Produced by Jimmy O'Regan (Produced from images generously
made available by CBN Polona http://www.polona.pl)









JAN ŁADA.




Na śmierć

1863


WARSZAWA - 1916.
TŁOCZNIA „POLAKA-KATOLIKA”, KRAK.-PRZEDM. 71.


I.

Przez tych kilka tygodni było u nas dziwnie duszno i ciężko. Poprostu
nieszczęście wisiało w powietrzu: czuło się, jak szło ku nam krok za
krokiem. A przecież pobyt nasz w Kijowie nie był od początku ani
spokojny, ani wesoły. Od czasu jak Staś siedział w fortecy, mogłem
przywyknąć do przestraszonych i wybladłych twarzy, do szeptów po kątach,
takich, jak przy chorym lub nieboszczyku, do tłumionych płaczów, o
których powód nie wolno mi było pytać. Nie dziwili mnie już nieznajomi,
przychodzący do nas ukradkiem o różnych porach dnia i nocy i znikający
gdzieś po cichu tylnem wejściem, po tajemniczej naradzie z mamą i panną
Felicyą, za zamkniętemi drzwiami salonu lub sypialni. Tyle razy
widziałem moją matkę śmiertelnie znużoną i znękaną, gdy wracała z
całodziennego biegania po kancelaryach i urzędach, że mnie to już ani
przestraszało, ani nawet smuciło, jak dawniej. W ośmiu latach jest się
takim egoistą! Teraz jednak było widocznie coś gorszego, niż przedtem.
Wszyscy u nas w domu chodzili, jak struci, swoi i obcy. Gdy ktoś
nadszedł, zaczynały się szepty, przerywane łzami--ale o co chodziło, nie
mogłem się dowiedzieć. Gdy się dopytywałem, zbywano mnie jakimś słabym
wykrętem, w który nie wierzyłem.

Raz wreszcie powiedziała mi panna Felicya:

--Staś chory, bardzo chory. Módl się za niego gorąco--może cię Bóg
wysłucha.

Modliłem się więc i dlatego, że Stasia kochałem, i dlatego, że
ostatecznie nic innego nie miałem do roboty. Nikt na mnie nie zwracał
uwagi. Czasem która z pań czarno ubranych, jakich tyle wciąż
przychodziło teraz do nas, przycisnęła mnie do piersi, kiwając głową i
szepcąc: Biedny, biedny Janiu! Dlaczego jednak ja miałem być biedny,
skoro chorym był mój brat--tego nie byłem w stanie zrozumieć. Na prawdę
tak bardzo biednym się nie czułem, choćby dlatego, że pierwszy raz w
życiu mogłem robić, co mi się tylko podobało. W domu cały porządek dnia
był przewrócony do góry nogami. Żadnych stałych godzin obiadu i kolacyi,
żadnych lekcyi. Leonia, wyprawna panna służąca mojej matki, a teraz
szafarka i zarządczyni naszego miejskiego gospodarstwa, chodziła jak
nieprzytomna z opuchłemi oczyma, nie kłócąc się z kucharzem i nie łając
pokojówki. Panna Felicya nie robiła mi uwag, że się źle trzymam i nie
poprawiała moich francuskich frazesów--kiedy mamy nie było, stała w
oknie wyglądając jej i wzdychając--kiedy mama wracała, nie odchodziła od
niej ani na chwilę.

Mama przez te dwa tygodnie zmieniła się nie do poznania. Zawsze
delikatna i wątła, teraz blada była, jak wosk, a przezroczysta, jak
alabaster, oczy tylko paliły się zapadłe głęboko, błędne, napół
przytomne, niby gromnice.

Wchodząc, rzucała najczęściej pannie Felicyi i Leonii, biegnącym na jej
spotkanie, jedno słowo, jakby wydarte z gardła: „Daremne, wszystko
daremne”, i szła wraz z niemi, słaniając się do domowego ołtarzyka, przy
którym długie godziny spędzała, klęcząc lub leżąc pod krzyżem.

Czasem, gdy mnie zobaczyła, chwytała gwałtownie, tuląc do piersi i
okrywając głowę pocałunkami, które mnie paliły jak ogień.

--Dziecko moje, szeptała, dziecko nieszczęsne, ostatnie... Ty już
jeden... Ty mi tylko zostajesz. Ojciec w grobie a brat, Staś mój,
najdroższy, rodzony, syn mój... O Jezu, Jezu, Jezu!

I potem odtrącała mnie namiętnym ruchem.

--Nie, ty mi go nie zastąpisz, nigdy, nigdy!

Raz wreszcie wieczorem wpadł wuj Ksawery.

Lubiłem go bardzo i cieszyłem się, ile razy przychodził, bo niedość, że
miał zawsze dla mnie cukierki i jabłka po kieszeniach, ale i zapas
dykteryjek, konceptów i figlów takich, jak nikt, i nietylko mnie umiał
zabawić ale nawet Leoncia wiecznie nadąsana, rozchmurzała się, gdy
przychodził, nawet panna Felicya przestawała gderać i mama, zamyślona
zawsze i smutna, uśmiechała się na jego widok.

Istotnie, gdzie się zjawił ze swoją wielką łysiną i nasztorcowanymi
wąsikami, wchodziło z nim, jeżeli nie wesele, bo w tych czasach trudno o
nie było, to przynajmniej chwilowe uspokojenie i zapomnienie o
gniotących troskach.

Tym razem jednak wuj Ksawery posępny był, jak noc. Otworzył drzwi
pocichu i zatrzymał się na progu, oglądając się w około.

--Kazi niema?--szepnął.

Panna Felicya podbiegła ku niemu przestraszona.

--Co się stało?--zawołała.

--Kazia nie wróciła?--powtórzył.

--Nie, jeszcze jej nie ma. Ale na miłość Boga, coś jest, pan coś wie?
Mówże pan prędzej!

Przedpokój był wielki i ciemny, tylko mała lampka migotała w kącie.
Przytuliłem się do ściany cichutko, nasłuchując i zapierając oddech w
piersiach, żeby się nie zdradzić, że tu jestem i słyszę.

Wuj Ksawery milczał przez chwilę, jakby mu brakło oddechu, Wreszcie
rękami rozwiódł i wyjęknął:

--Nieszczęście!

Panna Felicya chwyciła go za ramiona.

--Jezus Marya--krzyknęła--już?

Wuj pochylił się ku niej i powiedział coś stłumionym głosem, czego nie
mogłem dosłyszeć. Odbiły się o moje uszy dwa razy tylko:

--Podpisany... Pojutrze...

Panna Felicya stała przez chwilę, jak skamieniała, zakrywszy twarz
rękami.

--A ja nie wierzyłam, spodziewałam się--szepnęła--a teraz.., I nic już,
żadnej rady, żadnego ratunku?

Wuj poruszył głową.

--Czegóż się nie robiło?--rzekł powoli, bezdźwięcznym głosem. I tu, i w
Petersburgu. Od czasu przecie, jak w jego sprawie zaszła ta nieszczęsna
komplikacya, poruszyliśmy wszystkie sprężyny. Sam myślałem, że uda
się--tymczasem...

--Biedna, biedna matka--szepnęła panna Felicya.

Stali teraz przy sobie, milcząc. W sąsiednim pokoju słychać było miarowy
stukot ściennego zegara. W tej ciszy zrobiło mi się bardzo straszno i
doznałem takiego uczucia, jakby tych dwoje ludzi nieruchomych i
milczących, było parą ludzi umarłych. Chciało mi się płakać... ale się
wstrzymałem z wielkim wysiłkiem.

Tymczasem wuj Ksawery zbliżył się do panny Felicyi tak, że ich głowy
prawie się dotykały i zaczął jej coś mówić prędko i cicho. Nie mogłem
nic prawie dosłyszeć. Tu i owdzie tylko jakieś pojedyncze słowo
dochodziło do mnie. Panna Felicya słuchała ż gorączkowem zaciekawieniem.

--Więc jutro rano, prawda?--szepnęła. I księżna z pewnością?..

--Z wszelką pewnością... Tylko Kazia... żeby przedtem nie wiedziała...
Wszystko od tego ostatniego kroku zawisło, a niechby siły nie
dopisały... Niech więc nie wie...

--Któżby jej powiedział?—oburzyła się na-raz panna Felicya. O to proszę
być spokojnym; zresztą i tak nikt...

--W mieście wszyscy wiedzą już, rzekł wuj. Jutro w kościele co żyje...

Panna Felicya zalała się łzami.

--Tak, to jedno zostało, szepnęła urywanym głosem;--jeden Bóg!

Weszli do salonu, a ja w tejże chwili, drugiemi drzwiami wpadłem do
Leonci, zajętej jakąś robotą w sypialni.

Musiałem być bardzo zmieniony na twarzy, bo Leoncia mimo swojej fluksyi
i przygnębienia, zwróciła na mnie uwagę.

--Co ci jest, Janku? spytała, odwracając głowę od szycia; przestraszyłeś
się czego, czy co?

--Leonciu,--zacząłem, dławiąc się.--Leonciu... coś złego... panna
Felicya... wuj Ksawery...

I wybuchnąłem płaczem.

Leonia uderzyła w dłonie.

--Matko najświętsza,--krzyknęła--pewnie nasz Staś...

I wybiegła do salonu.

Tego wieczora nie widziałem już ani Leonci, ani panny Felicyi, ani mamy.

Horpyna, pokojówka, rozebrała mnie i została przy mojem łóżku, pókim nie
zasnął, opowiadając mi bajki. Opowiadała je bardzo pięknie i była to dla
mnie największa nagroda, gdy mi pozwalano jej słuchać; tym razem jednak
nie słyszałem ani słowa.

Czułem, że coś strasznego się stało, nie wiedziałem tylko co. Ale to
wiedziałem, że chodziło o Stasia.


II.

Ubierałem się na drugi dzień sam jeden w pokoju, nie widząc żywej duszy
od rana, kiedy mnie naraz uderzył turkot powozu, zatrzymującego się
przed domem.

Uliczka, przy której mieszkaliśmy, była ustronną i mało zaludnioną.
Wśród ogradzających ją parkanów, rzadko kiedy wóz się
przesunął--rzadziej jeszcze przejeżdżał zwoszczyk. 0 powozach nie było
mowy. Tem bardziej mnie zajął wspaniały ekwipaż z liberyjną służbą,
stojący przed gankiem. Wybiegłem do przedpokoju. Panna Felicya spotykała
tam właśnie i prowadziła do salonu starszą damę, w której poznałem
księżnę. Widywałem ją nieraz, ale zawsze piechotą i w czerni. Obecnie
uderzył mnie przedewszystkiem strój jej, dla oka przywykłego do żałoby
niezwykły; suknia popielata i fioletowe kwiaty u kapelusza.

Przypomniałem sobie w tej chwili kolorowe kokardy i wstążki, któremi
kilkakrotnie panna Felicya ubierała mojej matce jej czarne ubranie.
Poznawałem po tem zawsze, że mama jedzie na audyencyę do generała
gubernatora. Oczywiście musiała tam jechać teraz księżna.

Przez kilka minut z salonu i sypialni słychać było gwar urywanej rozmowy
i posuwanych sprzętów. Wreszcie drzwi się otwarły i mama wyszła do
przedpokoju, oparta na ramieniu księżnej, jeszcze bledsza i bardziej
osłabiona, niż zwykle. Panna Felicya biegła za nią, przytrzymując ją i
upinając szpilkami fioletową szarfę dokoła czarnego kapelusza.

--Jeszcze chwilka--wołała zadyszana.--Trzeba przecie, żeby leżało
porządnie. Gotowe się rozpiąć a wtedy powiedzą, że pani umyślnie w
żałobie przyjechała.

Księżna spojrzała na zegarek.

--Mamy dosyć czasu--rzekła.--Generałowa nie siada do śniadania przed
dziesiątą, a właśnie w tym momencie chcę ją uchwycić.

Moja matka stała nieruchoma i obojętna, jakby nie słysząc i nie widząc,
co się z nią dzieje. Panna Felicya krzątała się koło niej, wspinając na
palce swoją maleńką figurkę i podskakując swoim zwyczajem. Skończyła
wreszcie, wiążąc wstążki od kapelusza w kokardę u szyi.

--No, teraz będzie się trzymać--rzekła, odstępując.

Mama koniec wstążki podniosła zwolna do oczu, a potem skręciła ją w ręku
nerwowym ruchem.

--I pomyśleć--rzekła do księżnej głuchym rozbitym głosem--że tam moje
dziecko w kaźni, w nędzy, w oczekiwaniu śmierci, a tu w sercu ból i
strach, i rozpacz, że trzeba iść do nich, do tych... czołgać się przed
nimi o litość, o łaskę, o życie... i do tego wszystkiego brać na siebie
kolorowe kokardy.

--Pomyśl pani, że to dla niego, dla ratunku syna--szepnęła księżna,
obejmując i przyciskając do siebie moją matkę.

--Dla Stasia, dla naszego chłopca drogiego--dodała panna Felicya,
nachylając się do jej ręki.

Drzwi się zamknęły. Przez chwilę słyszałem kroki na schodach, potem z
ulicy doleciał trzask zamykających się drzwiczek i głuchy turkot karety
po błotnistej ulicy. Potem zrobiło się cicho. Otworzyłem drzwi, chcąc
wejść do jadalni, kiedy mnie zawrócił głos panny Felicyi.

Spojrzałem na nią. Siedziała w kącie przedpokoju, z rękami opuszczonemi
bezwładnie, z szklanemi, nieruchomemi oczyma. Ona, taka żywa i kręcąca
się bez wytchnienia! Jej ospowata twarz o twardych i nieregularnych
rysach wyglądała brzydziej, niż zwykle. Nos poczerwieniał i zaostrzył
się, głowa się trzęsła, jak u staruszki, i zwolna, tocząc się jedna za
drugą, spływały po żółtych policzkach wielkie łzy.

Nie mogę powiedzieć, żebym ją lubił. Nie byłem wówczas w stanie ocenić
ani jej przywiązania do nas wszystkich, ani tych gruntownych cnót, które
u poczciwej starej panny, od trzydziestu lat należącej do naszej
rodziny, ukrywały się pod powłoką wpadających w oczy słabostek i
dziwactw. Widziałem tylko tę powłokę odstręczającą nieraz, a zawsze
prawie śmieszną i pamiętałem dobrze, że dla mnie panna Felicya była
kodeksem przyzwoitości, prostego trzymania się i dobrych manier i że
myśl o niej łączyła się koniecznie z myślą o gderaniu, o gramatycznych
regułach Noela i Chapsala i o szaliku, owijanym mi na szyi w najgorętsze
dni letnie. Teraz jednak podbiegłem do niej i przytuliłem głowę,
obejmując ją serdecznie rękami, tak jak to czyniłem z mamą.

--Co pannie Felicyi jest?--zawołałem.--Czego panna Felicya płacze?

Ona mnie z niezwykłą u niej czułością przycisnęła do serca.

--Czemu?--odpowiedziała przez łzy;--czemu? Ach, bodajbyś zbyt prędko nie
dowiedział się o tem biedny, biedny mój chłopcze!

Znowu więc miałem być biedny! Dlaczego?

--Czy może Stasiowi gorzej?--zapytałem. Panna Felicya zakryła twarz
rękami.

--Gorzej, o wiele gorzej,--rzekła przytłumionym głosem,--Nawet całkiem
źle. Módl się za niego, Janiu. Bóg czasem wysłuchuje dziecinne modlitwy.
Albo chodź ze mną, pójdziemy do kościoła.

Wyszliśmy za chwilę. W kościele modliło się mnóstwo osób, prawie jak w
niedzielę. Przed ołtarzem Matki Bożej po prawej stronie aż czarno było,
tyle pań w żałobie klęczało obok siebie lub leżało krzyżem. Trzymając
mnie za rękę, podeszła tam panna Felicya.

--Klęknij Janiu i módl się, módl się bardzo gorąco za biednego Stasia.

Mówiąc to, upadła na kolana, a za chwilę z jękiem głuchym rozciągnęła
ręce i położyła się krzyżem na zimnej i wilgotnej posadzce.

Przed ołtarzem Bogarodzicy kończyła się właśnie wotywa. Ksiądz Osmólski
ją odprawiał, ten sam, o którym słyszałem, że spowiadał więźniów w
fortecy i skazanych odprowadzał na śmierć. Był to młody ksiądz, szkolny
kolega Stasia. Mama lubiła go bardzo, mogła z nim mówić o synu. Bywał
też u niej często i niejeden wieczór zimowy przeszedł mi na słuchaniu
jego pełnego, metalowego głosu, który mi brzmiał w uszach, jak muzyka.

Dziś głos mu nie dopisywał. Urywał się i słabł co chwila, przy <i>Ite
missa est</i> całkiem uwiązł w gardle. Twarz miał też zmienioną i bladą.
Dziwna rzecz zresztą: to samo widziałem u wszystkich znajomych osób,
będących w kościele, a było ich bardzo wiele, prawie wszyscy, i wszyscy
jacyś zmieszani, niespokojni i smutni. Co chwila któraś z pań,
podchodząc ściskała mnie, pytała z cicha o mamę i przykładając chustkę
do oczu, klękała z boku. Ciotka Aniela, siostra mamy, łkała, schylona ku
ziemi. Stryjenka Zygmuntowa leżała krzyżem obok panny Felicyi, a tuż
przy ołtarzu, w jej ruchomem mechanicznem krześle zobaczyłem z
prawdziwem zdumieniem babcię Justynę, najstarszą w naszej rodzinie,
sparaliżowaną, ślepą i głuchą, nigdy prawie nie opuszczającą mieszkania.

Ostatnia ewangelia skończyła się tymczasem. Ksiądz ukląkł na stopniach
ołtarza. W kościele zrobiło się bardzo cicho, wszystkie oczy zwróciły
się ku ołtarzowi.

--Pomódlmy się na intencyę Bogu wiadomą. Prośmy Matkę Najświętszą...

Słowa się urwały i znów było cicho przez chwilę. Naraz od tylnych ławek
rozległ się głośny jęk i płacz i w tejże chwili kościół cały zatrząsł
się od łkania. Jak iskra, gdy padnie niespodzianie na wysuszony a palny
materyał, wybucha ogromnym płomieniem i odrazu morzem ogni rozlewa się
dokoła, tak i z tych serc wielu obciążonych i smutnych, pełnych goryczy
i trwogi, wylało się na zewnątrz to wszystko w jednej chwili, co w nich
się kryło cierpienia i żalu. Ale w tych czasach cierpieć było wolno, ale
nie wolno było cierpienia wyjawiać i skarżyć się na nie. Ksiądz Osmólski
zerwał się szybko i zwracając się ku płaczącemu tłumowi, zawołał gromkim
głosem:

--Cicho, na miłość Boga, cicho!

A potem dobywając wszystkich sił po nad ten huragan jęków i krzyków
boleści, pełną piersią zaintonował:

--Pod Twoją obronę!

I zrobiła się rzecz dziwna. Jęk nie ustał, płacz nie zmilczał, ale i jęk
i płacz przeszedł odrazu w śpiew i modlitwę, zlał się z potężnym głosem
organu i popłynął w górę nutą kościelnej pieśni. Tylko, że ta pieśń inną
była, niż zwykle. Drgały w niej wszystkie łzy, bardzo długo wtłaczane w
głąb duszy przez ten tłum w żałobie; dźwięczał ból bezbrzeżny, jak
bezmierną była niedola tych ludzi, dźwięczała skarga bez nadziei na
ziemi i prośba o litość, o zmiłowanie, o kroplę rosy niebieskiej dla ust
spalonych cierpieniem i serc wyschłych z tęsknoty. „Pod Twoją obronę...”
I wyciągały się ręce, i podnosiły się oczy pełne łez ku temu niebu, w
którem jedyna była ucieczka i otucha, skoro wszystko zawiodło na ziemi.
I te wszystkie serca obciążone i smutne chyliły się w proch przed Tą,
którą zwały swą „Panią” i z ust drgających bólem, szło wołanie pokorne a
gorące „Prośbami naszemi nie racz gardzić w potrzebach naszych”. Ach, te
potrzeby były tak wielkie, prośby tak naglące, nędze tak nieznośne, a
Ta, do której się zwracały oczy, usta i serca, wszak była Orędowniczką,
wszak była Pocieszycielką, wszak od tylu wieków była Królową tego ludu!

Wiele lat przeszło od tej chwili. Życie zgięło mnie ku ziemi i
zahartowało serce. Szron jesieni padł na kwiaty mej młodości i na
wspomnienia lat dziecinnych, warząc jedne, zmiatając inne bez śladu.
Widziałem cierpienie i ludzi, co z cierpienia umierali, patrzałem na
konwulsye konających, słyszałem jęki rannych. Żaden odgłos ziemi nie
zagłuszył w mej pamięci hymnu słyszanego w kijowskim kościele, w tym
dniu pamiętnym, posępnym i ciemnym jak ten, który miał przyjść po nim.


III.

Wracając do domu, spotkaliśmy na schodach Leoncię.

Panna Felicya rzuciła się do niej.

--I cóż, zawołała, czy pani przyjechała?

Leoncia nie odpowiedziała nic. Chwyciła pannę Felicyę za ramiona i
popchnęła ją do jadalni; potem w kącie, pod oknem, urywanym głosem
zaczęła jej coś mówić. Słyszałem tylko wykrzykniki panny Felicyi:

--Jezu miłosierny! Jutro! I nawet widzieć się z nim nie dają! Nawet
matce syna pożegnać! O, nieszczęście! O Boże, Boże!

Wreszcie Leoncia skończyła. Wtedy obie kobiety wybuchły głośnym płaczem
i rzuciły się sobie w objęcia. Ale panna Felicya w tejże chwili
przytłumiła łkanie.

--Ciszej, na Boga, szepnęła; pani marszałkowa gotowa posłyszeć.

Leoncia potrząsła głową i ręką.

--Pani marszałkowa jest w sypialnym pokoju. Przy niej ksiądz prałat i
pani podkomorzyna. Stąd nie słychać. A zresztą wszystko jedno. Wie o
wszystkiem.

--I o tem, że jej syna nie dadzą pożegnać?

--I o tem.

--I jakże to stało się? Czy słyszałaś?

Księżna opowiedziała. Przyjechali, powiada, do pałacu--księżna, że to ma
wstęp wolny do tej moskiewicy, więc z naszą panią prosto do jej pokojów,
bez anonsowania, boby pewnie nie przyjęła. Generałowa, słyszę, zmieszała
się okropnie. Pani Marszałkowej coś tam bąkała niewyraźnie, a potem
księżnę bierze na stronę. „Daremnoś, mówi, i mnie i tej nieszczęśliwej
zrobiła przykrość. Rzecz skończona. Mój mąż wczoraj wieczorem wyrok
wojennego sądu potwierdził. Mnie jeszcze przedtem, kiedy księżna w tej
sprawie przyjeżdżałaś do mnie, zakazał do tego się mieszać. Możeby i
chciał co zrobić, ale nie może. On nie cesarz--sam się obawia”...
Księżna się pyta: „A gdyby do niego jeszcze szturm przypuścić? Toż to
matka--toż jej o życie dziecka chodzi!” Moskiewica na to: nie i nie. Aż
wreszcie rozpłakała się. „Osądź sama, mówi; jaż przecie nie z kamienia,
mnie żal i serce boli, jak patrzę na tę nieszczęśliwą, ale cóż zrobić,
cóż zrobić? Nieszczęście! Rady żadnej. Jedno chyba wam już uczynię, choć
mąż będzie na mnie wściekły za to: puszczę was do jego kancelaryi przez
moje apartamenta. Nie pomoże to, wiem, ale niech choć nic wam na
sumieniu nie zostanie”. Tak i zrobiła.

--Więc pani widziała generała?

--A jakże. Widziała. Uklękła przed nim, ona, taka wobec nich dumna. Ale
czegóż matka dla dziecka nie zrobi? Księżna mówi, że on był, jak z lodu.
Grzeczny, zimny, obojętny, jakby to nie o życie ludzkie chodziło. O
przeklęty! Bodajby...

Panna Felicya zakryła jej usta dłonią.

--Cicho, Leonciu, uspokój się, nie przeklinaj, bój się Boga! Mów dalej.
Cóż generał?

--A cóż? Podniósł panią, posadził, wody kazał podać i bardzo grzecznie
powiedział, że nie zrobi nic, ale to nic zgoła. Ten zwierz w ludzkiej
postaci, kat w białych rękawiczkach! I Pan Bóg patrzy na to!

Panna Felicya przerwała jej znowu.

--Leonciu, nie bluźnij. Nie dodawaj grzechu do nieszczęścia. Wola Boża.
Więc i widzieć się nie pozwolił?

Leoncia wstrząsnęła głową.

--Nie mogę, mówi, mam rozkaz wyraźny.

Potem powiada--słyszy pani tego łotra, tego szatana!--widzenie z nim
oddziałałoby zgubnie na zdrowie pani, a jemu odebrałoby spokój i
rezygnacyę, tak potrzebną w jego położeniu. Uważa pani, panno Felicyo?
On dba o zdrowie naszej pani, o spokój naszego Stasia... O Jezu, Jezu!

Panna Felicya pochyliła głowę w milczeniu.

--Kto wie--szepnęła--może było w tem jednak trochę słuszności.

Leoncia oburzyła się.

--Będzie im panna Felicya jeszcze słuszność przyznawać--zawołała.--A jak
Stasia naszego nie stanie, a naszej pani--o Matko Najświętsza--nie dadzą
go choć raz jeszcze przed śmiercią zobaczyć, pożegnać, to co wtedy
będzie? Czy nie będzie to ją do końca życia gryźć i szarpać, że jej tego
nie pozwolili zrobić?

--Prawda--szepnęła spuszczając głowę panna Felicya--straszna prawda...

Leoncia chciała coś dalej mówić, ale w tej chwili wszedł do pokoju
ksiądz prałat.

--Niech panna Leonia pójdzie do pani marszałkowej--rzekł.

Ksiądz prałat Dobszewicz, spowiednik mojej matki i przyjaciel, doradca,
duchowny kierownik całej naszej rodziny, był jedną z najbardziej znanych
a może najbardziej szanowaną postacią w Kijowie. Jego sucha, ascetyczna
twarz o surowym profilu starca i głębokiem, uderzającem chwilami z pod
brwi krzaczastych, jak piorun, spojrzeniu, przejmowała czcią nawet tych,
u których nie budziłu sympatyi. Święty może trochę więcej na modłę
groźnych proroków starego zakonu, niż wedle pełnego słodyczy wzoru
Franciszka Salezego lub Wincentego a Paulo, ten stary ksiądz z głębi
żmudzkich borów, imponował raczej, niż pociągał. Było w nim jednak
bardzo wiele i bardzo głębokiego uczucia, tylko że przez lat tyle
stawiając więcej od innych czoło burzy, wgniótł to uczucie w głąb duszy
i stał się podobny do granitu, o który odbijają się daremnie, hucząc,
szalejąc morskie bałwany i nawałnice. Teraz właśnie musiał na to
patrzeć, jak przemoc obca przeciw której przez życie całe walczył z
cichą wytrwałością litewską, przykładała siekierę do dzieła całego tego
życia. Od dwudziestu lat kapelan. profesor, poniekąd moralny przywódca
polskiej i katolickiej młodzieży na tym schyzmatyckim rosyjskim
uniwersytecie, stał teraz właśnie wobec najcięższej i najstraszliwszej
chwili życia; wobec wyroku śmierci, wydanego na jego katedrę w
uniwersytecie i jego ukochaną uniwersytecką kaplicę, patrzeć musiał na
całe jedno pokolenie swojej młodzieży, zagrożone zagładą lub wygnaniem,
gnijące w więzieniach fortecznych i kazamatach Prozorowskiej baszty.

A jednak i teraz ten stary ksiądz stał nieugięty i niezachwiany, tylko
więcej bruzd miał na czole, tylko surowiej i smutniej patrzały siwe oczy
z pod brwi ściągniętych.

Zaledwie Leoncia wyszła, zwrócił się do panny Felicyi, całującej jego
rękę.

--Czyście przygotowały co potrzeba do nabożeństwa? Pewnie zapomniałyście
w tym waszym smutku i kłopocie.

Panna Felicya klasnęła w dłonie.

--Prawda, zawołała. Na śmierć zapomniałam. Ale wszystko jest w domu.
Tylko urządzić trzeba. Zaraz się tem zajmę. Proszę okna od ulicy
zasłonić, żeby kto nie podpatrzył i nie doniósł.

Był w tych czasach pełnych klęski i grozy zwyczaj w Kijowie, że ilekroć
większe niebezpieczeństwo groziło jednemu z fortecznych więźniów, a tem
bardziej, jeżeli którego z nich skazano na śmierć, rodzina i przyjaciele
nieszczęśliwego zostawali przez całą dobę i więcej, aż do
rozstrzygnięcia sprawy iub do wykonania wyroku, na wspólnej, nieustannej
modlitwie. Od wczesnego rana zbierano się w kościele, gdzie wszystkie
Msze święte ofiarowane bywały na tę intencyę. We łzach, krzyżem leżąc,
słuchały nabożeństwa matki, żony, córki tych, na których wydawano
właśnie wyrok śmierci lub Sybiru. Gdy Msze się pokończyły, u rodziny w
pomieszkaniu urządzano pokryjomu ołtarz, przed którym, zmieniając się
kolejno, klękali znajomi i bliżsi, a nawet dalecy i nieznani, złączeni
tylko braterstwem współczucia, które w tych smutnych dniach było jedynym
jaśniejszym promieniem dla serc zbolałych i wspólnym, potężnie
wszystkich zespalającym węzłem.

Panna Felicya, z pomocą Leonci i ciotki Anieli, ustawiała w małym,
ciemnym gabineciku obok sypialni ołtarzyk. Na białym obrusie, pomiędzy
sześciu woskowemi świecami, jaśniała złota szata Berdyczowskiej
Bogarodzicy, a przy niej poczerniały srebrny relikwiarz, który pradziad
miał z sobą pod Wiedniem. Tymczasem drzwi od przedpokoju nie zamykały
się. Ciągle ktoś wchodził i, nie zatrzymując się, spieszył do
improwizowanej kaplicy.


IV.

Na palcach, po cichu wcisnąłem się do sypialni. W swoim wielkim fotelu
koło łóżka siedziała mama. Zdawało się, że śpi, bo oczy miała pół
przymknięte, nieruchome, jakby martwa, bez jednej kropli krwi. Prałat
stał koło niej, trzymając w rękach dłoń jej zwisła bezwładnie na
poręczy. Babcia podkomorzyna siedziała obok nachylona, wpatrując się w
tę biedną twarz, z której zdawało się, że życie uciekło. Leoncia stała w
głowach, nacierając jej skronie jakimś płynem. U kolan klęczała wnuczka
babci podkomorzyny, kuzynka Anusia, w grubej żałobie po ojcu, którego
przed trzema miesiącami Murawiew powiesił w Wilnie.

Patrzałem przestraszony, milczący, z rozwartemi szeroko oczyma.
Rozumiałem już wszystko: tyle już słyszałem i widziałem od przybycia
naszego do Kijowa! Staś, brat mój jedyny, skazany był na śmierć i jutro,
jutro już miano wykonać na nim wyrok, jak przedtem wykonano na
Zielińskim, Podlewskim, Rakowskim i tylu innych.

Ksiądz mię zobaczył w tej chwili. Musiała mu jakaś myśl wpaść do głowy,
bo przez minutę stał patrząc na mnie z wahaniem, potem chwycił mnie za
obie ręce i przyciągnął do matki, a raczej poprostu rzucił na jej
kolana.

--Masz pani jeszcze jedno dziecko, pani Kazimiero, rzekł do niej.
Przyjdź do siebie, panuj nad twoim bólem, szanuj życie, bo ono dla niego
potrzebne.

Słowa te zbudziły mamę z odrętwienia. Poruszyła rękami, wyciągniętemi
przed siebie, szukała mnie przez chwilę, jak przez sen, ale kiedy
płacząc głośno przytuliłem się do niej, odepchnęła mnie.

--To nie on, zawołała rozdzierającym głosem; to nie Staś mój! Gdzie
tamten, gdzie mój pierworodny, najdroższy, jedyny? Puśćcie mnie do
niego, puśćcie, nie trzymajcie! Niech choć mury zobaczę, w których go
więżą--niech zobaczę ludzi, którzy go strzegą. Niech mi choć popatrzeć
na niego dadzą--choć raz jeden do serca przycisnąć... O, puśćcie mnie
przez litość!

Na miłosierdzie Boże, uspokój się pani,--rzekł ksiądz, wstrzymując ją i
sadzając szamocącą się konwulsyjnie w fotelu. W Petersburgu ambasadorowa
jeszcze raz miała cesarzowę błagać o łaskę. Pan Ksawery siedzi od rana w
biurze telegraficznem--może przyniesie lada chwila wiadomość...

Mamie wzrok rozjaśnił się.

--Więc macie jeszcze nadzieję?--zawołała--więc jeszcze jest ratunek?

--Bóg wielki,--rzekł ksiądz--do ostatniej chwili ufać i spodziewać się
trzeba.

Mamie głowa opadła znów na piersi.

--Nie,--odparła ponuro--daremno. Serce mi mówi, że daremno. Żadnego nie
ułaskawiono, nie ułaskawią i jego... Oni go już nie puszczą ze szponów
swoich. Wypiją krew ciepłą z pod jego serca, jak kruki, i nie uśmiechną
się już do mnie usta kochane, które w kołysce jeszcze śmiały się, ile
razy schylałam do nich głowę, i zagasną oczy takie jasne, takie śliczne,
moje, gwiazdy, oczy mego Stasia... i ja go już nie zobaczę nigdy,
nigdy!..

--Gdybyś go nawet nie zobaczyła na ziemi, zobaczysz w niebie, gdzie na
ciebie czekać będzie u Boga,--rzekł ksiądz poważnie.

Ona głową potrząsła.

--W niebie--wiem, wiem, ufam w to, ale widzi ksiądz, to tak daleko... a
żyć trzeba będzie i życie takie ciężkie, takie długie... A jak żyć bez
Stasia? Ksiądz nie wie, nie rozumie mnie, ksiądz może mnie oskarża o
brak wiary, o brak rezygnacyi. Ale nie--ja we wszystko wierzę, ja nie
buntuję się... Ale ja matka a on, on moje dziecko ukochane, moje
pierwsze... I oni mi go chcą wziąć, wziąć na zawsze. I nawet nie dadzą
oczom moim spojrzeć na niego, nie dadzą sercu przytulić go po raz
ostatni! A ja go przecie pod tem sercem nosiłam, ja życie włożyłam w to
dziecko moje i teraz...

Staliśmy wszyscy bez ruchu, tłumiąc łkanie. Ona siedziała nieruchoma
także, z oczyma wpatrzonemi w dal. W ciszy głos jej bezdźwięczny i
głuchy rozlegał się, jak jęk rozbitego dzwonu.

--Ksiądz może nie wie, czem dla mnie było to dziecko. Mój Eustachy,
kochany, najlepszy--ojcem mógł być dla młodej dziewczyny, gdy mnie wiódł
na kobierzec. Przytem gospodarstwo, interesa, urząd. Gościem był w domu.
Kiedy wpadł na chwilę, rzucał mi przelotną pieszczotę--i znów byłam
samą. Węzła między nami brakło: nie było dziecka. I szły lata samotne i
bardzo smutne. Więdło mi życie, więdło serce. I myślałam, że już tak
zawsze będzie, że na mojej drodze nigdy już słońce nie zabłyśnie. Aż
wreście--Bóg mi dał jego...

Urwała i przez kilka minut milczała, wyczerpana. Słuchaliśmy,
wstrzymując oddech.

Zaczęła znowu.

--Nie spodziewałam się już dzieci; kiedy miał przyjść na świat, pewni
byli wszyscy, że przyjdzie nieżywy. Kiedy się ocknęłam po długiej
nieprzytomności i ty sama, ciociu, podałaś mi go do rąk, wierzyć nie
chciałam, że on mój, że żyje. Cóż dziwnego, że to dziecko, wyglądane tak
długo i daremnie, w końcu poprostu darowane mi przez Boga, pokochałam
goręcej, namiętniej, niż się zwykle kocha, niż się może kochać godzi.
Tem bardziej, że dziecko to stało się węzłem między mną a Eustachym i że
przez tyle lat pozostało jedynem...

--...Od urodzenia Stasia zmieniło się u nas wszystko. Maleństwo w
kolebce stworzyło w domu naszym ognisko, rodzinę, małżeńską miłość.
Teraz dopiero poznałam Eustachego, jakim był i wiele byl wart, teraz
dopiero i on mnie pokochał. Młodsze dziatki umierały jedno po drugiem,
zaraz po urodzeniu. Tem potężniej rosło przywiązanie do tego jedynego,
którego Bóg nie odbierał. A przytem--jak on umiał na to przywiązanie
zasłużyć!

Ksiądz skinął głową i ręką po oczach przesunął.

--Znam go przecie, szepnął miększym, niż zwykle głosem. Uczniem był moim
aż do chwili... uczniem ukochanym.

Mama poruszyła się nerwowo.

--Nie znasz go ksiądz--przynajmniej nie tak, jak ja. Nikt nie zna tak
dziecka, jak matka... Czyś przeczuwał nad nim połowę nocy jego
dzieciństwa? Czyś wpatrując się ze drżeniem na jego twarzyczkę wybladłą
od choroby lub spieczoną gorączką, modlił się do Boga, żeby twoje życie
wziął w zamian za gasnące w twych oczach życie twego dziecka? Czyś
śledził za każdym jego ruchem, za każdem słowem, za budzącą się myślą w
jego głowie, za uczuciem, rozkwitającem jak kwiat wiosenny w tem małem
serduszku? Nie--cudze dzieci miałeś tylko, księże; nie mów więc, że
znasz, że kochasz, jak właśnie zna i kocha matka!

Zamilkła, wyczerpana wybuchem. Ksiądz nie odpowiadał nic--tylko znów
ujął rękę jej w obie dłonie.

Po chwili zaczęła innym, miękim, przyciszonym głosem:

--Pamiętam, był jeszcze taki malutki, ledwie zaczynał biegać i
szczebiotać, przyszli do nas żołnierze. Wojsko w marszu zatrzymało się
na odpoczynek. Na obiedzie byli oficerowie, na dziedzińcu muzyka, bębny
i śpiewacy. Maleństwo przeraziło się wrzasku, szczęku broni,
mundurów--przytuliło się do mnie i szepcze płacząc: „Mamo, ty mnie im
nie oddasz, prawda?” A gdym go uspokajała, prosił dalej: „Ale
przyrzekasz, mamo, obiecujesz? Jak Bozię kochasz, nie oddasz mię?” Ja
obiecywałam i uspokajałam go i śmiałam się, aby go uspokoić lepiej, a
serce ścisnęło mi się strachem i bólem. A jeżeli przyjdzie go oddać im
kiedyś, gdy dorośnie? A jeżeli nie będę mogła dotrzymać obietnicy? I
przyszło... i trzeba było oddać go, i teraz... teraz oni go wezmą
całkiem, nazawsze odemnie i nigdy...

Ksiądz jej przerwał.

--Duszy mu wziąć nie potrafią. Ciało gnębić, to im wolno, zabić nawet
wolno, ale duszę śmierć wyswobodzi. Wróci do niebieskiego Ojca, jak
motyl, zrzucający osłony poczwarki, jak orzeł, lecący do światła, wróci
omyta w krwi męczeńskiej--po nagrodę.

--A ja--zawołała--a ja co zrobię? A mnie jak żyć bez niego?

Ksiądz spojrzał na nią surowo.

--Czy jego kochasz, czy siebie w nim?--zapytał.--Żal ci go dla ojczyzny,
dla Boga? To życie tak krótkie, czyste jeszcze i niewinne, mające się
spalić w ogniu ofiary, chciałabyś widzieć zbrudzone nędzami życia,
złamane zawodami i cierpieniem, kończące się bez chwały i pożytku? A
może taki byłby los Stasia. A teraz...

--A teraz oni mi go zamęczą, zabiją!

--Bóg ofiar żąda na przebłaganie swego gniewu. Każda ofiara, a zwłaszcza
niewinna, zbliża godzinę łaski i przebaczenia, przeważa szalę
sprawiedliwości... Nie żałuj jej, poświęć syna, poświęć serce własne...
To wola Boża. To ofiara dla odkupienia wielu...

Przez chwilę trwało milczenie.

--Wiem o tem, zaczęła wreszcie matka moja cicho.--Wiem, że Bóg żąda
ofiary odemnie, wiem, że trzeba ją przynieść, że bunt daremny. Ale
ciężko, serce się rwie. Chciałoby się powiedzieć: bądź wola Twoja, a nie
mogę, nie mogę...

--A przecie trzeba--rzekł ksiądz.--Trzeba. Crześcijanką jesteś.

--Jestem, chcę być... chcę się poddać. Ale w tem jednem... O dziecko mi
chodzi--o Stasia mego!

--On także modli się w tej chwili. Ksiądz Osmólski jest przy nim, jak ja
przy pani. Ale on pewnie się nie buntuje.

--On? Staś mój? O nie! On odważny. On zawsze mówił, że zginąć chce w
bitwie, od moskiewskiej kuli. I teraz, nie w bitwie, nie... ale od
kuli... O Boże, Boże!

--Zwróć się do tego Boga, przed którym on teraz się korzy! Złącz się z
nim. On zrezygnowany, posłuszny idzie w jasną drogę, ku Bogu. Chceszże
rozłączyć się z nim na wieki, kobieto słabego serca? On teraz powtarza
słowa modlitwy Pańskiej, a ty--nie potrafisz go naśladować.

Mówiąc to ukląkł, nie puszczając jej ręki. Klęczeliśmy wszyscy. W ciszy
głuchej głos starego księdza zaczął się rozlegać powolny, doniosły.
Towarzyszył mu głos kobiecy.

--Ojcze nasz, któryś jest w niebiesiech...

Słowa płynęły jedne za drugiemi i urwały się.

--Bądź wola Twoja--powtórzył ksiądz. Matka moja pochyliła głowę ku ziemi
i milczała przez chwilę, oddychając ciężko. Wreszcie podniosła do góry
twarz bardzo bladą, ale dziwnie spokojną.

--Bądź wola Twoja--rzekła powoli.


V.

Świece się paliły, migocąc żółtymi płomykami i rzucając w czarne zakątki
pokoju błyski swoje niepewne i drżące.

Noc jeszcze była--ale od okien, przez muślin zapuszczonych firanek,
przedzierać się zaczynała ta niewyraźna szarość, bladawa i smutna, która
poprzedza późny, jesienny poranek. Od czasu do czasu jedna z kobiet
klęczących lub leżących krzyżem, wstawała z ziemi i sennym, chwiejącym
się krokiem przesuwała się przez pokój pełen cieniów, sama do czarnego
cienia podobna. Cicho było. Czasem dawał się słyszeć szept modlitwy lub
przez drzwi, uchylone do przyległego salonu, dochodził na chwilę szmer
półgłosem prowadzonej rozmowy.

Obudziłem się przed kilku minutami. Spłakany i znużony zasnąłem po
północy niespokojnym snem, w kącie sofy narożnej i teraz, napół senny
jeszcze i niezupełnie przytomny, patrzałem na ten dziwny i dziwnie
posępny obraz.

Szukałem mamy. Leżała krzyżem, tak jak ją widziałem przed kilku
godzinami, nimem zasnął. Koło niej klęczały ciocia Aniela i panna
Felicya.

Tak samo jak wieczorem, nieruchoma w swoim fotelu, z twarzą wyschłą jak
pergamin i z rozwartemi szeroko oczyma bez blasku i życia, babcia
Justyna siedziała przy samym ołtarzu, podobniejsza do woskowej figury,
niż do żyjącej istoty. Ręce tylko, niedotknięte paraliżem, poruszały się
wolno, mechanicznie przesuwając różaniec i od czasu do czasu w ciszy
nocnej, głos jej rozbity i bezdźwięczny, dobywający się z głębi piersi,
jakby z podziemnej otchłani, rozlegał się po pokoju surowemi, smętnemi
słowami psalmu. Było coś bardzo przejmującego i coś strasznego zarazem
słyszeć tę staruszkę, dla której zagasły światła i przestały brzmieć
wszystkie głosy ziemi, wołającą z prorokiem do Pana Zastępów, naprzemian
o miłosierdzie i o pomstę:

„Dopókiż Panie będziesz zapominać o mnie i twarz Twą odemnie odwrócisz?
Dopókiż wróg mój będzie się podnosić nademną?

„Którego usta pełne są goryczy i zdrady, który zasadzki tajemnie czyni z
możnymi, iżby zamordowali niewinnego?

„Ale Pan rozprasza zamiary pogan i myśli narodów potępia.

„Albowiem wejrzał z wysokiej świątnicy Swojej, aby wysłuchał wzdychania
więźniów, aby rozwiązał syny pomordowanych.

„Na słowo Jego czekała dusza moja, nadzieję miała dusza moja w Panu”.

Niestety! Dla Stasia nie było już nadziei, nie było jej przynajmniej na
ziemi...

W tych cieniach, słabo rozświetlonych posępnymi błyskami gromnic,
zrobiło mi się naraz okropnie. Wyobraziłem sobie, że te ciemne postacie,
pochylone na podłodze, to szereg trupów, okrytych całunem i że babcia
Justyna, ze swoją woskową i nieruchomą twarzą, to także trup, a modlitwa
jej głośna, to jakiś straszny głos z za grobu. Zerwałem się, szlochając,
i poomacku, uderzając o meble i potykając się, pobiegłem do salonu. We
drzwiach zatrzymała mnie Leoncia.

--Panna Felicya tam jest? spytała szeptem.

--Jest... Nie... nie... wiem... Ja się boję tam... Ja nie chcę...

I czepiałem się, szlochając, jej sukni.

--Niech Janio mi się zabiera stąd ze swymi płaczami, syknęła przez
zaciśnięte zęby. Takie nieszczęście, a on się maże. Także czas sobie
wybrał!

I odtrącając mnie, zawołała po cichu przez drzwi uchylone na pannę
Felicyę.

W salonie paliło się kilka świec i lampa na dużym stole, na którym stał
dymiący samowar wraz z przyborami do herbaty.

Kilka osób skupiło się razem w przeciwnym końcu pokoju, dokoła wuja
Ksawerego, który widocznie tylko co przyszedł, bo mokre futro miał
jeszcze na sobie i czapkę w ręku.

Panna Felicya podbiegła w tej chwili do niego.

--Co, telegram? zawołała: z Petersburga? jest nadzieja?

Wuj Ksawery był bardzo poważny a blady jak płótno, on, z którego
policzków tryskała zwykle krew i wesołość aż biła. Wąsy mu się nawet
opuściły na dół, a ręka trzęsła się, gdy zmięty papier podawał pannie
Felicyi, nic nie mówiąc.

Ta wyrwała mu go z ręki i przez chwilę próbowała go czytać.

--Nie mogę, zawołała wreszcie. Łzy nie dają.

--Daj mnie, rzekła babcia podkomorzyna.

I po cichu, szeptem, ale wyraźnie przeczytała słów kilka.

Nie pamiętam dziś ich treści--i po co? Dość, że ambasadorowa, zajmująca
się w Petersburgu uratowaniem Stasia, donosiła swojej przyjaciółce
księżnej, w pokrytych słowach, że wszyskie zabiegi chybiły, i że
prywatną audyencyę, o którą prosiła w tej sprawie, naznaczono jej... na
czwartek po południu.

A czwartek to byl dziś... I dziś rano miano wykonać wyrok.

Przez długą chwilę trwało milczenie. Tyle łez płynęło już w tych dniach
ostatnich, że źródło ich wyschło. Stali wszyscy nieruchomi i cisi, oczu
nie podnosząc i konwulsyjnie zaciskając dłonie.

Zegar ścienny zaczął powoli wybijać godzinę.

Wuj Ksawery podniósł nagle głowę, jak człowiek budzący się ze snu.

--Szósta, szepnął. Ależ to przecie... o tej godzinie...

--Jezus, Marya! jęknęła panna Felicya; o tej godzinie, w tej chwili...

I nie kończąc, wbiegła do drugiego pokoju i z łkaniem rzuciła się twarzą
na ziemię, przed ołtarzem.

Jedni za drugimi--wsunęli się za nią wszyscy. Wuj Ksawery ukląkł przy
progu na obydwa kolana, pochylił się tak, że czołem prawie dotykał
posadzki i zaczął głośno szlochać.

Dzień się robił mglisty, żałobny, ołowiany. Smugi białego światła szły
przez okna, kłócąc się z żółtem światłem świec woskowych i bladym
twarzom nadając trupią barwę. Klęczeliśmy wszyscy, milcząc. Czasem tylko
urywane łkanie, jęk lub głośniejsze słowo modlitwy przerywało ciszę.

Mama leżała ciągle krzyżem, nieruchoma, jakby umarła.

Nie wiem, jak długo to trwało. Wreszcie skończyło się.

Na ulicy rozległ się turkot, potem słychać było głośne kroki na schodach
w przedpokoju. Ktoś wszedł i zatrzymał się w jadalnej sali, jakby
wahając się.

Z nas nikt się nie ruszył. Klęczeli wszyscy dalej--tylko zrobiło się
zupełnie cicho. Serca poprostu przestały uderzać. Czuli wszyscy,
domyślali się wszyscy, że kroki te znaczą coś strasznego. Zbliżało się,
nadchodziło... Przeznaczenie. Ale nikt nie miał odwagi wyjść na jego
spotkanie.

Czekaliśmy. Drzwi wreszcie otwarły się.

Na progu stał ksiądz Osmólski, do trupa podobny, słaniający się. Prałat
stanął za nim, podtrzymując go.

Mama zerwała się naraz i klęcząc, głowę zwróciła ku wchodzącym.

Z ust, spieczonych gorączką, wydarło się jedno słowo:

--Już?!

Ksiądz Osmólski podszedł do niej, trzęsąc się. W rękach wyciągniętych
trzymał coś i podawał jej. Był to szkaplerz i krzyżyk z medalikami.

--Kazał oddać... matce... bratu... zaczął urywanym głosem.

--Dziękuj Bogu, córko, ozwał się prałat. Bóg cię uczynił godną tego, że
dałaś męczennika ojczyźnie, duszę czystą--niebu. Tam on czeka na ciebie
w tej chwili, modli się dla ciebie o poddanie i odwagę.

Mama przez chwilę klęczała nieruchoma z ustami przyciśniętemi do
szkaplerza. Byłem tuż przy niej. Przyciągnęła mnie ku sobie i szkaplerz
i krzyżyk przycisnęła do moich ust.

Na szkaplerzu były dwie wilgotne, ciemnobrunatne plamy.

--Całuj, czcij, naśladuj... szepnęła. To krew twego brata, krew Stasia.
To za Polskę, za wiarę...

I znów zrobiło się cicho. I naraz, w ciszy tej rozległ się głos babki
Justyny. Ślepa i głucha, nie brała udziału w tem, co ją otaczało i
podczas ogólnego przerażenia, siedziała w swym fotelu nieruchoma i
obumarła. Teraz stało się z nią coś dziwnego. Głowa się podniosła, oczy
szkliste i martwe rozjaśniły się niezwykłym blaskiem, na twarzy drgnęło
życie, a glos nabrał niebywałej mocy. I posłyszeliśmy ją, mówiącą słowa
Pisma:

„Jam jest zmartwychwstanie i żywot, a kto we mnie wierzy, nie umrze na
wieki.”

--Słyszysz--rzekł prałat.--Syn twój żyje! Zmarł jak światy--żyć będzie
na wieki!

Mama milczała przez chwilę, trzymając twarz w dłoniach. Wreszcie
podniosła głowę--i zdziwiłem się, widząc ją tak spokojną.

--Wierzę w to--rzekła cicho--wierzę sercem calem i dziękuję Bogu. On
dał, On wziął... Wziął na chwalę Swoją, na ofiarę niewinną... Wola Jego
święta. Niech się stanie, jak On chce, nie jak ja.

I znów upadła krzyżem. Nikt już więcej nie otworzył ust--tylko stary
ksiądz ukląkł przy ołtarzyku i zaczął mówić głośno: Anioł Pański...