ang ibinabady n~g _ayos pang-utos_?

N. Ang pang-utos ay nagbabady n~g pag-utos, panunuy, pan~gan~garal
 pagpapahintulot; hal.: _bumasa ka_, _man~gus tayo_, _tumakb
kay_.

G. An namn ang sinasabi n~g _ayos pangsukob_?

N. Ang pangsukob ay hind nagbabady n~g an mang ktuturn kung
sa kanyng sarili lamang kund nan~gn~gailan~gan n~g tulong n~g
kapw pangwatas, at gingamit kailan ma't nagsasaysy n~g pagnanais
 pakikibagay ( condicional), hal.: _Kung susulat siy ay sabihin
mo sa akin_, _kung nan~gun~gusap ka'y nagagalit ak_.


SA M~GA PANAHN N~G PANGWATAS

G. An ang m~ga _panahn n~g pangwatas_ ( tiempos del verbo)?

N. Tintawag na m~ga panahn n~g pangwatas, yang ib't ibng panig
n~g pagbabayby ( conjugacin) na nagpapakilala n~g panahng ginagaw
 nangyayari ang ktuturn n~g pangwatas.

G. Iln ang m~ga panahn n~g pangwatas na dapat gamitin?

N. Ang m~ga panahng it, kung talagng titiyaking maigi ay may
tatl lamang na siyng matatawag na _ganp_: ang _kasalukuyan_ (
presente), ang _nakaran_ ( pasado) at _haharapn_ ( venidero),
n~gun't itng dalawng nhuhul ay hinahat pa sa ib't ibng bahagi.

G. Iln ang m~ga panahng saklw n~g ayos panghiwatig ( modo
indicativo)?

N. Sa Wikng Tagalog ay apat lamang: _kasalukuyan_ ( presente),
_nakaran_ ( pretrito perfecto), _nakaran na_ ( pretrito
pluscuamperfecto) at _haharapn_ ( futuro). Sa ibng pangwatas ay
may is pang panahng idinaragdg na tintawag na _kararan pa_ (
pretrito imperfecto).

G. An ang ipinahahayag n~g kasalukuyan n~g panghiwatig ( presente
de indicativo)?

N. Ang kasalukuyan n~g panghiwatig ay nagbabadyng ang ktuturn
n~g pangwatas ay ginaganp, ginagaw  nangyayari sa n~gayn, hal.:
_Ak'y bumabasa_, _siy'y sumusulat_, _sil'y naglalar_.

G. An ang sinasaysy n~g _nakaran_ ( pretrito perfecto)?

N. Ang nakaran ay nagsasaysy na ang ktuturn n~g pangwatas ay
nangyari  lumipas na, hal.: _Siy'y nag-aral_, _ak'y natulog_,
_tayo'y naglakd_.

G. An ang ibinabady n~g _nakaran na_ ( pluscuamperfecto)?

N. Ang nakaran na, ay nagbabady na ang ktuturn n~g pangwatas ay
nangyari na, higt pa sa panahng nakaran; hal.: _nakasulat na ak
nang dumating ang liham_; _nang umuln ay nakapalig na siy_.

G. An ang sinasabi n~g panahng haharapn ( futuro)?

N. Ang haharapn ay nagsasaysy na ang ktuturn n~g pangwatas ay
mangyayari, gagawn  gaganapn, hal.: _Ak'y man~gin~gisd_, _siy'y
maglalakby_, _tayo'y magpupulong_.

G. Iln ang panahng saklw n~g ayos pang-utos ( modo imperativo)?

N. is p lamang, at ang isng it'y tintawag na kasalukuyan (
presente), sapagk't ang salitng nagbabady n~g pag-utos, panunuy,
at ib pa ay spilitng na sa panahng nsabi, kah't na ang pag-utos
na it at panunuy ay ginaganp  gaganapn pagktapos; hal.: Itng
sulat ay _dalhn_ mo n~gayn,  itng sulat ay _dalhn_ mo bukas.
Dapat matant na ang panahng it ay walng unang katawn, ( primera
persona) sapagk't hind mangyayari kailan man na ang isng nag-utos
ay mag-utos sa kanyng sarili.

G. Iln ang panahng saklw n~g ayos pangsukob ( modo subjuntivo)?

N. Tatl lamang: kasalukuyan ( presente), nakaran ( pasado) at
haharapn ( futuro).

G. An ang sinasaysy n~g panahng kasalukuyan?

N. Ang nagbabady n~g ginaganp  nangyayari sa n~gayn kailan ma't
nagkakahulugn n~g pagnanais  pakikibagay, hal.: Kung _bumabasa_
ak ay sumusulat ka; kung _kumakain_ ka ay huwg kang maglalar.

G. An ang ipinahahayag n~g panahng nakaran?

N. Ang panahng nakaran ay nagpapahayag na ang ktuturn n~g
pangwatas ay nangyari na, at nagkakahulugn n~g pagnanais 
pakikibagay; hal.: _bumasa_ ka sana at ak'y babasa rin; kung ikw'y
_lumakad_ ay nakita mo sana ang prusisin.

G. An ang ibinabady n~g panahng haharapn?

N. Ang panahng haharapn ay nagbabadyng ang ktuturn n~g
pangwatas ay mangyayari  gagawn, at nagkakahulugn n~g pagnanas
 pakikibagay; hal.: kung _als_ ka'y sabihin mo sa akin; kung
_babasa_ ka ay bumasa ka n~g marahan.


SA M~GA BILANG AT SA M~GA KATAWN

G. An ang _bilang_ n~g pangwatas ( nmero del verbo)?

N. Bilang n~g pangwatas ang nangyayaring pagkakabagobago na nagbabady
kung ang pan~gulo ( sujeto) ay nuukol sa is  maraming tao 
bagay.

G. Iln itng m~ga bilang n~g pangwatas?

N. Dalaw, kaparis n~g ibng bahagi n~g kaisipn: _bilang na is_
at _bilang na dalaw  marami_. Kung tumutukoy lamang sa isng tao
 bagay ay dapat gamitin ang bilang na is, gaya n~g _Si Pedro ay
bumabasa_, _si Lucio ay sumusulat_. Kung bumabanggt namn sa dalaw
 maraming tao  bagay, ay dapat gamitin ang bilang na dalaw 
marami, gaya n~g _tayo ay kumain_, _sil'y maglut_.

G. An ang _katawn_ ( persona) sa ur n~g Balaril?

N. Tintawag na katawn ang aln mang salitng pangdiw ( sustantivo)
 pangtay ( pronombre) na siyng pan~gulo ( sujeto) n~g pangwatas.

G. Iln ang m~ga katawn?

N. May anim na laht: tatl ang nuukol sa bilang na is: _ak_,
_ikw_ at _siy_; hal.: _Ak_'y bumabasa; _ikw_'y sumusulat;
_siy_'y naglalar; at tatl rin ang sa dalaw  marami: _tayo_
 _kam_, _kay_ at _sil_, hal.: _tayo_  _kam ay nag-aral_,
_kay'y naglulut_, _sil'y lumlakad_. Dapat matant na ang _ikw_
ay nagigng _ka_ kailan ma't nhuhul sa pangwatas, gaya n~g _ikw'y
sumusulat_,  _sumusulat ka_.




VIII KABANATA

Ang pangbalak na anyng "UM"


GUR. An ang tintawag na anyng _um_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _um_ ang pangwatas na may pangsin~git
 pang-angkp na _um_ sa salitng ugt.

G. An ang khalagahng tagly n~g anyng it?

N. Malak p, sapagk't sa kany nanggagaling ang lubhng maraming
pangwatas na tagalog na siyng nagbibigy kpakann sa ating m~ga
salit, at dahil dito kung kay ang _um_ ay dapat ibilang sa isng
mahalag at pan~gulong any sa ating wik.

G. May ilng hugis ( forma) itng anyng _um_?

N. Dalaw: Una, kung ang _um_ ay nkukulng n~g dalawng titik
n~g unang pantg n~g salitng ugt na nagsisimul sa pangtinig
( consonante); at ikalaw, kung naangkp sa salitng ugt na
nagpapsimul sa tin~gig ( vocal).


M~GA TUNTUNIN SA PAGBABAYBY

G. Paano ang pagbabayby ( conjugacin) sa unang hugis n~g anyng
"um"?

N. Bago tumun~go sa pagbabayby ay kailan~gan munang matant ang
m~ga tuntunin nit, at itng m~ga sumsund:

_Una._--Ang _pangbady_ ( infinitivo) ay binubu n~g salitng ugt
na nagsisimul sa pangtinig at n~g anyng "um" na isinisin~git it sa
unang dalawng titik niyn, gaya n~g _sumulat_, _gumamt_, _lumay_.

_Ikalaw._--Ang _panahng kasalukuyan_ n~g panghiwatig ( presente
de indicativo) ay binubu n~g pangbady at inulit ang unang pantg
n~g salitng ugt, gaya n~g _sumusulat_, _gumagamt_, _lumalay_.

_Ikatl._--Ang _panahng nakaran_ ( tiempo pasado) ay katulad din
n~g pangbady, na, binubu n~g salitng ugt at n~g pangsin~git na
_um_ gaya n~g _sumulat_, _gumamt_, _lumay_.

_Ikaapat._--Ang _panahng nakaran na_ ( pluscuamperfecto) ay
may dalawng paran n~g pagbubu: una, inangkapn n~g _naka_ ang
salitng ugt at sa hul'y dinaragdagn n~g _na_ gaya n~g _nakasulat
na_, _nakagamt na_, _nakalay na_; at ikalaw, ang pangbady at
dinaragdagn pa sa hul n~g _na_, gaya n~g _sumulat na_, _gumamt
na_, _lumay na_.

_Ikalim._--Ang _panahng haharapn_ ( futuro) ay binubu n~g
salitng ugt at ang pag-ulit n~g unang pantg nit, gaya n~g
_susulat_, _gagamt_, _lalay_.

_Ikaanim._--Ang _pang-utos_ ( imperativo) ay ang gingamit sa
pangbady  kay'y ang ugt na sinin~gitan n~g _um_ sa unang pantg
nit; gaya n~g _sumulat_, _gumamt_, _lumay_.

_Ikapit._--Ang _panahng kasalukuyan n~g pangsukob_ ( presente
de subjuntivo) ay binubu n~g kasalukuyan sa panghiwatig at sak
pinan~gun~gunahan n~g salitng _kung_; gaya n~g _kung sumusulat_,
_kung gumagamt_, _kung lumalay_.

_Ikawal._--Ang _panahng nakaran_ ( tiempo pasado) ay binubu
n~g nakaran sa panghiwatig at sa una'y nillagyn n~g _kung_; gaya
n~g _kung sumulat_, _kung gumamt_, _kung lumay_.

_Ikasiym._--Ang _panahng haharapn_ ( tiempo futuro) ay binubu
n~g haharapn sa panghiwatig at sa una'y dinaragdagn n~g _kung_;
gaya n~g _kung susulat_, _kung gagamt_, _kung lalay_.

G. N~gayng mitatg na ang m~ga tuntunin ukol sa unang hugis n~g
anyng _um_, paano n~g ang kanyng pagbabayby?

N. Sang-ayon sa m~ga tuntuning nilagd ay dapat baybayn ang unang
hugis n~g _um_ na siyng isinisin~git sa unang dalawng titik n~g
unang pantg n~g ugt na nagpapsimul sa pangtinig ( consonante)
sa parang sumsund. Ilagy na halimbaw ang ugt na _sulat_ at
sin~gitan natin n~g _um_ ang unang pantg nit, na nagigng pangwatas
na _sumulat_.

PAGBABAYBY SA ANYNG "UM"

UNANG HUGIS.

    _Ayos._    _Panahn._        _Pagbayby._

  Pangbady                   Sumulat.
  Panghiwatig  Kasalukuyan    Sumusulat.
      "        Nakaran       Sumulat.
      "        Nakaran na  { Nakasulat na.
                            { Sumulat na.
      "        Haharapn      Susulat.
  Pang-utos                   Sumulat.
  Pangsukob    Kasalukuyan    Kung sumusulat[13].
      "        Nakaran       Kung sumulat[14].
      "        Haharapn      Kung susulat.

G. Paano namn ang m~ga tuntunin n~g pagbabayby sa ikalawng hugis
n~g anyng _um_?

N. Ang m~ga tuntuning ginamit sa pagbabayby sa unang hugis ay
katulad din nitng ikalaw, n~gun't ang kauntng kaibhn lamang ay
iniangkp dito ang _um_ sa m~ga salitng ugt na nagpapsimul sa
tin~gig ( vocal) samantalng do'y isinisin~git. Baybayn natin
ang ugt na _ibig_ sang-ayon sa ikalawng hugis n~g anyng _um_, sa
makatwd ang pangwatas na _umibig_.

PAGBABAYBY SA ANYNG "UM"

IKALAWNG HUGIS.

    _Ayos._    _Panahn._    _Pagbayby._

  Pangbady                   Umibig.
  Panghiwatig  Kasalukuyan    Umibig.
      "        Nakaran       Umibig.
      "        Nakaran na  { Nakaibig na.
                            { Umibig na.
      "        Haharapn      ibig.
  Pang-utos                   Umibig.
  Pangsukob    Kasalukuyan    Kung umibig.
      "        Nakaran       Kung umibig.
      "        Haharapn      Kung ibig.

G. An ang dapat ipaalaala ukol sa anyng _um_?

N. Na, ang anyng _um_ magng sa una at ikalawng hugis, sa ilng
llawigang nagsasalit n~g Wikng Tagalog ay ginagawng _na_ sa
panahng kasalukuyan, hal.: _Si Pedro ay nsulat_, _siy'y nbulong_,
_ak'y ninm_ sa lugl na sabihing _sumusulat_, _bumubulng_ at
_uminm_.

G. An pa ang m~ga kabaguhang nangyayari ukol sa _um_?

N. Bukd sa m~ga tuntunin nang nilagd ukol sa pagbabayby, ay
mayron pang isng parang sinsund na siyng msasabing tan~g 
bukd na tan~gng mangyayari kailan ma't ang pangwatas ay may dalawng
pantg at nagpapsimul sa titik na _b_, _k_  _p_, na, aln man
sa m~ga it'y nagigng _m_ kung sa _pangbady_ ( infinitivo) at
_pang-utos_ ( imperativo), at nagigng _n_ kung sa _kasalukuyan_ at
_nakaran_ n~g panghiwatig ( indicativo). Ang ibng m~ga panahn
ay sinsund ang dating tuntunin. Halimbaw itng sumsund:

  _Ugt_  _Pangbady_  _Pang-utos_  _Kasalukuyan_  _Nakaran_

  Bihag.     Mihag.      Mihag.        Nnihag.      Nihag.
  Kuha.      Muha.       Muha.         Nnuha.       Nuha.
  Payag.     Mayag.      Mayag.        Nnayag.      Nayag.


KGAMITN N~G ANYNG "UM"

G. Kailn gingamit ang pan~gulong anyng it?

N. Sa ib't ibng pangkt na nuuw sa sarsarng bagay. Nrit ang
m~ga tuntuning sumsund ukol sa kanyng paggamit:

I.--Sa pagpapahayag n~g pagbabago n~g an man, hal.: pumut, umitm,
pumul, lumak, lumit, umunt, tumas, bumab, atbp.

II.--Sa pagsusulit n~g pagbabago n~g katawn n~g tao  hayop, hal.:
pumayt, tumab, umunld, lumak, tumas, tumangkd, pumandk,
gumalng, lumubh, sumam, bumuti, atbp. Ang iln nit'y gingamit
sa _mag_, gaya n~g magbunts, maghirap, maglubh atbp.

III.--Sa pagsasaysy n~g kilos na kinukus n~g tao, hal.: lumakad,
tumakb, gumapang, tumab, dumap, tumagilid, umup, lumuhd,
tumindg, tumihay, tumaln, lumusong, luman~gy, lumuks, atbp.

IV.--Sa pagsasabi n~g m~ga katutubng gaw n~g katawn, hal.: lumuh,
umiyk, tuman~gis, dumahk, lumur, sumuka, kumain, lumamon, uminm,
lumagk, kumamot, humikb, bumahn, atbp.

V.--Sa pagbabady n~g m~ga sariling gaw n~g damdamin kung sinasady,
hal.: tumin~gin, duming, umamy, lumasp, numamnm, humip, dumum,
atbp. Ang iln nit'y gingamit sa _mag_, gaya n~g magmasd, magmalas,
atbp.

VI.--Sa pagsusulit n~g kusng pagsir, paglupt  pagsakt, hal.:
pumaty, sumugat, sumunog, sumir, gumib, bumasak, bumal, sumuntk,
pumutk, kumurt, kumalabt, tumampl, sumikad, sumip, atbp.

VII.--Sa pagpapahayag n~g sarsarng katayn n~g halaman, hal.:
tumub, sumuplng, sumibol, lumitw, lumak, tumas, lumag, lumusg,
tumab, umunld, umusbng, suman~g, sumariw, atbp. Ang iln nit'y
gingamit sa _mag_, _mang_  _ma_, gaya n~g mag-ugt, mamulaklk,
maunsiyam, atbp.

VIII.--Sa pagsasaysy n~g ib't ibng kilos  galw n~g tubig, hal.:
bumukl, bumalong, lumak, bumuh, lumit, kumati, umalon, tumapon,
umagos, tumilansk, atbp.

IX.--Sa pagsasabi n~g paggaw n~g an man sa ib, hal.: gumupt,
gumamt, kumamot, sumukly, umahit, kumapit, tuman~gan, humilot,
atbp.

X.--Sa pagsasad n~g m~ga kilos na may tinatanggp ang kumikilos
 ang gumagaw, hal.: umutang, bumil, umabt, humuli, sumunggb,
dumaklt, kumuha, tumanggp, atbp.

XI.--Sa pagbabady n~g m~ga kilos n~g dalaw, kailan ma't tumutukoy
lamang sa is, hal.: sumama, sumaby, sumund, sumalo, sumun,
tumir, atbp. Kung bumabanggt sa dalaw ay gingamit sa anyng
_mag_, gaya n~g magsama, magsaby, magsund, magsalo, atbp.

XII.--Sa pagsusulit n~g lagy n~g panahn at n~g lakad n~g ib't ibng
tanglw sa kalan~gitn, hal.: umaraw, umuln, umumaga, tumanghal,
humpon, gumab, humatinggab, sumikat, sumilang, lumiwanag, dumilm,
kumulimlm, kumislp, numingnng, atbp. Tumutukoy rin kung minsan
sa m~ga anyng _mag_ at _mang_, paris n~g magdilm, mamanaag, atbp.

XIII.--Sa pagsasad n~g m~ga katutubng pangyayari sa pan~ganorin at
sa katalagahn, hal.: human~gin, bumagy, umuln, umambn, kumidlt,
kumulg, lumindl, atbp.

XIV.--Sa pagsasaysy n~g pagsigd  pagkagt n~g an mang hayop,
hal.: kumagt, sumigd, tumuk, sumakml, pumupog, kumamot, sumuwk,
sumip, atbp.

XV.--Sa pagsasabi n~g m~ga sigw  huni n~g an mang hayop, hal.:
sumigw, humuni, umun~gal, tumahl, n~gumiyw, tumilaok, sumiyp,
kumakag, atbp.

XVI.--Sa pagbabady n~g m~ga sarsarng pagtugtg  pag-awit na
ginagaw n~g tao sa sarili niy  sa ib't ibng kasangkapan, hal.:
umawit, kumant, tumugtg, humihip, tumip, sumutst, pumito, atbp.

XVII.--Sa pagsusulit n~g nahihinggl sa pok  dako, hal.: lumapit,
lumay, gumitn, tumab, dumon, dumito, dumiyn, pumarito, pumaron,
pumarini, pumariyn, atbp.

XVIII.--Sa paggamit n~g ib't ibng hugis n~g kasangkapan sa paggaw
n~g an man, hal.: sa barl ay bumarl, sa sibt ay sumibt, sa sumpt
ay sumumpt, sa bat ay bumat, sa lagar ay lumagar, sa pat ay
pumat, sa guntng ay gumuntng, sa tab ay tumab, sa saguwn ay
sumaguwn, sa timb ay tumimb, atbp.


TALABABAN

[13] Dapat alamng sa panahng it ay maar ring gamitin ang _pag_,
_pagk_, _kapg_ at _kapagk_, baga ma't ang _kung_ ay siyng angkp
na angkp na gamitin.

[14] Sa m~ga panahng nakaran at haharapn nitng pangsukob ay
maar namng sundn n~g _sana_  _disin_.




IX KABANATA

Ang pangbalak na anyng "MAG"


GUR. An ang tintawag na anyng _mag_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _mag_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _mag_ sa salitng ugt.

G. Mahalag rin bag ang anyng it na paris n~g _um_?

N. Kung ang _um_ ay may matas na ur at lubhng makabuluhn sa ating
m~ga pangwatas gayn sa ating wik, ang _mag_ namn ay mayrong ding
urng dakil at khalagahng tagly; kay't ang _mag_ ay nbibilang
na pan~galaw n~g _um_.


M~GA PANUTO SA PAGBABAYBY

G. Paano ang m~ga tuntuning sinsund sa pagbabayby nitng
anyng _mag_?

N. Ang m~ga panuto  ptakarng dapat sundn sa pagbabayby ay itng
m~ga sumsund:

_Una._--Ang _pangbady_ ( infinitivo) ay binubu n~g salitng
ugt at n~g pang-angkp na _mag_, gaya n~g _MAGlar_, _MAG-isip_,
_MAGnas_.

_Ikalaw._--Ang _panahng kasalukuyan n~g panghiwatig_ ( presente de
indicativo), ang _mag_ ay dapat gawng _nag_ at ulitin  dalawahn ang
unang pantg n~g salitng ugt, gaya n~g _naglalar_, _nag-isip_,
_nagnanas_.

_Ikatl._--Ang _panahng nakaran_ ay binubu n~g salitng ugt at
sak _nag_ na siyng nagng kapalt n~g _mag_, gaya n~g _naglar_,
_nag-isip_, _nagnas_.

_Ikaapat._--Ang _panahng nakaran na_ ay may dalawng kaparaann n~g
pagbubu: una, ang pangbadyng _mag_ ay dapat gawng _pag_ at sak
angkapn n~g _naka_ bago sa hul'y dinaragdagn n~g _na_, gaya n~g
_nakapaglar na_, _nakapag-isip na_, _nakapagnas na_; at ikalaw,
ang panahng nakaran at sak dinaragdagn sa hul n~g _na_, gaya
n~g _naglar na_, _nag-isip na_, _nagnas na_.

_Ikalim._--Ang _panahng haharapn_ ay binubu n~g pangbady at
sak inulit  dinadalaw ang unang pantg n~g salitng ugt, gaya
n~g _maglalar_, _mag-iisip_, _magnanas_.

_Ikaanim._--Ang _pang-utos_ ( imperativo) ay katulad din n~g
pangbady  kay'y ang ugt na inangkapn n~g _mag_, gaya n~g
_maglar_, _mag-isip_, _magnas_.

_Ikapit._--Ang _panahng kasalukuyan n~g pangsukob_ ( presente
de subjuntivo) ay binubu n~g kasalukuyan sa panghiwatig at sak
pinan~gun~gunahan n~g _kung_, gaya n~g _kung naglalar_, _kung
nag-isip_, _kung nagnanas_.

_Ikawal._--Ang _panahng nakaran_ ay binubu n~g nakaran sa
panghiwatig at nillagyn sa una n~g _kung_, gaya n~g _kung naglar_,
_kung nag-isip_, _kung nagnas_.

_Ikasiym._--Ang _panahng haharapn_ ay binubu n~g haharapn sa
panghiwatig at sak nillagyn sa una n~g _kung_, gaya n~g kung
_maglalar_, kung _mag-iisip_, kung _magnanas_.

G. Paano n~gayn ang hugis n~g pagbabayby n~g anyng _mag_?

N. Sang-ayon sa m~ga nilagdng tuntunin ay dapat baybayn sa
kaparaanng sumsund. Ilagy na halimbaw ang ugt na _lar_ at
angkapn it n~g _mag_, na nagigng pangwatas na _maglar_.

PAGBABAYBY SA ANYNG "MAG"

    _Ayos._    _Panahn._      _Pagbayby._

  Pangbady                   Maglar.
  Panghiwatig  Kasalukuyan    Naglalar.
      "        Nakaran       Naglar.
      "        Nakaran na  { Nakapaglar na.
                            { Naglar na.
      "        Haharapn      Maglalar.
  Pang-utos                   Maglar.
  Pangsukob    Kasalukuyan    Kung naglalar.
      "        Nakaran       Kung naglar.
      "        Haharapn      Kung maglalar.


KGAMITN N~G ANYNG "MAG"

G. Kailan dapat gamitin ang anyng "mag" na siyng ikalawng pan~gulo
n~g m~ga anyng pangbalak?

N. Sa m~ga bagay at kaparaanng sumsund:

I.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagtatapon, pagbibiyay
 pagpapahayag, hal.: magtapon, maglabs, magbigy, magkalob,
magbiyay, magtulot, magsulit, magsalit, magsaysy, magtalumpat,
magpahayag, atbp.

II.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagkilos  paggalw
na ginagaw sa ib, hal.: mag-als, maglagy, maglapit, maglay,
magpanhik, magpanaog, atbp. Kung ang pagkilos  paggalw na it'y
ibinabagay lamang sa sarili ay dapat iukol sa _um_, hal.: umals,
lumagy, lumapit, lumay, pumanhk, pumanaog, atbp.

III.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagkilos  paggaw na
ginaganp n~g sino man sa kaniyng sarili, hal.: mag-ahit, maggupit,
maghilamos, maghugas, magsukly, atbp.

IV.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagsusut  n~g paggamit
sa katawn na nanggaling sa m~ga n~galan n~g kasutan, hal.: sa
bar ay magbar, sa salawl ay magsalawl, sa tapis ay magtapis,
sa singsing ay magsingsing, sa hikaw ay maghikaw, sa salakt ay
magsalakt, sa payong ay magpayong, sa tungkd ay magtungkd.

V.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagigng an man na
nagbuhat sa m~ga n~galan n~g katungkulan, na lalng kapit na kapit
sa m~ga salitng hirm, hal.: magdiputado, (diputado); mag-abogado,
(abogado); maggobernador, (gobernador); maggur, (gur); magmdiko,
(mdiko); atbp.

VI.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g paggaw n~g an mang lut
na nagbuhat sa m~ga salitng pangdiw ( sustantivo), hal.: signg,
magsigng; paksw, magpaksw; gulay, maggulay; kanin, magkanin; gis,
maggis; lut, maglut; ihaw, mag-ihaw; bagong, magbagong; atbp.

VII.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g paggamit, na nanggaling
sa m~ga pangdiw ( sustantivo), hal.: suk, magsuk; pats, magpats;
asn, mag-asn; ulam, mag-ulam; atbp.

VIII.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagtatangkilik 
paggaw n~g an man na nanggaling sa m~ga salitng pangdiw (
sustantivo), hal.: bahay, magbahay; aklt, mag-aklt; prins,
magprins; asarol, mag-asarol; pis, magpis; katm, magkatm; sus,
magsus; atbp.

IX.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g sumaky  maglakby na
nagbubuhat sa m~ga pan~galan n~g sasakyn, hal.: bangk, magbangk;
trambia, magtrambia; tren, magtren; bapor, magbapor; globo, magglobo;
karitn, magkaritn; atbp.

X.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pakikipanig  pakikitulad
sa asal at kasutan n~g m~ga bans, bayan  lah na nan~gagsipagbuhat
sa m~ga n~galan  ktawagn n~g m~ga it, hal.: amerikano, mag-amerikano;
kastil, magkastil; intsk, mag-intsk; atbp.

XI.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g an man sang-ayon sa ugt
na tagly, na nanggagaling sa m~ga salitng hirm, hal.: sombrero,
magsombrero; tsikolate, magtsikolate; misa, magmisa; martilyo,
magmartilyo; asukal, mag-asukal; atb.

XII.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g m~ga kilos n~g dalaw
kung ang m~ga it'y nbabanggt kapw, hal.: magkita, mag-usap,
mag-away, magtalo, magsama, magpulong, magyakap, atbp. Kung
bumabanggt sa tatl  marami ay dapat ulitin ang bung ugt  ang
dalawng pantg nit, at ang _mag_ ay dapat ilagy na palag sa
pang-angkp; hal.: magkitakita, magtalotalo, magyakapyakap, atbp.

XIII.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g paggagawan 
pagkikilusn n~g dalaw magng sa an man tumutukoy, at sa m~ga
pangwatas na it'y dapat na sugpun~gn n~g _an_  _han_, hal.:
mag-aliwan, magyakapn, magsintahan, magsayahan, magtuksuhan,
magtawanan, atbp. Upng tumukoy sa tatl  marami ay dinadalaw ang
ugt, hal.: mag-alwalwan, magtukstuksuhan, magyakpyakapan. Ukol
sa hulng bagay na it ay may is pang parang ginagaw, at it'y
ang paglalagy sa bilang na dalaw  marami ( nmero plural) n~g
pangwatas, hal.: man~gag-aliwan, man~gagtuksuhan, man~gagyakapan.

XIV.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagkukunwar 
pagdadahiln, at ang pagbubu nit'y dinadalaw  inulit ang salitng
ugt na may dalawng pantg na inangkapn n~g _mag_ at sinusugpun~gn
n~g _an_  _han_; hal.: magbulagbulagan, magsaktsakitan, mag-iyakiyakan,
atbp. Kung may tatlng pantg ay dapat ulitin lamang ang unang pantg
at ang unang dalawng titik n~g ikalawng pantg n~g ugt, hal.:
maghimuhimutukan.

XV.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagmamayabng 
pamamarali  pagsasay na nagbubuhat sa m~ga salitng pangturing
( adjetivo) na inangkapn n~g _ma_, hal.: magmabut, magmatas,
magmalak, magmarunong, magmabihs, magmagils, magmasay, magmagalk,
atbp.

XVI.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g m~ga kilos na
pagpaparami  pagpapalabis, na kung sa _um_ ay nagkakahulugn n~g
is, at ang m~ga pangwatas na it'y dapat bigkasng marin sa hulng
pantg; hal.: sumulat, magsult; tumawa, magtaw; bumasa, magbas;
atbp. N~gun't kinakailan~gang ulitin  dalawahn ang unang pantg
n~g ugt n~g ilng pangwatas n~g _um_, hal.: bumil, magbibil;
tumakb, magtatakb; atbp.

XVII.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagdaragdg 
pagpapalawig, kailan ma't dinadalaw  inulit ang salitng ugt,
hal.: magkurkur, magnilaynilay, magdildil, mag-isipisip.

XVIII.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g paglalakip n~g dalaw
 ang nuukol sa m~ga kamag-anak, katoto, kapanalig, hal.: mag-am,
mag-in, mag-ank, magbiyanan, magkaibigan, magkatoto, magbayw,
atbp.

XIX.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g pagppitagan 
pag-anyay, kailan ma't dalaw ang tinutukoy, hal.: magpugay,
magkamy, magyakap, magpaalam, mag-anyay, magyakag, magyay, atbp.

XX.--Sa m~ga bilang na marami kung ipinangbabahagi sa hany,
pulutng  tumpk, at sa bagay na it ay inulit ang unang dalawng
pantg kah't na magkaron it n~g pantg na dalaw  tatl, hal.:
mag-isis, magdaldalaw, maglimlim, atbp.

XXI.--Sa m~ga pangwatas na nagkakahulugn n~g ib't ibng kilos n~g
paghahalaman  pagtatanm kailan ma't tumutukoy sa pagkakaron, hal.:
magtanm, magpunl, mag-usbng, magsan~g, magbun~ga, magdilg,
mag-ugt, magdahon, atbp.

XXII.--Ang m~ga salitng ugt na nagpapsimul sa _m_ na hind
maarng baybayn sa _um_, ay ginagawng pangwatas sa pamamagitan
n~g _mag_, hal.: magmat, magmasd, magmalas, magmana, atbp.

XXIII.--Ang m~ga salitng ugt na nagpapsimul sa _w_ na hind
maarng baybayn sa _um_, ay ginagawng pangwatas sa pamamagitan
n~g _mag_, gaya sa war ay magwar, sa wast ay magwast, sa wik
ay magwik, sa wilg ay magwilg, sa wals ay magwals, atbp.




X KABANATA

Ang pangtiyk na anyng "IN"


GUR. An ang tintawag na anyng _in_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _in_ ang pangwatas na may sugpng na
_in_ sa salitng ugt.

G. An ang khalagahn n~g anyng it?

N. Malak p, sapagk't nanggagaling sa kany ang m~ga pangwatas na
tagalog na nagbabady n~g an mang tiyk na bagay  pan~galan, na
siyng nagigng katugm n~g m~ga anyng pangbalak; kay't ang _in_
ay siyng pan~gulo sa m~ga anyng pangtiyk.

G. Paano ang paggamit sa anyng _in_?

N. May dalawng paran ang paggamit sa anyng it: Una, kung ang
salitng ugt ay nagtataps sa pangtinig ( consonante),  kay'y
sa tin~gig ( vocal) na may kudlt na banayad (`)  salakt (^) ay
gingamit ang _in_, gaya sa _lasp_ ay _lasapn_, sa _has_ ay
_hasin_, sa _lar_ ay _larin_, atbp. Ikalaw, kung ang salitng
ugt ay nagtataps sa tin~gig ( vocal) na walng din  kudlt,
 kay'y sa tin~gig na may kudlt na marin (), ang anyng _in_
ay dapat gawng _hin_, gaya sa _mana_ ay _manahin_, sa _hila_ ay
_hilahin_, sa _dam_ ay _damahn_  _damhn_, sa _bat_ ay _batahn_
 _bathn_.

G. Aln ang m~ga kabaguhang dapat mangyari sa pagsusugpng nitng
_in_ sa salitng ugt?

N. Itng m~ga sumsund:

_Una._--Kung _e_ ang katapusng titik n~g salitng ugt ay dapat
gawng _i_, gaya sa _page_ ay _pagihin_, sa _gabe_ ay _gabihin_, sa
_buts_ ay _butsihn_, sa _kap_ ay _kapihin_.

_Ikalaw._--Kung ang katapusng pantg n~g ugt ay may _e_ na
pinagigitnan n~g m~ga pangtinig ( consonante), ang nturang _e_
ay dapat gawng _i_, gaya sa _kisks_ ay _kiskisn_, sa _ats_ ay
_atisin_.

_Ikatl._--Kung _o_ ang katapusng titik n~g salitng ugt ay dapat
gawng _u_, gaya sa _tuks_ ay _tuksuhn_, sa _lar_ ay _larin_,
sa _pas_ ay _pasuin_.

_Ikaapat._--Kung ang katapusng pantg n~g ugt ay may _o_ na
pinagigitnan n~g m~ga pangtinig ( consonante), ang nsabing _o_
ay dapat gawng _u_, gaya sa _bunot_ ay _bunutin_, sa _kahoy_ ay
_kahuyin_, sa _pukpk_ ay _pukpukn_.

_Ikalim._--Kung ang katapusng pantg n~g salitng ugt ay nagdudulo
sa _ad_, _ed_, _id_, _od_,  _ud_, na ang m~ga it'y maarng baybayn
sa _in_, ang _d_ ay dapat gawng _r_ sang-ayon sa talagng tuntuning
sinsund ukol dito; gaya sa _tild_ ay _tilarn_, sa _lipd_ ay
_liparin_, sa _sisid_ ay _sisirin_, sa _ubod_ ay _uburin_, atbp.
Kung minsan ay hind nagbabago ang _d_, at dahil dito ay nwawal
ang _i_  ang _o_ sa m~ga salitng nagtataps sa _id_  _od_, gaya
sa _patd_ ay _patdn_, sa _bukd_ ay _bukdn_.

Dapat matant na ang dalawng tuntuning nuun ay bihirng mangyari,
sapagk't sa Wikng Tagalog ay madalang kung d man msasabing wal
ang m~ga salitng mayrong _e_ sa katapusng pantg n~g m~ga salitng
ugt.


HUGIS N~G "IN" AT ANG KANYNG M~GA TUNTUNIN SA PAGBABAYBY

G. Mayrong iln ang hugis ( forma) n~g _in_?

N. Katulad din p n~g _um_ na may dalawng hugis: Una, kung ang
ugt ay nagpapsimul sa pangtinig ( consonante) ay gingamit ang
_in_ sa pangsin~git at pangsugpng; at ikalaw, kung ang ugt ay
nagpapsimul sa tin~gig ( vocal) ay gingamit namn ang _in_ sa
pang-angkp at pangsugpng.

G. Tungkl sa unang hugis, aln ang m~ga panutong sukat mapagptakarn
ukol sa pagbabayby ( conjugacin)?

N. Ang m~ga sumsund na tuntunin, sang-ayon sa kaniyng m~ga ayos
at m~ga panahn:

1.--Ang _pangbady_ ay binubu n~g salitng ugt at n~g pangsugpng
na _in_, gaya n~g _tawagin_, _basagin_, _hampasn_.

2.--Ang _panahng kasalukuyan n~g panghiwatig_ ay binubu n~g ugt
na sinin~gitan n~g _in_ sa unang dalawng titik n~g unang pantg at
sak inulit ang unang pantg n~g nturang ugt, gaya n~g _tintawag_,
_binabasag_, _hinahamps_.

3.--Ang _panahng nakaran_ ay binubu na ugt at sak sinisin~gitan
n~g _in_ sa unang dalawng titik n~g unang pantg n~g nturang ugt,
gaya n~g _tinawag_, _binasag_, _hinamps_.

4.--Ang _panahng nakaran na_ ay binubu n~g panahng nakaran at
sak sa hul'y sinusundn n~g _na_, gaya n~g _tinawag na_, _binasag
na_, _hinamps na_.

5.--Ang _panahng kararan_ ay binubu n~g ugt na inulit ang unang
pantg nit, sak inangkapn n~g _ka_ at sa hul'y sinusundn n~g
_pa_; gaya n~g _ktatawag pa_, _kbabasag pa_, _khahamps pa_.

6.--Ang _panahng haharapn_ ay binubu n~g pangbady at sak inulit
ang unang dalawng titik n~g unang pantg n~g salitng ugt, gaya
n~g _tatawagin_, _babasagin_, _hahampasn_.

7.--Ang _pang-utos_ ay katulad din n~g pangbady  kay'y ang ugt
na sinugpun~gn n~g _in_, gaya n~g _tawagin_, _basagin_, _hampasn_.

8.--Ang _panahng kasalukuyan n~g pangsukob_ ay binubu n~g
kasalukuyan sa panghiwatig at sak nillagyn sa una n~g _kung_ gaya
n~g _kung tintawag_, _kung binabasag_, _kung hinahamps_.

9.--Ang _panahng nakaran_ ay binubu n~g nakaran n~g panghiwatig
at may _kung_ sa una, gaya n~g _kung tinawag_, _kung binasag_, _kung
hinamps_.

10.--Ang _panahng haharapn_ ay binubu n~g haharapn n~g panghiwatig
at nillagyn sa una n~g _kung_, gaya n~g _kung tatawagin_, _kung
babasagin_, _kung hahampasn_.

G. N~gayng nilagd na ang m~ga tuntunin n~g pagbabayby nitng
_in_, paano namn ang kanyng hugis?

N. Sa pagbabayby nitng unang hugis n~g _in_ ay ilagy na halimbaw
ang ugt na _tawag_ at sak sugpun~gn n~g _in_ na nagigng pangwatas
na _tawagin_, pangwatas itng katugm n~g _tumawag_ na binayby
sa _um_.

PAGBABAYBY SA ANYNG "IN".

UNANG HUGIS.

    _Ayos._    _Panahn._    _Pagbayby._

  Pangbady                 Tawagin.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Tintawag.
      "        Nakaran     Tinawag.
      "        Nakaran na  Tinawag na.
      "        Kararan     Ktatawag pa.
      "        Haharapn    Tatawagin.
  Pang-utos                 Tawagin.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung tintawag.
      "        Nakaran     Kung tinawag.
      "        Haharapn    Kung tatawagin.

G. Sinsund bag sa tuwtuw na ang ganitng pagbabayby sa unang
hugis n~g anyng _in_?

N. Hind p, at may isng psubalng (excepcin) dapat matatg na
siyng kinagawng gawn n~g marami, tan~g sa madalng bigkasn at
magandng pakinggn. Ang nunng psubal ay nuuw sa ganit: Laht
halos n~g m~ga salitng ugt, na nagpapsimul sa m~ga pangtinig
na _l_, _w_, at _y_ na binabayby sa anyng pangtiyk na _in_, it
(ang _in_) ay nagigng _ni_ at hind isinisin~git kund iniangkp,
na tan~gng mangyayari sa m~ga panahng kasalukuyan ( presente),
nakaran ( pasado) at ang m~ga saklw nit, n~gun't sa ib pang
panahn ay dapat sundn ang talagng tuntuning sinsund n~g _in_.
Nit ang ilng halimbaw ukol sa dalawng tuntuning pangkalahatn
at psubal:

  _Ugt._  _Panahn._   _Pangkalahatn._  _Psubal._

  Linng
           Kasalukuyan     Linilinng     Nililinng
           Nakaran        Lininng       Nilinng
  Wast
           Kasalukuyan     Winawast      Niwawast
           Nakaran        Winast        Niwast
  Yantk
           Kasalukuyan     Yinayantk     Niyayantk
           Nakaran        Yinantk       Niyantk

G. Tungkl sa ikalawng hugis, aln namn ang m~ga panutong dapat
taluntunn sa pagbabayby?

N. Gaya rin n~g m~ga ptakarng nilagd at sinund sa unang hugis,
n~gun't ang kauntng kaibhn lamang ay sa ikalawng hugis na it'y
ang _in_ ay iniangkp sa m~ga lugl na pinagsisin~gitan sa unang
ayos. Baybayn natin n~gayn ang ugt na _agaw_ sang-ayon sa ikalawng
hugis n~g _in_, sa makatwd ang pangwatas na _agawin_.

PAGBABAYBY SA ANYNG "IN".

IKALAWNG HUGIS.

    _Ayos._     _Panahn._  _Pagbayby._

  Pangbady    Kasalukuyan  Agawin.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Inagaw.
      "        Nakaran     Inagaw.
      "        Nakaran na  Inagaw na.
      "        Kararan     Kaagaw pa.
      "        Haharapn    agawin.
  Pang-utos    Kasalukuyan  Agawin.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung inagaw.
      "        Nakaran     Kung inagaw.
      "        Haharapn    Kung agawin.


KGAMITN N~G ANYNG "IN"

G. Malimit bagng gamitin itng anyng _in_ sa ating m~ga pangwatas?

N. Ang pangtiyk na anyng _in_ ay totong makabuluhn at siyng
malimit gamitin sa ating m~ga salit, sapagk't siy ang tumitiyk
n~g an mang binabanggt n~g pangwatas.

G. Alnaln ang m~ga tuntuning dapat mataluntn sa paggamit n~g
nturang any?

N. Lubhng mahirap png bigyn n~g m~ga tuntuning tiyk na tiyk n~g
sa kany'y paggamit, dahil sa karamihan n~g m~ga anyng pangtiyk na
gingamit sa ating wik. Gayn man, ay mallagyn n~g m~ga tuntuning
sukat mapagptakarn n~g paggamit sa anyng _in_, at itng m~ga
sumsund:

I.--Gingamit ang anyng _in_ sa m~ga salitng ugt na nagkakahulugn
n~g pagkuha  pagdampt n~g an man, hal.: sa samsm ay samsamn, sa
gamit ay gamitin, sa dakt ay dakutn, sa dal ay dalhn, sa bil
ay bilhn, sa dampt ay damputn, atbp.

II.--Gingamit ang anyng _in_ sa m~ga salitng ugt na nagkakahulugn
n~g paghin~g  paghirm n~g an man, hal.: sa hin~g ay hin~gn,
sa hirm ay hiramn, sa utang ay utan~gin, atbp.

III.--Ang m~ga salitng pangtay sa pag-ar ( pronombre posesivo)
ay magagawng pangwatas sa pamamagitan n~g _in_, na nagkakahulugn
n~g pag-ar n~g an man, hal.: sa _akin_ ay _akinin_, sa _iy_ ay
_iyuhin_, sa _kany_ ay _kanyahn_, sa _atin_ ay _atinin_, sa _iny_
ay _inyuhin_, atbp.

IV.--Ang m~ga salitng ugt na nagkakahulugn n~g pagkain  pag-inm
n~g an man na ginaganp n~g sarili, ay binabayby sa _in_, hal.:
sa kain ay kainin  kanin, sa lamon ay lamunin, sa inm ay inumin,
sa higop ay higupin, sa tungg ay tunggin, sa hitht ay hithitn,
sa tagy ay tagayin, atbp.

V.--Ang m~ga salitng ugt na may ktuturn n~g pagtawag  pagsund
sa sino man, ay binabayby rin sa _in_, hal.: sa tawag ay tawagin,
sa sund ay sundn, sa kaon ay kaunin, atb. Kung minsan ang ilng
ugt na saklw nitng pagtawag  pagsund ay binabayby sa _an_,
gaya n~g kawy ay kawayn, n~g sutst ay sutsutn, atbp.

VI.--Ang m~ga salitng ugt na may kahulugn n~g pag-akit  pag-alk
n~g is sa is ay binabayby rin sa _in_, hal.: sa pigng ay
pigin~gn, sa akit ay akitin, sa alk ay alukn, atbp.

VII.--Ang m~ga ugt na nagtatagly n~g kahulugn n~g paghanap 
pagsaliksk n~g an man, ay binabayby rin sa _in_, hal.: sa hanap
ay hanapin, sa halihaw ay halihawin, sa saliksk ay saliksikn, sa
apuhap ay apuhapin, sa kap ay kapin, sa salt ay salatn, atbp.

VIII.--Gingamit ang _in_ sa m~ga salitng ugt na ang kahulug'y
pagkib  paggalw n~g an man, hal.: sa kib ay kibin, sa galw
ay galawn, sa luglg ay luglugn, sa alk ay alukn, sa kundy ay
kundayin, atbp.

IX.--Gingamit ang _in_ sa m~ga salitng ugt na ang ktutur'y
pagdadal  pagpapasn n~g an man na ginaganp n~g sarili, hal.:
pasn, pasann; dal, dalhn; tagly, taglayn; kilik, kilikin;
kalong, kalun~gin; buhat, buhatin; atbp.

X.--Gingamit ang _in_ sa m~ga salitng ugt na nagkakahulugn n~g
pagtanggp n~g an man, hal.: tanggp, tanggapn; sahod, sahurin;
sambt, sambutin; salubong, salubun~gin; atbp.

XI.--Gingamit ang _in_ sa m~ga salitng ugt na ang ktutur'y
nagbabady n~g m~ga paran sa paghuli n~g an mang hayop na gumagal
sa lup at sa himpapawd, hal.: sa batng ay batin~gn, sa sumpt
ay sumpitn, sa sil ay silin, sa barl ay barilin, sa bat ay
batuhn, atbp.

XII.--Gingamit ang anyng _in_ sa m~ga ugt na ang kahulug'y
nagbabady n~g m~ga kaparaanng ginagaw sa paghuli n~g m~ga isd 
n~g m~ga hayop na tumatahn sa tubig, hal.: sa lambt ay lambatn,
sa dal ay dalhin, sa bin~guwt ay bin~guwitn, sa lambng ay
lambun~gn, sa sik ay siikin, sa salapng ay salapan~gn.

XIII.--Ang m~ga salitng ugt na tumutukoy sa m~ga gaw n~g damdamin
ay maarng gamitin sa _in_ kailan ma't ang kahulug'y pakabg sa
gumagaw, hal.: tanw, tanawn; panod, panoorin; lin~gn, lin~gunin;
din~gig, din~gign  dinggn; lasp, lasapn; namnm, namnamn; amy,
amuyn; singhd, singhurin; hip, hipin; dam, damahn  damhn;
atbp. Marami rin ang gingamit sa _an_ ukol sa bagay na it, gaya
n~g tin~gn ay tingnn; tikm, tikmn; pakinig, pakinggn; atbp.

XIV.--Ang m~ga salitng ugt na tumutukoy sa pag-isip, pag-alala at
pag-ibig ay gingamit din sa _in_, hal.: isipin, kurin, buhayin,
usisin, alalahanin, guntn, panimdimn, ibigin, nasin, irugin,
sintahn, naisin, atbp.

XV.--Ang m~ga salitng ugt na nagkakahulugn n~g pagputol, pagtimbng
at pagsukat ay binabayby rin sa _in_, hal.: sa putol ay putulin,
sa tag ay tagin, sa tabas ay tabasin, sa palakl ay palakuln, sa
lagar ay lagarin, sa timbng ay timban~gn, sa taya ay tayahin,
sa balak ay balakin, sa takal ay takalin, atbp.

XVI.--Ang m~ga salitng ugt na nagbabady n~g pagsir  paggib
 paglupt ay binabayby rin sa _in_, hal.: sa sir ay sirin, sa
gib ay gibin, sa sunog ay sunugin, sa guh ay guhin, sa paty ay
patayn, sa sundng ay sundan~gin, sa gulok ay gulukin, atbp. May
iln ding binabayby sa _an_, gaya sa sugat ay sugatan, atbp.

XVII.--Ang m~ga salitng ugt na tumutukoy sa m~ga bagay na karaniwan
ay nagagawng pangwatas sa pamamagitan n~g _in_ na nagkakahulugn
n~g paggaw sang-ayon sa kpakann n~g is't is; hal.: sa bar ay
barin, sa salawl ay salawaln, sa balabal ay balabalin, sa tungkd
ay tungkurin, sa bahay ay bahayin, sa payong ay payun~gin, atbp.

XVIII.--Ang m~ga salitng ugt na tumutukoy sa pagbilang ay
maar ring gawng pangwatas dito sa _in_, at kung magkaganit'y
nagkakahulugn n~g paggaw n~g an man sang-ayon sa kpakann n~g
is't is, gaya sa is ay isahn, sa dalaw ay dalawahn, sa lim
ay limahn, sa sampu ay sampin, atbp.

XIX.--Gingamit ang _in_ sa pagtiyk n~g ib't ibng sakt na
dinaramdm, hal.: sa lagnt ay lagnatn, sa hik ay hikin, sa n~giki
ay n~gikihin, sa ub ay ubuhn, sa iti ay itihin, sa sikmur ay
sikmurin, sa bulutong ay bulutun~gn, sa klera ay kolerahn atbp.

XX.--Nagsusulit n~g pagkakwan~gs  pagkayar, kailan ma't tumutukoy
sa panahng nakaran, hal.: sa saging ay sinaging, sa duhat ay
dinuhat, sa santl ay sinantl, sa sampalok ay sinampalok, sa gulay
ay ginulay, sa bataw ay binataw, atbp.

XXI.--Ang m~ga salitng pangturing ay ngagawng pangwatas dito sa
anyng _in_, hal.: mahl, mahaln; magand, magandahn; masam,
masamin; mabuti, mabutihin; matams, matamsin; atbp.




XI KABANATA

Ang pangtiyk na anyng "I"


GUR. An ang tintawag na anyng _i_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _i_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _i_ sa salitng ugt.

G. An ang khalagahng tagly n~g anyng it?

N. Kung ang _in_ ay siyng kununahan sa m~ga anyng pangtiyk n~g
m~ga pangwatas tagalog, ang _i_ nam'y hind nagigng hul sa kany
kung isusumag din lamang sa daldalng khalagahn, kung kay't ang
anyng it ay siyng nbibilang na pan~galawng ur sa m~ga pangtiyk
na any.


M~GA PTAKARN SA PAGBABAYBY

G. Sa pagbabayby nitng anyng _i_ aln namn ang m~ga ptakarng
dapat taluntunn?

N. Ang m~ga tuntuning sumsund sang-ayon sa pagkakabaibaitang na
dapat gawn:

1.--Ang _pangbady_ ay binubu n~g salitng ugt at n~g pang-angkp
na _i_, gaya n~g _ibil_, _isulat_.

2.--Ang _panahng kasalukuyan n~g panghiwatig_ ay binubu n~g ugt
na sinisin~gitan n~g _in_ sa unang dalawng titik n~g unang pantg,
sak inulit  dinadalaw ang unang pantg n~g ugt, bukd pa ang
pag-angkp n~g anyng _i_, gaya n~g _ibinbil_, _isinusulat_.

3.--Ang _panahng nakaran_ ay binubu lamang n~g ugt na may
pangsin~git na _in_ at sak may pang-angkp na anyng _i_, gaya n~g
_ibinil_, _isinulat_.

4.--Ang _panahng nakaran na_ ay binubu nitng panahng nakaran
at sak sinusundn n~g _na_, gaya n~g _ibinil na_, _isinulat na_.

5.--Ang _panahng haharapn_ ay binubu n~g salitng ugt, sak
inulit ang unang pantg nit at bago inangkapn n~g anyng _i_,
gaya n~g _ibbil_, _isusulat_.

6.--Ang _pang-utos_ ay gingamit ang sa pangbady  kay'y ang ugt
na may pang-angkp na _i_, gaya n~g _ibil_, _isulat_, atbp.

7.--Ang _panahng kasalukuyan n~g pangsukob_ ay binubu n~g
kasalukuyan sa panghiwatig at sa una'y nillagyn n~g _kung_, gaya
n~g _kung ibinibil_, _kung isinusulat_.

8.--Ang _panahng nakaran_ ay binubu n~g nakaran sa panghiwatig
at nillagyn n~g _kung_ sa una, gaya n~g _kung ibinil_, _kung
isinulat_.

9.--Ang _panahng haharapn_ ay binubu rin n~g haharapn n~g
panghiwatig at may _kung_ sa una,  gaya n~g _kung ibbil_, _kung
isusulat_.

G. Paano n~gayn ang hugis n~g pagbabayby sa anyng pangtiyk
na _i_?

N. Sa pagbabayby nit ay kuning halimbaw ang ugt na _bil_ at
sak angkapn it n~g anyng _i_ na nagigng pangwatas na _ibil_
na siyng pangtiyk n~g _bumil_ at _magbil_ na binayby sa _um_
at _mag_.

PAGBABAYBY SA ANYNG "I".

    _Ayos._    _Panahn._    _Pagbayby._

  Pangbady                 Ibil.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ibinbil.
      "        Nakaran     Ibinil.
      "        Nakaran na  Ibinil na.
      "        Haharapn    Ibbil.
  Pang-utos                 Ibil.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ibinbil.
      "        Nakaran     Kung ibinil.
      "        Haharapn    Kung ibbil.

G. Wal bagng psubal ( excepcin) ang m~ga ptakarng it sa
pagbabayby?

N. Mayron p, at isng psubalng lalng mahalag kay sa _in_, isng
psubalng dapat matant at dapat sundn, sapagk't natutun~god sa
ikagagand at ikagagan sa pagbigks n~g ating m~ga salit.

G. Paano ang dapat itakdng psubal?

N. Itng sumsund: Ang m~ga salitng ugt na nagpapsimul sa
tin~gig ( vocal),  sa m~ga pangtinig na _h_, _l_, _w_, at _y_, ay
may ibng hugis n~g pagbubu kailan ma't tumutukoy sa m~ga panahng
kasalukuyan ( presente) at nakaran ( pasado) at sa m~ga saklw
nit, ibng hugis na ang _in_ ay dapat gawng _ni_ sang-ayon sa
kinagawn at gayn sa ikagagan n~g pagsambt at ikagagand n~g
m~ga salit. Dapat matant na ang anyng _i_ ay hind ntitinag sa
talagng kinalalagyn niy. Dapat ding matant na ang ib't ib pang
panahn ay dapat isund sa talagng tuntunin n~g anyng _i_.

Nit sa kasund ang isng tln n~g m~ga ugt na ntatakd sa
psubal, at upng lumiwanag ay marapat pag-agapayanin ang dalawng
tuntunin, gayn ang m~ga ugt at m~ga panahng kinaukulan n~g
baw't is.

  _Ugt._   _Panahn._   _Pangkalahatn._   _Psubal._

  Alay     Kasalukuyan.    Iinaalay.       Inialay.
    "      Nakaran.       Iinalay.        Inialay.
  Ilag     Kasalukuyan.    Iiniilag.       Iniilag.
    "      Nakaran.       Iinilag.        Iniilag.
  Utang    Kasalukuyan.    Iinuutang.      Iniutang.
    "      Nakaran.       Iinutang.       Iniutang.
  Habol    Kasalukuyan.    Ihinahabol.     Inihhabol.
    "      Nakaran.       Ihinabol.       Inihabol.
  Luhog    Kasalukuyan.    Ilinuluhog.     Inilluhog.
    "      Nakaran.       Ilinuhog.       Iniluhog.
  Wakwk   Kasalukuyan.    Iwinawakwk.    Iniwwakwk.
    "      Nakaran.       Iwinakwk.      Iniwakwk.
  Yaps    Kasalukuyan.    Iyinayaps.     Iniyayaps.
    "      Nakaran.       Iyinaps.       Iniyaps.


KGAMITN N~G ANYNG "I"

G. Sansan gingamit ang anyng _i_?

N. Itng anyng _i_ ay is ring makabuluhng any sa m~ga pangtiyk
at is rin sa madals gamitin sa m~ga pangwatas tagalog. Ang m~ga
tuntunin n~g sa kany'y paggamit ay itng m~ga sumsund:

I.--Gingamit itng anyng _i_ sa m~ga salitng ugt na nagbabady
n~g pagtatapon  paghahagis n~g an man, hal.: sa tapon ay itapon,
sa buhos ay ibuhos, sa hagis ay ihagis, sa hulog ay ihulog, sa buld
ay ibuld, sa pukl ay ipukl, sa bat ay ibat, sa suka ay isuka,
sa luw ay iluw, sa uh ay iuh, sa bub ay ibub, atbp.

II.--Gingamit ang anyng _i_ sa m~ga salitng ugt na nagsusulit
n~g pagpupunl  pagtatanm n~g an man kailan ma't ipinangtitiyk,
hal.: sa tanm ay itanm, sa punl ay ipunl, sa hask ay ihask,
sa tub ay itub, sa ban ay iban, sa sabog ay isabog, atbp.

III.--Gingamit din ang anyng _i_ sa m~ga salitng ugt na
nagpapahayag n~g pagkakalat  pagpaplaganap n~g an man kailan ma't
ipinangtitiyk, hal.: sa kalat ay ikalat, sa laganap ay ilaganap,
sa sambulat ay isambulat, sa bulaksk ay ibulaksk, atbp.

IV.--Gingamit din ang anyng _i_ sa m~ga salitng ugt na nagbabady
n~g paghahal  pagsasahk n~g an man kailan ma't pangwatas na
ipinangtitiyk, hal.: sa hal ay ihal, sa sama ay isama, sa sahk
ay isahk, sa kanw ay ikanw, sa sawsw ay isawsw, sa lahk ay
ilahk, atbp.

V.--Nagagawng pangtiyk na pangwatas dito sa _i_ ang m~ga ugt na
nagbabady n~g pagtutulad  pagtitimbng n~g isng bagay sa kapuw
bagay, hal.: sa tulad ay itulad, sa paris ay iparis, sa gaya ay
igaya, sa para ay ipara, sa wangk ay iwangk, sa mukh ay imukh,
sa bagay ay ibagay, sa gagd ay igagd, sa timbng ay itimbng, sa
panty ay ipanty, sa tumbs ay itumbs, atbp.

VI.--Nagagaw ring pangtiyk na pangwatas sa _i_ ang m~ga pangwatas
na nagbabady n~g pagsasalit  pagsasaysy at pagtutur, hal.: sa
saysy ay isaysy, sa tanng ay itanng, sa sagt ay isagt, sa
bulng ay ibulng, sa sumbng ay isumbng, sa balit ay ibalit, sa
ans ay ians, sa tur ay itur, sa aral ay iaral, atbp. Kung minsan
ang m~ga pangwatas na pangbalak na binayby sa _mag_ ay ginagawng
pangtiyk sa pamamagitan n~g pangtiyk nit, hal.: sa salit ay
ipagsalit, sa wik ay ipagwik, atbp.

VII.--Sa anyng _i_ ay nagagaw ring pangtiyk na pangwatas ang m~ga
nagbabady n~g pagbibil  paghahandg n~g an man, hal.: sa lak ay
ilak, sa tind ay itind, sa handg ay ihandg, sa alay ay ialay,
sa gawad ay igawad, atbp. Binabayby rin ang iln sa pangtiyk na
_ipag_ na siyng katugm n~g _mag_, hal.: sa bil ay ipagbil, sa
amot ay ipag-amot, sa kalob ay ipagkalob, sa biyay ay ipagbiyay,
atbp.

VIII.--Ang m~ga salitng ugt na nagbabady n~g paglalagy sa isng
pok  dako n~g an man ay nagagawng pangtiyk dito sa anyng _i_,
hal.: sa lagy ay ilagy, sa lantd ay ilantd, sa bunyg ay ibunyg,
sa bild ay ibild, sa patong ay ipatong, sa sin~git ay isin~git,
sa siksk ay isiksk, sa salong ay isalong, sa gatong ay igatong,
sa tapal ay itapal, atbp.




XII KABANATA

Ang pangtiyk na anyng "AN"


GUR. An ang tintawag na anyng _an_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _an_ ang pangwatas na may sugpng na
_an_ sa salitng ugt.

G. Mahalag rin bag ang pangtiyk na anyng it gaya n~g m~ga
anyng _in_ at _i_?

N. Sa m~ga anyng pangtiyk, itng _an_ ay siyng ikatl sa bilang
na siyng gingamit sa m~ga pangwatas tagalog. Itng _an_ ay malimit
ding gamitin kaparis n~g dalawng nun sa kany, at is rin sa
maraming saklw sa ating m~ga salit.

G. Paano ang paggamit dito sa anyng _an_?

N. Gaya rin n~g sa anyng _in_ na may dalawng kaparaann: Una, kung
ang salitng ugt ay nagtataps sa pangtinig ( consonante)  kay'y
sa tin~gig ( vocal) na may kudlt na banayad (`)  salakt (^)
ay gingamit ang _an_, gaya sa _tapon_ ay _tapunAN_, sa _sus_ ay
_susAN_, sa _tap_ ay _tapAN_, atbp. Ikalaw, kung ang ugt ay
nagtataps sa tin~gig ( vocal) na walng kudlt,  kay'y sa tin~gig
na may kudlt na marin (), ang anyng _an_ ay dapat gawng _han_,
gaya sa _parusa_ ay _parusaHAN_, sa _kasi_ ay _kasiHAN_, sa _tind_
ay _tindHAN_, atbp.

G. Mayron din bang nangyayaring pagkakabago ukol sa pagsusugpng
n~g _an_ sa salitng ugt?

N. Mayron p, at ang m~ga pagkakabagong it'y katulad din n~g
nangyayari sa _in_. Dapat din ditong itanghl ang m~ga tuntunin
nitng _an_, upng mkilala ang ganng kabaguhan nit.

_Una._--Kung _e_ ang katapusng titik n~g ugt ay dapat gawng _i_,
gaya sa _gabe_ ay _gabihn_, sa _page_ ay _pagihn_, sa _kap_ ay
_kapihn_, atbp.

_Ikalaw._--Kung ang hulng pantg n~g ugt ay may _e_ na
pinagigitnan n~g m~ga pangtinig ( consonante), ang nturang _e_
ay dapat gawng _i_ gaya sa _kisks_ ay _kiskisn_, sa _tites_ ay
_titisan_, atbp.

_Ikatl._--Kung __ ang katapusng titik n~g ugt ay dapat gawng
_u_, gaya sa _dulo_ ay _duluhan_, sa _as_ ay _asuhn_, sa _bat_
ay _batuhn_, sa _tamp_ ay _tampuhn_, atbp.

_Ikaapat._--Kung ang hulng pantg n~g ugt ay may _o_ na
pinagigitnan n~g m~ga pangtinig ( consonante), ang nsabing _o_ ay
dapat gawng _u_, gaya sa _amy_ ay _amuyn_, sa _utos_ ay _utusan_,
sa _kuts_ ay _kutusn_, sa _subok_ ay _subukan_, atbp.

_Ikalim._--Kung ang hulng pantg n~g ugt ay nagtataps sa _ad_,
_ed_, _id_, _od_,  _ud_, na maarng baybayn sa _an_, ang _d_ ay
dapat gawng _r_ sang-ayon sa ptakarng sinsund ukol sa bagay
na it; gaya sa _bayad_ ay _bayaran_, sa _gild_ ay _gilirn_, sa
_tingkd_ ay _tingkarn_. Ang _d_ ay hind nagbabago kung minsan,
at kung magkaganit'y kailan~gan namng mawal ang _i_  ang _o_ sa
m~ga salitng nagtataps sa _id_  _od_, gaya sa _masd_ ay _masdn_,
sa _sund_ ay _sundn_, atbp.

Dapat din namng mabatd na ang unang dalawng tuntunin ay
bihibihirng mangyari, sapagk't sa ating wik ay kaunt ang m~ga
salitng mayrong _e_ sa katapusng pantg n~g m~ga salitng ugt,
gaya n~g matatant sa ikaapat na bahagi n~g Balarilng it.


M~GA PANUTO SA PAGBABAYBY

G. Aln ang m~ga panuto nitng anyng _an_ na dapat alituntunn sa
kanyng pagbabayby?

N. Itng anyng _an_ ay walng maraming pagkakabagobagong nangyayari,
at dahil dito ay d na kailan~gang isishn ang tuntunin n~g
kaniyakaniyng panahn at gayn din n~g ayos.

Dapat lamang matant, na ang _an_ ay palagng sinusugpng sa salitng
ugt na ibig baybayn, at sa kasalukuyan ( presente) at m~ga
nakaran ( pretrito) ay kailan~gang isund sa _in_ kung pano ang
pagkakabu nit, ulitin  dalawahn ang unang pantg n~g ugt sa
panahng haharapn ( futuro), at khulhuliha'y dapat isugpng sa
ugt ang _an_  _han_ sa pangbady at pang-utos.

Baybayn natin itng anyng _an_ sang-ayon sa m~ga tuntuning
ipinalala, at ilagy nating halimbaw ang ugt na _sulat_ at sak
it sugpun~gn n~g _an_ na nagigng pangwatas na _sulatan_ na siyng
pangtiyk n~g _sumulat_ na binayby sa _um_.

PAGBABAYBY SA ANYNG "AN"

    _Ayos._    _Panahn._     _Pagbayby._

  Pangbady                 Sulatan.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Sinusulatan.
      "        Nakaran     Sinulatan.
      "        Nakaran na  Sinulatan na.
      "        Haharapn    Susulatan.
  Pang-utos                 Sulatan.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung sinusulatan.
      "        Nakaran     Kung sinulatan.
      "        Haharapn    Kung susulatan.


KGAMITN N~G ANYNG "AN"

G. Alnaln ang m~ga tuntunin sa paggamit nitng anyng _an_?

N. Itng _an_ ay siyng ikatl sa bilang n~g m~ga anyng pangtiyk,
at dahil dito'y hind mapag-alinlan~ganang sambitin na siy'y is
rin sa m~ga nagbibigy n~g malakng tulong sa m~ga pangwatas na
hind tiyk sa ating sariling wik. Itng m~ga sumsund ang m~ga
ptakarn n~g sa kany'y paggamit:

I.--Gingamit ang _an_ sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g dako  pok
na kinaroroonn n~g an man, lalng lal na sa panahng nakaran,
hal.: sa tapon ay tinapunan, sa lagy ay nilagyn, sa sild ay
sinidln, sa tay ay tinayn, sa sult ay sinulutn, sa pasak ay
pinasakan, atbp.

II.--Gingamit ang _an_ sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g pagbibigy
 pagkuha n~g an man kailan ma't it'y tiyk, hal.: sa bigy ay
bigyn, sa handg ay handugn, sa alay ay alayan, sa bil ay bilhn,
sa dal ay dalhn, sa bawas ay bawasan, sa kuha ay kunan, sa hin~g
ay hin~gn, atbp.

III.--Gingamit din ang _an_ sa m~ga pangwatas na nagsusulit n~g
pan~gan~garal  pagtawag sa sino man kailan ma't tiyk it, hal.:
sa aral ay aralan, sa hatol ay hatulan, sa tur ay turan, sa tawag
ay tawagan, sa sigw ay sigawn, sa kawy ay kawayn, sa bulng ay
bulun~gn, sa ans ay anasn, atbp. Ang iln sa m~ga pangwatas na
it ay binabayby sa pangtiyk na _pag-an_ na siyng katugm n~g
_mag_, hal.: sa sabi ay pagsabihan, sa usap ay pan~gusapan, atbp.

IV.--Gingamit ang _an_ sa m~ga salitng ugt na nagbabady n~g
m~ga gawng liks n~g damdamin kailan ma't tumutukoy sa sino man,
hal.: sa tin~gn ay tingnn, sa masd ay masdn, sa amy ay amuyn,
sa hawak ay hawakan, sa dil ay dilan, atbp. May iln sa bagay na
it ang gingamit sa _in_ gaya n~g lasp ay lasapn, n~g ding ay
dinggn, n~g tanw ay tanawn, atbp.

V.--Ang m~ga salitng pangdiw na nagbabady n~g an man at sugpun~gn
n~g anyng _an_ at ulitin  dalawahn ang bung salitng ugt na
nsabi ay nagkakahulugn n~g kaliitan  kawalng kabuluhn n~g
isng bagay, hal.: sa tao ay tatauhan, sa bahay ay bahybahayan,
sa pus ay puspusan, sa lan~git ay lan~gtlan~gitan, sa santl
ay santlsantulan, at ib pa. Kung ang ugt ay may tatl  apat na
pantg ay sukat n~g ulitin ang unang dalawng pantg niy, hal.: sa
tinapay ay tintinapayan, sa salawl ay salsalawalan, atbp.

VI.--Ang m~ga salitng ugt na nagbabady n~g an man sang-ayon
sa kpakann n~g baw't is at msungpun~gan n~g _an_ ay nagigng
salitng ang kahulug'y pok n~g karamihan, hal.: sa bahay ay
bahayn, sa santl ay santulan, sa mangg ay manggahan, sa saging
ay sagin~gn, sa bayan ay bayann, sa duhat ay duhatn, atbp.




XIII KABANATA

Pangtiyk n~g anyng "UM"


GUR. Aln ang pangtiyk nitng _um_?

NAG-AARAL. Gaya n~g nsabi, ang m~ga anyng pangbalak na d dumadalir
 tumitiyk n~g an mang bagay  pan~galan, ay may m~ga katapt 
katugmng m~ga anyng pangtiyk na siyng tumutukoy sa m~ga bagay 
pan~galang tiyk  dam. Baw't anyng pangbalak ay may katugmng
anyng pangtiyk na hind lamang is kund dalaw  tatl ang
kadalasn. Ang katugm nitng anyng _um_ kung talagng susurin ay
ang tatlng pan~gulong pangtiyk na sinundn na isisng pinag-ukulan
n~g masusng pag-aral at matamng pagsusur, na dil ib't ang
_in_, ang _i_ at ang _an_.

G. Aln ang dapat ksalign sa pagbabayby n~g m~ga pangtiyk
n~g _um_?

N. Ang pagbabayby sa _in_ ay dapat msalig n~g sa anyng _in_, ang
sa _i_ ay dapat mabatay n~g sa anyng _i_ at ang sa _an_ ay dapat
mayon n~g sa anyng _an_.

Baybayn nating isis ang tatlng pangtiyk n~g _um_ at pag-kulan
natin n~g dalawng pangwatas: is'y ang _tumakb_ na tumutukoy sa
unang hugis n~g _um_ at _umutang_ na bumabanggt sa ikalaw.

IN.

    _Ayos._    _Panahn._           _Pagbabayby._

  Pangbady                 Takbuhn.           Utan~gin.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Tintakb.          Inutang.
      "        Nakaran     Tinakb.            Inutang.
      "        Nakaran na  Tinakb na.         Inutang na.
      "        Kararan     Kattakb pa.       Kautang pa.
      "        Haharapn    Tatakbuhn.         utan~gin.
  Pang-utos                 Takbuhn.           Utan~gin.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung tintakb.     Kung inutang.
      "        Nakaran     Kung tinakb.       Kung inutang.
      "        Haharapn    Kung tatakbuhn.    Kung utan~gin.

I.

  Pangbady                 Itakb.             Iutang.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Itintakb.         Iniutang.
      "        Nakaran     Itinakb.           Iniutang.
      "        Nakaran na  Itinakb na.        Iniutang na.
      "        Haharapn.   Ittakb.           Iutang.
  Pang-utos                 Itakb.             Iutang.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung itintakb.    Kung iniutang.
      "        Nakaran     Kung itinakb.      Kung iniutang.
      "        Haharapn    Kung ittakb.      Kung iutang.

AN.

  Pangbady                 Takbuhan.           Utan~gan.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Tintakbuhn.       Inutan~gan.
      "        Nakaran     Tinakbuhn.         Inutan~gan.
      "        Nakaran na  Tinakbuhn na.      Inutan~gan na.
      "        Haharapn    Tatakbuhn.         utan~gan.
  Pang-utos                 Takbuhan.           Utan~gan.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung tintakbuhn.  Kung inutan~gan.
      "        Nakaran     Kung tinakbuhn.    Kung inutan~gan.
      "        Haharapn    Kung tatakbuhn.    Kung utan~gan.




XIV KABANATA

Pangtiyk n~g anyng "MAG"


GUR. Aln namn ang pangtiyk nitng _mag_?

NAG-AARAL. Laht n~g m~ga anyng pangbalak sa Wikng Tagalog na d
miminsan nang nsabi ay may katapt  katugmng anyng pangtiyk na
hind lamang is kund marami. Karaniwang gawn upng ang anyng
pangbalak ay magng pangtiyk ay ginagawng _p_ ang m~ga unang titik
niyang nagpapsimul sa _m_, maliban lamang ang iln na hind
nangyayari ang ganitng pagbabago.

Sang-ayon sa parang katutukoy, _pag_ ang siyng pangtiyk nitng
_mag_. It namng _pag_ ay nan~gn~gailan~gan n~g tulong n~g m~ga
pan~gulong any sa pangtiyk na _in_, _i_ at _an_, na susog sa bagay
na it ang _pag_ ay nagigng _pag-in_, _ipag_ at _pag-an_. Bukd sa
m~ga pangtiyk na it, ang _mag_ ay mayron pang tatlng pangtiyk
ding katugm, na, dil ib't ang _in_, ang _i_ at ang _an_ na walng
_pag_. Dapat matant na ang _pag-in_ ay bihirng gamitin, sapagk't
ang karamihang ugt na nuukol sa kany ay binabayby na sa _in_.
Gayn man, ang _pag-in_ ay kailan~gan din kung minsan, lalng lal na
kung tumutukoy sa m~ga salitng nagbabady n~g pag-utos  panunuy.

G. Yamang ang _in_, _i_ at _an_ ay napag-ukulan na n~g kankaniyng
pag-aral, an namn ang tintawag na anyng _ipag_?

N. Tintawag na anyng _ipag_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _ipag_ sa salitng ugt, gaya n~g _ipag-utos_, _ipagbilin_,
_ipagsama_ na m~ga pangtiyk na pangwatas n~g _mag-utos_, _magbilin_
at _magsama_.

G. An ang tintawag na anyng _pag-an_?

N. Tintawag na anyng _pag-an_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _pag_ at may sugpng na _an_ sa ugt, gaya n~g _pagsalitan_,
_pagkalooban_, _pagbintan~gn_, na m~ga pangtiyk na pangwatas n~g
_magsalit_, _magkalob_ at _magbintng_.

G. An ang tintawag na anyng _pag-in_?

N. Tintawag na anyng _pag-in_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _pag_ at may sugpng na _in_ sa salitng ugt, gaya n~g
_pag_-awit_in_, _pag_dasal_in_, _pag_sayaw_in_ na m~ga pangtiyk na
pangwatas n~g _mag_-awit, _mag_dasl at _mag_sayw.

G. Alnaln ang m~ga panutong dapat taluntunn sa pagbabayby n~g
m~ga pangtiyk n~g anyng _mag_?

N. Ang pagbabayby sa _in_, _i_ at _an_ ay dapat ibatay n~g sa
m~ga anyng _in_, _i_ at _an_; ang sa _ipag_ ay gaya rin n~g sa _i_
na sinin~gitan lamang n~g _pag_ sa gitn n~g ugt at n~g nsabing
_i_; ang sa _pag-an_ ay gaya n~g sa anyng _an_ na inangkapn n~g
_pag_ sa ugt; at ang sa _pag-in_ ay paris din n~g sa anyng _in_
na inangkapn namn n~g _pag_ sa salitng ugt.

Isis nating baybayn ang m~ga nturang pangtiyk n~g _mag_ at kunin
nating halimbaw ang m~ga pangwatas na _magsaing_ at _magmana_ na
ang una'y nagtataps sa pangtinig at ang ikalaw'y sa tin~gig (
vocal).

PAGBABAYBY SA M~GA PANGTIYK N~G "MAG"

IN.

  Pangbady                 Sain~gin.              Manahin.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Sinasaing.             Minamana.
      "        Nakaran     Sinaing.               Minana.
      "        Nakaran na  Sinaing na.            Minana na.
      "        Kararan     Kasasaing pa.          Kamamana pa.
      "        Haharapn    Sasain~gin.            Mamanahin.
  Pang-utos                 Sain~gin.              Manahin.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung sinasaing.        Kung minamana.
      "        Nakaran     Kung sinaing.          Kung minana.
      "        Haharapn    Kung sasain~gin.       Kung mamanahin.

I.

  Pangbady                 Isaing.                Imana.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Isinasaing.            Iminamana.
      "        Nakaran     Isinaing.              Iminana.
      "        Nakaran na  Isinaing na.           Iminana na.
      "        Haharapn    Isasaing.              Imamana.
  Pang-utos                 Isaing.                Imana.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung isinasaing.       Kung iminamana.
      "        Nakaran     Kung isinaing.         Kung iminana.
      "        Haharapn    Kung isasaing.         Kung imamana.

AN.

  Pangbady                 Sain~gan.              Manahan.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Sinasain~gan.          Minamanahan.
      "        Nakaran     Sinain~gan.            Minanahan.
      "        Nakaran na  Sinain~gan na.         Minanahan na.
      "        Haharapn    Sasain~gan.            Mamanahan.
  Pang-utos                 Sain~gan.              Manahan.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung sinasain~gan.     Kung minamanahan.
      "        Nakaran     Kung sinain~gan.       Kung minanahan.
      "        Haharapn    Kung sasain~gan.       Kung mamanahan.

IPAG.

  Pangbady                 Ipagsaing.             Ipagmana.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ipinagsasaing.         Ipinagmamana.
      "        Nakaran     Ipinagsaing.           Ipinagmana.
      "        Nakaran na  Ipinagsaing na.        Ipinagmana na.
      "        Haharapn    Ipagsasaing.           Ipagmamana.
  Pang-utos                 Ipagsaing.             Ipagmana.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ipinagsasaing.    Kung ipinagmamana.
      "        Nakaran     Kung ipinagsaing.      Kung ipinagmana.
      "        Haharapn    Kung ipagsasaing.      Kung ipagmamana.

PAG-AN.

  Pangbady                 Pagsain~gan.           Pagmanahan.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Pinagsasain~gan.       Pinagmamanahan.
      "        Nakaran     Pinagsain~gan.         Pinagmanahan.
      "        Nakaran na  Pinagsain~gan na.      Pinagmanahan na.
      "        Haharapn    Pagsasain~gan.         Pagmamanahan.
  Pang-utos                 Pagsain~gan.           Pagmanahan.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung pinagsasain~gan.  Kung pinagmamanahan.
      "        Nakaran     Kung pinagsain~gan.    Kung pinagmanahan.
      "        Haharapn    Kung pagsasain~gan.    Kung pagmamanahan.

PAG-IN.[15]

  Pangbady                 Pagsain~gin.           Pagmanahin.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Pinagsasaing.          Pinagmamana.
      "        Nakaran     Pinagsaing.            Pinagmana.
      "        Nakaran na  Pinagsaing na.         Pinagmana na.
      "        Haharapn    Pagsasain~gin.         Pagmamanahin.
  Pang-utos                 Pagsain~gin.           Pagmanahin.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung pinagsasaing.     Kung pinagmamana.
      "        Nakaran     Kung pinagsaing.       Kung pinagmana.
      "        Haharapn    Kung pagsasain~gin.    Kung pagmamanahin.


TALABABAN

[15] Sakal mang toto na itng _pag-in_ ay d kailan~gan dahil sa
anyng _in_, ay tunay rin namng ang nturang _pag-in_ ay makabuluhn
kung minsan at may sariling ktuturn. Kung ang _pag-an_ ay kailan~gan
baga ma't mayron nang _an_, ang _pag-in_ nam'y kailan~gan din kah't
na mayrong _in_. Linawin natin sa pamamagitan n~g halimbaw. Kung
sabihing sa tiyk na bagay at pag-utos na: _Larin mo ang bat_ ay
hind n~g maarng sabihin pang _paglarin mo ang bat_, sapagk't
may magkaibng kahulugn silng dalaw. Ang una'y nagsasad n~g
pag-utos sa sino man na _siy ang maglar sa bat_, samantalng
ang ikalaw'y nagbabady namn n~g pag-utos sa sino man na _siy'y
mag-utos_  _magsabi_  _magpabay n~g paglalar sa bat_. Ganit
ring kaibhn ang ndadam ukol sa _an_ at _pag-an_, gaya sa m~ga
salitng _laran_ at _paglaran_.




XV KABANATA

Ang pangbalak na anyng "MANG"


GUR. An ang tintawag na anyng _mang_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _mang_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _mang_ sa salitng ugt.

G. An ang khalagahn nitng _mang_ sa ating m~ga pangwatas?

N. Kung may khalagahng tagly ang _um_ at _mag_ sa m~ga anyng
pangbalak n~g pangwatas tagalog, ang _mang_ nam'y is rin sa
nbibilang sa matatas na ur n~g m~ga any at is rin sa nagbibigy
n~g mahalagng tulong sa ating m~ga salit.

G. Aln ang m~ga pagbabagong karaniwang mangyari sa pag-angkp
n~g _mang_ sa salitng ugt?

N. Sang-ayon sa simulng titik nitng ugt ay nabbagong madals
ang m~ga titik n~g pangwatas kung iniangkp ang _mang_, at sa
pagbabagong it ay mitatakd ang m~ga ganitng tuntunin:

_Una._--Ang m~ga salitng ugt na nagpapsimul sa _b_  _p_ ay
karaniwang magng _m_ at ang anyng _mang_ ay nwawal ang hulng
dalawng titik, sa makatwd bag'y nagigng _ma_, gaya sa _bulk_
ay _mamulk_, sa _bayabas_ ay _mamayabas_, sa _pukot_ ay _mamukot_,
sa _pul_ ay _mamul_.

_Ikalaw._--Ang karamihan sa m~ga salitng ugt na nagpapsimul sa
tin~gig ( vocal), ay nabbago ang pang-angkp na _mang_ sa _man~g_,
gaya sa _isd_ ay _man~gisd_, sa _us_ ay _man~gus_, sa _ibig_
ay _man~gibig_, sa _una_ ay _man~guna_.

_Ikatl._--Ang m~ga salitng ugt na ang unang titik ay _k_ ay
karaniwang nwawal ang titik na it, at dahiln dito ang anyng
_mang_ ay dapat gawng _man~g_ gaya sa _kahoy_ ay _man~gahoy_, sa
_kulam_ ay _man~gulam_, sa _kuts_ ay _man~guts_, sa _kitl_ ay
_man~gitl_.

_Ikaapat._--Ang karamihan sa m~ga salitng ugt na ang psimulng
titik ay _s_  _t_ at kung minsa'y _d_ ay karaniwang magng _n_
at dahiln dito ang _mang_ ay nagigng _ma_, gaya sa _sumbng_ ay
_manumbng_, sa _sisi_ ay _manisi_, sa _tiklp_ ay _maniklp_, sa
_tiktk_ ay _maniktk_, sa _dikt_ ay _manikt_, sa _dalan~gin_ ay
_manalan~gin_.


M~GA TUNTUNIN SA PAGBABAYBY

G. Aln ang m~ga tuntuning dapat pagbatayn ukol sa pagbabayby
nitng anyng _mang_?

N. Kung ang pangwatas na babaybayn ay walng pagkakabagong nangyayari
ay dapat isalig ang pagbabayby sa m~ga tuntunin n~g anyng _mag_
na walng pagkakib liban sa _mang_ ang anyng iangkp. N~gun't
kung pangwatas namng may pagbabago, ang babaybayn ay gaya rin n~g
m~ga tuntunin n~g _mang_ ang dapat sundn baga ma't kailan~gang
ibatay sa apat sa panutong inilagd ukol sa m~ga kabaguhang sukat
mangyari.

Baybayn natin ang dalawng bagay  parang kasasambit at iukol sa
una ang ugt na _habol_ at sa ikalaw'y _tiklp_ na kung angkapn
kapw n~g _mang_ ay nagigng pangwatas na _manghabol_ at _maniklp_
sang-ayon sa m~ga ptakarng nilagd.

PAGBABAYBY SA ANYNG "MANG"

    _Ayos._    _Panahn._             _Pagbayby._

  Pangbady                 Manghabol.         Maniklp.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nanghhabol.       Nanniklp.
      "        Nakaran     Nanghabol.         Naniklp.
      "        Nakaran na  { Nakahabol na.    { Nakatiklp na.
                            { Nanghabol na.    { Naniklp na.
      "        Haharapn    Manghhabol.       Maniniklp.
  Pang-utos                 Manghabol.         Maniklp.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nanghhabol.  Kung nanniklp.
      "        Nakaran     Kung nanghabol.    Kung naniklp.
      "        Haharapn    Kung manghhabol.  Kung maniniklp.


PANGTIYK N~G ANYNG "MANG"

G. Aln ang anyng pangtiyk nitng _mang_?

N. Sang-ayon sa m~ga parang sinambt na sa anyng _mag_ ang pangtiyk
nitng _mang_ ay _pang_. It namng _pang_ ay nan~gn~gailan~gang
tulun~gan n~g m~ga pan~gulong any sa pangtiyk na _in_, _i_ at _an_
upng ang paggamit ay mpawast, at sang-ayon din sa bagay na it,
ang _pang_ ay nagigng _pang-in_, _ipang_ at _pang-an_.

G. An kung gayn ang tintawag na anyng _pang-in_?

N. Tintawag na anyng _pang-in_ ang pangwatas na may pang-angkp na
_pang_ at may sugpng na _in_, gaya n~g _pan~gisdn_, _pan~gunahin_,
_pamukutin_, na m~ga pangtiyk na pangwatas n~g _man~gisd_,
_man~guna_, at _mamukot_.

G. An ang tintawag na anyng _ipang_?

N. Tintawag na anyng _ipang_ ang pangwatas na may pang-angkp na
_ipang_, gaya n~g _ipanghuli_, _ipamints_, _ipan~gus_, na m~ga
pangtiyk na pangwatas n~g _manghuli_, _mamints_ at _man~gus_.

G. An namn ang tintawag na anyng _pang-an_?

N. Tintawag na anyng _pang-an_ ang pangwatas na may pang-angkp na
_pang_ at may sugpng na _an_, gaya n~g _pan~gahuyan_, _pamangkan_,
_pamayanan_, na m~ga pangtiyk na pangwatas n~g _man~gahoy_,
_mamangk_, at _mamayan_.

G. Nabbago rin bag itng pangtiyk na _pang_?

N. Oo p, at ang pagkakabagong it'y ntutulad sa nangyayari sa
_mang_, kay't ang m~ga tuntunin nit'y siy ring dapat pairalin sa
_pang_.

G. Aln namn ang m~ga tuntunin sa pagbabayby nitng pangtiyk na
_pang_?

N. Ang pagbabayby sa _pang-in_ ay nsasalig n~g sa anyng _in_, na
inangkapn n~g _pang_; ang sa _ipang_ ay naayon n~g sa anyng _i_,
na sinin~gitan lamang n~g _pang_ sa gitn n~g ugt at n~g nturang
_i_; at ang sa _pang-an_ ay nabbatay namn n~g sa anyng _an_ na
inangkapn n~g _pang_.

Sa pagbabayby nitng m~ga pangtiyk n~g _mang_ ay kunin natin ang
dalawng pangwatas na _manghul_ at _manah_, na ang is'y nabbago
ang m~ga titik n~g ugt at ang is'y hind.

PAGBABAYBY SA M~GA PANGTIYK N~G ANYNG "MANG".

PANG-IN.

    _Ayos._    _Panahn._               _Pagbayby._

  Pangbady                 Panghulin.           Panahin.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Pinanghuhul.         Pinananah.
      "        Nakaran     Pinanghul.           Pinanah.
      "        Nakaran na  Pinanghul na.        Pinanah na.
      "        Kararan     Kapanghuhul pa.      Kapapanah pa.
      "        Haharapn    Panghuhulin.         Pananahin.
  Pang-utos                 Panghulin.           Panahin.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung pinanghuhul.    Kung pinananah.
      "        Nakaran     Kung pinanghul.      Kung pinanah.
      "        Haharapn    Kung panghuhulin.    Kung pananahin.

IPANG.

  Pangbady                 Ipanghul.            Ipanah.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ipinanghuhul.        Ipinananah.
      "        Nakaran     Ipinanghul.          Ipinanah.
      "        Nakaran na  Ipinanghul na.       Ipinanah na.
      "        Haharapn    Ipanghuhul.          Ipananah.
  Pang-utos                 Ipanghul.            Ipanah.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ipinanghuhul.   Kung ipinananah.
      "        Nakaran     Kung ipinanghul.     Kung ipinanah.
      "        Haharapn    Kung ipanghuhul.     Kung ipananah.

PANG-AN.

  Pangbady                 Panghulan.           Panahan.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Pinanghuhulan.       Pinananahan.
      "        Nakaran     Pinanghulan.         Pinanahan.
      "        Nakaran na  Pinanghulan na.      Pinanahan na.
      "        Haharapn    Panghuhulan.         Pananahan.
  Pang-utos                 Panghulan.           Panahan.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung pinanghuhulan.  Kung pinananahan.
      "        Nakaran     Kung pinanghulan.    Kung pinanahan.
      "        Haharapn    Kung panghuhulan.    Kung pananahan.


KGAMITN NITNG ANYNG "MANG"

G. Aln ang m~ga ptakarn sa paggamit n~g anyng it?

N. Sa m~ga pangwatas natin na siyng binubukaln n~g ating m~ga
salit, itng _mang_ ay is sa m~ga nagtatagly n~g malakng tulong,
kay't siy ay nbibilang sa pan~gatl n~g m~ga pan~gulong anyng
pangbalak. Ang anyng _mang_ ay gingamit dito sa m~ga tuntuning
sumsund:

I.--Gingamit ang _mang_ sa pagbabady n~g m~ga gaw  kilos na
karamihan, na nanggaling sa m~ga ugt na binayby sa _um_ at _mag_ na
is ang kahulugn, hal.: sa kain ay man~gain, sa pits ay mamits,
sa kuha ay man~guha, sa buhay ay mamuhay, sa lur ay manglur, sa
amy ay man~gamy, sa paos ay mamaos, sa malt ay mamalt, atbp.

II.--Ang karamihan sa salitng ugt na nagbabady n~g ib't ibng
bagay  gawin ay binabayby rin dito sa _mang_, at kung gay'y
nagkakahulugn n~g pagtupd sa hawak na tungkulin, hal.: sa sin~gl
ay manin~gl, sa tah ay manah, sa aral ay man~garal, sa kahoy ay
man~gahoy, atbp.

III.--Ang m~ga kasangkapang patalm ay binabayby sa _mang_ na ang
kahulug'y gumamit  magtagly n~g nturang patalm, hal.: sa barl
ay mamarl, sa kanyn ay man~ganyn, sa sandata ay manandata, sa
sundng ay manundng, sa palakl ay mamalakl, sa itk ay man~gitk,
sa tabk ay manabk, atbp.

IV.--Nagagaw ring pangwatas dito sa _mang_ ang m~ga n~galan n~g
thanan, bayan, bundk, bukid, atbp. na ang kahulug'y manirahan 
mamuhay  maglakby, hal.: sa bayan ay mamayan, sa bundk ay mamundk,
sa bahay ay mamahay, sa bukid ay mamukid, sa parang ay mamarang, sa
gubat ay manggubat, atbp.

V.--Dito sa _mang_ ay nagagaw ring pangwatas ang ilng n~galan n~g
sasakyn na ang ktutur'y maglakby sa pamamagitan n~g nturang
sasakyn, hal.: sa bangk ay mamangk, sa kalesa ay man~galesa, sa
kiles ay man~giles, sa kabayo ay man~gabayo, sa karo ay man~garo,
atbp.

VI.--Ang m~ga n~galan n~g kasutan ay nagagaw ring pangwatas sa
anyng _mang_ na ang kahulug'y magsut  gumamit  magtagly, hal.:
sa bar ay mamar, sa salawl ay manalawl, sa pany ay mamany,
sa tapis ay manapis, sa salamn ay manalamn, atbp.

VII.--Ang m~ga ugt na tumutukoy sa m~ga bagay na matatagpn sa
dagat, ilog, bundk, bukid, atbp. ay nagagaw ring pangwatas dito
sa anyng _mang_, na, ang kahulug'y man~gas, man~gisd, humanap
 kumuha sang-ayon sa kpakann n~g is't is, hal.: sa duhat ay
mangduhat, sa ibon ay man~gibon, sa isd ay man~gisd, sa palak ay
mamalak, sa pals ay mamals, sa us ay man~gus, atbp.

VIII.--Ang m~ga kasangkapan sa paghuli n~g an man ay ipinangwawatas
din dito sa _mang_ na ang kahulug'y manghuli sa pamamagitan n~g
nturang kasangkapan, hal.: sa bin~guwt ay mamin~guwt, sa pukot ay
mamukot, sa lambt ay manglambt, sa dala ay mangdala, sa salapng
ay manalapng, sa kitng ay man~gitng, sa bakld ay mamakld, atbp.

IX.--Gingamit din ang _mang_ sa m~ga ugt na nagbabady n~g
paglulupt  pananaksl n~g is sa is, magng it'y ginanp sa
pamamagitan n~g patalm at magng pamal  kamy n~g tao, hal.: sa
saksk ay manaksk, sa sakl ay manakl, sa bugbg ay mangbugbg, sa
pal ay mamal, sa tampl ay manampl, sa sip ay manip, sa tadyk
ay manadyk, sa sakt ay manakt, sa kurt ay man~gurt, sa suntk
ay manuntk, atbp.




XVI KABANATA

Ang pangbalak na anyng "MA"


GUR. An ang tintawag na anyng _ma_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _ma_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _ma_ sa salitng ugt.

G. An ang khalagahng tagly nitng _ma_?

N. Kung sa m~ga anyng pangbalak ay lubhng mahalag ang _um_,
_mag_ at _mang_, itng _ma_ nam'y hind magigng hul ni alan~gn
sa kataasn n~g ur na kanyng tagly sa ating m~ga pangwatas at
sa ating mayamang salit, kay't siy'y nbibilang na is sa m~ga
pan~gulong anyng pangbalak.


M~GA PTAKARN SA PAGBABAYBY

G. Dito sa anyng _ma_, aln namn ang m~ga ptakarng dapat
taluntunn sa kanyng pagbabayby?

N. Itng pagbabayby sa anyng _ma_ ay walng pinag-ibhn halos n~g
sa anyng _mag_, na walng _g_, kay't ang m~ga tuntunin nit'y
siyng dapat ksalign n~g m~ga ptakarn niyn, baga ma't ang
kahulugn n~g is't is ay lubhng nagkakalay. Dapat matant na
ang anyng it ay nailalagy sa bilang na dalaw  marami, at sa
ganit'y dinaragdagn n~g _n~ga_ sa pag-itan n~g anyng _ma_ at n~g
ugt sa laht n~g panahn.

Sa pagbabayby ay kuning halimbaw ang pangwatas na _mahig_ na
nagbuhat sa ugt na _hig_ na inangkapn n~g anyng _ma_, at
pag-agapayanin ang m~ga bilang na is at dalaw  marami.

PAGBABAYBY SA ANYNG "MA"

  Pangbady                 Mahig.         Man~gahig.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nhihig.       Nan~gahhig.
      "        Nakaran     Nahig.         Nan~gahig.
                                            Nan~gakahig.
      "        Nakaran na  Nakahig na.    Nan~gahig na.
                            Nahig na.
      "        Haharapn    Mahihig.       Man~gahihig.
  Pang-utos                 Mahig.         Man~gahig.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nahihig.  Kung nan~gahhig.
      "        Nakaran     Kung nahig.    Kung nan~gahig.
      "        Haharapn    Kung mahihig.  Kung man~gahihig.


PANGTIYK N~G ANYNG "MA"

G. Aln ang pangtiyk na any nitng _ma_?

N. Kung pakasusuring maigi ang pangtiyk na any nitng _ma_ ay
msasabing wal, sapagk't siy gaya rin n~g _um_ ay walng katugm
 katapt na any na d gaya n~g karamihan sa ating salit. Gayn
man, ay mayron siyng pangtiyk, sapagk't sa Wikng Tagalog gaya
na n~g nsabi ang m~ga pangbalak ay may katugmng anyng pangtiyk.
Ang katugm nitng _ma_ ay dalaw lamang: ang _ika_ na tumutukoy sa
dahiln  panahn at _ka-an_ na tumutukoy sa pok  dako.

G. An ang tintawag na anyng _ika_?

N. Tintawag na anyng _ika_ ang pangwatas na may kaangkp na _ika_
sa salitng ugt, gaya n~g _ikasunog_, _ikabasag_, _ikahulog_, na
m~ga pangtiyk na pangwatas n~g _masunog_, _mabasag_ at _mahulog_.

G. An namn ang tintawag na anyng _ka-an_?

N. Tintawag na anyng _ka-an_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _ka_ at may sugpng na _an_, gaya n~g _kahulugan_, _kabalian_,
_katisuran_ na m~ga pangtiyk na pangwatas n~g _mahulog_, _mabal_
at _matisod_.

G. Sa pagbabayby nitng m~ga pangtiyk n~g _ma_, alnaln ang m~ga
tuntuning sinsund?

N. Ang pagbabayby sa _ika_ ay dapat isalig n~g sa anyng _i_ na
dinagdagn lamang it n~g _ka_, at ang sa _ka-an_ ay dapat iayon
n~g sa anyng _an_ na inangkapn n~g _ka_. Kunin nating halimbaw
ang m~ga pangwatas na _matisod_ at _mahulog_.

PAGBABAYBY SA M~GA PANGTIYK N~G ANYNG "MA"

IKA.

    _Ayos._    _Panahn._             _Pagbayby._

  Pangbady                 Ikatisod.            Ikahulog.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ikinattisod.        Ikinahuhulog.
      "        Nakaran     Ikinatisod.          Ikinahulog.
      "        Nakaran na  Ikinatisod na.       Ikinahulog na.
      "        Kararan     Katitisod pa.        Kahuhulog pa.
      "        Haharapn    Ikattisod.          Ikahuhulog.
  Pang-utos                 Ikatisod.            Ikahulog.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ikinattisod.   Kung ikinahuhulog.
      "        Nakaran     Kung ikinatisod.     Kung ikinahulog.
      "        Haharapn    Kung ikattisod.     Kung ikahuhulog.

KA-AN.

  Pangbady                 Katisuran.           Kahulugan.
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Kinattisuran.       Kinahuhulugan.
      "        Nakaran     Kinatisuran.         Kinahulugan.
      "        Nakaran na  Kinatisuran na.      Kinahulugan na.
      "        Haharapn    Katitisuran.         Kahuhulugan.
  Pang-utos                 Katisuran.           Kahulugan.
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung kinattisuran.  Kung kinahuhulugan.
      "        Nakaran     Kung kinatisuran.    Kung kinahulugan.
      "        Haharapn    Kung katitisuran.    Kung kahuhulugan.


KGAMITN NITNG ANYNG "MA"

G. Sansan gingamit itng anyng _ma_?

N. Ang talagng kgamitn n~g anyng it ay tumutukoy sa kilos  galw
n~g sino man sa kanyng sarili lamang na hind maarng bumanggt n~g
sa ib. N~gun't nang ang pag-aral ay lalng lumiwanag, ay nrit
ang m~ga tuntunin n~g sa kany'y paggamit.

I.--Gingamit ang _ma_ sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g m~ga
kasakunang hind sinasady na nangyayari sa katawn n~g sino man,
hal.: mahulog, matisod, mamaty, maduls, malunod, marap, matumb,
mabungg, masangg, masalng, masagas, mabulag, mapilay, maull,
mabun~g atbp.

II.--Gingamit ang _ma_ sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g m~ga
pangyayaring katutub sa damdamin na hind kinukus  ginagaw
n~g pinangyayarihan, hal.: matakot, magitl, man~ging, magulat,
masawan, masindk, malumby, malugd, magalit, mahiy, magulumihanan,
magulantng, atbp.

III.--Gingamit din ang _ma_ sa m~ga pangwatas na nagsusulit n~g
kalagayan n~g sikmur; hal.: mabusg, magutom, mauhaw, masir, atbp.

IV.--Sa m~ga pangwatas na nagsusulit n~g m~ga kilos  galw n~g
katawn na kusng ginagaw n~g sino man sa kanyng sarili, hal.:
maup, mahig, matulog, magisng, atbp. Ang iln sa m~ga it'y
gingamitan n~g _um_ at _mag_, gaya n~g lumakad, tumakb, tumay,
magpasyl, atbp.

V.--Ang _ma_ ay gingamit din sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g
m~ga kasirng nangyayaring kus sa m~ga kasangkapang gamit n~g
m~ga tao, hal.: masunog, magib, maguh, mabasag, madurog, mabal,
masir, mawalat, mapunit, masir, atbp.

VI.--Sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g m~ga liks na kalagayan
n~g m~ga halaman ay gingamit din ang _ma_, hal.: malant, matuy,
maunsiyam, mabulas, malag, malusg, mamaty, masir, malagt,
mapatd, atbp.

VII.--Gingamit din ang _ma_ sa m~ga ugt na nagbabady n~g an man
na siyng nagigng salitng pangturing ( adjetivo), hal.: sa sam
ay masam, sa buti ay mabuti, sa lak ay malak, sa lit ay malit,
sa tas ay matas, sa bab ay mabab, sa lay ay malay, sa lapit
ay malapit, sa pul ay mapul, sa put ay maput, atbp.

VIII.--Ang m~ga ugt na nagbabady n~g an man at sak angkapn n~g
_ma_ ay nagigng pangdiw na nagkakahulugn n~g karamihan, hal.: sa
lan~gaw ay malan~gaw, sa lamk ay malamk, sa palay ay mapalay, sa
bigs ay mabigs, atbp.




XVII KABANATA

Pagbabayby sa m~ga anyng pangbalak


GUR. Dapat bagng baybayng isis at italng bung bu ang m~ga
pan~gulong anyng pangbalak?

NAG-AARAL. Oo p, lubhng kinakailan~gang baybayng isis at bung
itakd ang m~ga pan~gulong anyng pangbalak na _um_, _mag_, _mang_
at _ma_, sapagk't lalng lliwanag at lalng dadal ang pag-aral
n~g sino man sa Wikng Tagalog, lubh pa't kung isasagunitng ang
pag-aral n~g wikng it ay bagong bago pa sa m~ga damdamin natin.
Sinabi kong ang pagtatal rito n~g m~ga pagbabayby ay isng parang
ikalliwanag at ikadadal sa pag-aral n~g sariling wik, sapagk't
sa biglng tin~gn n~g isng nag-aaral ay maliwanag na mamamasdn
at malilirip ang ib't ibng sangkp n~g pangwatas gaya n~g m~ga
ayos ( modo), m~ga panahn ( tiempo), m~ga bilang ( nmero) at
m~ga katawn ( persona), gayn ang ib't ibng hugis n~g m~ga
any gaya n~g _um_, _mag_, _mang_ at _ma_ na kung d paggugugulan
n~g pagwawarwar ay malapit mahulog sa pagkakmal  kay'y sa
pagkaklahklahk  pagkaksamasama.

Nrit n~g ang m~ga pagbabayby sa _um_, _mag_, _mang_ at _ma_
na dapat pamagatng _una_, _ikalaw_, _ikatl_ at _ikaapat_ na
pagbabayby na nuukol sa baw't is.


HUWARAN N~G UNANG PAGBABAYBY

ANYNG "UM" (UNANG HUGIS)

  AYOS PANGBADY          Sumulat.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_        _Bilang na dalaw  marami_

  Sumusulat ak[16]       Sumusulat tayo
  Sumusulat ka            Sumusulat kay
  Sumusulat siy          Sumusulat sil

_Panahng nakaran_

  Sumulat ak             Sumulat tayo
  Sumulat ka              Sumulat kay
  Sumulat siy            Sumulat sil

_Panahng nakaran na_

UNANG HUGIS

  Nakasulat na ak        Nakasulat na tayo
  Nakasulat ka na[17]     Nakasulat na kay
  Nakasulat na siy       Nakasulat na sil

IKALAWNG HUGIS

  Sumulat na ak          Sumulat na tayo
  Sumulat ka na           Sumulat na kay
  Sumulat na siy         Sumulat na sil

_Panahng haharapn_

  Susulat ak             Susulat tayo
  Susulat ka              Susulat kay
  Susulat siy            Susulat sil

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                          Sumulat tayo
  Sumulat ka[18]          Sumulat kay
  Sumulat siy            Sumulat sil

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung sumusulat ak[19]  Kung sumusulat tayo
  Kung sumusulat ka       Kung sumusulat kay
  Kung sumusulat siy     Kung sumusulat sil

_Panahng nakaran_

  Kung sumulat ak[20]    Kung sumulat tayo
  Kung sumulat ka         Kung sumulat kay
  Kung sumulat siy       Kung sumulat sil

_Panahng haharapn_

  Kung susulat ak        Kung susulat tayo
  Kung susulat ka         Kung susulat kay
  Kung susulat siy       Kung susulat sil

ANYNG "UM" (IKALAWNG HUGIS)

  AYOS PANGBADY     Umibig.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_   _Bilang na dalaw  marami_

  Umibig ak        Umibig tayo
  Umibig ka         Umibig kay
  Umibig siy       Umibig sil

_Panahng nakaran_

  Umibig ak         Umibig tayo
  Umibig ka          Umibig kay
  Umibig siy        Umibig sil

_Panahng nakaran na_

UNANG HUGIS

  Nakaibig na ak    Nakaibig na tayo
  Nakaibig ka na     Nakaibig na kay
  Nakaibig na siy   Nakaibig na sil

IKALAWNG HUGIS

  Umibig na ak      Umibig na tayo
  Umibig ka na       Umibig na kay
  Umibig na siy     Umibig na sil

_Panahng haharapn_

  ibig ak          ibig tayo
  ibig ka           ibig kay
  ibig siy         ibig sil

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                     Umibig tayo
  Umibig ka          Umibig kay
  Umibig siy        Umibig sil

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung umibig ak   Kung umibig tayo
  Kung umibig ka    Kung umibig kay
  Kung umibig siy  Kung umibig sil

_Panahng nakaran_

  Kung umibig ak    Kung umibig tayo
  Kung umibig ka     Kung umibig kay
  Kung umibig siy   Kung umibig sil

_Panahng haharapn_

  Kung ibig ak     Kung ibig tayo
  Kung ibig ka      Kung ibig kay
  Kung ibig siy    Kung ibig sil


HUWARAN N~G IKALAWNG PAGBABAYBY

ANYNG "MAG"

  AYOS PANGBADY       Maglar.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_     _Bilang na dalaw  marami_

  Naglalar ak        Naglalar tayo
  Naglalar ka         Naglalar kay
  Naglalar siy       Naglalar sil

_Panahng nakaran_

  Naglar ak          Naglar tayo
  Naglar ka           Naglar kay
  Naglar siy         Naglar sil

_Panahng nakaran na_

UNANG HUGIS

  Nakapaglar na ak   Nakapaglar na tayo
  Nakapaglar ka na    Nakapaglar na kay
  Nakapaglar na siy  Nakapaglar na sil

IKALAWNG HUGIS

  Naglar na ak       Naglar na tayo
  Naglar ka na        Naglar na kay
  Naglar na siy      Naglar na sil

_Panahng haharapn_

  Maglalar ak        Maglalar tayo
  Maglalar ka         Maglalar kay
  Maglalar siy       Maglalar sil

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                       Maglar tayo
  Maglar ka           Maglar kay
  Maglar siy         Maglar sil

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung naglalar ak   Kung naglalar tayo
  Kung naglalar ka    Kung naglalar kay
  Kung naglalar siy  Kung naglalar sil

_Panahng nakaran_

  Kung naglar ak     Kung naglar tayo
  Kung naglar ka      Kung naglar kay
  Kung naglar siy    Kung naglar sil

_Panahng haharapn_

  Kung maglalar ak   Kung maglalar tayo
  Kung maglalar ka    Kung maglalar kay
  Kung maglalar siy  Kung maglalar sil


HUWARAN N~G IKATLNG PAGBABAYBY

ANYNG "MANG"

  AYOS PANGBADY           Man~gisd.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_         _Bilang na dalaw  marami_

  Nan~gin~gisd ak        Nan~gin~gisd tayo
  Nan~gin~gisd ka         Nan~gin~gisd kay
  Nan~gin~gisd siy       Nan~gin~gisd sil

_Panahng nakaran_

  Nan~gisd ak            Nan~gisd tayo
  Nan~gisd ka             Nan~gisd kay
  Nan~gisd siy           Nan~gisd sil

_Panahng nakaran na_

UNANG HUGIS

  Nakapan~gisd na ak     Nakapan~gisd na tayo
  Nakapan~gisd ka na      Nakapan~gisd na kay
  Nakapan~gisd na siy    Nakapan~gisd na sil

IKALAWNG HUGIS

  Nan~gisd na ak         Nan~gisd na tayo
  Nan~gisd ka na          Nan~gisd na kay
  Nan~gisd na siy        Nan~gisd na sil

_Panahng haharapn_

  Man~gin~gisd ak        Man~gin~gisd tayo
  Man~gin~gisd ka         Man~gin~gisd kay
  Man~gin~gisd siy       Man~gin~gisd sil

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                           Man~gisd tayo
  Man~gisd ka             Man~gisd kay
  Man~gisd siy           Man~gisd sil

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung nan~gin~gisd ak   Kung nan~gin~gisd tayo
  Kung nan~gin~gisd ka    Kung nan~gin~gisd kay
  Kung nan~gin~gisd siy  Kung nan~gin~gisd sil

_Panahng nakaran_

  Kung nan~gisd ak       Kung nan~gisd tayo
  Kung nan~gisd ka        Kung nan~gisd kay
  Kung nan~gisd siy      Kung nan~gisd sil

_Panahng haharapn_

  Kung man~gin~gisd ak   Kung man~gin~gisd tayo
  Kung man~gin~gisd ka    Kung man~gin~gisd kay
  Kung man~gin~gisd siy  Kung man~gin~gisd sil


HUWARAN N~G IKAPAT NA PAGBABAYBY

ANYNG "MA"

  AYOS PANGBADY       Matulog.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_     _Bilang na dalaw  marami_

  Natutulog ak        Nan~gatutulog tayo
  Natutulog ka         Nan~gatutulog kay
  Natutulog siy       Nan~gatutulog sil

_Panahng nakaran_

  Natulog ak          Nan~gatulog tayo
  Natulog ka           Nan~gatulog kay
  Natulog siy         Nan~gatulog sil

_Panahng nakaran na_

UNANG HUGIS

  Nakatulog na ak     Nan~gakatulog na tayo
  Nakatulog ka na      Nan~gakatulog na kay
  Nakatulog na siy    Nan~gakatulog na sil

IKALAWNG HUGIS

  Natulog na ak       Nan~gatulog na tayo
  Natulog ka na        Nan~gatulog na kay
  Natulog na siy      Nan~gatulog na sil

_Panahng haharapn_

  Matutulog ak        Man~gatutulog tayo
  Matutulog ka         Man~gatutulog kay
  Matutulog siy       Man~gatutulog sil

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                       Man~gatulog tayo
  Matulog ka           Man~gatulog kay
  Matulog siy         Man~gatulog sil

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung natutulog ak   Kung nan~gatutulog tayo
  Kung natutulog ka    Kung nan~gatutulog kay
  Kung natutulog siy  Kung nan~gatutulog sil

_Panahng nakaran_

  Kung natulog ak     Kung nan~gatulog tayo
  Kung natulog ka      Kung nan~gatulog kay
  Kung natulog siy    Kung nan~gatulog sil

_Panahng haharapn_

  Kung matutulog ak   Kung man~gatutulog tayo
  Kung matutulog ka    Kung man~gatutulog kay
  Kung matutulog siy  Kung man~gatutulog sil


TALABABAN

[16] Dapat mabatd na ang m~ga katawng it ay na sa pangtukoy,
at dapat ding matant na ang m~ga nsabing katawn ay maarng
mapaun  mapahul sa pangwatas, liban lamang sa pang-utos na lagng
ipinagpapahuli.

[17] Sa ikalawng katawng it, ang _na_ ay nhuhul sa _ka_, baga
ma't maar ring iun dito, at kung magkaganit'y ang _k_ ay dapat
gawng _ikw_, sa makatuwd ay _nakasulat na ikw_.

[18] Gaya na n~g nsabi, itng pang-utos ay walng unang katawn,
sapagk't hind mangyayaring ang isng nag-utos ay mag-utos sa
kanyng sarili.

[19] Sa panahng it, ay maar ring gamitin ang _pag_, _pagk_,
_kapg_ at _kapagk_, sa lugl n~g _kung_, (gaya na n~g ipinaliwanag)
baga ma't it'y siyng angkp na angkp at malimit gamitin.

[20] Dito sa panahng nakaran at gayn sa haharapn n~g ayos
pangsukob ay maarng lagyn sa hul n~g _sana_  _disin_, gaya nang
ipinatalasts.




XVIII KABANATA

Pagbabayby sa m~ga anyng pangtiyk


GUR. Kailan~gan din kayng baybayn bung bu ang m~ga pan~gulong
anyng pangtiyk?

NAG-AARAL. Kailan~gan din p, at hind lamang ang m~ga pangtiyk
na _in_, _i_ at _an_ kund pat ang m~ga katugm n~g m~ga anyng
_um_, _mag_, _mang_ at _ma_, ay dapat ding baybayng isis, upng
ganp na mkilala ang m~ga galw  pagkakabagobago n~g ating m~ga
pangwatas, sapagk't ang pagbabayby sa m~ga anyng pangtiyk ay
isng paran n~g maliwanag na pagssalaysy at madalng pag-aral,
bukd pa ang m~ga kagalin~gang mtatam kung isasagunitng ang m~ga
pangtiyk na pangwatas ay siyng malimit gamitin sa Wikng Tagalog
kay sa m~ga pangwatas na d dumadalir  tumitiyk n~g an mang
bagay  pan~galan.

Marapat n~gng italatag na bung bu ang pagbabayby sa m~ga
anyng pangtiyk gaya n~g ginagaw sa m~ga pangbalak, at unahin
nating baybayn ang tatlng pan~gulong anyng _in_, _i_ at _an_ na
nuukol sa _um_ at _mag_ at isund natin dito ang _ipag_, _pag-an_
at _pag-in_, (kung it'y dapat baybayn) na nuukol din sa _mag_,
sak ang _pag-in_, _ipang_ at _pang-an_ na nuukol sa _mang_ at
khulhuliha'y ang _ika_ at _ka-an_ na nahihinggl namn sa _ma_.


HUWARAN SA UNANG PANGTIYK N~G "UM"

ANYNG "IN"

  AYOS PANGBADY           Sulatin.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_         _Bilang na dalaw  marami_

  Sinusulat ko it[21]     Sinusulat namin  natin it
  Sinusulat mo it         Sinusulat niny it
  Sinusulat niy it       Sinusulat nil it

_Panahng nakaran_

  Sinulat ko it           Sinulat namin  natin it
  Sinulat mo it           Sinulat niny it
  Sinulat niy it         Sinulat nil it

_Panahng nakaran na_

  Sinulat ko na it        Sinulat na namin  natin it
  Sinulat mo na it        Sinulat na niny it
  Sinulat na niy it      Sinulat na nil it

_Panahng kararan_

  Ksusulat ko pa it      Ksusulat pa namin  natin it
  Ksusulat mo pa it      Ksusulat pa niny it
  Ksusulat pa niy it    Ksusulat pa nil it

_Panahng haharapn_

  Susulatin ko it         Susulatin namin  natin it
  Susulatin mo it         Susulatin niny it
  Susulatin niy it       Susulatin nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                           Sulatin namin  natin it
  Sulatin mo it           Sulatin niny it
  Sulatin niy it         Sulatin nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung sinusulat ko it    Kung sinusulat namin  natin it
  Kung sinusulat mo it    Kung sinusulat niny it
  Kung sinusulat niy it  Kung sinusulat nil it

_Panahng nakaran_

  Kung sinulat ko it      Kung sinulat namin  natin it
  Kung sinulat mo it      Kung sinulat niny it
  Kung sinulat niy it    Kung sinulat nil it

_Panahng haharapn_

  Kung susulatin ko it    Kung susulatin namin  natin it
  Kung susulatin mo it    Kung susulatin niny it
  Kung susulatin niy it  Kung susulatin nil it[22]


HUWARAN SA IKALAWNG PANGTIYK N~G "UM"

ANYNG "I"

  AYOS PANGBADY            Isulat.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_          _Bilang na dalaw  marami_

  Isinusulat ko it         Isinusulat namin  natin it
  Isinusulat mo it         Isinusulat niny it
  Isinusulat niy it       Isinusulat nil it

_Panahng nakaran_

  Isinulat ko it           Isinulat namin  natin it
  Isinulat mo it           Isinulat niny it
  Isinulat niy it         Isinulat nil it

_Panahng nakaran na_

  Isinulat ko na it        Isinulat na namin  natin it
  Isinulat mo na it        Isinulat na niny it
  Isinulat na niy it      Isinulat na nil it

_Panahng haharapn_[23]

  Isusulat ko it           Isusulat namin  natin it
  Isusulat mo it           Isusulat niny it
  Isusulat niy it         Isusulat nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                            Isulat namin  natin it
  Isulat mo it             Isulat niny it
  Isulat niy it           Isulat nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung isinusulat ko it    Kung isinusulat namin  natin it
  Kung isinusulat mo it    Kung isinusulat niny it
  Kung isinusulat niy it  Kung isinusulat nil it

_Panahng nakaran_

  Kung isinulat ko it      Kung isinulat namin  natin it
  Kung isinulat mo it      Kung isinulat niny it
  Kung isinulat niy it    Kung isinulat nil it

_Panahng haharapn_

  Kung isusulat ko it      Kung isusulat namin  natin it
  Kung isusulat mo it      Kung isusulat niny it
  Kung isusulat niy it    Kung isusulat nil it


HUWARAN SA IKATLNG PANGTIYK N~G "UM"

ANYNG "AN"

  AYOS PANGBADY             Sulatan.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_           _Bilang na dalaw  marami_

  Sinusulatan ko it         Sinusulatan namin  natin it
  Sinusulatan mo it         Sinusulatan niny it
  Sinusulatan niy it       Sinusulatan nil it

_Panahng nakaran_

  Sinulatan ko it           Sinulatan namin  natin it
  Sinulatan mo it           Sinulatan niny it
  Sinulatan niy it         Sinulatan nil it

_Panahng nakaran na_

  Sinulatan ko na it        Sinulatan na namin  natin it
  Sinulatan mo na it        Sinulatan na niny it
  Sinulatan na niy it      Sinulatan na nil it

_Panahng haharapn_

  Susulatan ko it           Susulatan namin  natin it
  Susulatan mo it           Susulatan niny it
  Susulatan niy it         Susulatan nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                             Sulatan namin  natin it
  Sulatan mo it             Sulatan niny it
  Sulatan niy it           Sulatan nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung sinusulatan ko it    Kung sinusulatan namin  natin it
  Kung sinusulatan mo it    Kung sinusulatan niny it
  Kung sinusulatan niy it  Kung sinusulatan nil it

_Panahng nakaran_

  Kung sinulatan ko it      Kung sinulatan namin  natin it
  Kung sinulatan mo it      Kung sinulatan niny it
  Kung sinulatan niy it    Kung sinulatan nil it

_Panahng haharapn_

  Kung susulatan ko it      Kung susulatan namin  natin it
  Kung susulatan mo it      Kung susulatan niny it
  Kung susulatan niy it    Kung susulatan nil it


HUWARAN SA UNANG PANGTIYK N~G "MAG"[24]

ANYNG "IPAG"

  AYOS PANGBADY              Ipaglar.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_            _Bilang na dalaw  marami_

  Ipinaglalar ko it         Ipinaglalar namin  natin it
  Ipinaglalar mo it         Ipinaglalar niny it
  Ipinaglalar niy it       Ipinaglalar nil it

_Panahng nakaran_

  Ipinaglar ko it           Ipinaglar namin  natin it
  Ipinaglar mo it           Ipinaglar niny it
  Ipinaglar niy it         Ipinaglar nil it

_Panahng nakaran na_

  Ipinaglar ko na it        Ipinaglar na namin  natin it
  Ipinaglar mo na it        Ipinaglar na niny it
  Ipinaglar na niy it      Ipinaglar na nil it

_Panahng haharapn_

  Ipaglalar ko it           Ipaglalar namin  natin it
  Ipaglalar mo it           Ipaglalar niny it
  Ipaglalar niy it         Ipaglalar nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                              Ipaglar namin  natin it
  Ipaglar mo it             Ipaglar niny it
  Ipaglar niy it           Ipaglar nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung ipinaglalar ko it    Kung ipinaglalar namin  natin it
  Kung ipinaglalar mo it    Kung ipinaglalar niny it
  Kung ipinaglalar niy it  Kung ipinaglalar nil it

_Panahng nakaran_

  Kung ipinaglar ko it      Kung ipinaglar namin  natin it
  Kung ipinaglar mo it      Kung ipinaglar niny it
  Kung ipinaglar niy it    Kung ipinaglar nil it

_Panahng haharapn_

  Kung ipaglalar ko it      Kung ipaglalar namin  natin it
  Kung ipaglalar mo it      Kung ipaglalar niny it
  Kung ipaglalar niy it    Kung ipaglalar nil it


HUWARAN SA IKALAWNG PANGTIYK N~G "MAG"

ANYNG "PAG-AN"

  AYOS PANGBADY               Paglaran.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_             _Bilang na dalaw  marami_

  Pinaglalaran ko it         Pinaglalaran namin  natin it
  Pinaglalaran mo it         Pinaglalaran niny it
  Pinaglalaran niy it       Pinaglalaran nil it

_Panahng nakaran_

  Pinaglaran ko it           Pinaglaran namin  natin it
  Pinaglaran mo it           Pinaglaran niny it
  Pinaglaran niy it         Pinaglaran nil it

_Panahng nakaran na_

  Pinaglaran ko na it        Pinaglaran na namin  natin it
  Pinaglaran mo na it        Pinaglaran na niny it
  Pinaglaran na niy it      Pinaglaran na nil it

_Panahng haharapn_

  Paglalaran ko it           Paglalaran namin  natin it
  Paglalaran mo it           Paglalaran niny it
  Paglalaran niy it         Paglalaran nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                               Paglaran namin  natin it
  Paglaran mo it             Paglaran niny it
  Paglaran niy it           Paglaran nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung pinaglalaran ko it    Kung pinaglalaran namin  natin it
  Kung pinaglalaran mo it    Kung pinaglalaran niny it
  Kung pinaglalaran niy it  Kung pinaglalaran nil it

_Panahng nakaran_

  Kung pinaglaran ko it      Kung pinaglaran namin  natin it
  Kung pinaglaran mo it      Kung pinaglaran niny it
  Kung pinaglaran niy it    Kung pinaglaran nil it

_Panahng haharapn_

  Kung paglalaran ko it      Kung paglalaran namin  natin it
  Kung paglalaran mo it      Kung paglalaran niny it
  Kung paglalaran niy it    Kung paglalaran nil it


HUWARAN SA IKATLNG PANGTIYK N~G "MAG"

ANYNG "PAG-IN"

  AYOS PANGBADY             Paglarin.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_           _Bilang na dalaw  marami_

  Pinaglalar ko it         Pinaglalar namin  natin it
  Pinaglalar mo it         Pinaglalar niny it
  Pinaglalar niy it       Pinaglalar nil it

_Panahng nakaran_

  Pinaglar ko it           Pinaglar namin  natin it
  Pinaglar mo it           Pinaglar niny it
  Pinaglar niy it         Pinaglar nil it

_Panahng nakaran na_

  Pinaglar ko na it        Pinaglar na namin  natin it
  Pinaglar mo na it        Pinaglar na niny it
  Pinaglar na niy it      Pinaglar na nil it

_Panahng kararan_

  Kapaglalar ko pa it      Kapaglalar pa natin  namin it
  Kapaglalar mo pa it      Kapaglalar pa niny it
  Kapaglalar pa niy it    Kapaglalar pa nil it

_Panahng haharapn_

  Paglalarin ko it         Paglalarin namin  natin it
  Paglalarin mo it         Paglalarin niny it
  Paglalarin niy it       Paglalarin nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                             Paglarin namin  natin it
  Paglarin mo it           Paglarin niny it
  Paglarin niy it         Paglarin nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung pinaglalar ko it    Kung pinaglalar natin  namin it
  Kung pinaglalar mo it    Kung pinaglalar niny it
  Kung pinaglalar niy it  Kung pinaglalar nil it

_Panahng nakaran_

  Kung pinaglar ko it      Kung pinaglar namin  natin it
  Kung pinaglar mo it      Kung pinaglar niny it
  Kung pinaglar niy it    Kung pinaglar nil it

_Panahng haharapn_

  Kung paglalarin ko it    Kung paglalarin namin  natin it
  Kung paglalarin mo it    Kung paglalarin niny it
  Kung paglalarin niy it  Kung paglalarin nil it


HUWARAN SA UNANG PANGTIYK N~G "MANG"

ANYNG "PANG-IN"

  AYOS PANGBADY                 Pan~gisdn.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_               _Bilang na dalaw  marami_

  Pinan~gin~gisd ko it         Pinan~gin~gisd namin  natin it
  Pinan~gin~gisd mo it         Pinan~gin~gisd niny it
  Pinan~gin~gisd niy it       Pinan~gin~gisd nil it

_Panahng nakaran_

  Pinan~gisd ko it             Pinan~gisd namin  natin it
  Pinan~gisd mo it             Pinan~gisd niny it
  Pinan~gisd niy it           Pinan~gisd nil it

_Panahng nakaran na_

  Pinan~gisd ko na it          Pinan~gisd na namin  natin it
  Pinan~gisd mo na it          Pinan~gisd na niny it
  Pinan~gisd na niy it        Pinan~gisd na nil it

_Panahng kararan_

  Kapapan~gisd ko pa it        Kapapan~gisd pa natin  namin it
  Kapapan~gisd mo pa it        Kapapan~gisd pa niny it
  Kapapan~gisd pa niy it      Kapapan~gisd pa nil it

_Panahng haharapn_

  Pan~gin~gisdn ko it         Pan~gin~gisdn namin  natin it
  Pan~gin~gisdn mo it         Pan~gin~gisdn niny it
  Pan~gin~gisdn niy it       Pan~gin~gisdn nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                                 Pan~gisdn namin  natin it
  Pan~gisdn mo it             Pan~gisdn niny it
  Pan~gisdn niy it           Pan~gisdn nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung pinan~gin~gisd ko it    Kung pinan~gin~gisd namin  natin it
  Kung pinan~gin~gisd mo it    Kung pinan~gin~gisd niny it
  Kung pinan~gin~gisd niy it  Kung pinan~gin~gisd nil it

_Panahng nakaran_

  Kung pinan~gisd ko it        Kung pinan~gisd namin  natin it
  Kung pinan~gisd mo it        Kung pinan~gisd niny it
  Kung pinan~gisd niy it      Kung pinan~gisd nil it

_Panahng haharapn_

  Kung pan~gin~gisdn ko it    Kung pan~gin~gisdn namin  natin it
  Kung pan~gin~gisdn mo it    Kung pan~gin~gisdn niny it
  Kung pan~gin~gisdn niy it  Kung pan~gin~gisdn nil it


HUWARAN SA IKALAWNG PANGTIYK N~G "MANG"

ANYNG "IPANG"

  AYOS PANGBADY                  Ipan~gisd.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_                _Bilang na dalaw  marami_

  Ipinan~gin~gisd ko it         Ipinan~gin~gisd namin  natin it
  Ipinan~gin~gisd mo it         Ipinan~gin~gisd niny it
  Ipinan~gin~gisd niy it       Ipinan~gin~gisd nil it

_Panahng nakaran_

  Ipinan~gisd ko it             Ipinan~gisd namin  natin it
  Ipinan~gisd mo it             Ipinan~gisd niny it
  Ipinan~gisd niy it           Ipinan~gisd nil it

_Panahng nakaran na_

  Ipinan~gisd ko na it          Ipinan~gisd na namin  natin it
  Ipinan~gisd mo na it          Ipinan~gisd na niny it
  Ipinan~gisd na niy it        Ipinan~gisd na nil it

_Panahng haharapn_

  Ipan~gin~gisd ko it           Ipan~gin~gisd namin  natin it
  Ipan~gin~gisd mo it           Ipan~gin~gisd niny it
  Ipan~gin~gisd niy it         Ipan~gin~gisd nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                                  Ipan~gisd namin  natin it
  Ipan~gisd mo it               Ipan~gisd niny it
  Ipan~gisd niy it             Ipan~gisd nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung ipinan~gin~gisd ko it    Kung ipinan~gin~gisd namin  natin it
  Kung ipinan~gin~gisd mo it    Kung ipinan~gin~gisd niny it
  Kung ipinan~gin~gisd niy it  Kung ipinan~gin~gisd nil it

_Panahng nakaran_

  Kung ipinan~gisd ko it        Kung ipinan~gisd namin  natin it
  Kung ipinan~gisd mo it        Kung ipinan~gisd niny it
  Kung ipinan~gisd niy it      Kung ipinan~gisd nil it

_Panahng haharapn_

  Kung ipan~gin~gisd ko it      Kung ipan~gin~gisd namin  natin it
  Kung ipan~gin~gisd mo it      Kung ipan~gin~gisd niny it
  Kung ipan~gin~gisd niy it    Kung ipan~gin~gisd nil it


HUWARAN SA IKATLNG PANGTIYK N~G "MANG"

ANYNG "PANG-AN"

  AYOS PANGBADY                   Pan~gisdan.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_                 _Bilang na dalaw  marami_

  Pinan~gin~gisdan ko it         Pinan~gin~gisdan namin  natin it
  Pinan~gin~gisdan mo it         Pinan~gin~gisdan niny it
  Pinan~gin~gisdan niy it       Pinan~gin~gisdan nil it

_Panahng nakaran_

  Pinan~gisdan ko it             Pinan~gisdan namin  natin it
  Pinan~gisdan mo it             Pinan~gisdan niny it
  Pinan~gisdan niy it           Pinan~gisdan nil it

_Panahng nakaran na_

  Pinan~gisdan ko na it          Pinan~gisdan na namin  natin it
  Pinan~gisdan mo na it          Pinan~gisdan na niny it
  Pinan~gisdan na niy it        Pinan~gisdan na nil it

_Panahng haharapn_

  Pan~gin~gisdan ko it           Pan~gin~gisdan natin  namin it
  Pan~gin~gisdan mo it           Pan~gin~gisdan niny it
  Pan~gin~gisdan niy it         Pan~gin~gisdan nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                                   Pan~gisdan namin  natin it
  Pan~gisdan mo it               Pan~gisdan niny it
  Pan~gisdan niy it             Pan~gisdan nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung pinan~gin~gisdan ko it    Kung pinan~gin~gisdan namin  natin it
  Kung pinan~gin~gisdan mo it    Kung pinan~gin~gisdan niny it
  Kung pinan~gin~gisdan niy it  Kung pinan~gin~gisdan nil it

_Panahng nakaran_

  Kung pinan~gisdan ko it        Kung pinan~gisdan namin  natin it
  Kung pinan~gisdan mo it        Kung pinan~gisdan niny it
  Kung pinan~gisdan niy it      Kung pinan~gisdan nil it

_Panahng haharapn_

  Kung pan~gin~gisdan ko it      Kung pan~gin~gisdan namin  natin it
  Kung pan~gin~gisdan mo it      Kung pan~gin~gisdan niny it
  Kung pan~gin~gisdan niy it    Kung pan~gin~gisdan nil it


HUWARAN SA UNANG PANGTIYK N~G "MA"

ANYNG "IKA"

  AYOS PANGBADY              Ikatisod.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_            _Bilang na dalaw  marami_

  Ikinattisod ko it         Ikinattisod namin  natin it
  Ikinattisod mo it         Ikinattisod niny it
  Ikinattisod niy it       Ikinattisod nil it

_Panahng nakaran_

  Ikinatisod ko it           Ikinatisod namin  natin it
  Ikinatisod mo it           Ikinatisod niny it
  Ikinatisod niy it         Ikinatisod nil it

_Panahng nakaran na_

  Ikinatisod ko na it        Ikinatisod na namin  natin it
  Ikinatisod mo na it        Ikinatisod na niny it
  Ikinatisod na niy it      Ikinatisod na nil it

_Panahng haharapn_

  Ikattisod ko it           Ikattisod namin  natin it
  Ikattisod mo it           Ikattisod niny it
  Ikattisod niy it         Ikattisod nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                              Ikatisod namin  natin it
  Ikatisod mo it             Ikatisod niny it
  Ikatisod niy it           Ikatisod nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung ikinattisod ko it    Kung ikinattisod namin  natin it
  Kung ikinattisod mo it    Kung ikinattisod niny it
  Kung ikinattisod niy it  Kung ikinattisod nil it

_Panahng nakaran_

  Kung ikinatisod ko it      Kung ikinatisod namin  natin it
  Kung ikinatisod mo it      Kung ikinatisod niny it
  Kung ikinatisod nil it    Kung ikinatisod nil it

_Panahng haharapn_

  Kung ikattisod ko it      Kung ikattisod namin  natin it
  Kung ikattisod mo it      Kung ikattisod niny it
  Kung ikattisod niy it    Kung ikattisod nil it


HUWARAN SA IKALAWNG PANGTIYK N~G "MA"

ANYNG "KA-AN"

  AYOS PANGBADY               Katisuran.

AYOS PANGHIWATIG

_Panahng kasalukuyan_

  _Bilang na is_             _Bilang na dalaw  marami_

  Kinattisuran ko it         Kinattisuran namin  natin it
  Kinattisuran mo it         Kinattisuran niny it
  Kinattisuran niy it       Kinattisuran nil it

_Panahng nakaran_

  Kinatisuran ko it           Kinatisuran namin  natin it
  Kinatisuran mo it           Kinatisuran niny it
  Kinatisuran niy it         Kinatisuran nil it

_Panahng nakaran na_

  Kinatisuran ko na it        Kinatisuran na namin  natin it
  Kinatisuran mo na it        Kinatisuran na niny it
  Kinatisuran na niy it      Kinatisuran na nil it

_Panahng haharapn_

  Katitisuran ko it           Katitisuran namin  natin it
  Katitisuran mo it           Katitisuran niny it
  Katitisuran niy it         Katitisuran nil it

AYOS PANG-UTOS

_Panahng kasalukuyan_

                               Katisuran namin  natin it
  Katisuran mo it             Katisuran niny it
  Katisuran niy it           Katisuran nil it

AYOS PANGSUKOB

_Panahng kasalukuyan_

  Kung kinattisuran ko it    Kung kinattisuran namin  natin it
  Kung kinattisuran mo it    Kung kinattisuran niny it
  Kung kinattisuran niy it  Kung kinattisuran nil it

_Panahng nakaran_

  Kung kinatisuran ko it      Kung kinatisuran namin  natin it
  Kung kinatisuran mo it      Kung kinatisuran niny it
  Kung kinatisuran niy it    Kung kinatisuran nil it

_Panahng haharapn_

  Kung katitisuran ko it      Kung katitisuran namin  natin it
  Kung katitisuran mo it      Kung katitisuran niny it
  Kung katitisuran niy it    Kung katitisuran nil it


TALABABAN

[21] Inilagy ang _it_ upng tumukoy n~g bagay na ginagaw, at dapat
matant na ang m~ga katawn ( persona) ay dapat ilagy sa pang-ar
na siyng angkp sa m~ga pangtiyk na pangwatas.

[22] Hind ko na inilagy rito ang ikalawng hugis nitng _in_,
sapagk't hind lubhng naiib sa una, liban sa pag-angkp niy sa
ugt.

[23] Dapat alamng sa m~ga anyng _i_ at _an_ ay walng panahng
kararan, kund sa _in_ lamang.

[24] Hind na kailan~gang ital ang _in_, _i_ at _an_ na m~ga katugm
nitng _mag_, sapagk't kaparis din n~g sa _um_. Tan~gng bbanggitn
dito ang m~ga pangtiyk din nitng _mag_ na _ipag_, _pag-an_ at
_pag-in_ (kung it'y maar).




XIX KABANATA

Sa m~ga pangtulong na any n~g pangwatas


GUR. Alnaln namn ang m~ga anyng pangtulong n~g ating pangwatas?

NAG-AARAL. Npakarami p at nang mkilala ay nit ang m~ga anyng
pangtulong sa pangbalak: _mak_, _magpa_, _pa_, _magpaka_, _mak_,
_magk_, _magng_, _mags_, _magpat_, _mangh_, _magkng_ at _magsa_.

G. An ang tintawag na anyng _mak_?

N. Tintawag na anyng _mak_ ang pangwatas na may pang-angkp na
_mak_ sa salitng ugt, gaya n~g _maka_lakad, _maka_utang, _maka_kain.

G. An ang tintawag na anyng _magpa_?

N. Tintawag na anyng _magpa_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _magpa_ sa salitng ugt, gaya n~g _magpa_tur, _magpa_lamg,
_magpa_gand.

G. An ang tintawag na anyng _pa_?

N. Tintawag na anyng _pa_ ang pangwatas na kinaangkapn nit,
gaya n~g _pa_tulong, _pa_hilot, _pa_tampl.

G. An ang tintawag na anyng _magpaka_?

N. Tintawag na anyng _magpaka_ ang pangwatas na kinaangkapn n~g
anyng it, gaya n~g _magpaka_bab, _magpaka_bat, _magpaka_runong.

G. An ang tintawag na anyng _mak_?

N. Tintawag na anyng _mak_ ang pangwatas na binubu n~g salitng
ugt at n~g pang-angkp na _mak_, gaya n~g _maki_panaym,
_mak_kastil, _mak_apy.

G. An ang tintawag na anyng _magk_?

N. Tintawag na anyng _magk_ ang pangwatas na binubu n~g ugt
at n~g pang-angkp na _magk_, gaya n~g _magk_utang, _magk_sakt,
_magk_sunog.

G. An namn ang tintawag na anyng _magng_?

N. Tintawag na anyng _magng_ ang pangwatas na kinaangkapn nit,
gaya n~g _magng_ tao, _magng_ hayop, _magng_ tal.

G. An namn ang tintawag na anyng _mags_?

N. Tintawag na anyng _mags_ ang pangwatas na kinaangkapn nit,
gaya n~g _mags_pasok, _magsi_takb, _magsi_dalan~gin.

G. An ang tintawag na anyng _magpat_?

N. Ang pangwatas na binubu n~g salitng ugt at n~g pang-angkp na
_magpat_, gaya n~g _magpati_luhd, _magpati_rap, _magpati_hig.

G. An ang tintawag na anyng _mangh_?

N. Ang pangwatas na binubu n~g salitng ugt at n~g pang-angkp na
_mangh_, gaya n~g _mangh_n~guk, _mangh_nin~g, _mangh_n~guto.

G. An ang tintawag na anyng _magkng_?

N. Tintawag na anyng _magkng_ ang pangwatas na may kaangkp n~g
anyng it, gaya n~g _magkang_hihirap, _magkang_puputot, _magkang_ih.

G. An ang tintawag na anyng _magsa_?

N. Tintawag na anyng _magsa_ ang pangwatas na may kaangkp nit,
gaya n~g _magsa_kastil, _magsa_ilokano, _magsa_hapons.

G. Aln namn ang m~ga anyng pangtulong sa pangtiyk na katugm
n~g m~ga anyng pangbalak na tinalikdn?

N. Marami rin p, at baw't isng anyng pangbalak ay may katugmng
pangtiyk na ang kadalas'y dalaw, tatl at kung minsan pa'y humigt
sa bilang na it. Sapagk't lubhng malawig na isishn ay hind
na dapat banggitn dito kund sa kinaukulan n~g baw't is.




XX KABANATA

Ukol sa anyng "MAK"


GUR. An ang tintawag na anyng _mak_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _mak_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _mak_ sa salitng ugt.

G. An ang kahulugn nitng anyng _mak_?

N. Nuuw it sa dalawng kahulugn: ang una'y _kapangyarihan_ (
potencial) gaya n~g _makalakad_, _makatakb_, at ang ikalaw'y
_kadahilanan_ ( causal) gaya n~g _makabuti_, _makaginhawa_.

G. Paano ang pagbabayby nitng anyng _mak_?

N. Gaya rin n~g sa m~ga anyng _mag_, _mang_ at _ma_ na inulit ang
unang dalawng titik n~g unang pantg n~g ugt sa m~ga panahng
kasalukuyan at haharapn. Baybayn natin ang m~ga pangwatas na
_makatakb_ at _makagalng_ na ang una'y nuukol sa kapangyarihan
at ang hul'y sa kadahilanan.

    _Ayos_      _Panahn_   _Kapangyarihan_     _Kadahilanan_

  Pangbady                 Makatakb         Makagalng
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nakatatakb       Nakagagalng
      "        Nakaran     Nakatakb         Nakagalng
      "        Nakaran na  Nakatakb na      Nakagalng na
      "        Haharapn    Makatatakb       Makagagalng
  Pang-utos                 Makatakb         Makagalng
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nakatatakb  Kung nakagagalng
      "        Nakaran     Kung nakatakb    Kung nakagalng
      "        Haharapn    Kung makatatakb  Kung makagagalng

G. An ang dapat matant ukol sa pagbabayby nitng _mak_?

N. Dapat matant na kung ang pangwatas na binabayby ay nagbuhat
sa anyng "um" ay dapat isund sa ginawng pagbabayby sa m~ga
pangwatas na _makatakb_ at _makagalng_, n~gun't kung sa "mag" ay
dapat ding ibatay sa nturang pagbabayby, na ang kaibhn lamang
nit ay dinaragdagn pa n~g _pag_[25] sa gitn n~g _mak_ at n~g
ugt. Dapat ding matant na ang bagay na it'y tan~gng nangyayari
sa kapangyarihan at hind sa kadahilanan. Baybayn namn natin ang
m~ga pangwatas na _makapag-aral_ at _makapagtur_ na nagbuhat sa
_mag-aral_ at _magtur_.

    _Ayos_      _Panahn_              _Kapangyarihan_

  Pangbady                 Makapag-aral        Makapagtur
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nakapag-aral       Nakapagtutur
      "        Nakaran     Nakapag-aral        Nakapagtur
      "        Nakaran na  Nakapag-aral na     Nakapagtur na
      "        Haharapn    Makapag-aral       Makapagtutur
  Pang-utos                 Makapag-aral        Makapagtur
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nakapag-aral  Kung nakapagtutur
      "        Nakaran     Kung nakapag-aral   Kung nakapagtur
      "        Haharapn    Kung makapag-aral  Kung makapagtutur


ANG KANYNG PANGTIYK

G. Aln ang pangtiyk n~g _mak_ kung nuukol sa kapangyarihan?

N. Kung nuukol sa kapangyarihan, ang pangtiyk n~g _mak_ ay
_ma-in_, _mai_ at _ma-an_, kailan ma't ang pangwatas ay nagbuhat sa
"um". N~gun't dapat mabatd, na, ang _in_ ay inals sa _ma-in_
at nagigng _ma_ lamang at sa _mai_ at _ma-an_ ay inals din ang
nturang _in_. Kung ang pangwatas ay nagbuhat sa _mag_, ang _ma_,
_mai_ at _ma-an_ ay dapat gawng _mapag_, _maipag_ at _mapag-an_.
Nrit ang dalawng halimbaw na nuukol sa baw't is.

NUUKOL SA "UM"

                   _Ma._           _Mai._           _Ma-an._

  Pangbady    Masulat         Maisulat         Masulatan
  Kasalukuyan  Nasusulat       Naisusulat       Nasusulatan
  Nakaran     Nasulat         Naisulat         Nasulatan
  Nakaran na  Nasulat na      Naisulat na      Nasulatan na
  Haharapn    Masusulat       Maisusulat       Masusulatan
  Pang-utos    Masulat         Maisulat         Masulatan
  Kasalukuyan  Kung nasusulat  Kung naisusulat  Kung nasusulatan
  Nakaran     Kung nasulat    Kung naisulat    Kung nasulatan
  Haharapn    Kung masusulat  Kung maisusulat  Kung masusulatan

NUUKOL SA "MAG"

                _Mapag._           _Maipag._           _Mapag-an._

  Pangbady    Mapag-aral        Maipag-aral        Mapag-aralan
  Kasalukuyan  Napag-aral       Naipag-aral       Napag-aralan
  Nakaran     Napag-aral        Naipag-aral        Napag-aralan
  Nakaran na  Napag-aral na     Naipag-aral na     Napag-aralan na
  Haharapn    Mapag-aral       Maipag-aral       Mapag-aralan
  Pang-utos    Mapag-aral        Maipag-aral        Mapag-aralan
  Kasalukuyan  Kung napag-aral  Kung naipag-aral  Kung napag-aralan
  Nakaran     Kung napag-aral   Kung naipag-aral   Kung napag-aralan
  Haharapn    Kung mapag-aral  Kung maipag-aral  Kung mapag-aralan

G. Aln ang pangtiyk n~g _mak_ kung nuukol sa kadahilanan?

N. Kung nuukol sa kadahilanan, ang pangtiyk n~g _mak_ ay _ika_
kung tumutukoy sa pangwatas na nagbuhat sa _um_, at _ikapag_ kung
tumutukoy namn sa pangwatas na nanggaling sa _mag_. Dapat mabatd
na, magng ang _ika_ at magng ang _ikapag_ ay dapat sin~gitan n~g
_in_ sa gitn n~g _k_ at _a_ sa m~ga panahng kasalukuyan at m~ga
nakaran. Nrit ang halimbaw n~g is't is.

    _Ayos._    _Panahn._         _Ika._             _Ikapag._

  Pangbady                 Ikagalng           Ikapagsaing
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ikinagagalng       Ikinapagsasaing
      "        Nakaran     Ikinagalng         Ikinapagsaing
      "        Nakaran na  Ikinagalng na      Ikinapagsaing na
      "        Haharapn    Ikagagalng         Ikapagsasaing
  Pang-utos                 Ikagalng           Ikapagsaing
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ikinagagalng  Kung ikinapagsasaing
      "        Nakaran     Kung ikinagalng    Kung ikinapagsaing
      "        Haharapn    Kung ikagagalng    Kung ikapagsasaing


KGAMITN N~G NTURANG ANY

G. Aln ang kgamitn n~g anyng _mak_?

N. Itng _mak_ baga ma't nbibilang sa m~ga anyng pangtulong ay
is rin sa malimit gamitin sa ating mayamang salit. Nit ang m~ga
sinsund na tuntunin n~g sa kany'y paggamit:

I.--Gingamit ang _mak_ sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g
kalayang makagaw n~g an mang kilos sa sariling katawn, hal.:
makabasa, makasulat, makakain, makaih, makatakb, makalakad,
makapasok, makalabs, makalig, makalan~gy, makagaw, makadip,
makatulog, atbp.

II.--Ang m~ga salitng ugt na tumutukoy sa kaisipn at sa
damdamin n~g tao ay nagagaw ring pangwatas dito sa _mak_ at kung
magkaganit'y nagbabady n~g m~ga kilos  gawing pagkaktan 
hind inasahang mangyari, hal.: sa alala ay makaalala, sa gunit ay
makagunit, sa isip ay makaisip, sa damdm ay makaramdm, sa dam
ay makadam, sa hip ay makahip, sa kita ay makakita, sa masd ay
makamasd, sa tin~gn ay makatin~gn, sa ding ay makaring, sa amy
ay makaamy, atbp.

III.--Kung ang isng pangwatas ay nagkakahulugn n~g an mang bagay
na binabalak gawn, ang ugt na ya'y magagaw ring pangwatas dito
sa _mak_ na ang kahulug'y kung makakayang ganapn ang nturang
balak, hal.: _Man~gin~gisd_ ak kung _makakapan~gisd_, _susulat_
siy kung _makasusulat_, _papasok_ ak kung _makapapasok_, atbp.

IV.--Gingamit din ang _mak_ sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g
kasirng hind sinasady na ibinun~ga n~g m~ga katutubng pangyayari.
Dapat matant na it'y malimit gamitin sa m~ga panahng nakaran,
hal.: ang _han~gin_ ay siyng _nakagib_ n~g m~ga bahay, ang _apy_
ay siyng _nakatupok_ n~g thanan, ang _lindl_ ay siyng _nakaguh_
n~g simbahan, ang _bah_ ay siyng _nakasir_ n~g m~ga halaman, atbp.

V.--Nagagaw ring pangwatas dito sa _mak_ ang m~ga ugt na
nagbabady n~g lumby  say n~g sino man, at ang m~ga pangwatas na
it'y nagkakahulugn n~g an mang pangyayari na siyng lumilikh n~g
gayng kalumbayan  kasayahan, hal.: sa iyk ay makaiyk, sa lumby
ay makalumby, sa lungkt ay makalungkt, sa luh ay makaluh, sa
say ay makasay, sa alw ay makaalw, sa tawa ay makatawa, atbp.
Dapat lamang mabatd, na, ang m~ga pangwatas na it'y napakalimit
gamitin sa panahng nakaran.

VI.--Ang m~ga salitng ugt na nagbabady n~g kagalin~gan  kasaman
n~g an mang bagay ay nagagaw ring pangwatas dito sa _mak_ na
nagkakahulugn n~g isng bagay na siyng lumilikh n~g nsabing
kagalin~gan  kasaman, hal.: sa buti ay makabuti, sa galng ay
makagalng, sa buhay ay makabuhay, sa ginhawa ay makaginhawa, sa
sam ay makasam, sa lal ay makalal, sa sakt ay makasakt, atbp.

VII.--Ang m~ga ugt na nagbabady n~g an man at nangkapn n~g
_mak_ ay nagigng salitng pangdiw ( sustantivo) na ang kahulug'y
pagkamp  pagsap sa gay't ganitng pangkt, panig, lapn, atbp.,
hal.: sa bago ay makabago, sa lum ay makalum, sa bayan ay makabayan,
sa par ay makapar, sa tao ay makatao, sa hayop ay makahayop, sa
kastil ay makakastil, sa intsk ay makaintsk, atbp.

VIII.--Ang m~ga ugt na tumutukoy sa ib't ibng any  kilos n~g
katawn n~g tao ay naipangwawatas din sa _mak_ na ang kahulug'y
ang kalabisn  kasagwan n~g nturang any  kilos, hal.: sa dilat
ay makadilat, sa n~gisi ay makan~gisi, sa n~gan~g ay makan~gan~g,
sa tin~gn ay makatin~gn, atbp.


TALABABAN

[25] Dapat alalahanin na ang _pag_ ay siyng pangtiyk n~g _mag_.
Gayn din ang dapat gawn sa ibng anyng pan~gulo n~g pangwatas.




XXI KABANATA

Hinggl sa anyng "MAGPA"


GUR. An ang tintawag na anyng _magpa_?

NAG-AARAL. Tintawag na _magpa_ ang pangwatas na may pang-angkp na
_magpa_ sa salitng ugt.

G. Paano ang pagbabayby sa anyng it?

N. Madal p: sukat nang maalaman na sa m~ga panahng kasalukuyan
at haharapn ay kailan~gang ulitin  dalawahn ang unang dalawng
titik n~g hulng pantg n~g anyng _magpa_. Baybayn natin ang m~ga
pangwatas na _magpabasa_ at _magpatanm_ na nagbuhat sa _bumasa_ at
_magtanm_[26].

    _Ayos_      _Panahn_      _Bumasa_          _Magtanm_

  Pangbady                 Magpabasa         Magpatanm
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nagpapabasa       Nagpapatanm
      "        Nakaran     Nagpabasa         Nagpatanm
      "        Nakaran na  Nagpabasa na      Nagpatanm na
      "        Haharapn    Magpapabasa       Magpapatanm
  Pang-utos                 Magpabasa         Magpatanm
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nagpapabasa  Kung nagpapatanm
      "        Nakaran     Kung nagpabasa    Kung nagpatanm
      "        Haharapn    Kung magpapabasa  Kung magpapatanm


ANG KANYNG PANGTIYK

G. Aln ang pangtiyk nitng anyng _magpa_?

N. Ang pangtiyk n~g _magpa_ ay _pa_ lamang. Itng _pa_ kung tulun~gan
n~g m~ga pan~gulong anyng pangtiyk ay nagigng _pa-in_, _ipa_ at
_pa-an_ na siyng m~ga pangtiyk n~g _magpa_ kung ang pangwatas na
ibig baybayn ay nagbuhat sa _um_. Kung nagbuhat namn sa _mag_,
ang pangtiyk n~g _magpa_ ay _papag-in_, _ipapag_ at _papag-an_.
Sa pagbabayby sa m~ga pangtiyk n~g nturang _magpa_ ay kunin din
nating halimbaw ang dalawng pangwatas na _bumasa_ at _magtanm_
na babaybayng isis  hiwhiwaly.

NUUKOL SA "UM"

                   _PA-IN_            _IPA_             _PA-AN_

  Pangbady    Pabasahin         Ipabasa           Pabasahan
  Kasalukuyan  Pinababasa        Ipinababasa       Pinababasahan
  Nakaran     Pinabasa          Ipinabasa         Pinabasahan
  Nakaran na  Pinabasa na       Ipinabasa na      Pinabasahan na
  Haharapn    Pababasahin       Ipababasa         Pababasahan
  Pang-utos    Pabasahin         Ipabasa           Pabasahan
  Kasalukuyan  Kung pinababasa   Kung ipinababasa  Kung pinababasahan
  Nakaran     Kung pinabasa     Kung ipinabasa    Kung pinabasahan
  Haharapn    Kung pababasahin  Kung ipababasa    Kung pababasahan

NUUKOL SA "MAG"

                 _PAPAG-IN_          _IPAPAG_          _PAPAG-AN_

  Pangbady    Papagtanimn      Ipapagtanm        Papagtanimn
  Kasalukuyan  Pinapagtatanm    Ipinapagtatanm    Pinapagtatanimn
  Nakaran     Pinapagtanm      Ipinapagtanm      Pinapagtanimn
  Nakaran na  Pinapagtanm na   Ipinapagtanm na   Pinapagtanimn na
  Haharapn    Papagtatanimn    Ipapagtanm        Papagtatanimn
  Pang-utos    Papagtanimn      Ipapagtanm        Papagtanimn
  Kasalukuyan  Kung              Kung               Kung
                 pinapagtatanm    ipinapagtatanm    pinapagtatanimn
  Nakaran     Kung              Kung               Kung
                 pinapagtanm      ipinapagtanm      pinapagtanimn
  Haharapn    Kung              Kung               Kung
                 papagtatanimn    ipapagtanm        papagtatanimn

G. Maar bagng baybayn sa ib itng anyng _magpa_?

N. Ang _magpa_ ay nababayby sa ibng paran kailan ma't inangkapn
n~g _mak_ na nuukol sa kapangyarihan, at kung magkaganit ang
_magpa_ ay magigng _pagpa_. Ihalimbaw natin ang ugt na _ginhawa_
at _panhik_ na sang-ayon dito ay nagigng _makapagpaginhawa_ at
_makapagpapanhik_.

    _Ayos._    _Panahn._        _Ginhawa._            _Panhik._

  Pangbady                 Makapagpaginhawa       Makapagpapanhik
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nakapagpapaginhawa     Nakapagpapapanhik
      "        Nakaran     Nakapagpaginhawa       Nakapagpapanhik
      "        Nakaran na  Nakapagpaginhawa na    Nakapagpapanhik na
      "        Haharapn    Makapagpapaginhawa     Makapagpapapanhik
  Pang-utos                 Makapagpaginhawa       Makapagpapanhik
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung                   Kung
                              nakapagpapaginhawa     nakapagpapapanhik
      "        Nakaran     Kung nakapagpaginhawa  Kung nakapagpapanhik
      "        Haharapn    Kung                   Kung
                              makapagpapaginhawa     makapagpapapanhik


KGAMITN N~G NSABING ANY

G. Sansan gingamit ang anyng _magpa_?

N. Ang talagng ktuturn nitng _magpa_ kung naangkp sa salitng
ugt ay ang mag-utos  magtulot  mamanhk sa kanino man na gawn ang
an mang bagay sang-ayon sa ktuturng tagly n~g ugt. Gayn man,
upng matalasts ang ib't ibng kgamitn na kanyng sinsaklw ay
nit ang m~ga tuntunin n~g sa kany'y paggamit.

I.--Gingamit ang _magpa_ sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g
pag-utos n~g isng tao sa sino man na gawn ang iniutos sang-ayon
sa kahulugn n~g ugt, hal.: sa gaw ay magpagaw, sa tah ay
magpatah, sa tind ay magpatind, sa lut ay magpalut, sa lakad
ay magpalakad, sa lig ay magpalig, sa basa ay magpabasa, sa sulat
ay magpasulat, sa tanm ay magpatanm, sa lan~gy ay magpalan~gy,
atbp.

II.--Tungkl sa m~ga ugt na nagpapahayag n~g an man at magawng
pangwatas dito sa anyng _magpa_ ay nagbabady n~g pagkakawang gaw
n~g is sa sino man sang-ayon sa ktuturn n~g ugt, hal.: sa buhay
ay magpabuhay, sa kain ay magpakain, sa inm ay magpainm, sa tir
ay magpatir, sa damt ay magparamt, atbp.

III.--Hinggl namn sa m~ga ugt na nagsusulit n~g m~ga liks na
pangyayari ay nagagaw ring pangwatas sa _magpa_, na ang ktutur'y
lumikh n~g an man sang-ayon sa ugt, na, tan~gng magagaw n~g
Dios  n~g katalagahn, hal.: sa kulg ay magpakulg, sa kidlt ay
magpakidlt, sa araw ay magpaaraw, sa uln ay magpauln, sa bagy ay
magpabagy, sa lindl ay magpalindl, sa bah ay magpabah, atbp.
Ang gayng paglikh ay magagaw rin kung minsan n~g sino mang tao,
hal.: sa alon ay magpaalon, sa han~gin ay magpahan~gin, sa tung ay
magpatung, sa ugong ay magpaugong, atbp.

IV.--Kung naangkapn n~g _magpa_ ang m~ga ugt na nagbabady n~g
panahn ay nagtatagly n~g kahulugng pag-utos sa ib  dil kay'y
kus sa kanyng sarili na magpatir  magpabayng abutin n~g an
man sang-ayon sa ugt, hal.: sa gab ay magpagab, sa tanghal ay
magpatanghal, sa umaga ay magpaumaga, sa hapon ay magpahapon, sa
hating-gab ay magpahating-gab, atbp.

V.--Ukol sa ib't ibng ugt na nagbabady n~g an man ay
naipangwawatas din sa _magpa_, at ang m~ga it'y nagkakahulugn n~g
tiks  kusng paggaw n~g sino man sa kanyng sarili sang-ayon
sa isinasaysy n~g ugt, hal.: sa gand ay magpagand, sa buti ay
magpabuti, sa araw ay magpaaraw, sa uln ay magpauln, sa lamg ay
magpalamg, sa han~gin ay magpahan~gin, sa anod ay magpaanod, atbp.

VI.--Nagtatagly n~g kahulugn ang m~ga pangwatas na binayby sa
_magpa_ n~g paghin~g  pagbibigy n~g an man sang-ayon sa ktuturn
n~g ugt, hal.: sa lims ay magpalims, sa buws ay magpabuws, sa
utang ay magpautang, sa sangl ay magpasangl, sa tub ay magpatub,
sa hirm ay magpahirm, atbp.

VII.--Kung ang anyng _magpa_ ay alisn n~g _g_ at ang natir'y
iangkp sa m~ga ugt na nagbabady n~g an man ay nagtatagly n~g
kahulugng maparon sa isng dako  pok  kay'y maparon sa kanino
man  san man  kailan man, hal.: sa ibab ay mapaibab, sa itas
ay mapaitas, sa sulok ay mapasulok, sa siksk ay mapasiksk, sa iy
ay mapaiy, sa akin ay mapaakin, sa silan~ganan ay mapasilan~ganan,
sa kalunuran ay mapakalunuran, sa araw ay mapaaraw, sa gab ay
mapagab, sa hapon ay mapahapon, atbp.


TALABABAN

[26] Dapat matant na sa pangbalak n~g anyng it ay walng
kailan~gang ang isng pangwatas ay magbuhat sa _um_  sa _mag_.
N~gun't sa pangtiyk ay kailan~gang matalasts ang _pag_ na siyng
katugm n~g _mag_.




XXII KABANATA

Tungkl sa anyng "PA"


GUR. An ang tintawag na anyng _pa_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _pa_ ang pangwatas na may pang-angkp
na _pa_ sa salitng ugt.

G. Paano namn ang pagbabayby sa anyng it?

N. Gaya rin n~g m~ga ib, at ang tan~gng dapat matant ay sa m~ga
panahng kasalukuyan at m~ga nakaran ay dapat iangkp ang _na_,
at kailan~gang ulitin  dalawahn sa m~ga panahng kasalukuyan at
haharapn ang unang dalawng titik n~g unang pantg n~g ugt,  kay'y
isinisin~git ang _sa_ sa ugt at sa any sa madlng panahn n~g
pangwatas gaya n~g ginagawng maminsanminsan. Ihalimbaw natin ang
dalawng ugt na _diyn_ at _bundk_ na kung iayon sa m~ga kaparaanng
binanggt ay nagigng pangwatas na _pariyn_ at _pasabundk_.

    _Ayos_      _Panahn_      _Pariyn_         _Pasabundk_

  Pangbady                 Pariyn           Pasabundk
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Napaririyn[27]   Napasasabundk
      "        Nakaran     Napariyn         Napasabundk
      "        Nakaran na  Napariyn na      Napasabundk na
      "        Haharapn    Paririyn         Pasasabundk
  Pang-utos                 Pariyn           Pasabundk
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung napaririyn  Kung napasasabundk
      "        Nakaran     Kung napariyn    Kung napasabundk
      "        Haharapn    Kung paririyn    Kung pasasabundk


ANG KANYNG PANGTIYK

G. Aln namn ang pangtiyk nitng _pa_?

N. Ang anyng _pa_ ay siyng anyng pangbalak at siy ring anyng
pangtiyk. N~gun't sa bagay na it ang _pa_ ay nagigng _pa-in_,
_ipa_ at _pa-an_, sapagk't kailan~gang tulun~gan n~g m~ga pan~gulong
anyng pangtiyk gaya na n~g ginaw sa m~ga anyng nakaran. Dapat
namng matalasts na ang ikalawng parang ginamit sa pangbalak ay
hind maarng ilagy sa pangtiyk. Kunin nating halimbaw ang
pangwatas na _pahalk_ na binubu n~g anyng _pa_ at n~g ugt na
_halk_.

                   _PA-IN_             _IPA_             _PA-AN_

  Pangbady    Pahalikn         Ipahalk           Pahalikn
  Kasalukuyan  Pinahahalk       Ipinahahalk       Pinahahalikn
  Nakaran     Pinahalk         Ipinahalk         Pinahalikn
  Nakaran na  Pinahalk na      Ipinahalk na      Pinahalikn na
  Haharapn    Pahahalikn       Ipahahalk         Pahahalikn
  Pang-utos    Pahalikn         Ipahalk           Pahalikn
  Kasalukuyan  Kung pinahahalk  Kung ipinahahalk  Kung pinahahalikn
  Nakaran     Kung pinahalk    Kung ipinahalk    Kung pinahalikn
  Haharapn    Kung pahahalikn  Kung ipahahalk    Kung pahahalikn

G. Mayron pa bang ibng pangtiyk ukol sa anyng _pa_?

N. Mayron p, n~gun't it'y tan~gng maar sa m~ga pangwatas na
_pumarito_, _pumariyn_ at _pumaron_. Ang m~ga pangtiyk na it'y
ang _ika_ na tumutukoy sa kadahilanan ( causal) at _pa-an_ na
bumabanggt sa pok ( local). Ang _ka-in_ ay hind maar, sapagk't
nagtatagly n~g ibng ktuturn. Ihalimbaw natin sa pagbabayby
ang pangwatas na _parito_ sang-ayon sa anyng pinag-aralan.

    _Ayos_      _Panahn_         _IKA_              _PA-AN_

  Pangbady                 Ikaparito           Parituhan
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ikinaparirito       Pinarirituhan
      "        Nakaran     Ikinaparito         Pinarituhan
      "        Nakaran na  Ikinaparito na      Pinarituhan na
      "        Haharapn    Ikaparirito         Parirituhan
  Pang-utos                 Ikaparito           Parituhan
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ikinaparirito  Kung pinarirituhan
      "        Nakaran     Kung ikinaparito    Kung pinarituhan
      "        Haharapn    Kung ikaparirito    Kung parirituhan


KGAMITN N~G ANYNG NBANGGT

G. Sansan namn gingamit itng anyng _pa_?

N. Itng _pa_ ay isng anyng malimit gamitin sa Wikng Tagalog. Ang
talagng ktuturn niy'y ang pag-utos, panunuy, pagpapabay 
pagpapahintulot sa kanino man na nuukol sa kanyng sarili sang-ayon
sa lamn n~g ugt. Nang lalng lumiwanag ay nrit ang kanyng m~ga
kgamitn.

I.--Gingamit ang anyng _pa_ sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g
pag-utos na humin~g n~g an man na nuukol sa sarili n~g sino mang
tao, hal.: sa lims ay palims, sa kupkp ay pakupkp, sa ampn ay
paampn, sa kain ay pakain, sa aw ay paaw, sa kandil ay pakandil,
sa tanggl ay patanggl, sa sanggalng ay pasanggalng, sa saklolo
ay pasaklolo, atbp.

II.--Gingamit din ang _pa_ sa m~ga pangwatas na nagsusulit n~g
pagpapabay  pagpapahintulot na gawn sa kanino man ang bagay na
sinasabi n~g ugt, hal.: sa kurt ay pakurt, sa halk ay pahalk,
sa sundt ay pasundt, sa hip ay pahip, sa kagt ay pakagt, sa
tampl ay patampl, sa sikad ay pasikad, sa hamps ay pahamps, atbp.

III.--Ukol sa m~ga ugt na nagsusulit n~g ib't ibng kilos  galw
ay nagagaw ring pangwatas dito sa _pa_, at ang ktutur'y ang any
 hugis n~g an man sang-ayon sa lamn n~g ugt, hal.: sa labs ay
palabs, sa pasok ay papasok, sa unt ay paunt, sa lak ay palak,
sa laks ay palaks, sa hin ay pahin, sa lal ay palal, sa tas ay
patas, sa bab ay pabab, sa init ay paint, sa lamg ay palamg,
sa hils ay pahils, sa lik ay palik, atbp.

IV.--Tungkl sa m~ga ugt na nagsasaysy n~g dako  pok at angkapn
n~g _pa_ ay nagigng pangwatas din, hal.: dini, parini; dito, parito;
diyn, pariyn; don, paron; atbp.

V.--Kung ang anyng _pa_ ay sugpun~gn n~g _sa_, gaya na n~g nsabi,
at sundn n~g ib't ibng ugt na nagsasad n~g pok  dako ay
nagkakahulugn n~g pagparon sang-ayon sa lamn n~g ugt, hal.: sa
ilog ay pasailog, sa dagat ay pasadagat, sa bukid ay pasabukid, sa
gubat ay pasagubat, sa llawigan ay pasalalawigan, sa Amrika ay
pasa Amrika, sa Hapn ay pasa Hapn, atbp.

VI.--Ang anyng _pa_ ay nagkakahulugn n~g magsabi  magsaysy n~g
an man sang-ayon sa kinaangkapng ugt, hal.: sa oo ay paoo, sa
ayaw ay paayaw, sa hind ay pahind, sa in ay pain, atbp.

VII.--Hinggl sa m~ga ugt na nagbabady n~g sarsarng kilos  any
n~g katawn na inangkapn n~g _pa_ ay nagpapakilala n~g gayng any
 hugis sang-ayon sa ktuturn n~g ugt, hal.: sa lakad ay palakad,
sa takb ay patakb, sa up ay paup, sa hilg ay pahilg, sa tay ay
patay, sa tab ay patab, sa hig ay pahig, sa lawt ay palawt,
sa yuk ay payuk, sa kub ay pakub, atbp.


TALABABAN

[27] Inakal kong hind tumpk sa m~ga anyng ganit ang pag-ulit
n~g anyng _pa_ sa m~ga panahng kasalukuyan at haharapn na ang
ginagaw'y _napapariyn_ at _papariyn_. Kailan~gang ulitin ang unang
pantg n~g ugt at hind n~g any gaya n~g ginaw sa halimbaw.




XXIII KABANATA

Ukol sa anyng "MAGPAKA"


GUR. An ang tintawag na anyng _magpaka_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _magpaka_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _magpaka_ sa salitng ugt.

G. Paano ang paran n~g kanyng pagbabayby?

N. Gaya rin n~g m~ga kaparaanng pinairal sa m~ga anyng tinalikdn,
at ang dapat lamang matant sa anyng it ay ang pag-ulit n~g _pa_
sa m~ga panahng kasalukuyan at haharapn. Sa pagbabayby ay kuning
halimbaw ang m~ga ugt na _busg_ at _hirap_ na kung mangkapn n~g
_magpaka_ ay nagigng pangwatas na _magpakabusg_ at _magpakahirap_.

    _Ayos_      _Panahn_        _Busg_              _Hirap_

  Pangbady                 Magpakabusg         Magpakahirap
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nagpapakabusg       Nagpapakahirap
      "        Nakaran     Nagpakabusg         Nagpakahirap
      "        Nakaran na  Nagpakabusg na      Nagpakahirap na
      "        Haharapn    Magpapakabusg       Magpapakahirap
  Pang-utos                 Magpakabusg         Magpakahirap
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nagpapakabusg  Kung nagpapakahirap
      "        Nakaran     Kung nagpakabusg    Kung nagpakahirap
      "        Haharapn    Kung magpapakabusg  Kung magpapakahirap


ANG KANYNG PANGTIYK

G. Aln ang pangtiyk n~g _magpaka_?

N. Gaya rin n~g anyng _magpa_ na may dalawng kaparaann: is'y kung
ang pangwatas ay magbuhat sa _um_ at ang ikalaw'y kung magbuhat
sa _mag_. Ang pangtiyk n~g _magpaka_ sa unang paran ay _paka_ na
nagigng _paka-in_, _ipaka_ at _paka-an_ dahiln sa tulong n~g m~ga
pan~gulong anyng pangtiyk; sa ikalaw ay _pakapag_ na nagigng
_pakapag-in_, _ipakapag_ at _pakapag-an_ sang-ayon sa dahilng
nbanggt. Kailan~gang pag-kulan n~g tig-isng halimbaw ang
_magpakarahan_ at ang _magpakasisi_ na nagbuhat sa _dumahan_ at
_magsisi_.

NUUKOL SA "UM"

                   _PAKA-IN_           _IPAKA_            _PAKA-AN_

  Pangbady    Pakarahanin         Ipakarahan         Pakarahanan
  Kasalukuyan  Pinakararahan       Ipinakararahan     Pinakararahanan
  Nakaran     Pinakarahan         Ipinakarahan       Pinakarahanan
  Nakaran na  Pinakarahan na      Ipinakarahan na    Pinakarahanan na
  Haharapn    Pakararahanin       Ipakararahan       Pakararahanan
  Pang-utos    Pakarahanin         Ipakarahan         Pakarahanan
  Kasalukuyan  Kung                Kung               Kung
                 pinakararahan       ipinakararahan     pinakararahanan
  Nakaran     Kung pinakarahan    Kung ipinakarahan  Kung pinakarahanan
  Haharapn    Kung pakararahanin  Kung ipakararahan  Kung pakararahanan

NUUKOL SA "MAG"

                 _PAKAPAG-IN_         _IPAKAPAG_          _PAKAPAG-AN_

  Pangbady    Pakapagsisihin      Ipakapagsisi        Pakapagsisihan
  Kasalukuyan  Pinakapagsisisi     Ipinakapagsisisi    Pinakapagsisisihan
  Nakaran     Pinakapagsisi       Ipinakapagsisi      Pinakapagsisihan
  Nakaran na  Pinakapagsisi na    Ipinakapagsisi na   Pinakapagsisihan na
  Haharapn    Pakapagsisisihin    Ipakapagsisisi      Pakapagsisisihan
  Pang-utos    Pakapagsisihin      Ipakapagsisi        Pakapagsisihan
  Kasalukuyan  Kung                Kung                Kung
                 pinakapagsisisi     ipinakapagsisisi    pinakapagsisisihan
  Nakaran     Kung                Kung                Kung
                 pinakapagsisi       ipinakapagsisi      pinakapagsisihan
  Haharapn    Kung                Kung                Kung
                 pakapagsisisihin    ipakapagsisisi      pakapagsisisihan

G. Mayron pa bang ibng pangtiyk itng _magpaka_?

N. Mayron pa p, n~gun't bihirng gamitin sapagk't kaunt ang
m~ga ugt na nuukol sa kany. Ang nsabing pangtiyk ay _pagpaka_
na maarng tulun~gan lamang n~g _i_ at n~g _an_, sa makatuwd ay
nagigng _ipagpaka_ at _pagpaka-an_. Baybayn natin ang ugt na
_busg_ na siyng angkp sa m~ga pangtiyk na it.

    _Ayos_      _Panahn_        _IPAGPAKA_           _PAGKAPA-AN_

  Pangbady                 Ipagpakabusg         Pagpakabusugn
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ipinagpapakabusg     Pinagpapakabusugn
      "        Nakaran     Ipinagpakabusg       Pinagpakabusugn
      "        Nakaran na  Ipinagpakabusg na    Pinagpakabusugn na
      "        Haharapn    Ipagpapakabusg       Pagpapakabusugn
  Pang-utos                 Ipagpakabusg         Pagpakabusugn
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung                  Kung
                              ipinagpapakabusg     pinagpapakabusugn
      "        Nakaran     Kung ipinagpakabusg  Kung pinagpakabusugn
      "        Haharapn    Kung ipagpapakabusg  Kung pagpapakabusugn


KGAMITN N~G NTURANG ANY

G. Alnaln ang m~ga kgamitng saklw nitng _magpaka_?

N. Ang kanyng saklw sa paggamit ay itng m~ga sumsund:

I.--Ang anyng _magpaka_ ay nagagawng pangwatas na ang kahulug'y
ang paggaw  pagtitis na kus sa sariling kalooban n~g sino
man sang-ayon sa ktuturng tagly n~g ugt, hal.: magpakabusg,
magpakagutom, magpakauhaw, magpakabuti, magpakagalng, magpakatapang,
magpakalaks, magpakabab, magpakatas, magpakayaman, magpakahirap,
magpakarukh, magpakabuti, magpakamaty, magpakatis, atbp. Dapat
matant na sa m~ga pangwatas na it'y nuukol ang m~ga pangtiyk na
_ipagpaka_ at _pagpaka-an_.

II.--Gingamit itng _magpaka_ upng magbigy n~g matindng kahulugn
sa an mang bagay, kilos  galw sang-ayon sa lamn n~g ugt, hal.:
magpakain~gat, magpakarahan, magpakabat, magpakaisip, magpakahusay,
magpakatuwd, magpakatand, atbp. Dapat ding matant, na, dito
nuukol ang m~ga pangtiyk na _paka-in_, _ipaka_ at _paka-an_ kung
sa _um_ at _pakapag-in_, _ipakapag_ at _pakapag-an_ kung sa _mag_.

III.--Kung ulitin  dalawahn ang ugt n~g m~ga pangwatas na nuukol
sa una at ikalawng tuntunin ay lalng nagbibigy n~g matindng
kahulugn, hal.: magpakababbab, magpakabutibuti, magpakahiraphirap,
magpakabusgbusg, magpakaisipisip, magpakabatbat, magpakarahandahan,
magpakain~gat-in~gat, atbp. Dapat matantng kung ang ugt ay may
tatlng pantg ay inulit lamang ang dalawng una, hal.: sa dlit
ay magpakadalidlit, atbp.




XXIV KABANATA

Hinggl sa anyng "MAK"


GUR. An ang pinammagatng anyng _mak_?

NAG-AARAL. Pinammagatng anyng _mak_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _mak_ sa salitng ugt.

G. Paano namn ang kanyng pagbabayby?

N. Hind rin naglalay sa m~ga kaparaanng ginamit sa m~ga nun,
at ang dapat matant rito'y ang pag-ulit sa ikalawng pantg n~g
anyng _mak_ sa m~ga panahng kasalukuyan at haharapn. Gaya na n~g
m~ga nsabi, ang _pag_ ay dapat alalahanin kailan ma't ang pangwatas
ay nagbuhat sa _mag_. Sa pagbabayby ay kuning halimbaw ang m~ga
ugt na _tulog_ at _usap_ na sang-ayon sa anyng it ay nagigng
pangwatas na _makitulog_ at _makipag-usap_.

    _Ayos_      _Panahn_       _Tulog_             _Usap_

  Pangbady                 Makitulog         Makipag-usap
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nakikitulog       Nakikipag-usap
      "        Nakaran     Nakitulog         Nakipag-usap
      "        Nakaran na  Nakitulog na      Nakipag-usap na
      "        Haharapn    Makikitulog       Makikipag-usap
  Pang-utos                 Makitulog         Makipag-usap
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nakikitulog  Kung nakikipag-usap
      "        Nakaran     Kung nakitulog    Kung nakipag-usap
      "        Haharapn    Kung makikitulog  Kung makikipag-usap


ANG KANYNG PANGTIYK

G. Aln ang pangtiyk na ntutugm sa _mak_?

N. Ang katugmng pangtiyk n~g anyng it ay _pak_. Sa pagtulong
n~g m~ga pan~gulong anyng pangtiyk ay tinatanggp lamang ang
_i_ at ang _an_ at ang _in_ ay hind, kay't nagigng _ipak_ at
_paki-an_. Nrit ang m~ga halimbawng ang is'y nuukol sa _um_ at
ang ikalaw'y sa _mag_.

NUUKOL SA "UM"

    _Ayos_      _Panahn_         _IPAK_               _PAKI-AN_

  Pangbady                 Ipakitulong           Pakitulun~gan
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ipinakikitulong       Pinakikitulun~gan
      "        Nakaran     Ipinakitulong         Pinakitulun~gan
      "        Nakaran na  Ipinakitulong na      Pinakitulun~gan na
      "        Haharapn    Ipakikitulong         Pakikitulun~gan
  Pang-utos                 Ipakitulong           Pakitulun~gan
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ipinakikitulong  Kung pinakikitulun~gan
      "        Nakaran     Kung ipinakitulong    Kung pinakitulun~gan
      "        Haharapn    Kung ipakikitulong    Kung pakikitulun~gan

NUUKOL SA "MAG"

    _Ayos_      _Panahn_        _IPAKIPAG_           _PAKIPAG-AN_

  Pangbady                 Ipakipag-usap         Pakipag-usapan
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ipinakikipag-usap     Pinakikipag-usapan
      "        Nakaran     Ipinakipag-usap       Pinakipag-usapan
      "        Nakaran na  Ipinakipag-usap na    Pinakipag-usapan na
      "        Haharapn    Ipakikipag-usap       Pakikipag-usapan
  Pang-utos                 Ipakipag-usap         Pakipag-usapan
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung                  Kung
                              ipinakikipag-usap     pinakikipag-usapan
      "        Nakaran     Kung ipinakipag-usap  Kung pinakipag-usapan
      "        Haharapn    Kung ipakikipag-usap  Kung pakikipag-usapan


KGAMITN N~G NSABING ANY

G. Alnaln ang m~ga kgamitn n~g anyng _mak_?

N. Ang m~ga tuntunin niy sa paggamit ay itng m~ga sumsund:

I.--Sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g pakikisama n~g is sa is,
hal.: sa sama ay makisama, sa saky ay makisaky, sa sun ay makisun,
sa salo ay makisalo, sa saby ay makisaby.

II.--Sa m~ga pangwatas na nagbabady n~g pakikiramay n~g is sa ib,
sang-ayon sa lamn n~g ugt, hal.: sa tuw ay makituw, sa lungkt
ay makilungkt, sa damay ay makiramay, sa pighat ay makipagpighat,
sa tan~gis ay makitan~gis, sa luh ay makiluh, atbp.

III.--Sa m~ga pangwatas na nagsusulit n~g m~ga kilos  galw n~g kamy
 n~g bibg n~g is sa is alinsunod sa lamn n~g ugt, hal.: sa lar
ay makipaglar, sa away ay makipag-away, sa bun ay makipagbun, sa
usap ay makiusap  makipag-usap, sa kamy ay makikamy  makipagkamy,
sa yakap ay makiyakap  makipagyakap, sa talo ay makipagtalo, sa
panaym ay makipanaym, atbp.

IV.--Naipangwawatas din ang _mak_ na sinugpun~gn n~g _an_  _han_
at nagkakahulugn n~g m~ga gawng kinus sa sarili sang-ayon sa
ugt, hal.: sa bir ay makipagbiran, sa sagt ay makipagsagutan,
sa salit ay makipagsalitan, sa tanm ay makipagtaniman, atbp.

V.--Kung iangkp ang anyng _mak_ sa m~ga ugt na nagbabady n~g
bayan, lah, ugal, hilig, lagy, ur, atbp. ay nagkakhulugan
n~g pakikitulad  pakikiayos, hal.: makamerikano, makikastil,
makintsk, makitao, makihayop, maklalaki, makibabae, makipus,
makiunggy, makiahas, atbp.

VI.--Kung iangkp ang _mak_ sa m~ga ugt na nagbabady n~g m~ga
karaniwang gamitin sa pamumuhay n~g tao ay nagkakahulugn n~g
paghin~g n~g kaunt n~g an man sang-ayon sa ugt na tagly, hal.:
sa apy ay makiapy (makisind), sa asn ay makiasn, sa alak ay
makialak, sa higop ay makihigop, sa hin~g ay makihin~g, sa sawsw
ay makisawsw, sa n~gan~g ay makin~gan~g, atbp.




XXV KABANATA

Tungkl sa anyng "MAGK"


GUR. An ang tintawag na anyng _magk_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _magk_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _magk_ sa salitng ugt.

G. Aln ang dapat ksalign sa kanyng pagbabayby?

N. Dapat niyng ksalign ang hugis  paran sa pagbabayby na
ginaw sa anyng _mak_, na, ang ikinaib nit'y walng _g_ at
ya'y mayron. Baybayn natin ang m~ga ugt na _sala_ at _utang_ na
nagigng pangwatas kung mangkapn n~g _magk_.

    _Ayos_      _Panahn_        _Sala_            _Utang_

  Pangbady                 Magkasala         Magkautang
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nagkakasala       Nagkakautang
      "        Nakaran     Nagkasala         Nagkautang
      "        Nakaran na  Nagkasala na      Nagkautang na
      "        Haharapn    Magkakasala       Magkakautang
  Pang-utos                 Magkasala         Magkautang
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nagkakasala  Kung nagkakautang
      "        Nakaran     Kung nagkasala    Kung nagkautang
      "        Haharapn    Kung magkakasala  Kung magkakautang


ANG KANYNG PANGTIYK

G. Aln ang katugmng pangtiyk n~g _magk_?

N. Ang katugm nit, gaya n~g m~ga anyng pangbalak na nagpapsimul
sa _m_ ay _pagk_. Sa tulong n~g m~ga pan~gulong anyng pangtiyk,
itng _pagk_ ay nagigng _pagka-in_, _ipagka_ at _pagka-an_. N~gun't
hind tinatanggp itng _pagka-in_ kund ang dalawng nhuhul: ang
_ipagka_ at _pagka-an_. Ilagy natin sa pangtiyk ang pangwatas na
_magkasala_ na binayby sa pangbalak.

    _Ayos_      _Panahn_        _IPAGKA_             _PAGKA-AN_

  Pangbady                 Ipagkasala           Pagkasalahan
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ipinagkakasala       Pinagkakasalahan
      "        Nakaran     Ipinagkasala         Pinagkasalahan
      "        Nakaran na  Ipinagkasala na      Pinagkasalahan na
      "        Haharapn    Ipagkakasala         Pagkakasalahan
  Pang-utos                 Ipagkasala           Pagkasalahan
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ipinagkakasala  Kung pinagkakasalahan
      "        Nakaran     Kung ipinagkasala    Kung pinagkasalahan
      "        Haharapn    Kung ipagkakasala    Kung pagkakasalahan


KGAMITN N~G ANYNG NBANGGT

G. Sansan gingamit ang anyng _magk_?

N. Ang talagng kahulugn n~g _magk_ kung mangkp sa ugt ay
magkaron n~g an man sang-ayon sa ugt na tagly. Nang lalng
maliwanagan ang bagay na it ay kailan~gang ilagd ang m~ga ganitng
tuntunin:

I.--Ang m~ga ugt na nuukol sa m~ga sakt n~g katawn n~g tao na
mangkapn n~g _magk_ ay nagkakahulugn n~g pagkakaron n~g an
man na dati'y wal alinsunod sa lamn n~g ugt, hal.: sa sakt ay
magkasakt, sa sipn ay magkasipn, sa mut ay magkamut, sa gals
ay magkagals, sa lagnt ay magkalagnt, sa pigs ay magkapigs,
atbp.

II.--Nagkakahulugn din n~g pagkakaron na dati'y wal kung siy'y
iangkp sa m~ga ugt na tumutukoy sa m~ga kapalaran n~g tao, hal.: sa
palad ay magkapalad, sa ank ay magkaank, sa pilak ay magkapilak, sa
lup ay magkalup, sa gint ay magkagint, sa bahay ay magkabahay,
sa tungkl ay magkatungkl, atbp.

III.--Gayn ding kahulugn ang mtatam kung angkp sa m~ga ugt na
bumabanggt sa sarsarng sangkp  pag-ar n~g tao  sa an mang
bagay, hal.: sa tubig ay magkatubig, sa apy ay magkaapy, sa kahoy
ay magkakahoy, sa lan~gs ay magkalan~gs, sa tab ay magkatab, sa
bun~ga ay magkabun~ga, sa hayop ay magkahayop, atbp.

IV.--Ang m~ga ugt na nuukol sa ib't ibng kasakunang nangyayari sa
bayan  sa m~ga tao ay magagaw ring pangwatas sa _magk_, na, ang
kahulug'y ang pagkakaron n~g an man na dati'y wal sang-ayon sa
lamn n~g ugt, hal.: sa gutom ay magkagutom, sa gul ay magkagul, sa
bagy ay magkabagy, sa salot ay magkasalot, sa digm ay magkadigm,
sa lindl ay magkalindl, atbp.

V.--Ang m~ga ugt namng nagbabady n~g m~ga kasirn n~g an man
na inulit ang nsabing ugt at angkapn n~g _magk_ ay nagtatagly
n~g matindng kahulugn, hal.: magkagibgib, magkabuwlbuwl,
magkaguhguh, magkabutsbuts, magkapuntpunt, magkasirsir,
magkawindngwindng, magkalansglansg, atbp.

VI.--Sa m~ga pagkaktang pangyayari ay binabayby rin sa anyng
_magk_, hal.: magkatipon, magkasalubong, magkapanaym, magkatam,
magkasama, magkaaway, magkagul.

VII.--Kung angkapn n~g _magk_ ang ugt at sugpun~gn n~g _an_ 
_han_ ay nagkakahulugn din n~g m~ga pangyayaring hind kinukus,
hal.: magkatakbuhan, magkasuntukan, magkasikarn, magkahagarn,
magkamatayn, magkadagann, atbp.




XXVI KABANATA

Ukol sa anyng "MAGNG"


GUR. An ang tintawag na anyng _magng_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _magng_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _magng_ sa salitng ugt.

G. Paano ang m~ga paran n~g kanyng pagbabayby?

N. Ang m~ga kaparaann n~g pagbabayby sa _magng_ ay katulad din
n~g sa m~ga ibng any. Dapat maalalang sa m~ga panahng kasalukuyan
at haharapn ay kailan~gang ulitin ang unang dalawng titik n~g
hulng pantg n~g nturang any. Ihalimbaw natin ang m~ga ugt na
_suk_ at _alak_ na kung angkapn kapw n~g _magng_ ay nagigng
m~ga pangwatas.

    _Ayos_      _Panahn_         _Suk_              _Alak_

  Pangbady                 Magng suk[28]     Magng alak
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nagigng suk       Nagigng alak
      "        Nakaran     Nagng suk         Nagng alak
      "        Nakaran na  Nagng suk na      Nagng alak na
      "        Haharapn    Magigng suk       Magigng alak
  Pang-utos                 Magng suk         Magng alak
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nagigng suk  Kung nagigng alak
      "        Nakaran     Kung nagng suk    Kung nagng alak
      "        Haharapn    Kung magigng suk  Kung magigng alak

G. Aln ang pangtiyk n~g anyng _magng_?

N. Ang katugm nitng anyng it ay _pagng_. Sa m~ga pan~gulong
anyng pangtiyk ay is lamang ang tinatanggp: ang _i_ na nagigng
_ipagng_. Baybayn natin dito ang pangwatas na _magng suk_.

    _Ayos_      _Panahn_        _IPAGNG_

  Pangbady                 Ipagng alak
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Ipinagigng alak
      "        Nakaran     Ipinagng alak
      "        Nakaran na  Ipinagng alak na
      "        Haharapn    Ipagigng alak
  Pang-utos                 Ipagng alak
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung ipinagigng alak
      "        Nakaran     Kung ipinagng alak
      "        Haharapn    Kung ipagigng alak

G. May ib pa bagng pangtiyk itng _magng_?

N. Mayron pa p: ang _ika_ na nagsusulit n~g dahiln ( motivo) at
_pa-in_ na nagbabady n~g pag-utos, na kung iangkp sa _pagng_ ay
nagigng _ikapagng_ at _papagng-in_. Baybayn namn natin dito
ang pangwatas na _magng alak_.

                      _IKAPAGNG_            _PAPAGNG-IN_

  Pangbady     Ikapagng alak           Papagng alakin
  Kasalukuyan   Ikinapagigng alak       Pinapagigng alak
  Nakaran      Ikinapagng alak         Pinapagng alak
  Nakaran na   Ikinapagng alak na      Pinapagng alak na
  Haharapn     Ikapagigng alak         Papagigng alakin
  Pang-utos     Ikapagng alak           Papagng alakin
  Kasalukuyan   Kung ikinapagigng alak  Kung pinapagigng alak
  Nakaran      Kung ikinapagng alak    Kung pinapagng alak
  Haharapn     Kung ikapagigng alak    Kung papagigng alakin

G. Aln ang kgamitn n~g anyng _magng_?

N. Gingamit siy sa m~ga tuntuning sumsund:

I.--An mang ugt ay magagawng pangwatas sa _magng_ na ang
kahulug'y ang pagkakabago  pagigng an man n~g isng bagay, hal.:
magng suk, magng alak, magng kahoy, magng tao, magng hayop,
magng banl, magng dukh, magng mank, atbp.

II.--Gingamit din ang _magng_ sa ib't ibng pan~gun~gusap at
nagkakaron namn n~g ib't ibng kahulugn, hal.: magng akin, magng
iy, magng toto, magng kabulanan, magigng iln? at ib't ib pa.


TALABABAN

[28] Dapat matant na itng _magng_ at ang kaniyng saklw ay
sinisin~gitan n~g _n~ga_ na nagigng _man~gagng_, _nan~gagigng_,
at ib pa, kailan ma't tumutukoy sa bilang na dalaw  marami.




XXVII KABANATA

Hinggl sa anyng "MAGS"


GUR. An ang pinammagatng anyng _mags_?

NAG-AARAL. Pinammagatng anyng _mags_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _mags_ sa salitng ugt.

G. Aln ang tuntunin n~g kanyng pagbabayby?

N. Ang m~ga tuntunin nitng _mags_ ay katulad din n~g sa _magng_ na
inulit ang hulng pantg n~g any sa m~ga panahng kasalukuyan at
haharapn. Ang dapat lamang maalala sa anyng it ay ang pangwatas
na nagbuhat sa _um_ at ang sa _mag_. Kung nuukol sa una ay _mags_
lamang at sa hul'y _magsipag_. Baybayn natin ang m~ga pangwatas
na _tuman~gis_ at _mag-aral_ sa anyng itng _mags_ at _magsipag_.

               _Nagbuhat sa "UM"_  _Nagbuhat sa "MAG"_

  Pangbady    Magsitan~gis[29]     Magsipag-aral
  Kasalukuyan  Nagsisitan~gis       Nagsisipag-aral
  Nakaran     Nagsitan~gis         Nagsipag-aral
  Nakaran na  Nagsitan~gis na      Nagsipag-aral na
  Haharapn    Magsisitan~gis       Magsisipag-aral
  Pang-utos    Magsitan~gis         Magsipag-aral
  Kasalukuyan  Kung nagsisitan~gis  Kung nagsisipag-aral
  Nakaran     Kung nagsitan~gis    Kung nagsipag-aral
  Haharapn    Kung magsisitan~gis  Kung magsisipag-aral

G. Aln ang pangtiyk n~g anyng _mags_?

N. Ang pangtiyk na nuukol sa kany'y ang _pags_. It'y maar
lamang tulun~gan n~g m~ga pan~gulong anyng _i_ at _an_ na nagigng
_ipags_ at _pagsi-an_. Baybayn natin sa m~ga nturang pangtiyk
ang pangwatas na _magsitan~gis_.

                     _Ipags_              _Pagsi-an_

  Pangbady    Ipagsitan~gis           Pagsitan~gisan
  Kasalukuyan  Ipinagsisitan~gis       Pinagsisitan~gisan
  Nakaran     Ipinagsitan~gis         Pinagsitan~gisan
  Nakaran na  Ipinagsitan~gis na      Pinagsitan~gisan na
  Haharapn    Ipagsisitan~gis         Pagsisitan~gisan
  Pang-utos    Ipagsitan~gis           Pagsitan~gisan
  Kasalukuyan  Kung ipinagsisitan~gis  Kung pinagsisitan~gisan
  Nakaran     Kung ipinagsitan~gis    Kung pinagsitan~gisan
  Haharapn    Kung ipagsisitan~gis    Kung pagsisitan~gisan

G. Aln ang talagng kahulugn n~g nturang any?

N. Ang tunay na kahulugn n~g _mags_ ay tumutukoy sa karamihan  sa
laht na siyng gumagaw  nagtitis n~g an man sang-ayon sa lamng
tagly n~g ugt, hal.: magsitan~gis, magsitawa, magsigaw, magsilakad,
magsitakb, magsituly, magsipanhk, magsipasok, magsisulat,
magsibasa, magsilabs, magsipanod, magsiahon, magsipagsimb,
magsipaglut, magsipagtanm, magsipagpasil, magsipag-aral,
magsipagsaing, magsipaglathal, atbp.


TALABABAN

[29] Nangyayari kung minsan na itng _mags_ at _magsipag_ ay
sinisin~gitan n~g _n~ga_, na, sa madalng sabi ay nagigng
_man~gags_ at _man~gagsipag_, gaya n~g _man~gagsitan~gis_ at
_man~gagsipag-aral_. Ang kahulugn nit'y hind lubhng naiib sa
m~ga yan, baga ma't it'y nagbabady n~g lalng karamihan.




XXVIII KABANATA

Tungkl sa anyng "MAGPAT"


GUR. An ang tintawag na anyng _magpat_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _magpat_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _magpat_ sa salitng ugt.

G. Aln ang m~ga panutong sinsund sa kanyng pagbabayby?

N. Ang panuto nitng _magpat_ ay dapat isund sa _magpaka_ na inulit
ang hulng pantg sa nturang any sa m~ga panahng kasalukuyan
at haharapn. Sa pagbabayby ay ihalimbaw natin ang m~ga ugt na
_luhd_ at _hig_ na kung angkapn n~g _magpat_ ay kapuw nagigng
pangwatas.

                    _Luhd_               _Hig_

  Pangbady    Magpatiluhd         Magpatihig
  Kasalukuyan  Nagpapatiluhd       Nagpapatihig
  Nakaran     Nagpatiluhd         Nagpatihig
  Nakaran na  Nagpatiluhd na      Nagpatihig na
  Haharapn    Magpapatiluhd       Magpapatihig
  Pang-utos    Magpatiluhd         Magpatihig
  Kasalukuyan  Kung nagpapatiluhd  Kung nagpapatihig
  Nakaran     Kung nagpatiluhd    Kung nagpatihig
  Haharapn    Kung magpapatiluhd  Kung magpapatihig

G. Aln ang katugmng pangtiyk n~g _magpat_?

N. Ang katugm nit ay _pagpat_. Tinatanggp niy sa pagtulong
ang _ika_ na nagbabady n~g bagay  dahiln at _an_ na nagsusulit
namn n~g pok  dako; an pa't sa katagng sabi ang pangtiyk n~g
_magpat_ ay _ikapagpat_ at _pagpati-an_. Baybayn natin sa dalawng
it ang pangwatas na _magpatiluhd_.

                     _IKAPAGPAT_             _PAGPATI-AN_

  Pangbady    Ikapagpatiluhd           Pagpatiluhurn
  Kasalukuyan  Ikinapagpapatiluhd       Pinagpapatiluhurn
  Nakaran     Ikinapagpatiluhd         Pinagpatiluhurn
  Nakaran na  Ikinapagpatiluhd na      Pinagpatiluhurn na
  Haharapn    Ikapagpapatiluhd         Pagpapatiluhurn
  Pang-utos    Ikapagpatiluhd           Pagpatiluhurn
  Kasalukuyan  Kung ikinapagpapatiluhd  Kung pinagpapatiluhurn
  Nakaran     Kung ikinapagpatiluhd    Kung pinagpatiluhurn
  Haharapn    Kung ikapagpapatiluhd    Kung pagpapatiluhurn

G. San gingamit ang anyng _magpat_?

N. Ang m~ga ugt na nagbabady n~g sarsarng any  kilos n~g
katawn na binabayby sa _um_  sa _mag_, ay binabayby rin dito sa
_magpat_ na ang kahulugn nit'y umayos  umany sa biglng gaw
 kilos n~g an man sang-ayon sa ktuturng tagly n~g ugt, hal.:
magpatiluhd, magpatirap, magpatihulg, magpatihig, magpatisubsb,
magpatilagpk, magpatiup, magpatihapay, magpatiduls, magpatiluklk,
atbp.

Kung sa _magpat_ ay alisn ang _g_, at ang ntitirng _mapat_ ay
iangkp sa m~ga nturang kilos n~g katawn ay nagkakahulugn n~g
gaw, ayos  galw na hind kinukus alinsunod sa ugt na tagly,
hal.: mapatiluhd, mapatirap, mapatiup, mapatisubsb, mapatihig,
mapatihulg, mapatihapy, mapatitumb, atbp. Dapat namng mabatd na
kah't walng _ti_ ang _magpat_ kund _magpa_ lamang ay nagtatagly
rin n~g gayng kahulugn kung iangkp sa m~ga nsabing ugt, hal.:
mapaluhd, maparap, mapaup, mapasubsb, mapahig, mapahulog, atbp.




XXIX KABANATA

Ukol sa anyng "MANGH"


GUR. An ang tintawag na anyng _mangh_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _mangh_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _mangh_ sa salitng ugt.

G. Nagkakaron ba n~g m~ga kabaguhan itng _mangh_?

N. Nagkakaron p kailan ma't iniangkp sa m~ga ugt, at ang
tuntunin n~g kanyng pagkakabagobago ay dapat ialinsunod sa anyng
_mang_ gaya sa _kuk_ ay _manghin~guk_, sa _tin~g_ ay _manghinin~g_.

G. Paano ang paran n~g kanyng pagbabayby?

N. Gaya rin n~g m~ga natapos ay inulit ang hulng pantg n~g any
sa m~ga panahng kasalukuyan at haharapn. Kunin nating halimbaw
ang binanggt na _kuk_ at _tin~g_.

                    _Kuk_              _Tin~g_

  Pangbady    Manghin~guk         Manghinin~g
  Kasalukuyan  Nanghihin~guk       Nanghihinin~g
  Nakaran     Nanghin~guk         Nanghinin~g
  Nakaran na  Nanghin~guk na      Nanghinin~g na
  Haharapn    Manghihin~guk       Manghihinin~g
  Pang-utos    Manghin~guk         Manghinin~g
  Kasalukuyan  Kung nanghihin~guk  Kung nanghihinin~g
  Nakaran     Kung nanghin~guk    Kung nanghinin~g
  Haharapn    Kung manghihin~guk  Kung manghihinin~g

G. Aln ang pangtiyk n~g _mangh_?

N. Ang katugm nitng pangtiyk ay _pangh_. Tumutukoy dito ang _i_
at ang _an_ na nagigng _ipangh_ at _panghi-an_. Ang anyng _in_ ay
maar ring tumulong kung minsan baga ma't kaunt ang saklw niyng
m~ga ugt. Sa pagbabayby nitng pangtiyk ay kunin nating halimbaw
ang pangwatas na _manghin~guk_.

                   _IPANGH_           _PANGHI-AN_          _PANGHI-IN_

  Pangbady    Ipanghin~guk       Panghin~gukuhn       Panghin~gukuhn
  Kasalukuyan  Ipinanghihin~guk   Pinanghihin~gukuhn   Pinanghihin~guk
  Nakaran     Ipinanghin~guk     Pinanghin~gukuhn     Pinanghin~guk
  Nakaran na  Ipinanghin~guk na  Pinanghin~gukuhn na  Pinanghin~guk na
  Haharapn    Ipanghihin~guk     Panghihin~gukuhn     Panghihin~gukuhn
  Pang-utos    Ipanghin~guk       Panghin~gukuhn       Panghin~gukuhn
  Kasalukuyan  Kung                Kung                  Kung
               ipinanghihin~guk   pinanghihin~gukuhn   pinanghihin~guk
  Nakaran     Kung                Kung                  Kung
               ipinanghin~guk     pinanghin~gukuhn     pinanghin~guk
  Haharapn    Kung                Kung                  Kung
               ipanghihin~guk     panghihin~gukuhn     panghihin~gukuhn

G. Alnaln ang kanyng m~ga kgamitn?

N. Gingamit ang _mangh_ sa m~ga ugt na tumutukoy sa ilng m~ga
dum n~g katawn  sa ilng m~ga hayuphayupan na nagkakahulugn n~g
paglilinis, hal.: sa kuk ay manghin~guk, sa tin~g ay manghinin~g,
sa kuto ay manghin~guto, sa tuma ay manghinuma, sa mut ay manghimut,
sa tutul[30] ay manghinul, atbp.

Gingamit din ang _mangh_ sa ilng m~ga ugt na bumabanggt sa m~ga
bagay na maarng pulutin, kunin, pilin, hanapin, atbp., hal.: sa
palay ay manghimalay, sa pulot ay manghimulot, sa puti ay manghimuti,
sa tabas ay manghinabas, atbp.

Gingamit pa rin ang _mangh_ sa ilng ugt na tumutumbk sa ib't
ibng bagay, gaya sa saw ay manghinaw, sa sayang ay manghinayang.


TALABABAN

[30] Ang ugt na it'y nwawal ang unang pantg kung iangkp sa
_mangh_.




XXX KABANATA

Hinggl sa anyng "MAGKNG"


GUR. An ang tintawag na anyng _magkng_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _magkng_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _magkng_ sa salitng ugt.

G. Paano namn ang paran n~g kanyng pagbabayby?

N. Ang kaibhn nitng _magkng_ sa ibng m~ga any ay inulit ang
unang pantg n~g ugt sa laht n~g panahn, bukd pa ang pag-ulit
sa unang dalawng titik n~g hulng pantg n~g nturang any sa m~ga
panahng kasalukuyan at haharapn. Sa pagbabayby nit ay kunin
nating halimbaw ang m~ga ugt na _pawis_ at _ih_ na kung angkapn
n~g _magkng_ ay nan~gagigng pangwatas.

                      _Pawis_                _Ih_

  Pangbady    Magkangpapawis         Magkangih
  Kasalukuyan  Nagkakangpapawis       Nagkakangih
  Nakaran     Nagkangpapawis         Nagkangih
  Nakaran na  Nagkangpapawis na      Nagkangih na
  Haharapn    Magkakangpapawis       Magkakangih
  Pang-utos    Magkangpapawis         Magkangih
  Kasalukuyan  Kung nagkakangpapawis  Kung nagkakangih
  Nakaran     Kung nagkangpapawis    Kung nagkangih
  Haharapn    Kung magkakangpapawis  Kung magkakangih

G. Aln ang katugmng pangtiyk n~g _magkng_?

N. Ang katugm nitng anyng it ay _pagkng_. It'y tinutulun~gan n~g
_i_ at n~g _an_ na nagigng _ipagkng_ at _pagkng-an_. Sa pagbabayby
ay kunin nating halimbaw ang pangwatas na _magkangpapawis_.

                      _IPAGKNG_               _PAGKNG-AN_

  Pangbady    Ipagkangpapawis           Pagkangpapawisan
  Kasalukuyan  Ipinagkakangpapawis       Pinagkakangpapawisan
  Nakaran     Ipinagkangpapawis         Pinagkangpapawisan
  Nakaran na  Ipinagkangpapawis na      Pinagkangpapawisan na
  Haharapn    Ipagkakangpapawis         Pagkakangpapawisan
  Pang-utos    Ipagkangpapawis           Pagkangpapawisan
  Kasalukuyan  Kung ipinagkakangpapawis  Kung pinagkakangpapawisan
  Nakaran     Kung ipinagkangpapawis    Kung pinagkangpapawisan
  Haharapn    Kung ipagkakangpapawis    Kung pagkakangpapawisan

G. San gingamit ang anyng _magkng_?

N. Gingamit ang _magkng_ sa m~ga ugt na tumutukoy sa m~ga bagay na
lumalabs sa katawn n~g tao  sa m~ga any nit na hind kinukus
kund pagkaktan  pagkapilit, hal.: magkangpapawis, magkangluluh,
magkangdudug, magkangih, magkangtatae, magkangtatawa, magkanggagalit,
magkanghihiy, magkangpuputot, atbp. Bukd dito ay gingamit din sa
ibng bagay, gaya n~g magkangtutuy, magkanghuhulog, magkangsasakt,
magkanglilihs, magkanghuhubd, magkanglalabis, atbp.




XXXI KABANATA

Tungkl sa anyng "MAGSA"


GUR. An ang tintawag na anyng _magsa_?

NAG-AARAL. Tintawag na anyng _magsa_ ang pangwatas na may
pang-angkp na _magsa_ sa salitng ugt.

G. Paano ang kanyng paran sa pagbabayby?

N. Gaya rin n~g m~ga anyng nagdan, na inulit ang hulng pantg
n~g anyng ibig baybayn sa m~ga panahng kasalukuyan at haharapn.
Ihalimbaw natin sa pagbabayby ang ugt na _tagalog_ na nagigng
pangwatas kung angkapn n~g _magsa_.

    _Ayos_      _Panahn_        _Tagalog_

  Pangbady                 Magsatagalog
  Panghiwatig  Kasalukuyan  Nagsasatagalog
      "        Nakaran     Nagsatagalog
      "        Nakaran na  Nagsatagalog na
      "        Haharapn    Magsasatagalog
  Pang-utos                 Magsatagalog
  Pangsukob    Kasalukuyan  Kung nagsasatagalog
      "        Nakaran     Kung nagsatagalog
      "        Haharapn    Kung magsasatagalog

G. Aln ang pangtiyk nitng _magsa_?

N. Ang talagng katugm nit'y _pagsa_ sana, n~gun't it'y hind
angkp na gamitin. Dapat lamang gamitin ang _sa_ na tinutulun~gan n~g
_in_ at n~g _i_ na nagigng _sa-in_ at _sa_. Dapat lamang mabatd
na ang m~ga pangtiyk na it'y tan~gng magagamit kailan ma't ang
kahulugn n~g pangwatas ay nuukol sa pagsasalin n~g isng wik sa
isng kapw wik. Baybayn natin ang pangwatas na _magsakastil_.

                    _SA-IN_               _SA_

  Pangbady    Sakastilin[31]     Isakastil
  Kasalukuyan  Sinasakastil       Isinasakastil
  Nakaran     Sinakastil         Isinakastil
  Nakaran na  Sinakastil na      Isinakastil na
  Haharapn    Sasakastilin       Isasakastil
  Pang-utos    Sakastilin         Isakastil
  Kasalukuyan  Kung sinasakastil  Kung isinasakastil
  Nakaran     Kung sinakastil    Kung isinakastil
  Haharapn    Kung sasakastilin  Kung isasakastil

G. San gingamit itng anyng _magsa_?

N. Kung iangkp sa m~ga ugt na an man ay nagkakahulugn n~g pagparis
 pagtulad sa m~ga gaw, kilos, ugal, pananamt, atbp., hal.:
magsaamerikano, magsakastil, magsaingls, magsaintsk, magsabisay,
magsailokano, magsapus, magsakahoy, magsabanal, atbp.

Kung iangkp sa m~ga n~galan n~g ib't ibng wik sa Sangsinukob
ay nagkakahulugn namn n~g pagsasalin n~g is sa is, hal.:
magsakastil, magsatagalog, magsaingls, magsabisay, magsailokano,
magsaalemn, magsaintsk, magsakapangpan~gan, atbp.


TALABABAN

[31] Lalng malimit gamitin sa ganitng bagay ang _in_ lamang na
walng _sa_, sa makatuwd bag'y nagigng _kastilin_, _kinakastil_,
_kakastilin_, atbp.




XXXII KABANATA

Salitng Pangbago ( Adverbio)


GUR. An ang ktuturn n~g _salitng pangbago_?

NAG-AARAL. Ang pangbago ay isng pangkt  bahagi n~g kaisipn na
siyng malimit na isinsama sa pangwatas,  sa ib pang pan~gun~gusap
na saklw n~g kaisipn upng bumago sa kanyng tagly na kahulugn;
gaya n~g: _lumakad ka n~g MARAHAN_, _bumasa kay n~g MADAL_,
_tumakb siy n~g MATULIN_; m~ga pagbabadyng ang m~ga pangbagong
_marahan_, _madal_, _matulin_ ay siyng bumabago sa m~ga pangwatas
na _lumakad_, _bumasa_ at _tumakb_.

G. Aln pang m~ga salit ang maarng samahn n~g pangbago?

N. Bukd pa sa pangwatas ay maar ring sumama ang pangbago sa
pangturing ( adjetivo), sa kapuw pangbago at kung minsa'y sa
pangdiw ( sustantivo); hal.: _totong PAN~GIT_, _lubhng MALAY_,
_labis na KAGANDAHAN_.

G. Aln ang kaibhn n~g pangbago sa pangturing?

N. Ang pangbago ay naiib sa pangturing dahil sa it'y lagng
kasakasama n~g pangdiw at ya'y kaakibat na madals n~g pangwatas.
Marami n~gng salitng pangturing ang gingamit din sa pangbago,
n~gun't it'y nagkakahulugn n~g m~ga bagay na hind tiyk, at
lagng na sa bilang na is, m~ga bagay  dahilng malinaw na
makikilala sa lamn n~g pan~gun~gusap  n~g kaisipn. Ang bagay na
it'y lalng maliliwanagan sa pamamagitan n~g isng halimbaw. Kung
sabihing _ang TUBIG ay MALINAW_, at _itng TAO ay MABUTI_ ay hind
mapag-alinlan~ganang ang m~ga salitng _malinaw_ at _mabuti_ ay
kapuw pangturing na kinasasamahan n~g m~ga pangdiwng _tubig_ at
_tao_. N~gun't kung sabihin namng _MAN~GUSAP kang MALINAW_, at
_SUMULAT siyng MABUTI_, ang m~ga salit ritong _malinaw_ at _mabuti_
ay m~ga pangbago at hind m~ga pangturing, sapagk't ang kanilng
kinasasangkapn ay m~ga pangwatas na _man~gusap_ at _sumulat_.

G. May ilng ur ang m~ga salitng pangbago?

N. May dalaw katulad n~g salitng pangturing: _dalisay_ ( simple)
at _mayhal_ ( compuesto). Gaya nang ipinaliwanag, _dalisay_ ay ang
ugt na walng sangkp, gaya n~g _dito_, _diyn_, _don_, _labis_,
_lubh_, _lal_, _oo_, _hind_, _toto_, atbp.; at _mayhal_ ay ang
ugt na may sangkp, na it'y mangyayari sa pag-angkp n~g _ma_, gaya
n~g _matulin_, _marahan_, _malinaw_, _mabuti_, _masam_, _madal_,
_malimit_, _malay_, _madalang_, _marami_, atbp.

G. Ang m~ga pangbago ay maar rin bang gawng salitng pangtas
( superlativo) at pangbawas ( diminutivo)?

N. Maar rin p; ang pagbubu sa pangtas ay inulit ang bung
salitng pangbago, gaya n~g _mabuting mabuti_, _masamng masam_,
_malinaw na malinaw_, _mahusay na mahusay_, atbp.; ang sa pangbawas
ay inulit lamang ang unang dalawng pantg n~g salit kung
it'y may tatl, at kung may dalaw ay inulit namng bu, gaya
n~g _maminsanminsan_, _manakanaka_, _mmaymay_, _mabutibuti_,
_maigiigi_, _intint_, _untunt_, _dahandahan_, atbp.


SA IB'T IBNG BAHAGI N~G PANGBAGO

G. Hinggl sa ib't ibng kahulugn nitng pangbago, sa paano dapat
hatin upng magkabukdbukd?

N. Dapat bahagiin sa m~ga ganitng ktawagn: pangbago sa _panahn_
( tiempo), sa _pok_ ( lugar), sa _ayos_ ( modo), sa _sukat_ (
cantidad), sa _tulad_ ( comparacin), sa _hany_ ( orden), sa
_pagpapatoto_ ( afirmacin), sa _pagkakail_ ( negacin) at sa
_linlan~gan_ ( duda).

G. Alnaln ang saklw n~g kankanyng bahagi?

N. Ang m~ga pan~gulong saklw n~g baw't ktawagn ay itng m~ga
sumsund:

Sa PANAHN, gaya n~g _n~gayn_, _bukas_, _kahapon_, _kamakalaw_,
_kamakailan_, _kanina_, _muna_, _bago_, _mmay_, _sak_, _hul_,
_tanghal_, _maaga_, _kagab_, _tuw_, _tuw na_, _kailan man_,
_samantal_, atbp.

Sa POK, gaya n~g _dito_, _dini_, _diyn_, _don_, _malapit_,
_malay_, _san_, _sa lob_, _sa labs_, _sa harp_, _sa likd_,
_sa itas_, _sa ibab_, _sa ibabaw_, _sa ilalim_, _sa tapt_, _sa
gitn_, _sa siping_, _sa tab_, _sa pag-itan_, _sa piling_, _sa
kabil_, _san man_, atbp.

Sa AYOS, gaya n~g _ganit_, _ganir_, _ganon_  _gayn_, _ganyn_,
_gaya_, _para_, _mabuti_, _masam_, _tiks_, _sady_, _kus_,
_kaginsgins_, _bigl_, _agd_, _kagyt_, _bukd_  _tan~g_,
_akby_, _agapay_, _saby_, _pagdaka_, _liban_, _lamang_, _bahagy_,
_halos_, _ayon_, _alinsunod_, _baligtd_, _tiwark_, atbp.

Sa SUKAT, gaya n~g _marami_, _kaunt_, _kapatk_, _karampt_, _munt_,
_wal_, _kasiyahan_, _kaigihan_, _katamtaman_, _siy na_, _sukat_,
_lubh_, atbp.

Sa TULAD gaya n~g _lal_, _higt_, _labis_, _kulang_, atbp.

Sa HANY gaya n~g _kununahan_, _sundsund_, _khulhulihan_,
_ktapustapusan_, _kwakswakasan_, atbp.

Sa PAGPAPATOTO, gaya n~g _oo_, _oo n~g_, _siy n~g_, _toto_,
_totong toto_, _gayn_  _gayn din_, _mandn_, _kaipal pa_, atbp.

Sa PAGKAKAIL, gaya n~g _hind_  _d_, _dil_, _ni_, _is man_,
_hind rin_, _huwg_, _hindng hind_, _kailan man_, atbp.

Sa LINLAN~GAN, gaya n~g _marahil_, _sakal_, _kung sakal_, _kung
bag_, _sakal_, _disin_, _diwa_, _tila_, _bak_, atbp.

G. Mayron bang pangbago na nuukol sa dalawng ktawagn?

N. Mayron p, n~gun't iln lamang, gaya n~g _kailan man_ na nuukol
sa PANAHN at sa PAGKAKAIL, hal.: _n~gayn at KAILAN MAN_; _hind
ko ginagaw KAILAN MAN ang iyng sinasabi_.




XXXIII KABANATA

Salitng Pang-ukol ( Preposicin)


GUR. An ang tintawag na _salitng pang-ukol_?

NAG-AARAL. Tintawag na pang-ukol ang pangkt  bahagi n~g kaisipn
na siyng gingamit sa pagbabady n~g kaukuln  kapangyarihan n~g
dalawng pan~gun~gusap; hal.: tubig _na_ malinaw; aklt _ni_ Terio;
kumot _sa_ Iloko.

G. Marami bag ang m~ga salitng pang-ukol sa ating wik?

N. Sa biglng pagkukur ay wal is man sa Wikng Tagalog n~g m~ga
salitng pang-ukol, sapagk't ang m~ga nuukol sa kany ay gingamit
na sa ibng panig gaya sa pang-anib ( ligazn) at sa pang-akby (
artculo). Gayn man, sapagk't itng bahagi n~g pang-ukol ay is
sa mahhalagng pangkt n~g kaisipn ay kinakailan~gang magkaron
siy n~g m~ga salitng dapat gamitin yamang dito'y lalng tumpk ang
paggamit. Nit ang m~ga salitng pang-ukol sa ating wik: _na_, _ni_,
_kay_, _n~g_, _par kay_, _par sa_, _laban kay_, _laban sa_, _sa
harp_, _sa ilalim_, _sa may_, _mul_  _sapl_, _dapit_  _dako_,
_hanggn_, _ayon_  _alinsunod_, at _bagay sa_,  _tungkl sa_.

G. Kailn gingamit ang baw't is?

N. Isishn natin ang pagpapaliwanag:

Gingamit ang _na_ kung pinaglalakip ang dalawng bagay na, ang is'y
nuukol sa is, hal.: bahay _na_ pawid, aklt _na_ mapul, tubig _na_
malinaw. Dapat matant na itng pang-ukol na _na_ ay inillagy na
_na_ kailan ma't ang unang salit  bagay ay nagtataps sa pangtinig,
liban lamang sa _n_. Kung nagtataps namn sa tin~gig ( vocal), ang
_na_ ay nagigng _ng_, na isinusugpng sa unang salit, gaya n~g:
magand_ng_ bar, dakil_ng_ asal, malak_ng_ bahay. Kung nagtataps
sa _n_, ang _na_ ay nagigng _g_ lamang na isinusugpng din sa
unang salit, gaya n~g: bayan_g_ maran~gl, kundiman_g_ marikt,
tugtugan_g_ masay.

Gingamit ang _ni_ kailan ma't pinaglalakip ang isng bagay na an
man sa isng n~galan n~g tong kinaukulan  nagmamayar, hal.:
bahay _ni_ Tasio, alak _ni_ Ayala, aklt _ni_ Huan.

Gingamit ang _kay_ kailan ma't pinagsasama ang isng salitng
nagbabady n~g an mang layon sa n~galan n~g tong paglalayunan,
hal.: tumir _kay_ Luis, dumalaw _kay_ Mariano, tumun~go _kay_ Pedro.

Gingamit ang _n~g_ kailan ma't ibig pagsamahin ang isng bagay
 kasangkapan sa isng kapw bagay  n~galan n~g katungkulan na
siyng kinaukulan  nagmamayar, hal.: haligi _n~g_ bahay, tungk
_n~g_ kaln, bayabas _n~g_ tao, aklt _n~g_ abogado, panitik _n~g_
mnunult. Kung minsa'y hind na nillagyn n~g _n~g_, hal.:
_Panulat-babae_, _timpalk-kagandahan_, atbp.

Gingamit ang _sa_ kailan ma't nais pagsamahin ang isng salitng
nagsusulit n~g an mang layon sa n~galan din n~g an mang bagay na
pinaglalayunan, hal.: luman~gy _sa_ tubig, sumaky _sa_ bangk,
tumun~go _sa_ bukid, tumir _sa_ bundk. Gingamit din ang _sa_
kailan ma't pinaglalakip ang an mang bagay sa bayang kanyng
pinanggalin~gan, hal.: tubig _sa_ Marilw, tabako _sa_ Kagayn, tao
_sa_ Bisay, kumot _sa_ Iloko, bar _sa_ Kalibo, Birhen _sa_ Mulawin,
atbp. Sa bagay na it'y madals din namng hind na lagyn n~g _sa_,
 dil kay'y sa pamamagitan lamang n~g pang-anib ( ligazn), hal.:
tubig Marilw, kumot Iloko, tabako_ng_ Kagayn, tao_ng_ Bisay,
bar_ng_ Kalibo, atbp.

Gingamit ang _par kay_ kung ibig pagsamahin ang isng bagay 
n~galang tiyk sa isng n~galan namn n~g tao na kanyng kinaukulan,
hal.: itng mangg'y _par kay_ Luis, yang saging ay _par kay_
Binong, si Mameng ay _par kay_ Huan, si Anong ay _par kay_ Binay.

Gingamit namn ang _par sa_ kailan ma't pinagsasama ang isng bagay
 n~galan sa isng bagay na kanyng kinaukulan, hal.: Ang Pilipinas
ay _par sa_ m~ga pilipino, ang babae ay _par sa_ lalaki, ang ank
ay _par sa_ in, ang tao ay _par sa_ bayan, ak'y _par sa_ iy,
si Huan ay _par sa_ pus.

Gingamit din ang _laban kay_ kailan ma't nais pagsamahin ang isng
bagay  n~galang tiyk sa isng n~galan n~g tong kinakalaban 
kakalabanin, hal.: Si Jeffries _laban kay_ Johnson, ang suiso'y
_laban kay_ Rak, si Kuls ay _laban kay_ Ninoy.

Gingamit ang _laban sa_ kailan ma't pinagsasama ang isng bagay
 n~galan sa isng bagay na kanyng kinakalaban, hal.: ang pus'y
_laban sa_ so, ang ahas ay _laban sa_ dag, ang tao'y _laban sa_
hayop, si Lucio'y _laban sa_ tigre, ang Rusia'y _laban sa_ Hapn,
ang Espanya'y _laban sa_ Maruekos.

Ang kgamitn n~g ib pang pang-ukol ay d na dapat pagpaliwanagan,
sapagk't hind lubhng kahirapang gawn.




XXXIV KABANATA

Salitng Pangbigks ( Conjuncin)


GUR. An ang _salitng pangbigks_?

NAG-AARAL. Pangbigks ay isng pangkt  bahagi n~g kaisipn na
siyng gingamit sa pagbibigks  pagsasama n~g m~ga pan~gun~gusap
at n~g m~ga kaisipn, hal.: _Si Lucio AT si Pedro ay kapuw mabuti_;
_si Lukas ay mayaman, N~GUN'T maramot_; _siy'y hind paroron,
SAPAGK'T may sakt_.

G. Upng magkabukdbukd ang ib't ibng ur n~g m~ga pangbigks
sa an it dapat hatin?

N. Dapat hatin sa m~ga ktawagng sumsund: pangbigks sa _pag-is_
( copulativa), sa _paghihiwaly_ ( disyuntiva), sa _pagsubal_
( adversativa), sa _pagtikm_ ( condicional), sa _pagdadahiln_
( causal), sa _pagpapatuly_ ( continuativa), sa _pagpaparis_ (
comparativa), sa _paglalayon_ ( final) at sa _pagtatam_ ( ilativa).


PANGBIGKS SA PAG-IS

G. An ang _pangbigks sa pag-is_ at aln ang kanyng saklw?

N. Ang salitng gingamit lamang sa pagsasama n~g isng pan~gun~gusap
sa kapuw,  kay'y sa dalawng kaisipn. Ang kanyng saklw ay it:
_at_, _sak_, _pat_, _sampu_, _ni_, _man_.

G. San gingamit ang _at_?

N. Gingamit ang _at_ sa m~ga salit  sa m~ga kaisipng nagsasad
n~g pagpapatoto, hal.: _ang tao AT ang hayop ay kapuw kinapl
n~g Lumikh_; _si Mariano AT si Antonio ay kapuw marunong_; _ang
pagmmahl sa ating wik ay isng banl na gaw AT ang gumgamit sa
kany'y maituturing na magiting sa ating bayan_.

Pagk marami ang m~ga pan~gun~gusap  kaisipng nagkakasundsund na
pagsasamasamahin sa pamamagitan n~g pangbigks _at_, it'y kailan~gan
lamang gamitin sa hulng salit  kaisipn, hal.: _ang m~ga tao,
hayop, lan~git, lup AT halaman ay paraparang nilikh n~g Maykapl_;
_ang pagsusugl ay siyng nagpapadayukdk, nagpapasir n~g puri AT
humihila sa katamarn_.

Kung minsa'y ang _at_ ay paulitulit at siyng nagsasama sa dalaw
 tatlng salit na bumubu n~g m~ga pangkt na ib't ib, at ang
pangkt na it'y hind kailan~gang dugtun~gn n~g nsabing _at_,
hal.: _ang lalaki AT babae_, _bat, binat AT matand_, _pan~ginon
AT alil_, _mayaman AT dukh ay paraparang tao na may karapatng
mabuhay sa balt n~g lup_.

Sa ilng salitng pangdiw, pangturing  pangwatas ay nangyayaring
huwg lagyn san man n~g _at_, hal.: ang m~ga bahay, simbahan, tuly,
halaman ay pawng nan~gasir laht; si Pedro'y mabat, marunong,
magand, mayaman; sumulong ka, lakad, takb.

Kung minsan nam'y inulit sa baw't salit ang pangbigks _at_
kah't na ya'y lubhng marami, hal.: sinigawn ko sil n~g is _at_
dalaw _at_ tatl _at_ apat na sigw _at_ hind rin man~gakaring.

G. San gingamit ang _sak_?

N. Gingamit itng _sak_ sa pagbibigks din n~g m~ga salitng
nagbabady n~g pagpapatoto. Kung talagng pakasusurin ang talagng
kahulugn n~g _sak_ ay nakkatumbs n~g _pa_ na naghihiwatig n~g
pagdaragdg, hal.: ang pus, so, baboy _sak_ mank ay pawng
m~ga hayop. Nakkatumbs din niyng madals ang pangbigks _at_,
hal.: ang pus, so, baboy _at_ mank, atbp. Malimit ding mangyari
na ang _sak_ ay idinurugtng sa _at_ na ang kahulug'y hind rin
nagbabago, hal.: ang pus, so, baboy _at sak_ mank ay pawng m~ga
hayop. Dapat matant na ang kaibhn n~g _sak_ sa _at_ ay hind yan
maarng gamitin sa pagbibigks n~g m~ga kaisipn ( oracin).

G. San gingamit ang _pat_?

N. Gaya rin n~g _sak_ na gingamit sa pagsasama n~g m~ga salitng
nagsusulit n~g pagpapatoto, baga ma't ang _pat_ ay nagkakahulugn
n~g pagkaksama at hind pagdaragdg, hal.: No'y payap ang dagat,
tahimik ang han~gin, _pat_ n~g ibo'y humuhuni n~g bung lugd sa
himpapawd. Kung ang _pat_ ay hind pan~gun~gunahan n~g isng
pangtigil ( coma) ay karaniwang pan~gunahan n~g _at_, hal.: Payap
niyn ang dagat _at pat_ n~g han~gi'y lubhng tahimik. Kung ang
_pat_ ay na sa una n~g m~ga salit ay nakkatumbs n~g _pa_ baga
ma't it'y hind rin lubhng angkp, hal.: _pat_ ak'y kanyng
idinamay; _pat_ n~g sandk ay iyng hinihirm; na, ganit ang m~ga
katumbs na sabihin: ak _pa_'y kanyng idinamay; ang sandk _pa_'y
iyng hinihirm.

G. San namn gingamit ang _sampu_?

N. Gingamit itng katulad na katulad n~g _pat_, magng sa una
mapalagay at magng sa gitn.

G. An ang kgamitn n~g _ni_?

N. Gingamit ang _ni_ sa pagbibigks n~g dalawng salit na nagbabady
n~g pagkakail; at sa bagay na it ay inulit din ang _ni_,  kay sa
una'y gingamitan n~g isng pangbago ( adverbio) na may kahulugn
ding pagkakail, hal.: _ni_ ak _ni_ ikw ay hind magtatam n~g
kapalaran; _hind_ nagalit _ni_ natuw ang aking binir. Sa hulng
bagay na it'y maar ring sundn n~g isng pangbago ang pangbigks
_ni_ na, ang nturang pangbago ay siy ring ginamit sa una, upng
magkaron n~g lalng laks ang pagtatatuw, hal.: _hind_ nagalit
_ni d_ natuw ang aking binir.

G. Aln ang kgamitn n~g _man_?

N. Gingamit ang _man_ gaya rin n~g _ni_ sa pagsasama n~g dalawng
salitng nagsusulit n~g pagtatatuw, baga ma't siy'y walng totong
laks na tagly na paris n~g _ni_, hal.: _ni_ ikw _ni_ ak ay hind
nagkpalad; ay msasabi sa _man_ n~g ganit: ikw _ma't_ ak ay
hind nagkpalad.


PANGBIGKS SA PAGHIHIWALY

G. An ang _pangbigks sa paghihiwaly_, at aln ang kanyng saklw?

N. Ang salitng nagbabady n~g pagkakib  pagkakhiwaly 
pagkakabago n~g dalaw  maraming bagay, m~ga pagkukur  m~ga
pan~galan. Ang sinsaklw niy'y it: __, _ kay_, _dil kay_,
_magng_.

G. San gingamit ang __, _ kay_, _dil kay_?

N. Gingamit ang __ sa m~ga salitng nagsusulit n~g pagkakhiwaly,
hal.: _tao  hayop_, _paty  buhy_, _ikw  ak_.

Gingamit din ang __ sa pagpapaliwanag n~g salitng sinambt na,
hal.: si Rizal __ ang Dakilng Bayani n~g m~ga pilipino ay pinaty
n~g kanyng kaaway.

Gingamit ang _ kay_ kawangk n~g __ lamang, hal.: tao _ kay_'y
hayop; paty _ kay_'y buhy, atbp.

Gingamit namn ang _dil kay_ katulad din n~g _ kay_, hal.:
bukas _dil kay_'y sa makalaw; sa sbado _dil kay_'y sa lingg.
Dapat matant na it'y hind malimit gamitin d gaya n~g __ at _
kay_.

G. San gingamit namn ang _magng_?

N. Gingamit ang _magng_ sa m~ga bagay na ring nasambt, at sa
kanyng paggamit ay kailan~gang ulitin, hal.: _magng_ n~gayn,
_magng_ bukas ay walng kailan~gan; _magng_ ikw, _magng_ ak ay
is rin. Kailan~gang matant na kung pinag-ulitulit itng _magng_
ay karaniwan nang pag-itanan n~g pangbigks na __, hal.: magng sa
lakad, magng sa takb __ magng sa lan~gy ay wal kang magagaw.


PANGBIGKS SA PAGSUBAL

G. An ang sinasaysy n~g _pangbigks sa pagsubal_?

N. Ang salitng nagsasaysy n~g ilng paglabg  pagsuwy ukol sa
m~ga nsabi at sa m~ga sasabihin.

G. Alnaln ang malimit gamitin?

N. Itng m~ga sumsund: _n~gun_, _dtapuw_  _dapuw_, _subal_,
_baga man_, _kah_  _khimn_, _bagks_, _kund_; hal.: Ibig ko
sanang kumain, _n~gun't_ hind maar; siy'y mariwas, _dtapuw't_
( _dapuw't_) maramot; ang m~ga lihim n~g Kalikasn ay hind
maabtabt n~g isip n~g tao, _subal't_ pinagsusumikapang matark
hanggng kaubduburan; _baga ma't_ siy'y dukh ay maran~gl namng
tao; _kah't_ ( _khimn_) ak'y walng muwng ay nakababatd din
n~g ilng karapatng katutub sa tao; huwg mong gawn sa ganyng
paran _kund_ sa ganit.

G. Anng kaibhn mayron ang _kund_ sa _kung d_?[32]

N. Hind dapat ibilang sa is ang dalawng it, sapagk't may
malakng aguwt ang kahulugn n~g is't is. Ang _kund_ na may
isng pan~gun~gusap ay pangbigks ( conjuncin) at ang _kung d_
na may dalawng salit ay pangbago ( adverbio). Upng maiwasan
ang pagkakalahk  pagkakmal ay dapat matantng ang _kung d_ ay
maarng gawng _kung hind_ na may isng ktuturn, samantalng
ang _kund_ ay d maarng baguhin  dagdagn. Halimbaw: Hind
ikw ang tintawag ko _kund_ (pangbigks) si Pedro; hind mo siy
abutan _kung d_ ( _kung hind_) ka magmamadal.


UKOL SA IBNG PANGBIGKS

G. An ang ibinabady n~g _pangbigks sa pagtikm_?

N. Nagbabady n~g ilng pagtikm ( condicin)  ang nan~gn~gailan~gang
maganp ang an mang pangyayari.

G. Alnaln ang m~ga pangbigks na it?

N. Ang m~ga it: _kung_, _pag_, _kapg_, _pagk_, _kailan man_,
_yamang_  _yayamang_. Halimbaw: _kung_ ibig mong matuto ay mag-aral
ka; _kapg_ ikw'y natulog ak ay als; _pagk_ ak'y sumusulat ay
huwg kang magalw; makapaglalar ka, _kailan ma't_ natapos mo ang
iyng ginagaw; _tuwng_ babasa ka'y babasa rin ak; _yamang_ (
_yayamang_) ak'y sinaklolohan mo, kit nam'y pagpapalin.

Dapat mabatd na ang pangbigks _kung_ ay hind nagbabady kung
minsan n~g pagtikm kund n~g pag-alinlan~gan, hal.: _kung_ sino
ak? _kung_ araw bukas? Dapat ding mabatd na ang m~ga salitng
_sa tuw_  _tuw na_ ay katulad din n~g pangbigks na _tuw_.

G. An ang _pangbigks sa pagdadahiln_?

N. Ang salitng ipinan~gun~guna sa m~ga kaisipng nagbibigy n~g
dahiln  katuwiran sa an mang bagay na sinambt. Ang kanyng
saklw ay it: _sapagk't_  _pagk't_, _palibhas_; hal.: hind
siy makapasok, _sapagk't_ ( _pagk't_) may sakt; siy'y marunong
n~gayn, _palibhas_'y pinag-aral siy n~g kanyng magulang.

G. An ang _pangbigks sa pagpapatuly_?

N. Ang salitng gingamit sa pagpapatuly  pagtulong sa kaisipn,
at it: _kung gayn_, _kay n~g_; hal.: Ipinan~gan~garal ko sa iy,
_kung gayn_, na huwg mo nang gagawn sa mulmul; _kay n~g_,
nang huwg tayong madakp ay huwg kang main~gay.

G. An ang kahulugn n~g _pangbigks sa pagpaparis_?

N. Yang salitng nagsusulit n~g pagpapara  pagtutulad n~g isng
bagay na talinghag sa isng kaisipng talinghag rin, at nit: _kung
paano_, _gayn_,  _gayn din_, hal.: _kung paano_ ang kadilimn
n~g pan~ginorin kung nagbabalng umuln, ay _gayn_ ( _gayn din_)
ang kalaban n~g katuwiran sa ibabaw n~g lup.

G. An ang ktuturn n~g _pangbigks sa paglalayon_?

N. Yang salitng inillagy sa una n~g isng kaisipn na siyng
nag-ulat n~g layon  nas n~g is  ilng kaisipng nan~gaun, at
nit: _upng_, _nang_, _par_, hal.: Nagsisikap siy sa paggaw
_upng_ mabuhay; nag-aral ang tao _nang_ dumunong; naghahanap-buhay
ak _par_ sa kagalin~gan mo.

G. An ang kahulugn namn n~g _pangbigks sa pagtatam_?

N. Ang salitng gingamit sa pagtatam  pagkakaron n~g isng
kabagayn hinggl sa m~ga bagay na naipahiwatig na, at nit: _kung
gayn_  _kung magkagayn_; hal.: Wal kang puknt sa pagtatapon
n~g salap sa m~ga bagay na walng kabuluhn, _kung gayn_ (
_magkagayn_) ay drating ang araw n~g iyng pagtan~gis at pagsisisi.


TALABABAN

[32] Sa ikailag sa pagkakmal n~g dalawng it ay inakal kong
tumpk na ang _kund_ (pangbigks) ay isulat lamang n~g ganit n~g
walng _g_ sa gitn, at ang _kung d_ (pangbago) ay ganit namn
dapat gawn.




XXXV KABANATA

Salitng Pangdamdm ( Interjeccin)


GUR. An ang salitng _pangdamdm_?

NAG-AARAL. _Pangdamdm_ ay siyng khulhulihang pangkt  bahagi n~g
kaisipn na siyng gingamit sa pagbabady n~g m~ga sarsarng bagay
na nangyayari sa ating damdamin na nillikh n~g ating namamalas,
nariring, nagugunit, nararamdamn, ninanas  inibig.

G. An ang talagng salitng _pangdamdm_?

N. Ang ganp na pangdamdm ay m~ga sigw  hibk na hind halos
mawatasan, sapagk't ang isng pagkagulat  pagkatakot ay biglng
ibinibigks sa ating damdamin na walng ibng nasng sabihin kund
ang kanyng namalas  nading na kagulatgulat  kataktak, kay't
ang m~ga pangdamdm ay nagkakatulad halos sa m~ga gingamit n~g
ib't ibng wik.

G. Aln ang m~ga pangdamdm na karaniwan sa ating wik?

N. Itng m~ga sumsund: _Ab!_, _ah!_, _oh!_, _ay!_, _bah!_,
_ary!_, _ayn!_, _hoy!_, _ab ko!_, _in ko!_  _nak!_,
_ss!_, _pshe!_, _sits!_, _uy!_, _ping!_, atbp.

Mayron pang maraming pangdamdm na nagbuhat sa ib't ibng pangkt
n~g kaisipn gaya n~g _dal!_, _lakad!_, _sulong!_, _tab!_,
_ilag!_, _sayang!_, _naw!_, _urong!_, _tayo na!_, _halina!_,
_hilat!_, _ikw pal!_, _buti n~g!_, _buwisit!_, _sawng
palad!_, _kah't manawar!_, _Dios ko!_ atbp.

Mayron pa ring pangdamdm sa ating wik na m~ga bubu nang
pan~gun~gusap na nagbabady n~g pagtatak  panunump  pagtutun~gayw,
gaya n~g: _kay daming tao!_ _kay dunong mo!_ _kay laks niy!_
_sumpa ko!_ _saks ko ang lan~git!_ _saks ko ang lup!_ _tinamaan
ka n~g kulg!_ _tamaan ka sana n~g han~gin!_ _kanin ka n~g buwaya!_
_lamunin ka n~g lup!_ atbp.

Iln sa m~ga pangdamdm ay karaniwang inulit upng magkaron n~g
lalng laks sa pagsusulit  pagdaramdm, gaya n~g _sulong sulong!_,
_lakad lakad!_, _tab tab!_, _hala hala!_, _dal dal!_, _ab
ab!_, _ay, ay!_ atb.




XXXVI KABANATA

Ukol sa Pagbabawas ( Sncopa)


GUR. An ang tintawag na _pagbabawas_?

NAG-AARAL. Tintawag na pagbabawas ang salitng binawasan  inalisn
sa gitn n~g ilng titik,  pantg kung minsan, upng magkaron
n~g madalng pagbigks  kay'y nang lalng gumand at tumams ang
ating sariling wik, hal.: sa _matuwd_ ay _matwd_, sa _sakayan_
ay _sakyn_, sa _atipn_ ay _aptn_, sa _buhusan_ ay _busan_.

G. Aln ang m~ga tuntuning sinsund ukol dito?

N. Ang m~ga tuntunin  ptakarn sa m~ga salitng pagbabawas ay
itng m~ga sumsund:

_Una._--Ang m~ga salitng may tatl, apat  iln mang pantg (
slaba) na sa gitn niy'y may magkasiping na _uw_ ay maarng
alisn ang _u_, at sa ganit'y nbabawasan namn n~g isng pantg
ang nturang salit, hal.: sa _kapuw_ ay _kapw_, sa _takuwl_ ay
_takwl_, sa _kluluw_ ay _klulw_, sa _biguwasn_ ay _bigwasn_,
sa _kaluwalhatian_ ay _kalwalhatian_.

Dapat mabatd na hind maarng bawasan ang m~ga salitng may dalawng
pantg, gaya sa halimbaw n~g _huwg_, _tuwd_, _duwg_, _tuw_,
_tuwd_, _tuw_, _buwl_, _buwg_, atbp. ay d magagawng _hwg_,
_twd_, _dwg_, _tw_, _twd_, _tw_, _bwl_, _bwg_.

_Ikalaw._--Ang m~ga salitng may tatl, apat  iln mang pantg
na sa gitn nit'y may magkasiping na _iy_ ay maarng alisn ang
_i_, at sa dahilng it'y nbabawasan n~g isng pantg ang nsabing
salit, hal.: sa _pasiy_ ay _pasy_, sa _akiyt_ ay _akyt_, sa
_kudiyap_ ay _kudyap_, sa _kabiyawan_ ay _kabyawan_, atbp. Dapat
ding matant na hind maarng bawasan ang may dalawng pantg paris
sa halimbaw n~g _tiyp_, _tiyk_, _biyk_, _liyg_, atbp. ay d
magagawng _tyap_, _tyak_, _byak_, _lyag_.

_Ikatl._--Ang ilng pan~gun~gusap na may apat  lim  iln mang
pantg na sa gitn nit'y may magkasiping na tin~gig ( vocal)
na magkatambl, ang is'y maarng alisn, at sa bagay na it'y
nbabawasan namn siy n~g isng pantg, hal.: _Ikaapat_, _ikaanim_,
_katotoohanan_, atbp. ay ginagawng _ikapat_, _ikanim_, _katotohanan_.

_Ikaapat._--Ang m~ga salitng ugt na nsusugpun~gn n~g _in_  _an_
ay karaniwang mawal  maals ang hulng tin~gig n~g nturang ugt,
hal.: sa _gawin_ ay _gawn_, sa _basn_ ay _basn_, sa _batahn_
ay _bathn_, sa _sunurn_ ay _sundn_, sa _hatirn_ ay _hatdn_, sa
_sakayan_ ay _sakyn_, sa _bukurn_ ay _bukdn_, sa _sakitan_ ay
_saktn_, atbp.

_Ikalim._--Ang iln sa m~ga salitng ugt bukd sa binabawas 
inals ang kanyng hulng tin~gig ( vocal) ay nagkakapalitan pa
n~g m~ga pangtinig ( consonante), hal.: sa _atipn_ ay _aptn_, sa
_silirn_ ay _sidln_, atbp.

_Ikaanim._--Ang iln sa m~ga ugt ay nwawal kung minsan sa gitn
ang isng bung pantg ( slaba),  kay'y ang dalawng titik
lamang, hal.: sa _buhusan_ ay _busan_, sa _hihipan_ ay _hipan_, sa
_kuhanin_ ay _kunin_, sa _datin~gan_ ay _datnn_, sa _hintayn_ ay
_hintn_, atbp.

_Ikapit._--Kung minsan, ang salitng ugt ay hind nbabawasan
kund nararagdagn n~g ilng titik kailan ma't sinusugpun~gn n~g
_in_  _an_,  _ka-an_, hal.: sa _tawa_ ay _tawaNAN_, sa _toto_ ay
_katotoHANAN_, atbp. Dapat matalasts na itng hulng tuntuning it
ay bihibihirng mangyari. At dapat ding matant na ang pagbabawas
( sncopa) ay tan~gng magagamit sa m~ga salitng pinahihintulutan
n~g tuntunin at n~g m~ga karaniwang pagbigks.




XXXVII KABANATA

Hinggl sa Pangdulo ( Desinencia)


GUR. An ang tintawag na _pangdulo_?

NAG-AARAL. Tintawag na pangdulo ang an mang any (partcula)  ilng
titik kay na siyng idinudulo  isinusugpng sa m~ga ib't ibng
salit na nagkakaron namn n~g sarisariling kahulugn sang-ayon sa
pangdulong isinusugpng.

G. San magbubuhat ang m~ga pangdulong it?

N. Ang Wikng Tagalog baga ma't mayamang mayaman na sa sarsarng
any na siyng tumutulong sa ating m~ga salit ay nan~gn~gailan~gan
pa ring humirm sa ibng wik n~g m~ga any  pangdulo na hind
matumbasn sa ating sariling wik. Ang m~ga pangdulong it na
nanggaling sa kastil ay kailan~gan n~gng hiramn natin at ipalagy
na parang sariling ar samantalng hind pa tayo nakakatukls n~g
m~ga anyng maitutumbs sa kaniy, sapagk't malimit gamitin sa ating
dil ang m~ga salitng nturan na nsusugpun~gn n~g sarsarng any.

G. Alnaln ang m~ga pangdulong dapat tanggapn?

N. Ang m~ga salitng kinasasangkapn nit na karaniwang gamitin
sa ating wik ay siyng tan~gng marapat tanggapn. N~gun't kung
ang nturang salit ay kinasasangkapn n~g m~ga pangdulong maarng
makayuwis  mapagkamaln sa ib,  kay'y may katumbs  maarng
tumbasn sa ating wik n~g ibng pan~gun~gusap ay hind kailan~gang
mapalakip sa m~ga pandulong ating hihiramin na kinaroroonn n~g m~ga
salitng hirm na ating arin:

  ano   gaya n~g amrik_ano_, aglipay_ano_, rom_ano_.
  ino      "    pilip_ino_.
  ante     "    komand_ante_, protest_ante_.
  ente     "    teni_ente_.
  ero      "    tabak_ero_, bangk_ero_, laband_ero_.
  ario     "    diksion_ario_, silab_ario_, kalend_ario_.
  or       "    emperad_or_, dokt_or_, gobernad_or_.
  tris     "    empera_tris_, ma_tris_.
  ia       "    demokras_ia_.
  a       "    pilosop_a_, anark_a_, tranb_a_.
  idd     "    unibers_idd_, elektris_idd_.
  ik      "    elektr_ik_, katol_ik_, apostol_ik_.
  ik      "    gramt_ik_, matemt_ik_, polit_ik_.
  ista     "    makin_ista_, aparat_ista_.
  ismo     "    katolis_ismo_, anark_ismo_, espirit_ismo_.
  ado      "    komision_ado_, konsul_ado_, abog_ado_.
  ap      "    sinematogr_ap_.
  ura      "    agrikult_ura_, agrimens_ura_.[33]

G. An ang sukat msabi ukol sa m~ga pangdulo?

N. Na, ang iln sa kany'y maarng gamitin ang hugis babae (
forma femenina), gaya n~g sa _pilipina_, _amerikana_, _katlik_,
_tabakera_, _labandera_, atbp.


TALABABAN

[33] Ang m~ga pangdulong it ay sinip ko kay G. Eusebio Daluz na
nagkaron lamang n~g kauntng pagbabago.






IKATLNG BAHAGI

Paglalakip  Sintaxis




I KABANATA

Ang Paglalakip at ang kaniyng saklw


GUR. An ang ktuturn n~g _Paglalakip_?

NAG-AARAL. Ang bahagi n~g Balaril na nagtutur n~g m~ga kaparaann
ukol sa pagbubu  paglalakiplakip n~g ilng salit sa kapuw salit
sa ikayayarng tumpk n~g m~ga kaisipn ( oracin).

G. Ang Paglalakip, sa an nabbahagi?

N. Nabbahagi siy sa tintawag na _liks_ ( regular) at _likh_
( figurada).

G. An ang _paglalakip na liks_?

N. Ang m~ga tuntunin sa paglalagy n~g m~ga pan~gun~gusap sang-ayon
sa katutubng hany n~g m~ga pagkukur.

G. At an ang _paglalakip na likh_?

N. Ang m~ga ptakarng lumalabg sa paglalakip na liks, na nagbabady
n~g m~ga kaparaann sa matuwd na pagpapalitpalit n~g m~ga salit
upng magkaron n~g laks at gand ang m~ga pan~gun~gusap  kaisipn.

G. Ilng bagay ang kailan~gan upng mayar  mabu n~g tumpk ang
isng kaisipn?

N. Tatl: _pagkakaayon_ ( concordancia), _paghahar_ ( rgimen)
at _pagbubu_ ( construccin).




II KABANATA

Ukol sa pagkakaayon ( concordancia)


GUR. An ang tintawag na _pagkakaayon_?

NAG-AARAL. Ang pagkaksalig n~g m~ga pan~gun~gusap sa ib't ibng
pangkt  bahagi n~g kaisipn.

G. Paano ang pagkakaayon n~g pang-akby ( artculo) sa pangdiw
( sustantivo)?

N. Sa Wikng Tagalog, palibhas ang m~ga salit ay walng tagly na
kiys ( gnero) kung sa kanyng sarili lamang, kay't ang pang-akby
ay walng kailan~gang gamitin magng sa n~galan  bagay na tumutukoy
sa lalaki  kay'y sa babae, hal.: _Si_ Pedro, _si_ Luisa, _ang_ am,
_ang_ in, _ang_ pus, _ang_ so, atbp. N~gun't kung bumabanggt
sa bilang ( nmero) ay kailan~gang gamitin ang _si_ at _ang_ sa
is, at _sin_ at _ang m~ga_ sa dalaw  marami, hal.: _Si_ Lucio,
_ang_ bulaklk (kung tumutukoy sa is); _sin_ Lucio at Huan, _ang
m~ga_ bulaklk (kung bumabanggt namn sa dalaw  marami).

G. Paano ang pagkakaayon n~g pangturing ( adjetivo) sa pangdiw
( sustantivo)?

N. Ang pagkakaayon n~g dalawng it ay msasabing walng kabuluhn,
sapagk't maar silng pagsamahin kah't na ang is'y tumutukoy sa
lalaki at ang ikalaw'y sa babae,  bligtaran, hal.: _mabuting_
am, _mabuting_ in, _magandng_ dalaga, _magandng_ binat. Kung
tumutukoy sa bilang ( nmero) ay kailan~gang tantin kung sa an
bumabanggt, hal.: malantg na dalir, malinaw na salamn, kung sa
is; kung sa dalaw  marami ay nagigng: malalantig na dalir,
malilinaw na salamn.

G. Sakalng mayrong dalaw  higt na pangdiw na tumutukoy sa
bilang na is ( singular), at ang m~ga it'y isasama sa isng
pangturing lamang, sa an it dapat ilagy?

N. Dapat ilagy sa bilang na dalaw  marami ( plural). Kung ang
pangturing na isasama ay mayhal ay inulit lamang ang unang dalawng
titik n~g unang pantg n~g ugt, hal.: Si Kuls at si Lucio ay
marurunong; ang mangg at ang santl ay matatams. Kung pangturing
namng dalisay ay pinan~gun~gunahan n~g _m~ga_, hal.: Si Luisa at
si Mara ay _m~ga pan~git_; ang so at pus ay _m~ga duwg_.

G. Paano namn ang pagkakaayon n~g pangtay ( pronombre) sa pangdiw
( sustantivo)?

N. Kung tungkl sa kiys ( gnero) ay hind kailan~gang mapasama sa
aln man, hal.: _it_'y lalaki, _it_'y babae, atbp. Kung tungkl
sa bilang ay kailan~gang ialinsunod sa tumutukoy n~g salit, hal.:
ak'y tao, it'y saging, sa is; ak'y m~ga tao, it'y m~ga saging,
kung sa dalaw  marami.

G. Paano ang pagkakaayon n~g pangwatas ( verbo) sa pangdiw (
sustantivo)?

N. Ang pangwatas na karaniwan sa Wikng Tagalog ay walng kailan~gang
malakip sa pangdiw kah't na it'y nagtatagly n~g an mang bilang
( nmero) at katawn ( persona), hal.: ang ibon ay _kumakain_,
ang m~ga ibon ay _kumakain_; _si Pedro_ ay sumulat, _sin Lucio_ ay
sumulat. N~gun't may ilng pangwatas na ang karamiha'y nagbubuhat sa
anyng "ma", na kailan~gang isalig kung sa anng bilang tumutukoy,
hal.: ang pus ay _nagisng_, ang m~ga pus ay _nan~gagisng_; ang
tao ay _natatalisod_, ang m~ga tao ay _nan~gatatalisod_. Sa unang
halimbaw, ang pangwatas na _nagisng_ ay na sa bilang na is (
singular) na naayon sa pangdiwng _pus_ na nasa gayn ding bilang.
Sa ikalaw ang _nan~gagisng_ ay na sa bilang na dalaw  marami (
plural) na naayon namn sa _m~ga pus_ na nasa bilang ding dalaw
 marami.

G. Paano namn ang pagsasama n~g pangtayng kinatawn ( relativo)
sa salitng pangdiwng nuun sa kany ( antecedente)?

N. Pagsasamahin sil sa pamamagitan n~g bilang ( nmero), na ang
pangtayng kinatawn ay dapat ibatay sa pangdiwng nuun, hal.:
Tinawag ko ang _bat_, at _it_ ay lumapit agd. Ang pangdiwng
_bat_ ay na sa bilang na is kay't ang pangtayng _it_ ay na sa
gayn ding bilang. Kung sabihin namng: Tinawag ko ang _m~ga bat_,
at ang _m~ga it_'y lumapit agd. Ang salitng _m~ga bat_ ay na sa
bilang na dalaw  marami, kung kay namn ang pangtay'y inilagy
din sa nturang bilang: _m~ga it_.




III KABANATA

Hinggl sa paghahar ( rgimen)


GUR. An ang tintawag na _paghahar_?

NAG-AARAL. Ang kaukuln n~g ilng pan~gun~gusap sa iln ding
pan~gun~gusap n~g kaisipn.

G. An ang kahulugn n~g salitng _naghahar_ ( regente) at n~g
salitng _pinaghaharan_ ( regido)?

N. Salitng _naghahar_ ang nan~gn~gailan~gan n~g isng pan~gun~gusap
upng bumu n~g kaisipn; salitng _pinaghaharan_ ang bumubu n~g
nturang kaisipn na siyng nuukol sa naghahar. Halimbaw: _Ang bar
ni Pedro_. _Bar_ ay salitng naghahar, sapagk't siyng nan~gun~guna
 umakby sa pangdiwng _si Pedro_ sa pamamagitan n~g pang-ukol (
preposicin) _ni_, at _si Pedro_ ay salitng pinaghaharan, sapagk't
nuukol sa pangdiwng _bar_.

G. Paano ang paghahar n~g pangdiw sa kapuw pangdiw?

N. Sa pamamagitan n~g isng pang-ukol ( preposicin), hal.: bahay
_na_ bat; aklt _ni_ Lucio; lup _n~g_ magsasak; si Huan _laban
kay_ Kuls; ang tao'y _laban sa_ hayop; ang buhay ay _par sa_ bayan;
si Mara'y _par kay_ Mameng.

G. Paano ang paghahar n~g pangdiw sa pangturing?

N. Sa ib't ibng kaparaann: una, sa pamamagitan n~g pang-ukol _na_,
hal.: tubig _na_ malinaw, bahay _na_ malak; ikalaw, sa pamamagitan
n~g pang-anib ( ligazn) _ng_, hal.: babai_ng_ magand, lalaki_ng_
makisig; ikatl, sa pamamagitan din n~g pang-anib _g_, hal.: bayan_g_
maran~gl, tapayan_g_ munt; at ikaapat, sa pamamagitan n~g salitng
_ay_, hal.: Si Pedro _ay_ masam, si Lucio _ay_ marunong.

G. Paano ang paghahar n~g pangdiw sa pangwatas?

N. Sa pamamagitan din n~g salitng _ay_, hal.: Si Kuls _ay_
bumabasa; si Lucio _ay_ susulat; ang ibon _ay_ umaawit; ang dag
_ay_ kumakalusks; ang bat _ay_ umiyk.

G. Paano ang paghahar n~g pangturing sa pangdiw?

N. Sapagk't sa ating wik ay walng kailan~gang mapaun  mapahul
kay ang aln man sa dalawng it, kung kay ang paghahar n~g
pangdiw sa pangturing ay hind lubhng nagkakalay sa paghahar
namn n~g pangturing sa pangdiw, at sa katunaya'y binubu it sa
pamamagitan din n~g _na_, _ng_, _g_, hal.: marikt _na_ bahay; masarp
_na_ mangg; magand_ng_ dalaga; masam_ng_ tao; matisn_g_ hayop;
masintahin_g_ magulang. Ang paghahar n~g pangturing sa pangdiw ay
nagaganp din sa pamamagitan n~g m~ga pang-akby na _si_ at _ang_,
hal.: mabaksk _si_ Celso, matapang _si_ Yoyong, maasim _ang_ santl,
matams _ang_ mabulo, mapat _ang_ duhat.

G. Paano ang paghahar n~g pangturing sa pangwatas na nasa pangbady?

N. Natutupad it sa ib't ib ring kaparaann: Una, sa pamamagitan
n~g salitng _kung_, hal.: madal _kung_ bumasa, maikl _kung_
sumulat, mabab _kung_ humagis; ikalaw, sa pamamagitan n~g _na_,
hal.: masipag _na_ mag-aral, marunong _na_ maglar, madalang _na_
lumakad; ang kadalasn nit'y hind na nillagyn n~g _na_, gaya
n~g: masipag mag-aral, marunong maglar; ikatl, sa pamamagitan n~g
_ng_, hal.: mahab_ng_ magsalit, payap_ng_ man~gusap, masam_ng_
tumakb; at ikaapat, sa pamamagitan n~g _g_, hal.: matulin_g_ lumakad,
mahinhn_g_ kumilos.

G. Paano ang paghahar n~g pangturing sa pangtay?

N. Sa pamamagitan n~g pang-ukol ( preposicin) _sa_, hal.: magand
_sa_ akin, pan~git _sa_ iy, maramot _sa_ kany.

G. Paano ang paghahar n~g pangwatas sa pangdiw?

N. Laht halos n~g m~ga pangwatas ay may tagly na isng pangdiw (
sustantivo)  pangtay sa n~galan n~g tao ( personal). Magaganp ang
paghaharng it kung pangwatas na pangbalak sa m~ga parang sumsund:
una, kung ang pinaghaharan ay tumutukoy sa n~galan n~g tao ay sa
pamamagitan n~g _kay_, hal.: Umibig siy _kay_ Mara, paron ka
_kay_ Huan, nakikain siy _kay_ Lucio; ikalaw, kung tumutukoy sa
n~galan n~g bagay ay sa pamamagitan namn n~g _sa_, hal.: tumakb
siy _sa_ bayan, lumay kay _sa_ sugl, kumain ka _sa_ hand.

Kung pangwatas na pangtiyk, ang paghahar nit sa pangdiw ay
mtutupd sa pamamagitan n~g _si_ kailan ma't nagbabady n~g n~galan
n~g tao, hal.: Iibigin niy _si_ Mameng, tutulun~gan ko _si_ Karlos,
parunn mo _si_ Yoyong. Kung nagbabady namn n~g bagay ay sa
pamamagitan n~g _ang_, hal.: pitasn mo _ang_ bulaklk, hinukay niy
_ang_ lup, papag-aralin niny _ang_ bat.

G. Paano ang paghahar n~g pangwatas sa kapuw pangwatas?

N. Sa tatlng kaparaann: ilagy ang pangwatas na pinaghaharan
(regido) sa pangbady,  sa panghiwatig,  sa pangsukob.

G. Kailn inillagy ang pangwatas sa _pangbady_?

N. Ginaganp it kailan ma't ang ktuturn n~g pangwatas na
pinaghaharan ay nuuw sa nais  han~gd n~g pan~gulo ( sujeto)
n~g pangwatas na naghahar ( regente), hal.: Si Lucio ay ibig
_kumain_; ang bat'y ibig _maglar_. Sa m~ga halimbawng it, ang
m~ga pangbadyng _kumain_ at _maglar_ na siyng m~ga pangtun~go
( complemento) n~g kaisipn ay nagsusulit n~g nais  han~gd ni
_Lucio_ at n~g _bat_ na siy namng kanyng pan~gulo ( sujeto).

May maraming pangwatas, lalng lal na ang m~ga binayby sa anyng
"ma" ay nan~gn~gailan~gang pag-itanan n~g m~ga pangbigks na _upng_
 _par_  _nang_, hal.: Ak'y umals _upng_ man~gisd; sil'y
nakilaban _par_ magwag; kumain _nang_ mabusg.

G. Kailn inillagy ang pangwatas sa panghiwatig ( indicativo)?

N. Inillagy dito kailan ma't nagkakib ang m~ga pan~gulo (
sujeto) n~g m~ga pangwatas na naghahar at pinaghaharan, at
nan~gn~gailan~gang pag-itanan n~g pang-ukol _na_,  kay'y n~g
m~ga pang-anib ( ligazn) _ng_, _g_, hal.: ang Dios ay nagnanais
_na_ bumuti ang tao; ang gur ay nagnanas_ng_ dumunong ka; ating
sabihin_g_ sumulat siy.

G. Kailn namn inillagy ang pangwatas sa pangsukob?

N. Paris din n~g sa panghiwatig, na, nangyayari kailan ma't nagkakib
ang m~ga pan~gulo ( sujeto), baga ma't dito'y sa pamamagitan n~g
_kung_ na siyng tand sa ating wik n~g ganitng ayos,  n~g m~ga
pangbago ( adverbio), hal.: mag-aral siy _kung_ ibig mo; sil'y
kakain _kailan ma't_ sumigw ka; drating ang iyng ank _kailan
ma't_ nais mo.

G. Paano ang paghahar n~g pangwatas sa pangbago?

N. Laht halos n~g m~ga pangwatas ay napaghaharn n~g m~ga pangbago;
at ang m~ga it'y nuukol sa pangwatas, gaya rin namn n~g nangyayari
sa pangturing at pangdiw. Ang pangwatas baga ma't siyng salitng
lubhng mahalag sa laht n~g wik ay walng ibinabadyng an man
kund ang kanyng nais, ginagaw, dinaramdm atbp. n~g pan~gulo (
sujeto) na kanyng kaakby; at ang pangbago ( adverbio) ay siyng
nagpapliwanag n~g m~ga kilos  pinangyarihan n~g ktuturn n~g
pangwatas sa ib't ibng bahaging saklw niy; at sa pagkaganp
n~g paghaharng it'y kailan~gang pagitnan n~g _na_, _ng_, _g_,
sang-ayon sa dapat kaukuln at kung minsa'y kah't wal nit, hal.:
ak'y nagisng _na maaga_; si Luis ay bumabasa_ng mabuti_; ang bat'y
bumahn_g malaks_; ak'y paririto _bukas_.




IV KABANATA

Tungkl sa pagbubu ( construccin)


GUR. An ang tintawag na _pagbubu_?

NAG-AARAL. Ang ayos  hany na dapat sundn ukol sa paglalagy n~g
m~ga pan~gun~gusap sa kaisipn.

G. Paano ang pagbubu n~g pang-akby ( artculo)?

N. Dapat na iunng palag sa m~ga pangdiw, hal.: _si_ Lucio, _si_
Mameng, _sin_ Milng, _ang_ lup, _ang_ aklt, _ang m~ga_ bulaklk.

G. Maar bagng sin~gitan n~g an mang salit sa gitn n~g
pang-akby at pangdiw?

N. Oo p; maarng isin~git ang isng pangturing ( adjetivo), hal.:
Ang _mabuting_ tao; ang _magandng_ ibon; si _matandng_ Lucio; si
_hukm_ Yusay.

G. Paano ang pagbubu n~g pangdiw ( sustantivo)?

N. Kung pangtukoy n~g pangwatas, ay maarng mapaun  mapahul,
hal.: si _Kuls_ ay maglalar,  maglalar si _Kuls_. Kung panglayon
 pangtun~go (complemento) ay dapat ilagy sa hul, hal.: ang in'y
nagmmahl sa m~ga _mabat_.

G. Anng salit ang maarng isin~git sa gitn n~g pangdiw at
pangwatas?

N. Ib't ib png m~ga salit, kay't nrarapat na isishn:

_Una._--Maarng isin~git ang is pang pangdiw sa pamamagitan n~g
_may_  _wal_, hal.: isng lalaking _may salakt_ ay namalas ko;
isng babaing _walng tapis_ ay tumatakb.

_Ikalaw._--Maarng isin~git ang isng salitng pangturing (
adjetivo), hal.: ang _tong masam_ ay ibig sa sugl, ang m~ga
_dalagang magagand_ ay inibig n~g m~ga binat.

_Ikatl._--Maarng isin~git ang isng pangturing na may akibat 
kasamang ibng pangdiw na issalig it sa paghahar ( rgimen),
hal.: ang tong _mahilig sa sugl_ ay maghihirap na palag; ang
_handng pun sa m~ga ulam at sa m~ga matams_ ay nakalilit sa
isng kumakain.

G. Paano ang pagbubu n~g m~ga pangtay sa n~galan n~g tao (
personal)?

N. Mangyayaring mapaun  mapahul alinsunod sa mibigan, lamang ay
dapat alamn ang kanyng pagkakabagobago, hal.: _ak_'y babasa, 
babasa _ak_; _ikw_ ay susulat,  susulat _ka_; _sil_'y kakain,
 kakain _sil_. Dapat mabatd na sa ayos pang-utos ( imperativo)
ay dapat ipagpahul, hal.: Lumakad _ka_, tumakb _kay_, mag-aral
_sil_.

G. Paano ang pagbubu sa m~ga pangdamdm ( interjeccin),  kay'y
sa m~ga kaisipng paputl?

N. Dapat na iun sa pangwatas ang m~ga nsabing pangdamdm,  m~ga
kaisipng paputl, hal.: Si Milng--_oh anng alw!_--ay drating
bukas; ang hulng palabs--_dapat mong isaisip_--ay matatapos sa
gabng it.

G. Paano ang pagbubu sa salitng _ay_?

N. Binubu sa maraming kaparaann: una, sa pagbubu n~g dalawng
pangdiw, hal.: Si Mariano _ay_ manggagaw, si Binong _ay_ mnunult;
ikalaw, sa pagbubu n~g isng pangdiw at isng pangturing, hal.:
ang santl _ay_ matams, ang bulaklk _ay_ magand; ikatl, sa
pagbubu n~g isng pangdiw at isng pangwatas, hal.: Si Huan _ay_
susulat, ang araw _ay_ tumatakb.

G. Paano ang pagbubu n~g pangwatas sa kapuw pangwatas?

N. Ang paghahar n~g pangwatas ay hind maarng lumamps sa pangdiw
(sustantivo)  sa pangtay (pronombre) kund sa kapuw pangwatas
din, at ang m~ga salitng idinaragdg dito ay may sariling paghahar
( rgimen), hal.: Ibig niyng maglar _n~g kalumbibt_, sil'y
nakihamk upng magtagumpy _sa kalaban_.




V KABANATA

Ukol sa m~ga kaisipn ( oracin)


GUR. An ang tintawag na _kaisipn_ ( oracin)?

NAG-AARAL. Tintawag na kaisipn sa Balaril ang dalaw,  ang kabuan
n~g m~ga pan~gun~gusap na nagbabady n~g isng ganp na pagkukur.

G. Ilng ur mayron ang kaisipn?

N. Dalaw: _dalisay_ ( simple) at _mayhal_ ( compuesta).

G. An ang _kaisipng dalisay_?

N. Ang binubu lamang n~g isng pangwatas ( verbo), hal.: Ang
aklt ay _nagtutur_ sa bayan.

G. An ang _kaisipng mayhal_?

N. Ang binubu namn n~g dalawng kaisipn ( oracin), hal.: Huwg
kang _gagaw_ n~g masam kung ayaw kang _maparusahan_.

G. Ang kaisipng dalisay, sa an nabbahagi?

N. Sa tintawag na _pan~guna_ at _pan~galaw_.

G. Aln ang kaisipng _pan~guna_?

N. Ang binubu n~g _pan~gulo_ ( sujeto), _pangwatas_ ( verbo) at
_pangtun~go_ ( complemento), hal.: Ang araw ay sumisilang sa umaga.
Sa halimbawng it ang _araw_ ay siyng pan~gulo, _sumisilang_ ay
pangwatas at _umaga_ ay pangtun~go.

G. Aln ang kaisipng _pan~galaw_?

N. Ang binubu lamang n~g pan~gulo at pangwatas, hal.: Ang buwn ay
sumisilang. Sa halimbaw namng it, ang _buwn_ ay siyng pan~gulo
at _sumisilang_ ang pangwatas.

G. An ang tintawag na _pan~gulo_ n~g kaisipn?

N. Ang isng salit,  kabuan n~g m~ga salit na tumutukoy sa n~galan
 bagay na siyng gumagaw  gumaganp sa ibinabady n~g pangwatas,
hal.: _Si Lucio_ ay bumabasa n~g aklt; _ang batng mabat_ ay
nagtatapt sa magulang.

G. Paano ang pagkakilala sa pan~gulo n~g kaisipn?

N. Pan~gunahan ang pangwatas n~g tanng na _sino ang?_ Iangkp
natin it sa m~ga halimbawng nakaran, at ganit dapat sabihin:
_sino ang bumabasa?_ _sino ang nagtatapt?_ Ang kasaguta'y madalng
mababatd na siyng pan~gulo n~g baw't kaisipn: _Si Lucio_ sa una,
at sa ikalaw'y _ang batng mabat_.

G. An ang tintawag na _pangtun~go_ n~g kaisipn?

N. Ang salit,  kabuan n~g m~ga salit na binabanggt sa n~galan 
bagay na siyng ginagaw  ginaganp nang isinasaysy n~g pangwatas,
hal.: Si Daniel ay gumagaw n~g _tinapay_; si Yoyong ay bumibil
n~g _m~ga aklt_.

G. Mayrong iln ang hugis n~g pangtun~go?

N. May dalaw: _tapt_ ( directo) at _lik_ ( indirecto).

G. An ang tintawag na pangtun~gong _tapt_?

N. Ang n~galan  bagay na tinatanggp n~g tpatan ang kahulugn n~g
pangwatas, hal.: Ak'y naglulut n~g _isd_.

G. Paano ang pagkakilala na ang pangtun~go ( complemento) ay
tumatanggp n~g tpatan sa gaw n~g pangwatas?

N. Makikilala sa pamamagitan n~g isng pagsusur, na, kung ang
nturang pangtun~go ay maarng gawng pan~gulo ( sujeto) n~g
kaisipn, na, ang pangwatas ay illagy sa pangtiyk ( voz pasiva).
Ilagy natin sa bagay na it ang halimbawng _si Yoyong ay humukay
n~g lup_, at kung magkaganit'y magigng: _ang lup ay hinukay ni
Yoyong_. Dahil namn dito ang _lup_ ay pangtun~gong tapt na siyng
tumatanggp n~g tpatan sa gaw n~g pangwatas.

G. May ib pa bang kaparaann sa pagkilala n~g pangtun~gong tapt?

N. Oo p, sa pamamagitan n~g ganitng tanng: _Sino ang?_  _anng
bagay?_ na sinusundn n~g pangtiyk na pangwatas at n~g pan~gulo
n~g kaisipn. Halimbaw: Si Huan ay sumaksk kay Lucio; si Nicanor
ay nagpak n~g kahoy. Iangkp natin ang m~ga tanng na: sino ang
sinaksk ni Huan?--_Si Lucio_; anng bagay ang pinagpakuan ni
Nicanor?--_Ang kahoy_.

G. An ang pangtun~gong _lik_ ( indirecto)?

N. Ang n~galan  bagay na hind tinatanggp n~g tpatan ang gaw
n~g pangwatas, hal.: Ak'y maglalakby sa Tayabas.

G. Paano namn ang pagkakilala, na, ang gaw n~g pangwatas ay hind
tinatanggp n~g tpatan?

N. Makikilala siy sa pamamagitan n~g paglalagy n~g kaisipn sa
pangtiyk ( pasiva), na ang nturang pagtun~go ( complemento) ay
hind maarng ilagy sa pan~gulo ( sujeto) n~g kaisipn. Tikmn
nating ilagy sa pangtiyk ang halimbawng _si Lucio ay maglalakby sa
Tayabas_. Kung magkaganit'y magigng: _Ang Tayabas ay paglalakbayn
ni Lucio_ at dito'y mapagkikilalang ang _Tayabas_ ay hind tinatanggp
n~g tpatan ang gaw n~g pangwatas.




VI KABANATA

Sa m~ga kaisipng dalisay ( simple)


GUR. Ilng hugis mayron ang m~ga kaisipng _dalisay_?

NAG-AARAL. Mayrong ib't ibng hugis at may ib't ibng ktawagn
sang-ayon sa pangwatas na tagly n~g kaisipn.

G. Maar bagng bumu n~g isng kaisipn sa pamamagitan n~g salitng
_ay_?

N. Maar p, kailan ma't nagtatagly n~g isng pan~gulo at isng
pangtun~go, na, maarng pangdiw  pangturing, at ipinagigitn ang
_ay_ sa dalawng it, hal.: Si Lukas _ay_ anluwage; ang bulaklk
_ay_ magand.

G. Anan ang bumubu sa m~ga pangwatas na nagbuhat sa _ma_,  sa
m~ga ibng pangwatas na may gangganitng kahulugn?

N. Bumubu lamang n~g dalaw: pan~gulo at pangwatas, hal.: Si Hus
ay natulog; ang pus ay namaty.

G. An ang kaisipng tintawag na _pangtag_ ( impersonal)?

N. Ang binubu lamang n~g pangwatas na may ganitng ur, at walng
tagly na pan~gulo ni pangtun~go, hal.: Umuln, bumagy, human~gin,
lumindl, kumulg, kumidlt, umumaga, gumab, humpon.

G. An ang kaisipng tintawag na _pangbalak_ ( activa)?

N. Ang kaisipng may pangwatas na ganitng hugis.

G. Sa iln nabbahagi ang kaisipng pangbalak?

N. Gaya na n~g nsabi ay sa dalaw: _pan~guna_ at _pan~galaw_.

G. An ang kaisipng _pan~guna n~g pangbalak_?

N. Ang binubu n~g pan~gulo, n~g pangwatas na kanyng pinaghaharan,
at n~g pangtun~gong tapt ( directo), hal.: _Si Beloy ay gumaw
n~g bahay_; _ang ibon ay kumain n~g saging_.

G. An ang kaisipng _pan~galaw n~g pangbalak_?

N. Ang binubu lamang n~g pan~gulo at n~g pangwatas na pinaghaharan
niy, hal.: _Si Yoyong ay naglulut_; _ang bat'y bumabasa_.

G. An ang kaisipng _pangtiyk_ ( pasiva)?

N. Ang binubu n~g pan~gulo, n~g pangwatas na nasa pangtiyk, at n~g
pangtun~gong pinaghaharan n~g _ni_  _n~g_, alinsunod sa n~galan
n~g tao  bagay, hal.: _Ang lup ay hinukay ni Lucio_; _ang damt
ay kinahig n~g mank_.

G. Paano ang pagtutumbalk n~g isng kaisipng pan~guna n~g pangbalak
sa is namng pangtiyk?

N. Dapat munang mabatd na ang kaisipng pan~guna n~g pangbalak ay
binubu n~g pan~gulo n~g pangwatas at n~g pangtun~gong tapt. Sa
pangtiyk, itng pangtun~gong tapt ay siyng ginagawng pan~gulo,
at ang pangwatas na pangbalak ay inillagy sa pangtiyk, at ang
pan~gulo sa kaisipng pangbalak ay nagigng pangtun~go sa kaisipng
pangtiyk sa pamamagitan n~g _ni_  _n~g_, hal.: _Ang bahay ay ginaw
ni Beloy_, _ang saging ay kinain n~g ibon_.

G. Paano namn kung ibig itumbalk sa pangbalak ang isng kaisipng
pangtiyk?

N. Dapat gawng pabaligtd,  sa malinaw na sabi'y kunin ang
pangtun~go na may dalng pang-akby at siyng gawng pan~gulo, ang
pangwatas ay ilagy sa pangbalak, at ang pan~gulo'y dapat namng
ilagy sa pangtun~gong tapt, hal.: _Si Beloy ay gumaw n~g bahay_.




VII KABANATA

Sa m~ga kaisipng mayhal ( compuesta)


GUR. Paano ang pagkakabubu n~g m~ga kaisipng mayhal?

NAG-AARAL. Sa dalawng kaparaann: una, ang gayn ding ayos n~g
pangwatas na walng namamagitnng ib pang salit na siyng
naglalakip sa dalawng kaisipn, at ikalaw'y ang gayng hugis na may
namamagitnng ibng pan~gun~gusap; hal.: sa unang paran: _Ang har
ay nananaog sa hagdn_, _ang m~ga tao'y nagtitin~ginan sa kany_.

G. An ang dapat mabatd ukol sa m~ga kaisipng ganit?

N. Ang pagtatan~g sa tintawag na pan~gulong kaisipn ( oracin
principal) na may kahulugng ganp, at ang tintawag na panghulng
kaisipn ( oracin accesoria) na siyng nagbibigy n~galan sa kany.

G. Sa halimbawng binanggt, aln ang pan~gulong kaisipn at aln
ang panghul?

N. Ang pan~gulong kaisipn ay it: _Ang m~ga tao'y nagtitin~ginan sa
kany_. Ang panghul ay it namn: _Ang har ay nananaog sa hagdn_.

G. Anng salit ang dapat ipagitn sa paglalakip n~g dalawng
kaisipn?

N. Ang salitng _na_, hal.: _ang bayan NA nakiking n~gayn, ay
siyng nagpapatoto_. Ang pan~gulong kaisipn sa halimbawng it ay:
_ang bayan ay siyng nagpapatoto_; ang panghul ay: _na nakiking
n~gayn_. Sa unang kaisipn, ang pan~gulo'y _ang bayan_; at sa
ikalaw, ang pan~gulo'y _ang bayan_ din, n~gun't it'y kinakatawann
n~g salitng _na_.




VIII KABANATA

Paglalakip na likh ( Sintaxis figurada)


GUR. An ang _paglalakip na likh_?

NAG-AARAL. Yang paglalakip na, sa ikallaks  ikagagand n~g
pagbabady ay nagpaphintulot na baguhin ang liks na ayos  hany
n~g m~ga pan~gun~gusap, bawasan  dagdagn, n~g iln  lumabg kay
sa m~ga tuntunin n~g Paglalakip; hal.: _Dinggn mong matas sa
iyng pus ang kalunoslunos na dang n~g m~ga dukh, n~gun't huwg
pagpupuri ang iyng iukol sa halakhk n~g mayayaman_.

G. Paano dapat ilagy ang m~ga salitng it sang-ayon sa sinsund
na m~ga tuntunin n~g paglalakip na liks?

N. Sa ganitng ayos: _Ang kalunoslunos na dang n~g m~ga dukh ay
dinggn mong matas sa iyng pus, kay sa m~ga halakhk n~g mayayaman,
n~gun't huwg pagpupuri ang iyng iukol_.

G. Iln at alnaln ang m~ga pahintulot sa pagbubu ( figuras de
construccin)?

N. Lim: _pagpapalt_ ( hiprbaton), _pagkukulang_ ( elipsis),
_paglalabis_ ( pleonasmo), _pagtatanyg_ ( silepsis) at _paglilipat_
( traslacin).

G. An ang tintawag na _pagpapalt_ ( hiprbaton)?

N. Ang pagkakapaltpalt  pagkakabagobago n~g liks na hany n~g
m~ga pan~gun~gusap, hal.: _Hinukay ni Lukas ang lup_; _nahal ang
bigs sa palay_; na, kung iayon sa talagng tuntunin ay ganit dapat
sabihin: _ang lup'y hinukay ni Lukas_; _ang bigs ay nahal sa
palay_.

G. Ang laht bang salit ay maar n~g gamitin sa parang it?

N. Hind p, at ang katunaya'y mayrong m~ga pangkt n~g kaisipn
na hind maarng pagpalitn, gaya n~g pang-akby, pang-ukol at
pangbigks. Halimbaw'y hind maarng gawng ganit: _Lucio SI_;
_aklt ANG_; _bahay bat NA_; _tubig Marilw SA_; atbp., sa lugl
na sabihing: _Si Lucio_, _ang aklt_, _bahay na bat_, _tubig sa
Marilw_.

G. An ang tintawag na _pagkukulang_ ( elipsis)?

N. Ang pag-als n~g ilng pan~gun~gusap, na sa biglng tin~gn
 paggamit ay walng halag, n~gun't lubhng kailan~gan kung
pakasusurin at iayon sa tuntuning liks n~g pagbubu. Gingamit
ditong malimit ang m~ga salit sa paggalang  pagbabatn, na sa
klawigang toto n~g m~ga pan~gun~gusap, kung kay'y inals ang
iln at ang binibigks lamang ay yang mahalag na mawawatasan n~g
kausap.

Madals nating marinig ang m~ga bigy-galang na: _Magandng araw p_;
_tao p_; at ang tanng na _an?_ Sa m~ga pan~gun~gusap na it ay may
ilng inals, at ang talagng dapat sabihin ay ganit: _Bigyn ka
p_ ( _kay_  _sil_) _n~g magandng araw_; _may tong tumatawag_
 _humahanap_ at _an ang ibig mo?_  _an ang sinabi mo?_

G. An ang tintawag na _paglalabis_ ( pleonasmo)?

N. Ang pagdaragdg n~g ilng salit na hind kailan~gan  labis,
n~gun't nagbibigy n~g magandng pagbabady at nagpapalay sa m~ga
linlan~gan n~g ibig sabihin  ipatunay, hal.: _Ang ibo'y nakita
ko N~G AKING M~GA MAT_; _ang ugong ay NARING N~G AKING TAIN~GA_.
Sa m~ga halimbawng it'y labis ang m~ga salitng _n~g aking m~ga
mat_, at _n~g aking tain~ga_, at sukat nang sabihing: _ang ibo'y
nakita ko_, at _ang ugong ay aking naring_.

Gayn din ang sukat msabi sa m~ga salitng: _umakyt SA ITAS_,
_pumanaog SA IBAB_, _lumipd SA HIMPAPAWD_, _luman~gy SA TUBIG_,
sapagk't ang katotohana'y labis ang m~ga salitng _sa itas_, _sa
ibab_, _sa himpapawd_, _sa tubig_, palibhas'y hind mangyayaring
umakyt sa ibab, pumanaog sa itas, lumipd sa lup, ni luman~gy sa
katihan; n~gun't ang mabuting paggamit ay pinagtitibay ang ganit.

G. An ang _pagtatanyg_ ( silepsis)?

N. Ang ginagawng pagkakaayon ( concordancia), na ang inalam ay
hind ang m~ga pan~gun~gusap kund ang itinatanyg  kinakatawann.
Sa ating wik, ang m~ga pangtay sa n~galan n~g tao ( pronombre
personal) na _kay_ at _sil_ na kapuw na sa bilang na dalaw
 marami ( plural), ay malimit gamitin sa bilang na is kapg
tumutukoy sa paggagalan~gan, gaya n~g: _KAY p G. Agustin ang
tinutukoy ko_; _SIL p'y si G. Aguilar_, na maar rin namng
sabihin at siy n~gng katumbs na: _ikw p G. Agustin_, _siy p'y
si G. Aguilar_.

G. An ang _paglilipat_ ( traslacin)?

N. Gingamit it sa ilng m~ga panahn n~g pangwatas na may ktuturng
kung pagkasusuring maigi ay hind angkp kay't kailan~gang halinhn
 ilipat sa ibng panahn, gaya n~g madals sabihing: _BABASA ak
n~gayn_ sa lugl na _BUMABASA ak n~gayn_; _huwg kang TUMAKB_ sa
lugl na _huwg kang TATAKB_; _huwg kang KUMAIN_ sa dapat sabihing
_huwg kang KAKAIN_, at ib pa.




IX KABANATA

M~ga kamaln n~g salit ( vicios de diccin)


GUR. Alnaln ang m~ga kamalng dapat mailagan magng sa
pagsasalit at magng sa pagsulat?

NAG-AARAL. Ang m~ga pan~gulong kamaln ay itng m~ga sumsund:
_kaibhn_ ( barbarismo), _kasirn_ ( solecismo), _kakulitn_ (
cacofona), _kalaban_ ( anfibologa) at _kahirapan_ ( pobreza).

G. An ang tintawag na _kaibhn_ ( barbarismo)?

N. Ang kakulan~gng nangyayari laban sa m~ga tuntunin at kalikasn
n~g wik. Sinsaklw n~g kamalng it ang m~ga bahaging _Pagkilala_,
_Pagbigks_ at _Pagsulat_.

G. Alnaln ang m~ga _kaibhng_ nangyayari sa Pagsulat?

N. Ang m~ga sumsund:

_Una._--Kudlitn ang m~ga pan~gun~gusap na hind dapat kudlitn,
gaya n~g _nyon_, _byan_, _pagslang_, _paggliw_ atbp.; sa lugl
na _nayon_, _bayan_, _pagsilang_, _paggiliw_.

_Ikalaw._--Gamitan n~g ibng kudlt ang m~ga salitng may sariling
kudlt na tagly, gaya n~g _sus_, _lar_, _lah_, _wik_, _binh_,
_n~git_, atbp.; sa dapat gawng _sus_, _lar_, _lah_, _wik_,
_binh_, _n~git_.

_Ikatl._--Gawng salitng pagbabawas ( sncopa) ang pan~gun~gusap
na hind maarng gawng ganit, gaya n~g _dwg_, _hwg_, _twd_,
_bwg_, _bwn_, _bwl_, _twd_, _tw_, atbp. sa lugl na _duwg_,
_huwg_, _tuwd_, _buwg_, _buwn_, _buwl_, _tuwd_, _tuw_.

_Ikaapat._--Hatin n~g masamng paghahat ang m~ga salit, gaya n~g
_ku-dlt_, _tu-klng_, _pa-tlng_, _ma-twd_, _ba-dy_, _bi-gws_,
atbp.; sa dapat gawng _kud-lt_, _tuk-lng_, _pat-lng_, _mat-wd_,
_bad-y_, _big-ws_.

_Ikalim._--Sulating masam ang m~ga pan~gun~gusap, gaya n~g _mabutE_,
_lalakE_, _pulEs_, _alipEn_, _butU_, _tubU_, _kutUs_, _utUs_, _sukaP_,
_hikaP_, _harB_, _higoB_, _suntoG_, _bagsG_, _lamK_, _banK_,
_lipT_, _sisiT_, _awiD_, _sapoD_, _haKdn_, _baKsg_, _puGpG_,
atbp.; sa dapat gawng _mabuti_, _lalaki_, _puls_, _alipin_,
_but_, _tub_, _kuts_, _utos_, _sukb_, _hikb_, _harp_, _higop_,
_suntk_, _bagsk_, _lamg_, _bang_, _lipd_, _sisid_, _awit_,
_sapot_, _hagdn_, _bagsk_, _pukpk_.

_Ikaanim._--Gamitin ang isng salitng hind angkp sa talagng
ktuturn, hal.: _SINIP ko ang magandng talumpat ni Osmea_, sa
dapat sabihing _hinalw_ ko, atbp.; sapagk't ang isng nakiking ay
hind mangyayaring sumip n~g isng talumpat kund humalw lamang.
_Sumip_ ay kuning bung bu, at _humalw_ ay kunin ang bahaging
lalng mahalag.

G. An ang tintawag na _kasirn_ ( solecismo)?

N. Ang pagsir sa ilng ptakarn n~g Paglalakip sa m~ga bahagi
niyng _pagkakaayon_, _paghahar_ at _pagbubu_.

G. Aln ang m~ga kasirng nangyayari sa pagkakaayon?

N. Itng m~ga sumsund:

_Una._--Ukol sa bilang ( nmero), hal.: _ang ibon at isd ay
MAGAND_; _ang tao at hayop ay MAMAMATY_; sa dapat sabihing _ang
ibon at ang isd ay magagand_; _ang tao at hayop ay man~gamamaty_.

_Ikalaw._--Ukol sa lagy ( caso), hal.: _Ang bat'y bumil n~g
aklt, AT ANG AKLT NA IT'Y itinapon lamang_; sa lugl na sabihing:
_ang bat'y bumil n~g aklt, at it'y itinapon lamang_.

_Ikatl._--Hinggl sa katawn ( persona), hal.: _KAY ay marunong_,
_itng bahay ay ATIN_, sa dapat sabihing _ikw ay marunong_, _itng
bahay ay amin_.

G. Aln ang kasirng nagagaw sa paghahar?

N. Magkapalitan ang m~ga pang-ukol ( preposicin), hal.: _mn~gan~galakl
SA abak_; _nagmamayar SA bahay_; sa dapat sabihing _mn~gan~galakl
n~g abak_; _nagmamayar n~g bahay_.

G. Aln ang kasirng nangyayari sa pagbubu?

N. Ang masamng pagkaklagy n~g m~ga pan~gun~gusap, hal.: _may
siyng bayabas_, sa lugl na sabihing _may bayabas siy_.

G. An ang tintawag na _kakulitn_ ( cacofona)?

N. Ang masamng tung na nillikh n~g pagkakaulitulit n~g m~ga
pantg  m~ga titik na may isng hugis, hal.: _ang naS'Y pasaS
n~g maririwaS_; _ang laN~GITN~GIT n~g saHIG ay nakatutuLIG_; _ang
huNI NI NInoy ay marahan_.

G. Sa tuwtuw na ba'y masam ang ganitng pagkakaulitulit?

N. Hind p, sapagk't ang kadalas'y nagigng magand at
tumpk, palibhas'y nagkakaron n~g tams at lambng ang gayng
pagpaparisparis, lal na kung guguniting sa Wikng Tagalog ay
totong malimit ang ganyng tung.

G. An ang _kalaban_ ( anfibologa)?

N. Ang kadilimng ibinubun~ga n~g hind tumpk na pagkaksalansn
n~g m~ga pan~gun~gusap, hal.: _M~ga damt par sa m~ga lalaking
matitibay_, sa dapat gawng: _m~ga damt na matitibay par sa m~ga
lalaki_.

G. An ang _kahirapan_ ( pobreza)?

N. Ang madals na paggamit n~g isng pan~gun~gusap sa maraming
salitng tinutukoy, hal.: _Ang bagy ay SUMIR n~g bahay, n~g halaman,
n~g simbahan, n~g tuly, n~g lansan~gan_, atbp. Ang halimbawng
it'y dapat sabihin n~g lalng marikt sa ating wik: _Ang bagy
ay siyng sumir n~g bahay, pumals n~g halaman, nagpaguh n~g
simbahan, nagpagib n~g tuly, nagpasam n~g lansan~gan_, atbp. Ang
kahirapan ay hind dapat pairalin sa may mayayamang salit gaya n~g
tagalog, sapagk't nwawal ang gandng dapat mading at nagpapasir
sa kayamanang tagly n~g isng wik.






IKAAPAT NA BAHAGI

Pagsulat  Ortografa




I KABANATA

Ang Pagsulat at ang kanyng saklw


GUR. An ang _Pagsulat_ ( Ortografa)?

NAG-AARAL. Pagsulat, ay isng Bahagi n~g Balaril na nagtutur n~g
tumpk na pagsulat, sa mabuting pagkakaayawayaw n~g m~ga titik at
n~g m~ga ib pang tandng gingamit.

G. An ang kaibhn n~g Pagsulat ( Ortografa) sa tintawag na
Kaligrapa?

N. Na, ang Pagsulat ( Ortografa) ay nagtutur n~g paggamit na
dapat gawn sa m~ga titik, gayn sa m~ga kudlt at sa m~ga tand
n~g pagsulat; at ang Kaligrapa'y ang kaparaanng sinsund ukol sa
mabuti at magandng tindig, any  hugis n~g m~ga titik.

G. Sa an nabbahagi ang m~ga titik?

N. Ang m~ga titik ay nabbahagi sa _malalak_ ( mayscula) at
_mumunt_ ( minscula).

MALALAKNG TITIK:

  A, B, K, D, E, G, ~G, H, I, L,
  M, N, O, P, R, S, T, U, W, Y.

MUMUNTNG TITIK:

  a, b, k, d, e, g, ~g, h, i, l,
  m, n, o, p, r, s, t, u, w, y.




II KABANATA

Hinggl sa malalakng titik


GUR. An ang han~gd n~g malalakng titik?

NAG-AARAL. Ang han~gd nit'y itan~g ang m~ga pan~gun~gusap na
lalng dakil, maran~gl  mahalag nang lalng lumiwanag ang sulat
 pagsulat.

G. Aln ang m~ga tuntuning dapat sundn upng gamitin ang malalakng
titik?

N. Dapat gamitin ang malalakng titik sa m~ga sumsund na tuntunin:

1.)--Ang unang titik n~g baw't sulat, at ang una rin pagktapos
n~g tuldk ( punto final), hal.: _Tinanggp kong malugd ang iyng
liham kaninang umaga. Napagtant kong laht ang ibig mong sabihin._

Kung minsan, kah't walng sinusundng tuldk ay ginagaw ring
malakng titik kailan ma't ang sumsund na salit ay katumbs sa
simul n~g sulat, hal.: _Ang nakalagd'y nagsasabi: Na, yamang ak'y
inihall na punong bayan sa llawigang...._

2.)--Laht n~g m~ga ktawagn sa Dios, gaya n~g _Bathal_, _Lumikh_,
_Maykapl_, _Hesukristo_, _Mnunubs_, atbp.

3.)--Ang unang titik n~g laht n~g pan~galang nuukol sa tao, hal.:
_Rizal_, _Bonifacio_, _Burgos_, _Del Pilar_, _Jaena_, _Mabini_,
_Balagts_, _Lakandula_, atbp.

4.)--Laht n~g m~ga pan~galang mararan~gl n~g katungkulan, gaya n~g
_Gobernador_, _Speaker_, _Komisionado_, _Kinatawn_, _Mahistrado_,
_Hukm_, _Abogado_, _Mdiko_, atbp.

5.)--Ang unang titik n~g m~ga pamagt n~g limng panig n~g Daigdg,
hal.: _Europa_, _Asia_, _Aprika_, _Amrika_ at _Oseana_.

6.)--Ang laht n~g pan~galan n~g m~ga bans, bayan  lah at
llawigan, hal.: _Pilipinas_, _Amrika_, _Espanya_, _Pransia_,
_Maynil_, _Bulakn_, _Kabite_, _Laguna_, atbp.

7.)--Ang m~ga pamagt n~g m~ga ilog, bundk, yun~gb, bulkn, atbp.,
hal.: _Pasig_, _Makiling_, _Sta. Gronima_, _Mayn_, _Tal_, atbp.

8.)--Ang m~ga pamagt n~g m~ga phayagn, gaya n~g _Taliba_, _Ang
Mith_, _Ang Democracia_, _Katuwiran_, _Lunas n~g Bayan_, _Plaridel_,
atbp.

9.)--Ang m~ga pamagt n~g m~ga paraln, gaya n~g _Liceo de Manila_,
_La Jurisprudencia_, _Instituto Burgos_, _Colegio Mercantil_, _La
Regeneracin_, atbp.

10.)--Ang m~ga pamagt n~g ib't ibng kapisanan, hal.: _Samahn n~g
Mnanagalg_, _Muty n~g Silan~gan_, _Malayng Araw_, _Taga-Ilog_,
_Ang Sul_, atbp.

11.)--Laht n~g m~ga pamagt n~g m~ga aklt at dul, hal.: _Banaag
at Sikat_, _Busabos n~g Palad_, _Anino n~g Kahapon_, _Walng Sugat_,
_Karaniwang Ugal_, _Ang Kalup_, atbp.

12.)--Ang m~ga paggalang, lalng lal na kung nasa m~ga salitng
dagl ( abreviatura), hal.: _Kgg._ (kagalanggalang), _G._ (gino),
_Bb._ (binibini) atbp.

13.)--Ang ilng salitng karaniwan kung bumabanggt sa ibng
ktuturn, hal.: _Puhunan_, _Salap_, _Pawis_, _Sandata_, _Panulat_,
_Kariwasan_, _Kahirapan_, _Pagtulog_, _Dlit_, _Paraluman_,
_Liwaywy_, _Pag-asa_, atbp.

14.)--Laht n~g pan~gunang titik n~g tul, baga ma't maar ring
isulat sa mumuntng titik.




III KABANATA

Paggamit n~g ilng titik ayon sa kanyng tung


HINGGL SA _E_ AT _I_[34]

GUR. Alnaln ang m~ga tuntunin ukol sa paggamit n~g _e_  _i_?

NAG-AARAL. Ang m~ga tuntuning sumsund:

_Una._--Sa unang pantg n~g madlng pan~gun~gusap na tagalog,
magsimul man sa tin~gig (vocal)  kay'y pangtinig (consonante), ay
nrarapat gamitin ang _i_ na siyng tumpk at hind _e_ na bihirng
bihirng magamit; hal.: _It_, _Ikw_, _Ilaw_, _In_, _Iwan_, _Ibig_,
_Iyk_, _dIlg_, _tIbay_, _dIto_, _sItaw_, _tIklp_, _tIr_, _tIsod_
at ib't ib pa.

_Psubal._--Ang m~ga salitng binawasan ( sincopado) paris n~g
_eto_ (nit), _ewan_ (aywn), _meron_ (mayron), _tena_ (tayo na),
_bewang_ (baywng), atbp., at sak ang pangdamdm ( interjeccin)
_eh! eh! eh!_ Gayn din ang m~ga palayaw  pan~galang buhat sa
kastil, paris n~g _Edeng_, _Entang_, _Menang_, _Teban_, _Teto_,
atbp.

_Ikalaw._--Sa hulng pantg n~g m~ga pan~gun~gusap, magtaps man
sa tin~gig  pangtinig na nag-alan~ganing isulat n~g _e_  _i_ ay
dapat gamitin ang _i_ na siyng lalng nlalapit sa liks na pagbigks
natin kay sa _e_ na lubhng malawig sa ating dil at masaguwng
dinggn sa pakinig.

Nit ang m~ga halimbawng sumsund:

  Lalaki  at d Lalake.
  Maigi     "   Maige.
  Mabuti    "   Mabute.
  Gab      "   Gab.
  Saks     "   Saks.
  Malak    "   Malak.
  Bat      "   Bat.
  Har      "   Har.
  Lah      "   Lah.
  Par      "   Par.
  N~git    "   N~git.
  Budh     "   Budh.
  Tagur    "   Tagur.
  Mith     "   Mith.
  Atis      "   Ates.
  Lupt     "   Lupt.
  Dilis     "   Diles.
  Sumpt    "   Sumpt.
  Puls     "   Puls.
  Alipin    "   Alipen.

_Psubal._--Ang m~ga salitng _babae_, _page_, _gabe_, _tae_,
_buts_, atbp., at hind _babai_, _pagi_, _gabi_, _tai_, _butsi_,
na lubhng matigs dinggn. Gayn din ang m~ga palayaw  pan~galang
galing sa kastil, paris n~g _Mange_, _Ige_, _Bale_, atbp., at
sak ang m~ga salitng kastil na inar natin, gaya n~g _anghl_,
_kiles_, _kingk_ at ib pa.


HINGGL SA _O_ AT _U_

G. Aln namn ang m~ga panutong dapat pairalin ukol sa paggamit n~g
_o_ at _u_, upng mabigyng hangg ang malimit na pag-alan~ganin
sa pagsulat?

N. Ang m~ga panutong dapat sundn ay itng m~ga sumsund:

_Una._--Ang simulng pantg n~g m~ga salitng tagalog, magsimul man
sa tin~gig  kay'y pangtinig, ay dapat gamitin ang _u_ na siyng
lalng tumpk at may maraming gumgamit kay sa _o_ na lubhng masaguw
sa unahn. Halimbaw: _utos_, _uling_, _uban_, _us_, _ull_, _bulg_,
_tutol_, _luby_, _kulam_, _luhog_, atbp., at hind _otos_, _oling_,
_oban_, _os_, _oll_, at ib pa paris n~g ginagawng pagsulat n~g
m~ga praileng mnanagalg.

_Psubal._--Ang m~ga salitng _oo_, _op_, _ory_, _oh!_, _lob_,
_boo_, _pot_, _pok_, _toto_, at ib pa, at sak ang m~ga salitng
buhat sa kastil, gaya n~g _oras_, _oros_, at ib pang gangganit.

_Ikalaw._--Ang katapusng pantg n~g m~ga salitng nag-alan~ganing
isulat n~g _o_ at _u_, magtaps man sa tin~gig  kay'y pangtinig,
ay _o_ ang dapat gamitin na siyng lalng angkp sa ating pagbigks
at pangding kay sa _u_ na lubhng matigs at masamng pakinggn.

Nit ang ilng halimbaw:

  Tub       at d Tub.
  Tuks        "   Tuks.
  But         "   But.
  Pus         "   Pus.
  Bir         "   Bir.
  Suy         "   Suy.
  Dug         "   Dug.
  Lar         "   Lar.
  Sul         "   Sul.
  Busl        "   Busl.
  Mnunubs    "   Mnunubs.
  Maramot      "   Maramut.
  Taps        "   Taps.
  Utos         "   Utus.
  Tutol        "   Tutul.
  Kuts        "   Kuts.
  Maayos       "   Maayus.
  Subok        "   Subuk.
  Lips        "   Lips.
  Basts       "   Basts.

_Psubal._--Ang m~ga salitng _nak!_ _h!_ _ss!_ atbp. na dapat
gamitan n~g _u_ at hind _o_. Gayn din ang ilng salitng kastil
na isinusulat sa wik natin, gaya n~g _Hess_, at ib pa.


HINGGL SA _B_ AT _P_

G. Hind ba magkaib ang tung n~g _b_ at _p_?

N. Magkaib n~g, n~gun't napapagkamaln ang is't is sa talagng
paggamit.

G. San malimit mangyari ang ganit?

N. Ang kadalasn n~g ganyng pangyayari'y sa katapusn n~g
pan~gun~gusap, samantalng sa dakong simul at kalagitnan ay
bihibihir.

G. Aln ang m~ga panutong dapat sundn hinggl sa tumpk na paggamit
n~g is't is?

N. Totong mahirap maglagy n~g panutong sukat taluntunn sa bagay
na iyn.

G. Kung walng tuntuning sukat mitatg, wal na bang ibng
kaparaanng dapat sundn upng huwg mahulog sa kamaln ang isng
nag-alinlan~gan?

N. Mayron p, at ang parang it'y siyng msasabing tan~g na dapat
gamitin, sakalng ang isng pan~gun~gusap ay nag-alan~ganing isulat
n~g _b_  _p_. Halimbaw ang salitng _sagp_; nang matant nating
kung it'y tumpk na ang pagkaksulat  kay'y mal, ay kailan~gang
ibahn ang salit at sa hul'y dagdagn n~g _in_ (sa halimbawng
it), kung magkaganit'y magigng _sagipn_, at dito matataya natin
ang _sagp_ ay tumpk, sapagk't ang _sagb_  _sagibn_ ay wal sa
salitng tagalog. Ganit rin ang marapat gawn sa ibng pan~gun~gusap,
baga ma't ang idinaragdg ay nagkakaibib.

Nang lalng lumiwanag ang bagay na it at huwg mangyari ang
pagkakmal, ay nrit ang isng tln n~g ilng m~ga pan~gun~gusap
na dapat gamitan n~g _b_ at _p_, upng magng huwaran at batayn sa
mabuti at tumpk na pagsulat.

B

  Anib
  Dibdb
  Liblb
  Talahib
  Sukb
  Sabsb
  Tuklb
  Hikb
  Salakb
  Lagablb
  Dub
  Lob
  Sinukob
  Dubdb
  Lublb
  Kutb

P

  Panaginip
  Alitaptp
  Halukipkp
  Alapap
  Hinagap
  Tiklp
  Silip
  Harp
  Talop
  Kupkp
  Hirap
  Ganp
  Apuhap
  Dahp
  Higop
  Hihip
  Idlp
  Lasp
  Sagp
  Tanggp
  Sulyp
  Sarp
  Lin~gap
  Usap
  Langkp
  Kislp
  Ulap
  Inp


HINGGL SA _K_ AT _G_

G. Hind ba magkaib rin ang tung n~g dalawng pangtinig na it?

N. Ang _k_ at _g_ ay magkaib n~g rin sa tung, n~gun't malimit
mangyari ang pagkakagw sa paggamit kailan ma't na sa katapusn
n~g pan~gun~gusap.

G. Wal rin bang panutong sukat masundn nang maiwasan ang
pagkakmal?

N. Wal p.

G. Wal kayng ibng parang dapat sundn?

N. Mayron p, at ang parang it'y kaparis din n~g sa _b_ at
_p_, na, sakalng nag-alinlan~gang magtaps sa _k_  _g_ ang
isng pan~gun~gusap paris n~g salitng _bihag_ sa halimbaw,
it'y nrarapat dagdagn sa hul n~g _in_ upng mkilala kung ang
pagkaksulat ay tumpk  hind; kung magkagayn ang salitng _bihag_
ay magigng _bihagin_, at dito matatantng tugm ang pagkaksulat;
sapagk't kung _k_ ang gagamitin, ang _bihak_ ay magigng _bihakin_,
pananalitng mal kung hind man msasabing wal sa ating wik.
Ganit ring paran ang dapat pairalin sa m~ga salitng nagtataps
sa _k_.

Nang lalng luminaw ang bagay na it at mlay sa m~ga kamaln, ay
nit ang isng tln n~g ilng m~ga salit na dapat gamitan n~g
_k_ at _g_ tlng maarng gawng huwaran at salign sa ibng m~ga
salitng gangganit.

K

  Halimuyak
  Bulaklk
  Sindk
  Tadyk
  Gayk
  Tabk
  Bulak
  Iyk
  Tahimik
  Bagsk
  Siksk
  Tiktk
  Hibk
  Halk
  Tink
  Lalik
  Himutk
  Pukpk
  Buhk
  Batok
  Tibk
  Suntk
  Salok
  Subok

G

  Banaag
  Liwanag
  Lagalg
  Dilg
  Liyg
  Habg
  Tibg
  Dilg
  Lantg
  Lamg
  Bang
  Ibig
  Tinig
  Bisig
  Bibg
  Panalig
  Tagalog
  Alindg
  Tulog
  Irog
  Hulog
  Ilog
  Bilog
  Handg


HINGGL SA _D_ AT _T_

G. An ang dapat msabi ukol sa _d_ at _t_?

N. Na, ang dalawng pangtinig na it'y nagkakib, at gaya rin n~g
m~ga nun ay nagkakagw sa paggamit sa katapusn n~g pan~gun~gusap.

G. Aln ang mabuting parang dapat patnubayan ukol sa bagay na it
nang maiwasan ang pagkakmal?

N. Ang tan~g at mabuting parang dapat sundn ay paris n~g sinund
sa _b_ at _p_ at sa _k_ at _g_. Halimbaw ang salitng _awit_: nang
matalasts kung ang pagkaksulat nit'y tumpk at maparam tuly ang
pag-alinlan~gan at pagkakmal, ay kailan~gang dugtun~gn sa hul
n~g _in_  _an_, at kung magkaganit'y magigng _awitin_  _awitan_;
at sa ganit'y mahuhul nang walng linlan~gan na ang pagkaksulat
sa _awit_ ay tumpk, sapagk't kung ang gagawi'y _awid_, at it'y
daragdagn n~g _in_  _an_ ay magigng _awidin_  _awidan_, bagay
na hind tam  angkp, pagk't m~ga salitng bukd sa mal ay wal
sa ating wik. Ganit ring kaparaann ang dapat taluntunn ukol sa
m~ga salitng nagtataps sa _d_.

Nrit rin ang isng tln n~g m~ga salitng gingamitan sa hul
n~g _d_ at _t_, upng may mapagkunang huwaran at sanggunn ang
isng may pag-alinlan~gan sa pagsulat.

D

  Palakad
  Tingkd
  Lakad
  Palad
  Gagd
  Tamd
  Bantd
  Lipd
  Tild
  Bayad
  Ubod
  Sayod
  Sund
  Lugd
  Batd
  Litid
  Masd
  Sild
  Gild
  Sisid
  Lingkd

T

  Sikat
  Dagat
  Sulat
  Sapt
  Salt
  Akyt
  Tatt
  Patpt
  Satst
  Lan~git
  Awit
  Galit
  Sun~git
  Sungkt
  Dalt
  Bitbt
  Waglt
  Dikt
  Kampupot
  Lungkt
  Pult
  Gamt
  Dulot
  Siklt
  Takot
  Talult
  Supot


HINGGL SA _I_ AT _Y_

G. An ang kaibhn n~g _i_ at _y_?

N. Ang dalawng it'y lubhng nagkakib magng sa ktawagn at
magng sa tung. Magkaib sa tawag sapagk't ang una ay tin~gig (
vocal) at ang ikalaw'y pangtinig ( consonante). Magkaib sa tung
sapagk't ang una'y binibigks na _i_ lamang, samantalng ang hul
ay _ya_.

G. Aln ang m~ga tuntuning dapat mapagbatayn ukol sa paggamit n~g
_i_ at _y_?

N. Ang m~ga sumsund:

_Una._--Laht halos n~g m~ga salitng wags na tagalog, na sa gitn'y
may magkasiping na _ia_, _ie_ at _io_, gaya n~g _tIAnak_, _tIAp_,
_tIAk_, _kudIApi_, _akIAt_, _bIAk_, _kIAs_, _pasIA_, _tIAn_, _bIA_,
_bIEnan_, _tIOpe_, at ib pang gangganit ay dapat pagitnan n~g
_y_ ang tinurang _ia_, _ie_, _io_ na siyng karaniwang gawn, at
ginagawng _tiyanak_, _tiyp_, _tiyk_, _kudiyap_, _akiyt_, _kiys_,
_pasiy_, _tiyn_, _biy_, _biyenan_, _tiyope_.

_Ikalaw._--Ang m~ga salitng tagalog na sa gitn nit'y magkasiping
ang dalawng tin~gig na _a_ at _i_  _ai_ ay d dapat paltn n~g
_ay_ ni pagitnan n~g _y_ paris n~g ginagaw n~g marami. Halimbaw
_baitang_, _kailan_, _kailan~gan_, _tain~ga_, _hain_, atbp. ay ganit
dapat isulat, at hind _baytang_, _kaylan_, _kaylan~gan_, _tayn~ga_,
_hayin_. Dapat mabatd na it'y maarng gamitin sa pagtul (liban
lamang ang hul), sapagk't siy'y lubhng malay sa paggamit.


HINGGL SA _U_ AT _W_

G. An namn ang kaibhn n~g _u_ sa _w_?

N. Na, ang _u_ ay tin~gig at pangtinig ang _w_, at it'y _wa_ kung
bigkasn samantalng ya'y _u_ lamang.

G. Aln ang panuto ukol sa _u_ at _w_?

N. Ang panutong dapat sundn bagay sa tumpk na paggamit sa is't
is, ay it: Sa may gitn n~g laht halos n~g m~ga salitng wags
na tagalog na kinaroroonn n~g magkakasiping na tin~gig na _ua_ at
_ui_, ay dapat sin~gitan n~g _w_ na pinagkaraniwanan nang gawn
n~g marami. Halimbaw ang m~ga salitng _buan_, _tu_, _klulu_,
_dtapu_, _sagu_, _kapu_, _lasu_, _tu_, _buisit_, _sagul_,
_takul_, _bug_, _bus_, _bituin_ atbp. ay dapat isulat n~g _buwn_,
_tuw_, _kluluw_, _dtapuw_, _saguw_, _kapuw_, _lasuw_, _tuw_,
_buwisit_, _saguwl_, _takuwl_, _buwg_, _buws_, _bituwn_.[35]

Dapat matant na kung itng _ua_ at _ui_ ay may tagly n~g kudlt
na banayad (grave), na sa malinaw na sabi'y magng _a_, _i_, na
tan~gng nangyayari ang ganit sa m~ga salitng sinugpun~gn n~g
_in_  _an_, ay hind dapat sin~gitan n~g _w_; hal.: "kapuln",
"kalaban", "kasamyan", "mapusan", "panibughin", "pintuhin",
"samyin", "larin", atbp. ay d dapat gawng "kapulwn",
"kalabwan", "kasamywan", "mapuswan", "panibughwin", "pintuhwin",
"samywin", "larwin".


TALABABAN

[34] Sa pagnanais kong mapaw ang pagkakibib sa pagsulat gaya
n~g _lalaki_  _lalake_, _atis_  _ats_, _pis_  _pis_, _par_
 _par_, at ib pa, baga ma't ang gayng pagkakabagobago ay hind
nakasisir muntk man sa talagng kahulugn, ay minrapat kong
lagyn n~g ilng panutong dapat sundn hinggl sa paggamit n~g _e_
 _i_, gayn ang __ at _u_, at ang m~ga panutong it'y nsasalig
sa katutubng pagbigks natin. Nbabatd ko, na, ang pagbibigks
na it'y pinapagsasaliw ang tung n~g _e_ at _i_, at _o_ at _u_ sa
katapusn n~g tin~gig, n~gun't ang nakakalamng n~g bahagy ang
siyng ssundn ko't pagsasalign sa pagsulat.

[35] Malimit kong mpun na itng salitng _bituwn_ ay isinusulat
n~g _bituin_, pagsulat na sa ganng palagy ko ay walng matibay na
salign at hind tumpk.




IV KABANATA

Tungkl sa kudlt ( acento ortogrfico)


GUR. An ang tintawag na _kudlt_ ( acento ortogrfico)?

NAG-AARAL. Tintawag na _kudlt sa pagsulat_  kay'y _kudlt_
lamang, ang isng malit na guhit na siyng inillagy sa ibabaw
n~g tin~gig (vocal) at siyng pinakatand upng ang mayron niy'y
bigkasng gayn sang-ayon sa sinsund sa Pagbigks.

G. Ilng hugis mayron sa Wikng Tagalog n~g gayng tand  kudlt?

N. Tatl na siyng palask na gingamit sa ating panunulat. Ang
unang guhit ay nagsisimul sa kanan at patun~gong kaliw () na
pinammagatng _marin_ ( agudo), ang ikalaw'y nagbubuhat sa kaliw
patuly sa kanan (`) na pinan~gan~ganlng _banayad_ ( grave), at ang
ikatl'y ang paglalakip n~g dalawng tinuran  kay'y n~g _marin_
at _banayad_ (^) na pinammagatn namng _salakt_ ( circunflejo).

G. Sa katagng sabi, sa an nabbahagi ang kudlt?

N. Ang kudlt ay nabbahagi sa _marin_ ( agudo), _banayad_ (
grave), at _salakt_ ( circunflejo).

G. Paano ang pagbigks sa _kudlt na marin_?

N. Ang kudlt na marin ay binibigks na pabigl at buks paris n~g
sa kastil; sa makatuwd bag'y huwg iimpitn ang tung kund bayng
malinaw at maliwanag; hal.: _bagy_, _sint_, _dilm_, _aklt_.

G. Ang _kudlt na banayad_, paano ang pagbigks?

N. Ang pagbigks sa kudlt na banayad ay marahan at paimpt; sa
makatwd ang tung ay idinarahan  ibinbab sa simul at pagktapos
ay pinuputol  inimpit na nagigng malab; hal.: _diw_, _pus_,
_gusal_.

G. Paano namn ang sa _kudlt na salakt_?

N. Ang kudlt na salakt ay binibigks na marin at paputl; sa
malinaw na sabi'y naglalakip n~g tung n~g m~ga kudlt na marin at
banayad; hal.: _amb_, _mith_, _sus_.




V KABANATA

M~ga tuntunin sa pagkukudlt


GUR. San dapat ibatay ang m~ga tuntunin sa pagkukudlt?

NAG-AARAL. Ang m~ga tuntunin sa pagkukudlt ay dapat ibatay sa m~ga
tuntunin n~g pagdidin, pagk't bukd sa ang kaparaanng it'y
siyng lalng tumpk na tumpk, ay siyng parang lalng madal sa
pag-aral at pagtutur.

G. Kung ang m~ga tuntunin sa pagdidin ay siyng pagbabatayn n~g
sa pagkukudlt, hind bag lubhng didilm sa kudlt ang panunulat
natin?

N. Oo p, pagk't baw't salit halos natin ay nagtatagly n~g din,
at sapagk't ganit'y kailan~gang magtagly namn n~g kudlt.

G. Paano ang mabuting kaparaanng dapat pairalin upng mailagan
ang lubs na pagdidliman sa ating panunulat?

N. Tadhanan  magtatg n~g m~ga panutong ang gay't ganitng salit
ay d dapat kudlitn, kah't nagtatagly n~g din, at sa ganitng
para'y maiwasan natin ang pagdidilm sa kudlt n~g ating m~ga
salit.

G. An ang kabutihang mtatam sakalng lagyn n~g tadhan ang
pagkukudlt?

N. Marami p: una'y magigng kaunt ang m~ga panutong ssundn sa
pag-aral at pagtutur at ikalaw'y makapagppabawas sa m~ga gawing
hind maiwasan sakalng sumusulat  nagpapalimbg kay.

G. Marapat bagng kudlitn ang m~ga salitng tig-isng pantg (
palabras monoslabas)?

N. Ang m~ga salitng tig-isng pantg ay d dapat kudlitn, gaya
n~g _ka_, _ko_, _mo_, _ba_, _sa_, _na_, _at_, _pa_, _ni_, _ang_,
_ay_, _din_, _kay_, _daw_, _kung_, _n~g_  _nang_, _man_, atbp.

_Psubal:_ Ang tin~gig __ na pinagkaratihan nang kudlitn baga
ma't d kailan~gan. Gayn din ang m~ga salitng _d_, _n~g_, na
nagtatagly n~g kudlt na salakt upng matant ang tunay na pagbigks.

G. Ang m~ga salitng pabigl  ang idinidin sa hulng pantg ay
marapat bang kudlitn?

N. Sang-ayon sa pinairal n~gayng panunulat n~g maraming mnunult
at mnanagalg, ang laht halos n~g m~ga salitng idinidin sa hulng
pantg ay dapat magtagly n~g kudlt; hal.: _am_, _gab_, _bayw_,
_mahl_, _sambt_, _bang_, _tams_, at ib pa.[36]

G. Dapat bagng kudlitn ang m~ga salitng pbanayad  ang idinidin
sa ikalawng hul n~g pantg?

N. Ang m~ga pan~gun~gusap na idinidin sa ikalawng hul n~g pantg,
ay d dapat magtagly n~g kudlt, pagk't bukd sa nagng karaniwan
nang gawn ang ganit ay mababawsbawasn pa ang npakarami nang
kudlt sa ating wik; hal.: _sabi_, _tulak_, _sisi_, _palad_, _nayon_,
_hirap_, _kasalo_, _karayom_, _lagar_, _sariw_, _paggiliw_,
_pagsuyo_, atbp.

_Psubal:_ Ang m~ga salitng maarng makayuwis  makalahk sa
ib, paris n~g _bsa_ sa _bas_, n~g _bga_ sa _bag_, n~g _so_
sa _as_, n~g _hpon_ sa _hapn_, n~g _sla_ sa _sal_, _sal_ at
_sal_, n~g _liw_ sa _alw_, n~g _kyo_ sa _kay_, n~g _nak_ sa
_ank_, n~g _skit_ sa _sakt_, n~g _bhay_ sa _buhy_, n~g _tyo_
sa _tay_ at ib pang paris nit.

G. Marapat bang lagyn n~g kudlt ang m~ga salitng pabagsk  ang
idinidin sa ikatlng hul n~g pantg?

N. Ang m~ga salit sa ikatlng hul n~g pantg ay dinidiinn ay
nrarapat kudlitn, hal.: _dlit_, _khimn_, _kpitan_, _bhir_,
_lbin~gan_, atbp.

G. Kinukudlitn din ba ang m~ga salitng psagitst  ang idinidin
sa ikaapat, ikalim  ik iln mang hul n~g pantg?

N. Ang m~ga salitng idinidin sa ikaapat, ikalim  ik iln mang
hul n~g pantg ay nrarapat kudlitn, hal.: _mnunult_, _phayagn_,
_sgalutan_, _hmagsikan_, atbp.

G. Ang kudlt na banayad ay dapat bang ilagy sa m~ga salitng
mayron nit?

N. Oo p, nang mkilalang ang salitng kinaroroonn niy ay dapat
bigkasng marahan at paimpt; hal.: _aw_, _bat_, _pus_. Dapat
mabatd, na, ang kudlt na banayad ay sa katapusn lamang n~g salit
malimit makita, kailan ma't nagdudulo sa tin~gig ( vocal). Sa simul
n~g pan~gun~gusap ay d dapat magtagly n~g tinurang kudlt. Sa gitn
n~g m~ga salitng ugt ay wal, n~gun't mayron sa m~ga salitng
pinag-angkp; hal.: _luhan_, _batin_, _wikin_, at ib pa.

G. Dapat bang ilagy ang kudlt na salakt sa m~ga pan~gun~gusap
na mayron nit?

N. Oo p, nang mabatd na, ang salitng kinaroroonn niy ay dapat
bigkasng marin at paputl; hal.: _dukh_, _n~git_, _dug_. Dapat
matant, na, ang kudlt na salakt ay madals makita sa katapusn
n~g pan~gun~gusap, kailan ma't nagdudulo n~g tin~gig ( vocal). Sa
unahn n~g pan~gun~gusap ay hind nagtatagly n~g sinabing kudlt.
Sa kalagitnan n~g m~ga salitng ugt ay hind rin nagtatagly,
dapw't sa m~ga salitng pinag-angkp ay mayron; hal.: _tandan_,
_sanglan_, _higan_.

G. An ang kabutihang ntatam sa paglalagy n~g m~ga kudlt na
banayad at salakt sa m~ga salitng mayron nit?

N. Marami p: unang una'y upng mkilala ang talagng tung na dapat
bigkasn sang-ayon sa daldalng kudlt at ikalaw'y nang huwg
magkayuwisyuwis ang m~ga pan~gun~gusap. Halimbaw ang m~ga salitng
_bag_, _bas_, _sal_, at ib pa, ay dapat kudlitn n~g ganit upng
huwg mpalahk sa m~ga salitng _bga_, _bsa_, _sla_, _sal_ 
_sal_, na may m~ga kahulugng lubhng kaib sa m~ga iyn.

G. An ang sukat msabi ukol sa m~ga salitng pinag-angkp na may
dalng kudlt na salakt?

N. Ang m~ga salitng ganit na inangkapn n~g pang-anib na _ng_
paris n~g _gawng_ sa _gaw_, _masamng_ sa _masam_, _mutyng_ sa
_muty_, atbp. ay d dapat baguhin ang tinurang kudlt upng mkilala
na ang m~ga ganyng salit ay pinag-angkp at sak n~g huwg masir
ang talagng kahulugn at pinanggalin~gan.[37]

G. An ang dapat msabi sa m~ga salitng may kudlt na salakt (
circunflejo)?

N. Ang m~ga salitng ganit ay nagkakaron n~g kauntng kabaguhan
kailan ma't sinugpun~gn n~g m~ga anyng _in_  n~g _an_. Kung ang
may kudlt na salakt ay ang titik na _a_ ay hind dapat baguhin
ang nturang kudlt, gaya n~g _basn_, _tukn_, _tln_, atbp.
Kung ang may kudlt nam'y ang _i_ at ang _o_ (it'y nagigng _u_
sang-ayon sa tuntunin), ang kudlt na salakt ay dapat gawng banayad
( grave), gaya n~g _tup_ ay _tupn_, n~g _sungk_ ay _sungkin_,
n~g _lar_ ay _larin_  _laran_, n~g _likm_ ay _likman_, n~g
_sus_ ay _susin_, atbp.

G. Sa m~ga salitng tagalog ay mayron bang nagtatagly n~g dalawng
kudlt?

N. Mayron p, at lubhng marami.

G. Aln ang m~ga panuto ukol sa salitng kinukudlitn n~g dalaw?

N. Itng m~ga sumsund:

_Una._--Laht n~g m~ga salitng may dalawng pantg na kung bigkas'y
idinidin kapw, ay hind dapat magtagly n~g dalawng kudlt;
sapagk't gaya nang sinabi ay d dapat kudlitn ang m~ga salitng
may din sa ikalawng hul n~g pantg ( palabras llanas); hal.:
_pus_, _dil_, _bat_, atbp.

_Ikalaw._--Laht n~g m~ga salitng may tatlng pantg na may din sa
ikatlng hul niy ( palabras esdrjulas) at ang hul'y may tagly
na banayad  salakt ay dapat kudlitn n~g dalaw; hal.: _dlit_,
_bhir_, _dtapw_, _nrit_, at ib pa.

_Ikatl._--Laht n~g m~ga salitng may apat, lim  anim na pantg
na may din sa m~ga it ( palabras sobresdrjulas) at ang hul'y
may tagly na kudlt na marin, banayad  salakt ay dapat ding
kudlitn n~g dalaw; hal.: _psimul_, _phayagn_, _psulatn_,
_mnanagalg_, _mnanalaysy_, atbp.

_Ikaapat._--Laht n~g m~ga salitng ang katapusng pantg ay nagdudulo
sa tin~gig ( vocal) at it'y may dalng kudlt na banayad  salakt,
at sak inangkupn sa hul n~g _in_  _an_ ay dapat magtagly n~g
dalawng kudlt kailan ma't ang pagbigks ay idinidin sa dalaw;
hal.: _likhn_, _lupn_, _lapn_, atbp.

G. Mayron bag sa m~ga salit natin na nagtatagly n~g tatlng
kudlt?

N. Mayron p, at ang tuntuning dapat pagbatay'y itng m~ga sumsund:

_Una._--Laht n~g m~ga salitng may tatlng pantg na idinidin sa
tatlng tin~gig ( vocal) ay dapat magtagly n~g tatl ring kudlt;
hal.: _tln_, _tln_, at ib pa. Dapat matant, na ang m~ga
salitng paris nit ay kkaunt lamang sa ating wik.

_Ikalaw._--Laht n~g m~ga salitng may apat  limng pantg na
idinidin sa m~ga it ( palabras sobresdrjulas) na sa pagbigks ay
may tatlng din ay dapat magdal n~g tatlng kudlt, upng unauna'y
mkilala ang tunay na pagbigks at ikalaw'y nang huwg maipagkamal
sa kapw salit na may ibng kahulugn; hal.: _pmahaln_,
_pn~gasiwn_, _pmunn_, at ib pa.


TALABABAN

[36] Ang sino mang ibig makatant n~g m~ga tuntunin sa pagdiding it
sa hulng pantg, ay kailan~gang tunghn ang bahagi n~g Pagbigks
nang nuukol sa pagdidin ( acento prosdico).

[37] Marami ang nagbabago sa kudlt na salakt sa m~ga ganitng
salit at hinahalinhn n~g kudlt na marin, sapagk't anil'y ang
pagbigks ay tugm sa hulng kudlt na it paris n~g _masamng tao_
sa halimbaw. May katwiran din sana ang m~ga sumusulat n~g ganit,
dan~gan lamang ang bagay na it'y bukd sa makasisir sa talagng
pinagmuln n~g salit ay maarng mapagkamaln sa ibng pan~gun~gusap.




VI KABANATA

Sa m~ga pan~gulong tand n~g pagsulat


GUR. Aln ang m~ga pan~gulong tand sa pagsulat na gingamit sa
Wikng Tagalog?

NAG-AARAL. Itng m~ga sumsund: _pangtigil_  COMA (,); _tuldk at
pangtigil_  PUNTO Y COMA (;); _dalawng tuldk_  DOS PUNTOS (:);
_tuldk_  PUNTO FINAL (.); _pangsugpng tuldk_  PUNTOS
SUSPENSIVOS (...); _pangtanng_  INTERROGACIN (?); at _pangtak_
 ADMIRACIN (!).

G. Bakit gingamit ang m~ga tandng it sa pagsulat?

N. Gingamit ang m~ga tand n~g pagsulat, magng pan~gulo at magng
pangtulong sa nasng lumiwanag at makapagbigy n~g magandng tung
sa m~ga pan~gun~gusap at pananalaysy, hatin at paghiwhiwalayn
ang ib't ibng panig na bumubu sa kany. Kung sa pamamagitan
namn n~g pan~gun~gusap  pagtatalumpat ay ginaganp ang gayng
pagbabahbahagi at paghihiwhiwaly sa parang kung minsa'y humint
at magpatuly ang nan~gun~gusap, kung minsa'y humab at umikl at
kung minsa'y tumas  bumab ang tung  tinig.


ANG PANGTIGIL ( COMA)

G. Bakit gingamit ang _pangtigil_?

N. Gingamit ang tandng it sa pagsulat, upng hatin ang m~ga
pan~gun~gusap  pangkt na maikl n~g isng kaisipn. Ang salitng
kinaroroonn niy'y dapat tigilan  hin~gahng sumandal.

G. Kailn dapat gamitin ang pangtigil?

N. Dapat gamitin sa m~ga tuntuning sumsund:

_Una._--Sa una at hulihn n~g pan~galang tao  bagay na siyng
kinakausap, hal.: _Hoy, Teto_; _Binong, halika_; _Ibig ko sana,
Ninoy, na ak'y dinggn mo_.

_Ikalaw._--Upng paghiwhiwalayn ang m~ga salitng magkaksund
at magkakparis ang kahulugn kung walng an mang pangbigks (
conjuncin) na naglakip; hal.: _Ang bayan ay siyng tukod, laks,
buhay, diw n~g m~ga tao._ _Ang m~ga pilipino'y mararan~gl,
marurunong, magigitng at bihas._

_Ikatl._--Sa una at hulihn n~g m~ga kaisipn ( oracin) na
saltsalt  pagkaktang mangyari, hal.: "Si Balagts, ang dakilng
ank n~g Pan~ginay, ay siyng har n~g m~ga mnanagalg." "Ang
m~ga darakilng aklt ni Rizal, kung ak'y may salap lamang, ay
bibilhn ko." "Pagktapos kong mag-aral, sakalng hind mahihint,
ay maglalakby ak sa Amrika." "Ang Pilipinas, kung d ak mal,
ay tinukls ni Magallanes".

_Ikapat._--Sa unahn n~g m~ga salitng _n~gun_, _dtapw_, _subal_,
_palibhas_, _baga man_, _kund_, _gayn man_, _dan~gan_, _disin_,
atbp., kung hind lubhng malawig ang pan~gun~gusap; hal.: "Si
Lucio'y pinagsady ko, n~gun't d ko inabutan." "Isng talumpatng
maikl, dapw't malamn at marin~gl." "Si Kik'y hind maghihirap,
palibhas'y maraming salap".

Kung lubhng mahab na ang isng pan~gun~gusap  salaysy ay
nillagyn n~g tuldk at pangtigil ( punto y coma); hal.: "Huwg
tayong lubs na magpapaniwal at magpapaking sa m~ga katakata at
pampamahin n~g ating matatand; n~gun't kung mabubuting aral at
mahhalagng tur ay ating dinggn nang lubhng matas sa ating m~ga
pus."

Hind dapat lagyn n~g pangtigil ang m~ga salitng bu at maikl,
hal.: _Si Luis ay marunong_; _si Lucio ay dukh_; _mayamaya ay
als ak_.


ANG TULDK AT PANGTIGIL ( PUNTO Y COMA)

G. Bakit gingamit ang _tuldk at pangtigil_?

N. Gingamit ang tandng it sa mahhalagng salaysy  pan~gun~gusap
na hind pa bu ang talagng kahulugn, upng mapatan~g sa ibng
m~ga tand gaya n~g pangtigil. Sa m~ga salitng kinaroroonn niy'y
dapat tumigil  humin~gng matagaltagl, higt sa paghin~gng
ginagaw sa pangtigil.

G. Kailn dapat gamitin ang tuldk at pangtigil?

N. Dapat gamitin sa m~ga panutong sumsund:

_Una._--Kapg lubhng mahahab ang ib't ibng panig n~g m~ga
pan~gun~gusap, at ang m~ga it'y pinaglalakiplakip,  kay'y kapg
ang ibng salit'y may tagly nang pangtigil. Halimbaw: "Ang m~ga
pilipinong pinan~gun~guluhan ni Bonifacio ay nkitunggal n~g bung
sigl, n~g bung pus at bung buhay; hind inalintan ang init, ang
lamg, ang gutom at ang uhaw; hind inalala ang kanilng m~ga in,
asawa at ank; at hind ginunit ang bahay at pag-ar, ang buhay
at pamumuhay sa han~gd na mitanggl ang puri at dan~gl n~g Inng
Bayan."

_Ikalaw._--Sa unahn n~g m~ga pangbigks ( conjuncin) _n~gun_,
_dtapuw_, _palibhas_, _gayn man_, atbp., kung ang m~ga
pan~gun~gusap na magkakhiwaly ay may kahaban. Halimbaw: "Malabis
ang pagmmahl natin sa sariling lah at masugd na pinagsusumikapan
ang kanyng ikassulong at ikadadakil; n~gun't kasakitsakit ang
m~ga nangyayari kung magugunitng ang iln ay hind na nakaktulong
bagks nakakhambalang pa sa ating matuling paglakad."

_Ikatl._--Upng paghiwhiwalayn ang ib't ibng panig n~g
pan~gun~gusap, baga ma't nuuw rin sa kahulugng pinanggagalin~gan.
Halimbaw: "Kamalig na kugong may apat na sulok na parisukt;
gadipng pasibi sa kaliwng panig at gatatlng dangkl na panambl
namn sa tatl pang blisbisan; balag sa harapng puls na dahong
tuy ang nandadalang na habong; isng pagpagahang halos dikt na
sa bubun~gn n~g kamalig, thanan n~g may ar  banty-batis, at
kinasasandign n~g isng mahabng hagdanang kawayan...." _Banaag at
Sikat_.


ANG DALAWNG TULDK ( DOS PUNTOS)

G. Bakit gingamit ang _dalawng tuldk_?

N. Ang tandng it'y gingamit upng mkilala ang m~ga pan~gun~gusap
na bu  may sariling kahulugn. Sa kinaroroonn niy'y dapat tumigil
 humin~g n~g malaon, mahigt sa kalaunang ginagaw sa tuldk at
pangtigil.

G. Kailan dapat gamitin ang dalawng tuldk?

N. Dapat gamitin sa m~ga ganitng panuto:

1.--Bago bumanggt n~g m~ga salitng sinip, hal.: _Sinad ni Rizal
na: Ang wik ay kluluw n~g bayan_.

2.--Pagktapos n~g unang bat  galang sa m~ga sulat, hal.: _Mahl
na Gino: Tinanggp ko ang inyng liham...._

3.--Sa hulihn n~g m~ga salitng _halimbaw_, _paghalimbaw_.

4.--Sa m~ga pasiy, palagy, kautusn, atbp., pagktapos msabi
ang dahiln  salign; hal.: _Akng nakalagd sa ibab nit'y
nagsasabi: Na...._

5.--Sa unahn n~g m~ga salitng pangtaps sa m~ga salitng nun;
hal.: "Namalas ko kagab si Lucio: marin~gl ang sut at makisig
paris n~g dati."

6.--Pagktapos n~g isng makabuluhng palagy  paghahak kay na may
sarili nang kahulugn, at sinusundn pa n~g ib't ibng pan~gun~gusap
upng humab kay, lumiwanag  patotohanan ang gayng paghahak.
Halimbaw: "Wal nang makapangyarihan sa Sangsinukob paris n~g
sandata: siy ang nagguguh sa lalng matitibay na bayan; siy ang
nagwawalat sa lalng magagarng kut; siy ang naggigib sa lalng
maririkt na kaharan at siy ang pumupuks sa lalng matatapang at
mababan~gs na kaaway."


ANG TULDK ( PUNTO FINAL)

G. Bakit gingamit ang _tuldk_?

N. Ang tandng it'y gingamit upng mkilala na ang salitng
kinaroroonn niy'y may ganp na kahulugn. Aln mang salitng may
tagly na tuldk ay dapat tumigil n~g malaon, upng huwg mpalahk
sa m~ga salitng sa kany'y sumsund.

G. Kailn dapat gamitin ang tuldk?

N. Dapat gamitin sa m~ga sumsund:

_Una._--Sa m~ga salitng may ganp na ganp na kahulugn. Halimbaw:
"Nanniwal akng lubs na may isng Lumalng na siyng lumikh sa
araw, buwn, lup, tubig, ilaw, tao, hayop, atbp. Nanniwal rin
ak na ang Lumikhng iy'y karunungdunun~gan, makapangyarihan at
maawin. N~gun't kung pagkurkurin ko ang kanyng pagklalng ay
malinaw kong nahhagilap sa isip na hind mandn tumpk."

_Ikalaw._--Sa m~ga salitng dagl ( abreviado) upng mkilalang
ganit, hal.: _Bb._, _Kgg._, _G._, at ib pa.


ANG PANGSUGPNG TULDK ( PUNTOS SUSPENSIVOS)

G. San gingamit ang _pangsugpng tuldk_?

N. Ang pangsugpng tuldk ay gingamit kailan ma't ang isng
pan~gun~gusap ay naputol  kay'y hind bu. Ang kinaroroonn niy'y
dapat na tumigil n~g sumandal, gaya n~g ginagaw sa pangtigil.

G. Kailan dapat gamitin ang pangsugpng tuldk?

N. Dapat gamitin sa m~ga ganitng tuntunin:

1.)--Sa m~ga salitng hind bu at parang nsugp ang talagng
kahulugn, hal.: "Ang tao'y nagmumul sa munt, umunld, lumalak,
tumatand at pagktapos... ay nammaty."

2.)--Kapg ang pan~gun~gusap ay may bung kahulugn, n~gun't
kailan~gang tumigil upng mkilala ang takot, pag-alinlan~gan 
pangyayaring hind inasahan; hal.: "Pinaratan~gan akng nagnakaw,
n~gun't... kabulanan ang ganit."

3.)--Kapg pinababayan  inals ang isng panig sa pagsip n~g ilng
pan~gun~gusap. Halimbaw: "San man may mmumuhunn at manggagaw,
may may lup at magsasak, pan~ginon at alil, mayaman at dukh;
ang aral n~g Sosialismo ay kailan~gan...." _Banaag at Sikat_.

4.)--Ang m~ga salitng pahikbhikb, pautlutl  paputlputl.
Halimbaw: "A... ak'y tu... tub sa... ba... bayan n~g... Sam...
Sampi... piro."


ANG PANGTANNG ( INTERROGACIN)

G. Bakit gingamit ang _pangtanng_?

N. Ang tandng it'y gingamit upng mkilala ang tung n~g
pagtatanng.

G. May ilng hugis ang tinurang tand?

N. Dalaw: is'y pangsimulng tanng () at ang ikalaw'y panghulng
tanng (?).

G. Gingamit ba ang dalawng it sa isng pan~gun~gusap lamang?

N. Oo p. Halimbaw: San ka paroron?; San ka galing? Gayn ma'y
dapat matant, na maar ring gamitin ang is lamang at ang isng
it'y ang panghulng tanng; hal.: Sino ka? tao ka ba  hayop?

G. Sa likd n~g panghulng tanng na may salitng sumsund, it
ba'y dapat magtagly n~g malakng titik?

N. Kung ang pagtatanng ay maikl, ang salitng sumsund ay d
dapat magtagly n~g malakng titik; hal.: _Inng, nagagalit ka ba
sa akin? nagtatamp ka na ba?_ N~gun't kung mahab na'y kailan~gan
nang magtagly n~g malakng titik; hal.: Sino sa atin ang lalng
pan~gahs sa ikw ay gumaw at sukat nang walng kapahpahintulot?
Sino sa atin ang dapat bagsakn n~g sisi at kapulan sa ikw ang
siyng may kagagawn sa laht n~g nangyari?


ANG PANGTAK ( ADMIRACIN)

G. San gamit ang _pangtak_?

N. Ang tandng it'y gamit sa m~ga pan~gun~gusap na may pagdang 
pagtatak.

G. Ilng hugis mayron ang pangtak?

N. Ang pangtak ay may dalawng hugis: pangsimul () at panghul (!).

G. Dapat bagng gamitin ang dalawng it sa isng pan~gun~gusap?

N. Op. Halimbaw: Anng hirap n~g namn n~g mabuhay! Ak'y
talagng sawng palad!

G. An ang karaniwan nang gamitin?

N. Sa m~ga salitng maikl ay karaniwang gamiti'y ang panghul
lamang, hal.: _Ah!_ _Oh!_ _Ab!_ _Ikw pal!_ Sa m~ga pan~gun~gusap
na lubhng mahab ay dapat gamitin ang dalaw; hal.: Anng
pagkariktdikt pagmasdn ang buwn kung it'y maningnng na
maningnng sa karurukan n~g lan~git at kasalsalamuh n~g m~ga tal
at bituwn! Anng pagkasaysay n~g araw kung sa Silan~gana'y
untuntng nagsasabog n~g kanyng m~ga sinag at nagpapalaganap n~g
kanyng magandng liwanag!

G. Mayron bang pan~gun~gusap na gingamitan n~g pangtanng at
pangtak?

N. Mayron n~g png pan~gun~gusap na gingamitan n~g dalawng tand;
sa malinaw na sabi'y gingamit sa una ang pangtanng at sa hul'y
pangtak  kay'y magkabaligtaran (viceversa). Halimbaw: Anng
kinlamn n~g tao sa karunun~gan n~g Dios! Anng kabuhayan kay
itng nangyayari sa atin?

G. An ang pinapayagang gamitin sa ating wik?

N. Sa wik nati'y pinapayagan ang paggamit n~g dalawng tandng
tinuran sa hulihn n~g isng salit at nagsusulit n~g pag-alinlan~gan;
hal.: _diyata!?_ _ak!?_ na, ang tung n~g pangtanng at pangtak
ay naglalakip.




VII KABANATA

Sa m~ga pangtulong na tand n~g pagsulat


GUR. Alnaln namn ang m~ga pangtulong na tand sa pagsulat na
gingamit sa ating wik?

NAG-AARAL. Ang m~ga sumsund: _kulng_  PARNTESIS (), _tuldk_ 
COMILLAS (""), _panand_  APSTROFO ('), _guhit_  RAYA (--) at
_panghat_  GUIN (-).

G. Kailn dapat gamitin ang _kulng_ ( parntesis)?

N. Gingamit ang kulng kailan ma't pinuputol ang kabuan n~g isng
pan~gun~gusap  salaysy n~g m~ga salitng pangpaliwanag. Halimbaw:
"Ang m~ga nakagugulantng na digman (na sapl nong araw ay naghahar
na at hangg n~gayn) ay is sa m~ga pagksulong at kabihasnng
itinuturing n~g Sangkatauhan." "Ang Dagat na Pul (Mar Rojo) ang
siyng diuman'y dinaann ni Moiss."

Kapg ang pan~gun~gusap ay maikl, sa lugl na kulng ang gamitin
ay pangtigil ang inihahalili. Halimbaw: "Si Luis, na kaibigan ko,
ay naglakby sa Tayabas."

G. San gingamit ang _tuldk_ ( comillas)?

N. Ang tuldk ay siyng gingamit sa una at hul n~g m~ga salitng
sinip, lalng lal na kung mahab. Halimbaw: Sinabi sa _Noli me
tngere_ ni Rizal: "Walng ibng inisip ang m~ga binat natin kund
ang pag-ibig at paggagalk: maraming panahn ang kanilng ginugugol
at gumagaw n~g walng puknt upng maday at masirn n~g puri ang
isng dalaga kay sa mag-isip n~g ikagagalng n~g kanyng bayan".

Gingamit din ang tuldk upng ihalili sa titik na tumb (letra
cursiva)  kay'y nang mpabukd sa ibng pan~gun~gusap. Halimbaw:
"Tintawag na "bayan" ( _bayan_) ang binubu n~g maraming tao."

G. San dapat gamitin ang _panand_ ( apstrofo)?

N. Ang panand ay siyng isinisin~git sa dalawng salitng
pinagdudub, at siyng ginagawng tand upng mkilala na ang
kanyng kinaroron'y may inals na is  dalawng titik. Halimbaw:
_Ak'y dukh_ sa lugl na _ak ay dukh_; _Ang kasilan~gana'y siyng
sinisikatan n~g Araw_ sa lugl na isulat na _Ang kasilan~ganan ay
siyng sinisikatan n~g Araw_.

G. San gamit ang _guhit_ ( raya)?

N. Ang guhit ay siyng tandng gingamit sa m~ga pag-uusap, kailan
ma't nagbabago ang nan~gun~gusap. Halimbaw ang sumsund na slitan:

--Tayo'y kinakailan~gang magsikap--ang sabi n~g is.

--Sa an?--ang usisa n~g ikalaw.

--Bah! parang hind mo batd na tayo'y naghihirap.

Gingamit din ang guhit sa unahn at hul n~g m~ga salitng
pasaltsalt, hal.: "Dapat alalahanin--ang wik ni Voltaire--na ang
madlng bayang bansg at kilal... ay pinamamahalan n~g m~ga aklt."




VIII KABANATA

Ang panghat at ang paran n~g pagkakabahbahagi n~g m~ga pantg


GUR. An ang ibig ipakilala n~g panghat ( guin)?

NAG-AARAL. Ang panghat ay siyng nagpapakilala na ang isng
pan~gun~gusap ay hind bu.

G. Paano ang mabuting paran n~g pagbbahagi?

N. Kung tayo'y sumusulat, at sakalng mangyari na sa katapusn
n~g isng talat ( rengln) ay hind magkahust ang isng bung
pan~gun~gusap, it'y kinakailan~gang hatin sa hust  bung pantg
upng malagy n~g tumpk; hal.: _na-sa_, _bug-tng_, _pa-la-gy_,
_-na-san_.

G. Tumpk bag ang pagbbahaging ganit na ang isng tin~gig (
vocal) n~g isng salit ay mtir sa isng talat?

N. Ang m~ga salitng nagsisimul  nagtataps sa tin~gig ( vocal),
ang tin~gig na it'y d dapat ilagy na siyng siy lamang magng sa
una at magng sa hul n~g talat. Halimbaw ang salitng _a-ba-ka-d_
ay hind tumpk kung illagy ang _a-_ sa katapusn n~g talat (
lnea) at ang _ba-ka-d_ ay sa kabil namn. Gayn din ang sukat
msabi hinggl sa salitng _to-to-_: it'y hind dapat hatin sa
_toto_ sa talatng katapusn at ang __ ay sa kabil namn.

G. Paano ang pagbbahagi sa m~ga salitng ugt?

N. Ang m~ga salitng ugt ( raz) ay d dapat hatin katulad n~g
ginagaw sa m~ga salitng kastil, kund ang ntutumpk ay hatin
paris n~g sa ating pagbigks. Halimbaw: _tuk-lng_, _kud-lt_,
_pat-lng_, at ib pa, at hind _tu-klng_, _ku-dlt_, _pa-tlng_.

G. Paano ang tumpk na paghahat sa m~ga salitng binawasan (
sincopado)?

N. Ang m~ga salitng binawasan na lubhng marami sa sariling wik,
gaya n~g _matwd_, _agwt_, _takwl_, _klulw_, _kalwalhatian_, atbp.
ay dapat paghathatin n~g ganit: _mat-wd_, _ag-wt_, _tak-wl_,
_k-lul-w_, atbp.

G. Paano ang mabuting pagbbahagi sa m~ga salitng pinag-angkp?

N. Ang m~ga salitng pinag-angkp sa pamamagitan n~g m~ga any (
partcula) gaya n~g _pag_, _mag_, at ib pa ay dapat hatin nang
huwg masisir ang ganitng pagkakahiwhiwaly; hal.: _pag-a-sa_,
_pag-i-big_, _mag-i-sip_, _mag-a-ka-la_.




IX KABANATA

Ukol sa pagsulat n~g ilng salit[38]


GUR. Paano ang pagsulat n~g _n~g_?

NAG-AARAL. Itng _n~g_ ay salitng dagl ( abreviatura) n~g _nang_,
na pinagkaraniwanan nang gawng gayn. Dapat mabatd na ang _n~g_ ay
isinusulat n~g ganit kailan ma't pang-ukol ( preposicin). Kung
pangbago ( adverbio) ay dapat isulat n~g _nang_ na nakkatumbs n~g
_non_  _niyn_, at d dinagl ( abreviado) _n~g_. Gayn din ang
dapat gawn kapg nuukol sa pangbigks ( conjuncin) na nakkatumbs
n~g _upng_. Isinusulat din n~g _nang_ kailan ma't binubu n~g _na_
at n~g pang-anib ( ligazn) _ng_.

G. Paano ang pagsulat n~g _m~ga_?

N. Ang _m~ga_ ay karaniwan nang isulat n~g ganit. Siy'y salitng
dagl ( abreviatura) n~g _man~ga_.

G. Aln ang tuntunin sa pagsulat n~g anyng _mag_?

N. Ang _mag_ ay dapat lagyn n~g isng panghat ( guin) kailan
ma't iniangkp sa m~ga ugt na nagpapsimul sa tin~gig ( vocal)
na tumutukoy sa an man, magng sa pangwatas at magng sa pangdiw;
gaya n~g _mag-ahit_, _mag-aral_, _mag-isip_, _mag-am_, _mag-in_.
Kung ang ugt ay nagpapsimul sa pangtinig ( consonante) ay d
dapat pagitnan n~g isng panghat ( guin), hal.: _magtuly_,
_magpasok_, _magsaing_.

G. Aln ang panutong sinsund sa pagsulat n~g _mang_?

N. Itng anyng _mang_ ay dapat gawng _man~g_ pagk iniangkp sa
ugt na nagpapsimul sa tin~gig ( vocal), gaya n~g _man~gisd_,
_man~gutang_. Kung nagpapsimul sa pangtinig ( consonante) ay
d dapat baguhin, gaya n~g _manghuli_, _manghanap_. Dapat alamng
sa anyng _mang_ ay nagkakbagobago ang psimulng titik n~g ugt
sang-ayon sa tuntuning sinsund sa kanyng kabanatang kinaukulan.

G. Aln ang m~ga tuntunin sa pagsulat n~g _pag_?

N. Kung it'y iangkp sa an mang ugt na nagpapsimul sa tin~gig (
vocal) ay dapat lagyn n~g isng panghat ( guin) sa ikalliwanag
n~g pagsulat at ikallay sa kamaln, gaya n~g _pag-isahn_,
_pag-awayan_, _pag-ibig_, _pag-asa_, _pag-ins_. Kung nagpapsimul
namn sa pangtinig ( consonante) ay hind kailan~gan ang panghat,
gaya n~g _pagsain~gan_, _paglayin_, _pagsulong_, _pagkusks_,
_pagtugtg_. N~gun't kung ang _pag_ ay nuukol sa pangbigks (
conjuncin) ay dapat ihiwaly sa an mang salitng sumsund, hal.:
_Pag ikw ay naglar ay papaluin kit_, _pag lumapit ka ay bibigyn
kit n~g puto_.

G. Aln ang ptakarn sa pagsulat n~g _pang_?

N. Kung tumutukoy sa pangwatas at iangkp sa ugt na nagpapsimul
sa tin~gig ( vocal) ay dapat gawng _pan~g_, gaya n~g _pan~gisdn_,
_pan~gutan~gan_. Kung bumabanggt namn sa pangdiw at iangkp
sa ugt na nagpapsimul sa tin~gig din ay dapat pagitnan n~g
isng panghat, gaya n~g _pang-angkp_, _pang-anib_, _pang-alw_,
_pang-ahit_. Kung ang ugt nam'y nagsisimul sa pangtinig (
consonante), tumukoy man sa pangwatas  sa pangdiw ay hind
dapat baguhin, gaya n~g _panghulihan_, _pangbat_. Dapat alamng
nagkakbagobago ang m~ga unang titik n~g m~ga ugt sang-ayon sa
m~ga tuntunin nitng anyng _pang_ na itinakd sa m~ga kabanatang
nan~gaun.

G. Paano ang pagsulat n~g _pagka_?

N. It'y dapat idikt  isiping sa ugt kailan ma't tumutukoy sa
pangdiw ang kahulugn, kah't na siy'y magpasimul sa tin~gig (
vocal) at pangtinig ( consonante), gaya n~g _pagkaank_, _pagkaso_,
_pagkatakot_, _pagkahulog_. Kung ang ktuturn n~g _pagka_ ay nuuw
sa pangbigks ( conjuncin) ay dapat ihiwaly, hal.: _Pagk dinampt
mo it ay kagagalitan kit_; _pagk ak ang tintawag mo'y sasagt
ak agd_.

G. Paano ang pagsulat n~g _kapg_ at _kapagk_?

N. Ang dalawng it'y dapat isulat na hiwaly sa m~ga salitng sa
kany'y sumsund.

G. Paano ang pagsulat n~g _kung_?

N. It'y dapat isulat na hiwaly sa m~ga salitng sumsund sa kany.
Itng _kung_ ay dapat isulat n~g ganit, at hind _kun_ sapagk't
it'y garl kung ibbatay din lamang sa ating pagbigks.

G. Aln ang tuntunin sa pagsulat n~g _kung d_ at _kund_?

N. Ang _kung d_ (dalawng salit) ay isinusulat n~g ganit kung
pangbago ( adverbio), at ang _kund_ (isng salit) ay ganit dapat
isulat kung pangbigks ( conjuncin).

G. Aln ang ptakarn sa pagsulat n~g _man din_ at _mandn_?

N. Ang _man din_ (dalawng salit) ay gingamit sa pagppatibay, hal.:
_sinund ko na ang m~ga iniutos at ak pa MAN DIN ang pinarusahan_.
Ang _mandn_ (isng pan~gun~gusap) ay gingamit sa pag-alinlan~gan,
hal.: _tila MANDN ikw ang tintawag at hind ak_.

G. Paano ang pagsulat n~g _may_?

N. Ang pagsulat nit'y dapat ihiwaly sa m~ga pan~gun~gusap na
kanyng kasund, kah't na it'y magsimul sa tin~gig  pangtinig,
gaya n~g _may ar_, _may bahay_, _may tao_, _may salap_, at hind
_mayar_, _maybahay_, _maytao_, atbp. gaya n~g gaw n~g iln.

G. Paano ang pagsulat n~g _man_?

N. Itng _man_ ay dapat isulat na hiwaly sa an mang pan~gun~gusap
na sa kany'y nuun, gaya n~g _sino man_, _an man_, _aln man_,
_baga man_, _ak man_, _si Luis man_.[39]

G. Paano ang pagsulat n~g _pa_?

N. Dapat isulat itng hiwaly sa m~ga salitng nuun sa kany, gaya
n~g _an pa_, _ak pa_, _ikw pa_, _siy pa_.

G. Paano ang pagsulat n~g m~ga salitng dambl ( doble)?

N. Ang m~ga salitng dambl ay isinusulat n~g is  magkasiping
kailan ma't hind pinamagitanan n~g pang-anib ( ligazn) _g_ at
_ng_ gaya n~g _isis_, _ilanilan_, _anan_, _alnaln_, _sinosino_,
_samasama_, _pisanpisan_, _diktdikt_. N~gun, kung pinamagitanan
n~g pang-anib _g_ at _ng_ ay dapat paghiwalayn  gawng dalaw upng
gumand ang pagkakhany, umikl ang m~ga pan~gun~gusap at sa biglng
masd n~g isng bumabasa ay huwg makalit sa panin~gn, gaya n~g
_masamng masam_, _mabuting mabuti_, _maraming marami_, _malakng
malak_. Kung m~ga salitng ang inulit ay ang hulng dalawng pantg
 kay'y ang ugt ay dapat pag-isahn, gaya n~g _nagkislpkislp_,
_nagtungtung_, _nagtin~gintin~gin_, _nagmalasmalas_.


TALABABAN

[38] Minrapat kong maglagy n~g isng kabanata na nuukol sa m~ga
paran  hugis n~g pagsulat n~g ilng salitng tagalog, upng
malunasan ang pagkakibibng nangyayari n~gayn na ibinubun~ga n~g
kawaln n~g tuntuning dapat sundn n~g m~ga nagsisisulat. Ang m~ga
tuntuning nallagd sa bagay na it ay nsasalig sa ating katutubng
pagbigks at sa m~ga panutong sinsund sa Balaril.

[39] Hind kkaunt ang npupun kong sumusulat n~g _sinoman_,
_anoman_, _alnman_ na ang _man_ ay idinidikt. Sa ganng hak ko'y
hind tumpk ang ganitng pagsulat.




X KABANATA

Tungkl sa m~ga salitng hirm[40]


GUR. Marapat ba tayong humirm sa ibng wik n~g ilng pan~gun~gusap?

NAG-AARAL. Oo p, kinakailan~gan n~g natin ang panghihirm, sapagk't
kung toto mang ang Wikng Tagalog ay isng salitng lubhng mayaman
sa m~ga katutubng tin~gig ay toto rin namng may ilng pan~gun~gusap
na wal sa atin n~gun't lubhng kailan~gan.

G. Alng wik ang dapat hiramn?

N. Sang-ayon sa kasalukuyang nangyayari, ang wikng kastil ay siyng
hhiramn natin n~g m~ga salitng kailan~gan, sapagk't dito nhubog
ang ating dil nang lubhng mahabng panahn, at kung wal sa kastil
ay sa ingls, na, n~gay'y untuntng nnasok  ipinapasok sa ating
isipn at kung wal sa ingls ay sa ibng wik namn.

G. Paano ang gagawng panghihirm?

N. Ang panghihirm na ating gagawn ay dapat msalig sa dalawng
ur: salitng hirm na arin at salitng hirm na isasul.[41]

G. An ang ibig sabihin n~g _salitng hirm na arin_?

N. Salitng hirm na arin, ibig sabihi'y ang m~ga hinirm na
pan~gun~gusap na iayon sa katutubng pagsulat n~g ating wik.
Halimbaw: _Espanya_, _Heograpa_, _Pilosopa_, _Hulio_, _Huan_,
_Paskual_, at ib pa.

G. An namn ang ktuturn n~g _salitng hirm na isasul_?

N. Salitng hirm na isasul, ibig sabihi'y huwg nang baguhin ang
pagkaksulat sang-ayon sa pinanggalin~gan; hal.: _Espaa_, _Japn_,
_Gramtica_, _Retrica_, _Zamora_, _zarzuela_ atbp.

G. Sa ating pagsulat, aln sa dalaw ang lalng mabuting gamitin?

N. Ang paggamit sa salitng hirm na isasul ay lubhng malay sa
isng sumusulat; lalan bag'y ang mibigang gawn n~g sino man.

G. Dapat bag tayong humirm sa ibng wik n~g isng pan~gun~gusap
samantalng sa ati'y mayron namn?

N. Kung ang isng salitng hihirami'y mayron din namn sa ating
katumbs, hangg't maar'y hind dapat gamitin ang nturang salitng
hirm. Halimbaw: ang salitng _Teatro_, hangg't mangyayari'y huwg
nating gamitin it sapagk't sa ating wik ay mayrong _Dlaan_; gayn
ang _Pmahaln_ sa _Gobierno_, ang _Pannaril_ sa _Independencia_,
ang _Paraln_ sa _Colegio_  _Escuela_, at ib pa. Gayn ma'y
mangyayari ring gamitin, lalng lal na sa ikalliwanag n~g salit,
hal.: _dlaan_  _teatro_, _Pmahaln_  _Gobierno_, at ib pa.

G. An ang dapat gawn tungkl sa pag-angkn n~g m~ga salit?

N. Ang isng salitng hirm na inangkn na kinaggamitan n~g m~ga
titik na wal sa atin ay dapat na ihanap n~g katumbs, kawan~gs 
katalamitam sa sariling wik.


TALABABAN

[40] Ssamantalahn ko sa kabanatang it ang aking pagpapaliwanag
hinggl sa pagtatalotalong nangyayari ukol sa m~ga salitng hirm.
Lubhng marami ang nagppalagy at sumasang-ayon na ang m~ga salitng
hirm ay dapat isulat sang-ayon sa panunulat nating ginagaw, paris sa
halimbaw n~g _Pilipinas_, _Espanya_, _Amrika_, _Karlos_, atbp. May
marami rin namn ang nagppalagy na dapat igalang ang pagkaksulat
n~g isng salitng hirm; sa katagng sabi'y huwg bbaguhin ayon sa
pinanggalin~gan, hal.: _Filipinas_, _Espaa_, _Amrica_, at ib pa. At
par sa akin, yamang ang is't is ay may katuwirang pinagbbatayn
ay kapuw ko sil iginalang gaya n~g mbabasa sa kabanatang it.

[41] Ang pagbbahaging it'y sinip ko kay G. Eusebio Daluz.




XI KABANATA

Kung paano ang pagpapalt sa Wikng Tagalog n~g m~ga titik na wal
sa kany


GUR. Paano ang pagpapalt sa Wikng Tagalog n~g m~ga titik na wal
sa kany?

NAG-AARAL. Gaya na n~g nsabi, ang isng salitng dayo na
kinasasangkapn n~g m~ga titik na wal sa atin ay dapat na ihanap
n~g titik na katimbng, katulad  katalamitam.


UKOL SA C

G. An ang katumbs n~g titik na it sa atin?

N. Ang titik na iyn sa m~ga salitng kastilng _ca_, _co_, _cu_,
ay katumbs sa tagalog n~g _ka_, _ko_, _ku_; hal.: _vaca_, _cobre_,
_cuadro_, atbp. ay dapat gawng _baka_, _kobre_, _kuadro_. N~gun't
sa m~ga salitng _ce_, _ci_, ay kawan~gs n~g _s_ sa atin; p. h.:
_Cicern_, _cdula_, _cntimo_, ay dapat isulat n~g _Sisern_,
_sdula_, _sntimo_.


HINGGL SA CH

G. An ang katumbs n~g _ch_?

N. Ang katumbs na katumbs n~g titik na it sa ati'y ang pagsasama
n~g _t_ at _s_. Halimbaw: _China_, _chapa_, _chapn_, _cha_,
_chicharrn_, _lancha_, _chocolate_, _escabeche_, ay dapat gawng
_Tsina_, _tsapa_, _tsapn_, _tsa_, _tsitsarn_, _lantsa_, _tsikolate_,
_eskabetse_.[42]


TUNGKL SA F

G. An ang kawan~gs sa atin n~g _f_?

N. Ang titik na it'y kawan~gs n~g _p_; kay dapat isulat n~g
_Pebo_, _pilibustero_, _peria_, _ripa_ ang m~ga salitng kastilng
_Febo_, _filibustero_, _feria_, _rifa_.


UKOL SA J

G. An ang katulad nit sa ating wik?

N. Ang katulad n~g titik na it ay _h_. Halimbaw: _Japn_, _jardn_,
_jamn_, _jaula_, ay dapat isulat na _Hapn_, _hardn_, _hamn_,
_haula_. N~gun't kung minsa'y _s_ ang nakkawan~gs, paris halimbaw
n~g salitng _jabn_ ay dapat gawng _sabn_ at d _habn_.


HINGGL SA LL

G. An ang katimbng n~g _ll_ sa tagalog?

N. Ang katimbng n~g titik na it'y ang _ly_, hal.: _cigarrillo_,
_bachiller_, _silln_, at ib pa ay dapat gawng _sigarilyo_,
_batsilyer_, _silyn_. Kung minsa'y _y_ lamang ang nagigng katumbs,
hal.: _caballo_, _cebollas_, _galleta_, atbp., ay dapat isulat na
_kabayo_, _sibuyas_, _gayeta_.


TUNGKL SA 

G. An ang katumbs n~g titik na it?

N. Ang paglalakip n~g _n_ at n~g _y_ ay siyng nakkatumbs n~g __.
Halimbaw: _Espaa_, _pul_, _can_, _camo_, _paoleta_, atbp. ay
dapat gawng _Espanya_, _punyl_, _kanyn_, _knyamo_, _panyoleta_.


UKOL SA Q

G. An ang kawan~gs n~g _q_?

N. Ang titik na it sa m~ga salitng _qua_, _que_, _qui_, _quo_,
_quu_, ay kawan~gs na kawan~gs n~g _ka_, _ke_, _ki_, _ko_, _ku_,
sa ating wik. Halimbaw'y dapat gawng _kebrado_ ang _quebrado_,
_kerubn_ ang _querubn_, _kilgramo_ ang _quilgramo_, _kiosko_
ang _quiosco_, at ib pa.


HINGGL SA RR

G. An ang katumbs nit sa ating m~ga titik?

N. Ang m~ga salitng hirm na may ganyng titik ay katumbs lamang
sa tagalog n~g _r_, hal.: _Correo_, _carro_, atbp. ay dapat lamang
gawng _koreo_, _karo_.


TUNGKL SA V

G. An ang katulad sa atin n~g _v_?

N. Nakkawan~gs nit ang _b_ sa tagalog, hal.: _bintana_, _berbo_,
_bapor_, _bara_, atbp. sa lugl na _ventana_, _verbo_, _vapor_,
_vara_.


UKOL SA X

G. An ang katimbng n~g _x_?

N. Dapat munang matant na ang titik na it'y binubu n~g _k_ at
_s_, at sa tagalog nam'y nakkatimbng n~g _ks_. Halimbaw, ang
m~ga salitng kastilng _Sintaxis_, _exmen_, _sexagsima_ ay dapat
gawng _Sintaksis_, _eksamen_, _seksagsima_. N~gun't kung minsa'y
nakkatumbs lamang n~g _s_, hal.: _excomulgado_, _extranjero_,
_expediente_, ay ginagawng _eskomulgado_, _estranghero_, _espediente_.


HINGGL SA Z

G. An namn ang katumbs n~g _z_?

N. Ang titik na it'y katumbs n~g _s_. Halimbaw: _Zamora_,
_zapatos_, _zarzuela_, atbp. ay dapat isulat nang _Samora_, _sapatos_,
_sarsuela_.


TALABABAN

[42] Lubhng marami ang npapansin kong ang _ch_ ay itinitimbng
lamang sa _s_, kay kung gawn ang _chapa_, _chapn_, _lancha_,
_cha_, ay _sapa_, _sapn_, _lansa_, _sa_, m~ga salitng bukd sa
pan~git ay hind angkp sa talagng ktuturn.




XII KABANATA

M~ga salitng dagl na malimit gamitin sa Wikng Tagalog


GUR. Bakit gingamit ang m~ga salitng dagl ( abreviatura)?

NAG-AARAL. Ang m~ga salitng dagl'y gingamit upng mpadal ang
pagsulat.

G. Dapat bagng gamitin sa tuwtuw na ang m~ga salitng dagl?

N. Ang paggamit nit'y hind namn sa laht na kund sa m~ga salitng
kailan~gan lamang na pinahihintulutan n~g Balaril.

G. Marami ba sa wikng sarili n~g m~ga salitng dagl?

N. Hind p lubhng karamihan, at ang palask na gingamit ay ang
m~ga sumsund:

  A.: N.: B.:  Ank n~g Bayan.
  atbp.        at ib pa.
  Bb.          Binibini.
  bhy.         banghy.
  blg.         bilang.
  Bt.          Binat.
  kab.         kabanata.
  Kag.         Kgawarn.
  Kal.         Kalihim.
  kap.         kapisanan.
  K.: K.: K.:  Kataastaasa't Kagalanggalang na Katpunan.
  Kgg.         Kagalanggalang.
  Kin.         Kinatawn.
  K. P.        Kapulng Pilipinas.
  G.           Gino (sa lalaki).
  GG.          M~ga gino.
  Gg.          Ginang (sa babae).
  Hal.  hlb.  Halimbaw  halimbaw.
  h. n. k.     humahalk n~g kamy.
  H. K.        Hesukristo.
  m~ga         man~ga.
  n~g          nang.
  P~glo.       Pan~gulo.
  P~glw.       Pan~galaw.
  P. H.        Pan~ginong Hesukristo.
  p. h.        paghalimbaw.
  Sam.         Samahn.
  S. P.        Sangkapulng Pilipinas.
  Tud.         Tudlng.






PATALASTAS:--Ipagpaumanhn na n~g babasa  n~g mag-aral ang kauntng
kakulan~gng nangyari sa pagppalimbg ukol sa kkapusn n~g m~ga
titik na tumb ( letra cursiva) n~g Limbagan.

Ipagpaumanhn na rin ang ilng kamalng hind naiwasan sa
pagppalimbg nang nuukol sa m~ga titik at sa m~ga kudlt. Sak na
malulunasan ang m~ga bagay na it sakalng mangyari ang ikalawng
pagklimbg n~g aklt na it.






M~GA AKLT N~G KUMATH NIT


=BAYAN AT PAG-IBIG.=--Mahalagng aklt na nagsasalaysy n~g m~ga
dakilng slirann at matatas na palisipn na nuukol sa Bayan
at Lah. Inihhandg sa madlng kapisanang tatg sa Sangkapulng
Pilipinas, at nilagyn n~g mahalagng paunaw ni G. Honorio
Lpez.--Halag: [P] 0.50 sa Maynil at [P] 0.60 sa Llawigan.

=GRAMATIKANG TAGALOG.=--Binubu it n~g apat na bahagi: _Pagbigks_
( Prosodia), _Pagkilala_ ( Analoga), _Paglalakip_ ( Sintaxis)
at _Pagsulat_ ( Ortografa). Aklt na nagtutur at nagpapliwanag
n~g tumpk na pagsasalit at matuwd na pagsulat sa Wikng Tagalog.
Ang salitng ginamit ay wags na tagalog, kay't ang sino mang
makabasa'y madalng matututo kah't na walng gur.--Ang halag'y
[P] 1.30 lamang sa Maynil at [P] 1.56 namn sa llawigan pat n~g gugol
sa pagppadal.

=GURO NG BAYAN.=--Binubu it n~g tatlng aklt na mahhalag:
_Gramtikng Tagalog_, _Aritmtikng Tagalog_, at _Heograpang
Tagalog_. Ang Gramtik'y nagtutur n~g tumpk na pagsasalit at
matuwd na pagsulat sa Wikng Tagalog, ang Aritmtik'y nagsasalaysy
n~g pagbilang n~g kanyng apat na tuntunin ( cuatro reglas
principales) at ib pang saklw n~g pagtutus, at ang Heograpa'y
nagpapliwanag n~g m~ga karunun~gang nuukol sa m~ga ilog, pul,
dagat, bans, bayan, lupn, at ib't ib pa.--Halag: [P] 1.00 sa
Maynil at [P] 1.26 sa Llawigan.

Ipahatd ang sulat sa bahay n~g kumath, Santamesa, blg. 467 (looban
blg. 3) Sampalok, Maynil, K. P.






[Tal ng Tagapagsalin:

Iwinasto ang pagbabantas (punctuation), ang pagbabaybay, at ang
pag-eestilo sa teksto.

Pinag-ayon at iwinasto ang pagtutuldik sa mga salita, para malunasan
ang kakulangan sa mga nakatuldik na titik, lalo na ng titik ~g at
mga titik na may mga tuldik na paiwa (`) at pakupya (^), ng mga tipo
na ginamit sa orihinal para sa mga pahilig na teksto, mga talababa,
at mga pamagat ng mga bahagi, kabanata, at seksyon. Ginawa ang mga
ito maliban sa pamagat ng aklat at mga pagbanggit nito sa teksto
("BALARILANG TAGALOG" o "BALARILA"), at maliban sa mga pamagat ng
mga aklat ng may-akda na nakatal sa hulihan ng teksto. Pinanatiling
walang tuldik ang mga ito gaya nang sa orihinal.

Pinag-ayon rin ang paggigitling sa mga salita at ang pag-eestilo ng
mga pamagat ng mga seksyon.

Ginawang tatlo ang mga tuldok ng lahat ng mga elipsis (...).

Ang mga ilang naulit na halimbawa sa teksto ay pinanatili gaya nang
sa orihinal.

Inilipat ang Tuntunin mula sa bandang hulihan ng teksto. Ang mga
seksyon sa mga Kabanata III at XI ng Ikaapat na Bahagi ay hindi
nakatal sa orihinal.]





End of Project Gutenberg's Balarilang Tagalog, by Mamerto Paglinawan

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BALARILANG TAGALOG ***

***** This file should be named 45007-8.txt or 45007-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/4/5/0/0/45007/

Produced by Marie Bartolo (etexts.bartolomarie@gmail.com)
from page images made available by the Internet Archive:
American Libraries


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License available with this file or online at
  www.gutenberg.org/license.


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation information page at www.gutenberg.org


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
contact links and up to date contact information can be found at the
Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org

Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit www.gutenberg.org/donate

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
