Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was produced from images generously made available
by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
http://gallica.bnf.fr)




Transcriber’s Note:

This e-text contains a number of words and phrases in Greek and Hebrew:
ταχύγραφοι
שְׁמַע אֲדֹנָי
If any of these characters do not display properly, you may have an
incompatible browser or unavailable fonts. First, make sure that the
browser’s “character set” or “file encoding” is set to Unicode (UTF-8).
You may also need to change your browser’s default font. All text in
non-Roman script will have a mouse-hover transliteration: ὧς.

A few typographical errors have been corrected. They have been marked
in the text with mouse-hover popups. Variant spellings are discussed at
the end of this file.

JOANNES BODINUS




COLLOQUIUM
HEPTAPLOMERES

DE
RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS


e codicibus manuscriptis
Bibliothecae Academicae Gissensis cum varia lectione
aliorum apographorum nunc primum typis describendum
curavit

LUDOVICUS NOACK

1970
GEORG OLMS VERLAG
HILDESHEIM · NEW YORK

Dem Nachdruck liegt das Exemplar der Herzog August
Bibliothek Wolfenbüttel zugrunde. Signatur: Li 565

Die fehlerhafte Paginierung wurde beibehalten.

There were no apparent problems with the _Paginierung_, but the
footnote numbering was occasionally _fehlerhaft_.

Reprografischer Nachdruck der Ausgabe
Schwerin/Paris/London 1857
Printed in Germany
Herstellung: fotokop wilhelm weihert, Darmstadt
Best.-Nr. 5103 211


Contents

 Praefatio
 Liber Primus
 Liber Secundus
 Liber Tertius
 Liber Quartus
 Liber Quintus
 Liber Sextus
 Transcriber’s Notes on Orthography


JOANNIS BODINI

COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES

DE

RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS.

E CODICIBUS MANUSCRIPTIS

BIBLIOTHECAE ACADEMICAE GISSENSIS CUM VARIA LECTIONE ALIORUM
APOGRAPHORUM NUNC PRIMUM TYPIS DESCRIBENDUM

CURAVIT

LUDOVICUS NOACK,

PHILOSOPHIAE DOCTOR, IN UNIVERSITATE GISSENSI PROFESSOR
EXTRAORDINARIUS.

SUERINI MEGALOBURGIENSIUM,

TYPIS ET IMPENSIS FRIDERICI GUILELMI BÆRENSPRUNG, TYPOGRAPHI AULICI.

PARISIIS,
FR. KLINCKSIECK. 1857 LONDINI,
D. NUTT.

LUDOVICO III.

MAGNO DUCI HASSIAE ET AD RHENUM

PRINCIPI AC DOMINO SUO INDULGENTISSIMO
LITERARUM ARTIUMQUE PATRONO SAPIENTI

HANC OPERIS BODINIANI EDITIONEM PRINCIPEM

VENERABUNDA MENTE

D. D. D.

EDITOR.




PRAEFATIO.


V

Joannes Bodinus, Andegavensis, atheismi sua aetate se suspectum
reddidit cum libris quibusdam editis tum opere, quod quasi cygneam
cantationem inedilum reliquit. Liber autem inscribitur colloquium
heptaplomeres, non quod in septem partes distributus esset, sed quod
septem viros, operam inter se partitos interlocutores, introduxit.
Quorum primo Coronaeo Romano-Catholicorum, deinde Friderico
Lutheranorum, Curtio Calvinianorum, Senamo omnium sectarum ethnicarum,
Salomoni Judaeorum, Octavio Muhammedanorum, Toralbae denique
naturalistarum causam tuendam commisit, qui omnes ita de fidei
controversiis disputant, ut Toralbae ratio, quam autor ipse confiteri
videtur, triumphet.

Leibnitius nobilissimus philosophus, quum recte perspexisset, quanta
esset auctoritate et gravitate hoc Bodini colloquium ad cognoscendam et
philosophandi rationem atque formam et religionis sensum rationemque
aetate reformatoria usitatam, jam senex hujus libri editionem parari
voluit. Quem laborem aggressus Polycarpus Leyserus, Jurisconsultus
Helmstadiensis, quominus perficeret, prohibitus est magistratuum
interdicto. Sub finem saeculi superioris Liber Baro Henricus
Christianus de Senckenberg, collatis compluribus libris manuscriptis,
exemplar hujus operis quam correctissimum perfecit, quod praeter alia
duo ejusdem colloquii exemplaria, quae quidem minoris pretii sunt,
inter ornamenta bibliothecae academicae Gissensis enumeratur1.

1. Cf. Adriani, viri nobilissimi ac doctissimi, qui est bibliothecae
academicae primus praefectus, catalogus codicum manuscriptorum
bibliothecae Gissensis. Francofurti a. M. 1840. p. 189 sq.

Quum igitur, probante Neandro, illustrissimo historiae sacrae auctore
doctissimus vir Guhrauer libro singulari, qui anno 1841 prodiit, VI
denuo virorum doctorum animos in Bodini colloquium advertisset, non
inutilem me suscepturum sperabam laborem, si librum illum famosum, qui
propter periculum, quod religioni recte colendae afferre videbatur, diu
in bibliothecis ineditus latuit, typis describendum curarem. Hunc autem
laborem, quo colloquium Bodinianum ad codices correctiores, quantum
meae vires valebant, emendatum accuratius exprimendum pararetur, ita
mihi perigendum censui, ut textu codicis Senckenbergiani quasi pro
fundamento posito compluria exemplaria, quae et in bibliothecis
Gissensi et Gottingensi Altonanaque asservantur, conferrem et
scripturae discrepantiam ad marginem libri enotarem.

Haec suffectura esse spero ad introducendum librum nomine quidem et
fama viris doctis et nostratibus et externis diu notum.

Dabam Gissae d. XXI m. Maii anni 1857.




1 LIBER PRIMUS.


Ad N. T.

Quod per litteras a me petis, ut de mea peregrinatione ad te scribam,
omnia ex animi voto contigissent, si tuo complexu frui potuissem, quem
si semel nactus ero, nunquam me patiar a te divelli. Nam cum Adriatici1
maris littora post difficilem navigationem legissemus, Venetiam
appulimus, omnium fere gentium vel potius2 orbis universi portum
communem, quia non modo adspectu et hospitio peregrinorum Veneti
delectantur, sed etiam illic summa cum libertate vivi potest; et cum
caeteris civitatibus et regionibus civilia bella aut tyrannorum metus
aut vectigalium acerbae exactiones aut studiorum cujusque3
molestissimae inquisitiones impendeant, haec sola propemodum civitas
omnibus his servitutum generibus immunis et libera mihi videtur. Quo
fit, ut illuc4 undique confluant, qui summa cum libertate ac
tranquillitate5 vitam agere decreverunt, seu ad mercaturam seu ad
opificia seu ad otia liberis hominibus digna animum adjungant.
Percommode vero accidit, quod cum litteratos homines ac virtutis
studiosos conquirerem, _Paulum Coronaeum_ nactus sum, qui per omnes
urbis angulos litterarum et antiquitatis monumenta omnia studiose
investigabat seque litteratissimis hominibus et illos sibi arctissima
societate sic conjunxerat, ut domus ejus sacrarium Musarum ac virtutum
haberetur. Et quoniam corporis habitu admodum tenui ac viribus
imbecillior erat, quam ut maris jactationes aut longas peregrinationes6
ferre posset, at incredibili desiderio teneretur, diversarum gentium
linguas, studia, ingenia, mores, virtutes percipiendi, ac convictum
domesticum adsciverat, homines peregrinos _Fridericum Podamicum,
Hieronymum Senamum, Diegum Toralbam, Antonium Curtium, Salomonem
Barcassium7, Octavium Fagnolam8_, qui tametsi bonarum artium
instructissimi essent disciplinis, singulari tamen quisque scientia
caeteris praestare videbantur. Cura autem in aedibus Coronaei simul
habitarent, ex omnibus fere orbis regionibus si quid novum aut scitu
dignum contigisset, facile ab amicis, quos Romae, Constantinopoli,
Augustae, Hispali, Antwerpiae, Lutetiae conquisierant, litterarum 2 ope
intelligebant. Nec vero solum urbanitate sermonis ac morum suavitate,
verum etiam innocentia atque integritate tanta vivebant9, ut nemo tam
sui similis quam omnes omnium viderentur; quippe nulla contentione
verborum aut vincendi10 cupiditate, sed omnes studio discendi
ferebantur, itaque omnes cogitationes ac studia ad verum decus
traducebant. Illud autem optimum, quod Coronaei domus cum infinita
librorum ac veterum monumentorum varietate ac copia, tum etiam
instrumentorum seu ad musicam seu ad omnes artes mathematicas
refertissima esset; nihil tamen rarius mihi visum est, quam pantotheca
quadrata sex pedum. Divisio cujusque pedis in sex apothecas numerum ex
quadrato triginta sex in se ducto conficiebat capsulas 1296. Senarium
autem selegerat, quod is numerus solus inter reliquos11 perfectus esset
ac latissime in universa natura pateret, non modo ad plurium animantium
aetates, quae in hoc numero terminantur, verum etiam quod in tota
natura sex corpora tantum sint perfecta, sex tantum colores simplices,
sex sapores simplices, sex harmonici concentus, sex tantum metalla
simplicia, sex locorum situs, sex etiam sensus cum sensu communi.

1. Alius: _Hadriatici_. 2. Alius: _totius_. 3. Alius: _cuique_. 4.
Alius: _illic_. 5. Alius addit: _animi_. 6. Alibi: _peragrationes_. 7.
Alius: _Barcassum_. 8. Alius: _Tagnolam_. 9. Alibi: _vigebant_. 10.
Alius: _vivendi_. 11. Alius: _digitos_.

Pantothecam ex olea i.e. ex incorruptibili prope materia fabricari
jusserat, ut mundi universitatem ejusque suppellectilem et omne
instrumentum contineret. Principio imagines sexaginta1 inerrantium
siderum, deinde planetarum, cometarum similiumque impressionum,
elementorum, corporum, lapidum, metallorum, fossilium, stirpium,
animantium quaeque nancisci poterat, ordine2 quaeque suo aptaverat. At
quoniam stirpium et insectarum omnium forma exiguâ pantothecâ nec
contineri nec haberi propter raritatem poterat, picturâ vel scripturâ
vel genere quaeque suo capsulis denotabantur, ut rhinoceros, caper3
indicus hisque similia. Caetera vel inferri curaverat vel illata
coëmerat.

1. Alii 48 aut 84; alius plane numerum non addit. 2. Alibi: _genere_.
3. Alius: _cobras_ et ad marginem: _cuber_; alius: _cabras_.

Seorsim autem stirpes integras aut radices grandioribus chartis
contentas habebat, sic tamen, ut particulam stirpium et animantium
quaeque capsulae continerent, eo tamen ordine, ut extrema primis, media
utrisque, omnia omnibus apta serie cohaererent, quippe terram inter et
lapides argillam et cretam utriusque1 naturae media collocarat, inter
aquam et adamantes crystallum, inter lapides et metalla pyritem sive2
marcasitharum genus, inter lapides et plantas corallium, inter
animantes et stirpes ea quae zoophyta dicuntur, inter animantes
aquatiles et terrestres amphibia, inter aquatilia et volatilia pisces
volatiles, milvum inquam et loliginem, inter volatilia et terrestria
bruta vespertilionem.

1. Alibi: _utrisque_. 2. Alius legit: _sed margaritarum genus inter_
etc.

Sic autem compleverat pantothecam, ut sex coloribus simplicibus
capsulae distinguerentur ad memoriam firmiorem1, et adversa luce ita
collocarat, ut 3 omnia facile perspicerentur, nec enim ad angulos
rectos dirigebatur, ne quid ex capsulis excideret, nec rursus in plano
jacebat, quo minus lucis reciperet, sed hypotenusae2 modo innixa
parieti species omnes eminus intuenti reducto velo proderet, ut3
temporis diuturnitate singula saepius legendo fideli memoriae
commendarentur. Et quidem in eo tantum profecerat Coronaeus, ut omnes
loculorum4 species animo comprehensas haberet: quae utilitas non modo
in iis quae pantotheca continebantur, sed etiam in rebus omnibus quas
audiret et legeret se ostentabat5. Neque enim scribendo vel loquendo
tempus terebat, ne tantundem de valetudine detraheret, sed audiendo,
disserendo, meditando judicii vim acerrime sibi comparaverat; et cum
cibum caperet, aderat anagnostes, qui tantisper aliquid legeret, dum
fames et sitis commodius jucundiusque expleretur nec ullis sermonibus
obrueretur6. Neque vero Peripateticorum in morem7 ambulando
disserebatur, quia corporis motum judicio ac memoriae officere putabat,
nec Stoicorum qui stantes disputabant, quod diu sine taedio et
articularis morbi periculo fieri posse negabat, nec Academicorum
cubantium more, quod mollitiem ac somnum exciret8, sed sedendo. Me vero
anagnostem inter domesticos asciverat, Romanorum morem secutus, qui
etiam inter epulas lectionibus9 rerum memorabilium animos una cum
corporibus pascebant. Sed cum Romani10 non satis accurate rem
propositam eodem momento definirent, Coronaeus in sequentem diem, si
quid difficilius occurreret, quaestionem differebat, ne quis imparatus
sententiam eam diceret, a11 qua discedere incongruum12 arbitraretur.
Ipse vero compendiosissimis notis, ut olim13 ταχύγραφοι, omnia14 fere
excipiebam et excepta seorsim describere solebam, quod cum aliquamdiu15
fecissem, multas de natura quaestiones, multas etiam de mathematicis,
de legum praestantia, de optime genere civitatis, de medicina, de fide
historiarum collegi. Nulla tamen disputatio uberior aut argumenti
praestantia dignior mihi visa est, quam quae ab Octavii navigatione
initium duxit.

1. Alibi: _faciliorem_. 2. Alius: _hypothemati_. 3. Alibi: _et_. 4.
Alius: _locorum_. 5. Alibi: _ostendebat_. 6. Desunt haec proxima verba
in alio codice. 7. Alius: _in modum_. 8. Alius: _afferret_. 9. Alibi:
_lectione_. 10. Alius: _amici_. 11. Alius: _aut_. 12. Alius:
_congruum_. 13. Alibi: _quondam_. 14. Alibi: _verba_. 15. Alius:
_aliquando_.

Cum enim Coronaeus ad coenam una cum iis quos diximus consedisset et
ego1 Phaedonem Platonis, quem antea legere coeperam, persequi jussus
eum locum attigissem, quo Socrates Aegyptiorum cadavera tanto artificio
condita fuisse diceret, ut incredibile tempus a putredine
vindicarentur, Octavius petiit a Coronaeo, ut locum relegerem, quod a
me factum est. Nam consequentia aeque ac praecedentia2 pertinent3 ad
immortalium animorum vim ac potestatem, de quibus copiose ab illius
superioribus diebus disputatum erat. Hic igitur CORONAEUS: Non satis,
inquit, de animorum immortalitate nobis disseruisse videmur?

1. Duo haec verba desunt in aliis codicibus. 2. Alibi: _antecedentia_.
3. Deest in uno codice, sine dubio per lapsum manus vel memoriae.

4 Plus, inquit SALOMO, quam satis est inter nos ipsos, quibus etiamsi
nullae demonstrationes exstarent, persuasa jam pridem est immortalitas
animorum et sempiterna bonis praemia, supplicia sceleratis decreta.

Ego vero, inquit TORALBA, utilissimum duco, perspicuas1 omnium rerum et
earum praecipue, quae ad pietatem pertinent, demonstrationes exquirere,
ne ab Epicuraeis rerum divinarum irrisionibus2 imparati offendamur.

1. Alius: _perspicuitatem_. 2. Alius: _irrisoribus_.

Tum SENAMUS: Multos Deorum contemptores, plures etiam qui nihil a
belluis nisi figura differunt1, Epicureum tamen adhuc reperi neminem,
i.e. qui Deos nulla praemiorum spe religiose coleret, qui frugalissime
ac temperatissime viveret2, qui continentiam, justitiam, fidem, morum
integritatem, ut Epicurus, amplecteretur3 mortales tamen animos
crederet, nec ullum ab immortali Deo negotium cuiquam impendere
arbitraretur, qui demum4 summum hominis extremumque bonum non in
corporis voluptatibus, sed in animi excelsi tranquillitate collocaret
serena.

1. Alius: _differrent_. 2. Laertius in Epicurum; Seneca in epistolis
passim. 3. Alius: _amplexaretur_. 4. Alius: _denique_.

Tum TORALBA: Demus Epicurum his omnibus virtutibus excelluisse, quid
tamen illi profuerunt, cum divini numinis metum et venerationem quasi
securi quadam a radice amputaret? Nam sublata praemiorum spe, sublata
numinis ac poenarum metu, hominum inter homines societas nulla stare
potest; quis enim fidei et1 justitiae locus esse potest apud eos, qui
nihil nisi testem aut judicium metuant? Fuit itaque in Epicuro ficta
opinio integritatis, cum adversus Deum immortalem tam injustus esset2,
ut omnem illi justitiam eriperet, i.e. praemiorum ac poenarum
potestatem, neque enim aliam ob causam libros de religione3 scripsit,
quam ut Diagorae ac Protagorae poenas effugeret.

1. Alius: _aut_. 2. Alius: _est_. 3. Alius: _religionibus_.

Tum SENAMUS: Quid est igitur, quamobrem ab aliis sectarum generibus ad
Epicureos plerique deficiant, ab Epicureis tamen ad alias nulli
redeant?

1CORONAEUS: Non magis mirum videri debet, quam ex viris castratos
quidem posse, sed ex castrato virum fieri neminem, ut a pudicitia
molles sunt et faciles aditus ad impudicitiam, reditus vero ad
pudicitiam omnes interclusi2 obsidentur3.

1. Alius addit: _Tum_. 2. Alius: _reclusi_. 3. Deest in alio codice.

Tum1 OCTAVIUS: Meminisse juvat periculorum praeteritorum, ac _Neptunum
procul a terra spectare furentem_2, ut ab hominis istius teterrimi
cogitatione quam longissime discedamus, nam

me tabula sacer

Votiva paries indicat humida

suspendisse potenti

Vestimenta maris Deo3,

5 ut lyricus ille scribit. Quae enim4 ex Phaedone Platonis mox legit
anagnostes, recordationem mihi excitarunt periculosissimae
navigationis, quam nisi molestum esset, libenter vobis enarrarem.

1. Alius: _Posthaec_. 2. Horatii Epist. I, 1. 3. Horatii Carm. Od. I,
5. 4. Alius: _etiam_.

CORONAEUS: Quis non libenter Octavium audiret?

1OCTAVIUS: Cum in Aegypto urbem Cairam, quam incolae a civium
multitudine et urbis magnitudine gallinam incubantem interpretantur, et
circa urbem pyramides antiquas lustrarem, Genevensis quidam empiricus,
quem mihi socium adjunxeram, persuasit, ut Amomiam2 legeremus; sic enim
appellabat Aegypti cadavera, quae antiquitus amomo, cardamomo, sala,
aceto, melle, myrrha, aloë, nardo, cassia3, resina caeterisque id genus
venenis a putredine vindicantibus condita et macerata diu fuissent,
quorum cadaverum tantam vim subesse affirmabat4, ut morbis fere omnibus
mederentur. Ego tametsi hominibus empiricis dubia fide assentior5, ei
tamen acquievi et uterque utriusque ope inter pyramides, quam plurimis
erutis sepulcris, cadaver obvolutum corio bubulo detraximus. Sub corium
innumerabiles fasciolae densissimisque lini replicationibus singulae
singulis adjunctae, nec ulla sui6 parte detritae, inauratam cutim
contegebant; aurum enim, ut minime ignoratis, a corruptione non
cadavera modo, sed etiam ligna, metalla caeteraque diutissime tuetur.
Caro ipsa cum cute flavescens ac fusca e duritie ac hypostasi
videbatur, qua saccharum vetus Creticum: interiora visceribus
exenteratis siccissima et in cordis sede imago lapidea insculpta,
nomine Isidis, Aegypti quondam reginae, cujus sepulcrum est in urbe
Nysa superioris Arabiae et in marmorea columna7 hoc epitaphium
insculptum8:

Ego Isis sum Aegypti regina
A Mercurio9 erudita;

Quae ego legibus statui,
Nemo solvet;

Ego sum mater10 Osiridis,
Ego sum prima frugum inventrix,
Ego sum Hori11 regis mater;
Ego sum in astris canis refulgens;
Mihi Bubastis urbs condita est.
Gaude, gaude Aegypte,
Quae me nutristi!

Sacra Isidis abrogata sunt, ni fallor, Constantini Magni dominatu, ex
quo constat, cadaver illud ante MCCC annos conditum fuisse, et fieri
potest, ut ante annorum duo triave millia sepultum fuerit. Erat autem
virile cadaver et plane inodorum ob nimiam siccitatem. Nam muliebria
cadavera foetorem ac putredinem 6 contrahere potuissent12, tum quia
foeminarum adeps et pulpa plenior ac humidior est, tum etiam quod
virginum ac mulierum, quae senecta nondum contabuerant cadavera, non
ante triduum pollinctoribus et pharmacopolis permittebantur13, ne
stuprum cadaveribus inferrent, ut quidem apud Herodotum legistis.

1. Alius addit: _Tum_. 2. Alius: _Ammoniam_. 3. Alius: _Caesia_. 4.
Alibi: _inesse confirmabat_. 5. Alibi: _assentiam_. 6. Alius: _sua_. 7.
Alius: _tabula_. 8. Alius: _inscriptum_. 9. Herme scilicet trismegisto.
10. Mulier s. uxor. 11. Alius: _Ori_. 12. Alius: _contrahunt facilius_.
13. Alius: _promittebantur_.

SALOMO: Incredibilis ista libido mihi videtur.

CORONAEUS: Pleraque apud Herodotum fabulosa leguntur, quae Plutarcho
adversus eum1 scribendi occasionem praebuerunt.

1. Alius: _Herodotum_.

FRIDERICUS: Cum a sceleribus istiusmodi abhorreamus1, incredibilia
putamus, quae temporis diuturnitas verissima comprobavit. Ac ne
longius2 ab hac urbe progrediamur, Malatesta nescio quis princeps
Ariminensium avorum memoria nobilem cujusdam Germani comitis uxorem,
cum religione obligata Romam iter haberet, hospitio excepit, sed cum
oblato illi stupro nullis blanditiarum illecebris, nulla vi adhibita
pudicitiam eripere potuisset, gladio crudelissime jugulum clausit, ut
quam in vivente non poterat, in truncato et quidem cruento cadavere3
libidinem satiaret.

1. Vide Joh. Pontanum Bandellum. 2. Alius: _Ne longe_. 3. Alius:
_corpore_.

CURTIUS: Non in Aegypto aut in Italia tanti sceleris immanitas resedit,
sed in Galliam usque pervasit. Ipse quidem vidi Tholosae chirurgum, qui
in cadavere mulieris, peste mortuae, dicebatur nefariam libidinem
explevisse καὶ ἄρθρα ἐν ἄρθροις ἔχων, ut jurisconsulti verbis utamur,
deprehensus flammis ultricibus stupente populo addictus fuisse, quae
quidem Herodoti scripta satis confirmare videntur.

SENAMUS: Plutarchus patriae decus ac dignitatem, quam Herodotus acerbe
sugillarat1, cum tueri vellet, Herodotum contumeliose accepit2, qui
tamen a M. Tullio historiarum3 parens est appellatus. Et quidem ea quae
apud Herodotum plerisque fabulosa videbantur, temporis diuturnitas
verissima comprobavit, ut quae de lycanthrôpia Nerviorum deque ventorum
eruptione4 etiamnum hac aetate usitata comperiuntur, quae itidem de
maritandis puellis, ut ex formosarum pretio deformes dotari possint,
translatum est in potentissimam ac florentissimam rempublicam Sinarum.

1. Alius: _jugularat_. 2. Alius: _excepit_. 3. Alibi: _historiae_. 4.
Alius: _emptione_.

CORONAEUS: Audiamus igitur Octavium caetera persequentem.

OCTAVIUS: Vobis cadaver ipsum ex istis1 sepulcris erutum obtulissem,
2si mihi per Tritonios daemones licuisset. Cum enim domum cadaver
importari curavissem et in arcam quasi palladium surreptum condidissem,
Pistacus mercator, qui onusta nave ventorum opportunitatem in
Alexandriae portu exspectabat, quo quidem me receperam, ut in Italiam
post diuturnas peregrinationes redirem, vectores acciri jussit, ut vela
facerent spirante Vulturno. Ego repente arcam in navim; et quia
navigium erat capacissimum, magnam nautarum et vectorum multitudinem
admisit. Est enim, ut scitis, Alexandriae 7 civitas populosissima et
mercatorum peregrinorum multitudine abundantissima. Cum portu
solveremus, flabat Vulturnus, quem Graeci Euronotum, ni fallor,
Aegyptii Syrochum a Syria, unde spirat, Horatius3 album Notum vocat,
illamque serenitatem nobis invexit, quam ille describit hoc versu:

Albus ut obscuro detergit nubila coelo
Saepe Notus

qui ab Homero eodem sensu ἀργέστης vocatur.

1. Alius: _ipsis_. 2. Pro sequentibus alius ita legit: _et in arcam
quasi Palladium surreptum condidissem, Pistacus_ etc. 3. Horatii Od. I,
7.

CURTIUS: Idem tamen Argestes1 nostras Galliae Narbonensis regiones
tanta vi quatit, ut saxa volvere, silvas et domos eruere consueverit,
quem incolae etiamnum Albanum vocant, eodem quo a majoribus nostris
nomine appellatum fuisse scribit Plinius.

1. Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.

OCTAVIUS: At vim ejus venti principio leniorem ita progressu temporis
percipimus vehementiorem, sed cum longius ab omnibus littoribus
abessemus, Circius inter Coros omnes rapidissimus, qui ob id ab Homero
ἀργέστης δυσαὴς1 appellatur, Vulturno plane contrarius tempestatem
excitavit, unde commoti fluctus tanto impetu latera navis quatere
inceperunt, ut contractis velis jacturam2 facere cogeremur mercium
graviorum. Jam procella diem noctemque navigium afflixerat, cum
desituram nautae sperarent, quia tempestatem validiorem eo spatio
finiri, rarissime biduum, nunquam triduum excedere affirmabant; multo
violentius tamen quam antea fluctus intumuerant, contrario flatu
conspirantibus ventis.

1. Eustathius in Odyss. lib. 3. 2. Alius: _jactum_.

SENAMUS: Didiceram ab Aristotele1, ventos impetu contrario simul
numquam spirare.

1. Aristoteles, in problem. Sect. de ventis.

OCTAVIUS: Hoc forsitan Aristoteles scripsit in umbra Lycei, non in
scholis nautarum, qui gravissimas procellas non aliter quam contrario
ventorum flatu cieri tradunt. Hinc1 illa Maronis:

Una Eurus Notusque ruunt creberque procellis
Africus:

Item Horatii:

Nec timuit praecipitem Africum decertantem Aquilonibus;

Item Virgilii:

Luctantes ventos tempestatesque sonoras;

Nec aliter Homerus Africum et Aquilonem conspirantes facit:

ὡς δ᾽ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα,
βορέης καὶ ζέφυρος.2

Quae cum satis intelligeret nauclerus, qui nos antea forti animo
meliora sperare jusserat3, attonitus et, ut ait ille,

Victus violento navita Coro.

8 omnes ad vacuandam navim compulit, quae continuis fluctibus
complebatur. Cum autem vehementi jactatione fracta corpora laborem
refugerent, jactis anchoris, unumquemque ad preces divinas gemebunda
oratione excitavit. Qua voce exaudita quidam Florentinus Catharinam
Senensem, alius virginem Lauretanam, huic civitati notissimam, plerique
Nicolaum, alii Clementem appellare, nonnulli vero lugubri voce canere:
„Ave maris stella“ etc., Graeci mercatores vulgari sermone σῶσον ἡμᾶς
κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, εἰςάκουσον δέσποτα, Judaei suum שְׁמַע אֲדֹנָי
saepius ingeminabant, Ismaëlitae Alexandrini: Ejuche nahbudu, alla,
alla, alla, malah, ressulala4. Venetus quidam sacrificus in cista
vitrea circulari hostiam consecratam flexis genibus e sinu extollens,
inquit:

O salutaris hostia,
Quae coeli pandis ostia5.

Caetera nostis. Calaber nescio quis clara voce erumpens: A te solo, a
te o dio peccato habbiamo, il soccorso non gia della creatura, ma del
grand dio: habia pietado6 iddio di noi mortali ciechi. Massiliensis7
mercator:

L’ esprit, si Dieu le mande,
Souffle tempestueux,
Et s’ enfle en la mer grande
Le flot8 impetueux;
Mais si a-t-il besoin,
Crians à Dieu lamentent,
Subit il les met loin
Des maux qui les tourmentent,
Fait au vent de tempeste
Sa fureur appaiser,
Fait que la mer s’ arreste,
Fait les ondes cesser,

et caetera, quae non memini. Ego cum vota in periculis adeundis semper
efficacissima fuisse intellexeram, in ora procumbens ab9 immortali Deo
veniam flagitiorum precatus, votum feci, si periculis ereptus in portum
incolumis invaderem, diem illum annua festivitate me consecraturum. At
Hispanus miles ingenti fluctu madefactus Deum consuetis Hispanorum
contumeliis nefarie execrabatur: In despecho etc. Non dicam caetera:
malgrado etc. pere etc. et: à la virgen sa madre; postremum illud
subjecit: no es poderio che sia comparado à el diabolo, insanum carmen
illud cogitans:

Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.

Quae scelera cum audiisset mercator quidam, ira motus nauclerum
compellavit, ut tantam impietatem maledici supplicio ac jactu
vindicaret, alioqui futurum ut omnes ob unius flagitia perirent.

1. Alius: _Secundum_. 2. Alius: _jussit_. 3. Homeri Il. X, vs. 4. 4.
Alius Codex: _eiache nohbuem, eiache nostinu, allah_; alius: _ill alah
resullala_. 5. Alius: _ostium_. 6. Alius: _pietà_. 7. Alius: _Massal
ensis_. 8. Alius: _les flots_. 9. Alius: _et_.

9 SALOMO: Veteres oborta tempestate, si precibus sedari non posset,
sorte jacta demergebant eum, in quem sors cecidisset. Sic enim vate
Jona demerso, cui sors obtigerat, tempestates repente conquieverunt;
idem futurum fuisse de Hispano opinor tot ac tantas contumelias in Deum
evomente, atque utinam mos ille in usum revocaretur; sed quoniam sors
in potentissimum saepius, nunquam tamen nisi1 in meritum2 cadebat, qui
suorum satellitio stipatus sacrarum sortium fidem eluderet, ideo3
sortes nauticae desierunt. Sic tamen confirmo nisi suo scelere
periturum neminem, quin etiam saepe fit, ut unius integritas reliquos a
praestantibus periculis eripiat, aut solus a naufragiis, ab incendio, a
popularibus morbis eripiatur.

1. Deest, ut videtur, _raro_. 2. Alius: _merentem_. 3. Alius: _ob id_.

OCTAVIUS: Cum frustra preces fudisse videremur, bonus genius nauclerum
impulit, ut Aegyptia cadavera, si quae in navim invecta essent, demergi
juberet, capitis indicta poena. Hoc ego1 edicto perterritus et ipsa
noctis caligine tectus cadaver de arca detractum in mare dejeci, sed
ita ut nemo senserit. Derepente ventorum vis conquievit ac secundis
ventis salvi in Cretam pervenimus. Hic venerabili2 canitie senex
expansis ad coelum manibus, immortali Deo gratias agens, caeteros suo
exemplo impulit ad laudes divinas. Nos vero voti memores hoc dithyrambo
lusimus:

Nunc effunde Deo carmina suavibus
Linguis ô sacra, qui3 littora fluctibus
Ereptus gracili succutiens pede,
Miraris fremitus aequoris ardui.
Vos impura procul numina cedite.
Praestanti maris ac terribili Deo
Qui suprema ferit sidera vertice,
Qui moles aqueas sustinet in globum
Suspensas liquida materia . . . . . .
Constringente sinu pondera terrea
Conspirant Zephyri Corus4 et Africus
Vulturnique leves et gravis imbribus
Auster qui rabidis flatibus undique
Tempestatis ab imo rapidae5 vado
Tetram colluviem crebrius excitant.
Tunc6 immane strepens et gemitu gravi
Auras7 verberat et fervida confluit
In naves aqua nautis trepidantibus.
Sed si quis metuens Te precibus sacris
O ter magne Parens aequoris invocet,
10 Extemplo revocans Halcyonum quiem8
Nautas incolumes littore collocat
Qui claris geminant cantica laudibus.

1. Alius: _enim ... dejecit_. 2. Alius: _venerabilis_. 3. Alius: _per_.
4. Alius: _Eurus_. 5. Alius: _stupida_. 6. Alius: _Tum_. 7. Alius:
_Aures_. 8. Alius: _quies_.

SALOMO: O si periculis erepti omnes in hunc modum immortali Deo gratias
agerent! Sed ingratorum spes tabescet, ut divinissime scriptum est a
sapientiae magistro.

OCTAVIUS: Ego senem illum, qui diuturno navigandi usu caeteris
prudentia mihi praestare videbatur, rogavi, cur nauclerus Aegyptia
cadavera1, si qua illa2 fuissent, immergi jussisset? Illud mihi
reposuit, cadaverum Aegyptiorum vectura tempestates semper cieri, cujus
rei fidem toties exploratam asseverabat, ut nauticis Aegyptiorum
legibus cadavera transvehi sanctissime prohiberentur; eum3 enim, qui
contra faceret, mercium jacturam et omnia detrimenta mercatoribus
dependere solitum. Qua re intellecta flagitii conscius tacendum
hactenus mihi putavi, ne quis a me reposceret detrimenta accepta.

1. Alius: _corpora_. 2. Alius: _si quae illata_. 3. Alius: _is ...
sollicitaretur_.

CORONAEUS: Hujus navigationis historia non modo grata, sed etiam
perutilis mihi videtur, et quae dicendi materiam nobis, si nullam
haberemus, abunde suppeditaret. Primum, cur ab Aegyptiis cadaveribus
procellae oriantur, cum aliis alio transvectis cadaveribus nihil tale
contingat? Haud tamen scio, an sepulcro violato in alienis cadaveribus
idem futurum sit. Deinde, an daemonum ope maria commoveantur? an vero
ab exspirationibus, ut physici tradunt. Postremo, cujus precibus in
tanta religionum varietate navim incolumem Deus in portu collocavit?

Sic1 omnes conticuere, et cum caeteri Toralbam intuerentur, quod esset
in physicis accuratissime versatus, nihil tamen ausus est in rebus tam
arduis.

1. Alibi: _Hic_.

Sed CORONAEUS, rupto silentio: Satis est, inquit, ea proposuisse, de
quibus crastina die disputaturi sumus, ut, quod in aliis quaestionibus
a nobis fieri consuevit, paratiores redeamus. Caeteris annuentibus
evocati pueri, divinarum laudum suavissima modulatione fidibus,
fistulis ac vocibus erudite confusa, ut moris erat, uniuscujusque
animos demulserunt, quibus peractis accepta quisque abeundi venia
discessere.




LIBER SECUNDUS.


Postera die redeuntes, cum humanissime se consalutassent et1 quod
quisque didicerat colloquio contulissent, paulo post laeti2
consederunt. Hic CORONAEUS litteras quas a Corcyraeo mercatore
acceperat mihi pro Phaedone 11 legendas dedit, quibus ea continebantur,
quae Constantinopoli gesta fuerant in circumcisione primogeniti
Turcarum regis, qui principum, qui legatorum conventus, quae frequentia
peregrinorum, qualis pompa ludorum Circensium, quae convivia, quae
largitiones, quantus rerum omnium apparatus et quo quaequae ordine
gesta fuissent. Et quoniam admirabilia videbantur ac prope
incredibilia, nisi acta essent in theatro ac conspectu tantae hominum
multitudinis, quanta unquam in illa urbe fuisse memoratur, jussit
CORONAEUS ea relegere, quae maxime ad mirabilitatem facerent, scilicet
funambulorum alacritatem et audaciam, qui semper funes ab altissimis
pinnaculorum summitatibus aptatos ac distentos levissime currerent ac
saltarent. Item equitis illius, qui soleas ferreas pedum ejusdem equi
posteriorum quo vehebatur pernicissime currentis a tergo sagitta
transfigeret; item ejus, qui erectus in pedes super duorum equorum
rapidissime currentium sellas3 ferebatur. Item, ut duo equites super
sellas duorum equorum stantes in pedes erectum gestarent alium sagitta
ferientem tantisper, dum equi, in quibus stabant, incitatissimo cursu
raperentur. Item, ut alius trabem ferream ictu vehementi ad tibias
nudas adjecto4 rumperet sine cruore ac livore, ut etiam soleas ferreas
equorum manibus frangeret ac partes ruptas dentibus dissecaret, ut
etiam jacenti trabes ingentes brachiis supponerentur et super incude
ferrea superposita pectori malleis gravissimis tunderent, nihilosecius
tamen omnibus renitentibus levissime resurgeret, ac pleraque his
similia litterae complectabantur, quae pridie Idus Iulias datae fuerunt
Corcyrae et Idibus allatae Venetiam, quae5 a Corcyra milliaribus
circiter CCL distat.

1. Sequentia haec sex verba in alio codice, desunt. 2. Deest in alio
codice. 3. In codicibus: _soleas_. 4. Alius: _advecto_. 5. Alius: _quia
Corcyra milliaribus circiter CCL_, ita ut desint quaedam ad sensum.

Hic FRIDERICUS: Oportuit igitur, inquit, horis singulis navigium decem
milliaria percurrere.

CURTIUS: Illud spatium horis singulis Euro spirante confici posse non
dubito, si modo actuaria1 navis aut myoparo pluribus velis incitaretur,
qualibus utuntur Piratae, cum naves onerarias insequuntur2.

1. Alius: _vectuaria_. 2. Cf. Cic. Verr. I, 34. [N.]

SENAMUS: Non satis compertum habeo, quo quaeque temporis spatio navis
decurrat; illud tamen constat, Pauli Aemilii1 victoriam de Perseo2 Rege
adeptam in Macedonia quarto post die divulgatam Romae fuisse ludis
theatralibus, auctore tamen incerto. Consimilis victoria Romanorum ad
Sagram3 fluvium eodem die in Peloponneso praedicabatur. Aliud autem
praelium adversus Medos ad4 Mycalem Asiae superioris urbem scitum est
eodem die in castris Graecorum ad Plataeas. Item imperante Domitiano
fama Romam perlata est, Antonium qui contra Domitianum arma ceperat, eo
ipso die quo fractus ac caesus est, in Germania victum fuisse, tametsi
ab urbe abesset 12 milliaribus MMCCCC, et eodem momento, quo Romani
Tarquinios ac Latinos ingenti praelio fuderant, id ipsum Romam perlatum
est, auctore incerto.

1. Plutarchus, Aemilius p. 286. 2. Alii: _Persio regio_ vel _Persiae
rege_. 3. Codices: _Sayram_, sine dubio falsissime. _Sagra_ autem erat
nomen fluminis inter Locros et Caulonem, Bruttias urbes, siti. [N.] 4.
Alius: _ante_.

FRIDERICUS: Haec antiquis mirabilia visa sunt, cum tamen nihil
frequentius magorum ope ac daemonum fieri soleat, qui etiam in speculis
arte magica conflatis vel punctis ea, quae toto terrarum orbe geruntur,
spectanda proponunt. Alii canes emissarios habent, qui omnia dicta,
facta, gesta, victorias, offensiones denunciant humano sermone, qualem
habuisse Cornelium Agrippam Wierus discipulus1 ac Paulus Jovius
scripsere, quem etiam hero mortuo frequens hominum multitudo in flumen
Rhodanum nulla vi adactum demergi vidit.

1. Deest in uno codice.

SENAMUS: Hujusmodi canem loquacem educarat Franciscus1 Senensis, qui
avorum memoria populo Romano spectante ac sermonem canis audiente
flammis est exustus.

1. Alius: _Francisca ... quae ... exusta_.

FRIDERICUS: Multa quidem incredibilia putantur, quibus tamen nihil
usitatius. Ad extremas Aquilonis oras homines scilicet quasi volucres
mirabili celeritate remotissimas regiones obire, ut de Apollonio
Tyanaeo Philostratus scribit1, ab ultima Aethiopia et Nili fontibus
Romam brevi transvolatum2. Idem Plutarchus de Romulo3, de Aristaeo
Proconnesio, de Cleomede Astypalaeio, ac Hugo Floriacensis4 de comite
Matisconensi. Plenus est Sprengerus, pleni Olaus Magnus ac5 Paulus
Grilandus, Sylvester Prierias, Molitor, Wierus consimilium in aëre
sublimi transvectionum narrationibus, quae non modo theologorum
decretis6, sed etiam legibus divinis et humanis confirmantur. Et quidem
Plato libro secundo de legibus cum poenas in eosdem decerneret, qui
sceleratis magorum artibus uterentur, ab illis incredibilia fieri
scribit, quae tamen ut7 certissima confirmat Apulejus et8 ipsae9
magicae artis sive impietatis reus ac propterea publico judicio
postulatus. Minus, inquit, calles pravissimis opinionibus ea putari
mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel supra captum
cogitationis ardua videntur. Quae si paullo accuratius contemplaris10,
non modo comperta evidentia, sed etiam factu facilia senties. Idem
paulo post: Prius, inquit, dejerabo solum istum videntem Deum, me vera
et comperta narrare ne ulterius dubitetis. Ex quibus intelligitur, ea
quae nec a natura, nec ab humanis viribus proficiscuntur, divina aut
daemonum ope exerceri.

1. Alius: _scripsit_. 2. Alius: _transvectum_. 3. Plutarchus, in Romulo
1, 4. 4. Malleus malefic. P. II, qu. 1. cp. 3. p. 250 sqq. Fd. Francof.
1588. 5. Deest in alio cod. 6. Augustinus l. 10. de Civit. Dei. 7.
Deest in alio codice; alius habet: _et_. 8. Deest in alio codice. 9.
Alius: _ipse_. 10. Alius: _explorantur_.

SENAMUS: Volatiles illos nuncios optavi saepe videre, qui sine ullis
equis aut navigiis immensas1 regiones momento transvolarent.

1. Alius: _in magnas_.

CURTIUS: Memini Petrum Corsum, cum auxiliares copias una cum Vinea
Francorum legato peteret a rege Turcarum, speculum habuisse, in quo 13
quidem uxorem Massiliae cum adulteris ex urbe Constantinopoli
moechantem1 videbat, et adultera vicissim maritum in speculo
contuebatur, quem cum portu solveret ac pridie quam Massiliam
appelleret redeuntem perinde aspiciebat, ac2 si praesens adfuisset. Sed
antequam rediret maritus, sui sceleris conscia fugit Antipolim, quo
maritus illam persecutus una cum liberis adulterio quaesitis et ancilla
contrucidavit. Recens est3 ac toti provinciae notissima historia, nec
absimile est, quod iisdem fere temporibus ad Aquas Sextias ejusdem4
provinciae contigit. Cum enim Guarinus fiscalis advocatus discederet ab
uxore, ut capitis causam diceret in Senatu Parisiorum, pollicitus est
uxori, suam se necem, cum moreretur, renunciaturum. Eo die quo carnifex
gulam illi fregit, uxor in palma dextrae manus imaginem mariti leviter
expressam pluribus5 praebuit spectandam. Cujus portenti Grignanus
provinciae praeses Henricum II.6 Franciae regem fecit certiorem.

1. Alius: _morantem_. 2. Alius: _ut_. 3. Deest in alio codice. 4.
Alius: _ejus_. 5. Alius: _quampluribus_. 6. Alius: _X_.

FRIDERICUS: Eo pertinet illud, quod Thomas Aquinas scribit,
necromantiae genus esse, si quis a moribundo stipuletur, ut se mortuo
denunciet, quo in statu sit futurus.

SENAMUS: Optandum quidem esset illud, ut in libris catoptricis earum
rerum demonstrationes1 exstarent.

1. Alius: _rationes_.

CURTIUS: Rerum gestarum historia sensibus ipsis nititur, i.e. ὅτι ἐστὶ,
sed causarum demonstratio, scilicet τὸ διότι, altius est ab intimis
philosophiae arcanis repetenda. Mihi tamen videtur memorabilius his
omnibus, quae literis ipsis Corcyraeis continentur, id quod a Suetonio
Tranquillo, Plinio, Dione Cassio, Xiphilino memoriae proditum est,
notissimum Romanum equitem in publicis ludis spectante populi1 corona
per catadromum decurrisse insidentem elephanto. Catadromum
interpretatur Xiphilinus funem ex altissimis turrium pinnaculis
extentum2. Maxime tamen attonitus est populus Romanus, descendente3 per
funem elephanto, ut Plinius scribit. Hinc veteribus funambuli
elephantes, quibus nihil admirabilius fieri potest.

1. Alius addit: _Romani_. 2. Alibi: _extensum_. 3. Alius: _descenso_.

CORONAEUS: Causas earum rerum arduas et in abditis naturae arcanis
latentes aut Toralbam nobis explicaturum aut video1 neminem.

1. Alius: _vides_.

Hic TORALBA, mista pudore modestia: Nae, inquit, ineptus sum1, si
agnoscam eas laudes, quas mihi Coronaeus injuria tribuit, quanquam si
arcana naturae tenerem, quae Coronaeus abdita esse fatetur2, eas tamen
quaestiones physici dissolvere non esset, qui tantum ea, quae in natura
posita sunt, intuetur. Daemonum autem et angelorum actiones scrutari ad
physica mihi pertinere non videntur, sed eos qui τὰ μετὰ φυσικὰ
conquirunt, 14 cum a divina pendeant voluntate aut impulsu ac potestate
daemonum geri planum3 sit. Sed cum Fridericus, mathematicarum
disciplinarum praestantia clarus, ea quae sunt artibus magorum
comprehensa studiose legerit, ut quidem ex ejus disputationibus saepius
audistis, non video quis melius ac certius earum rerum nobis aperire
causas, quam ipse, possit, modo velit.

1. Alius: _sim_. 2. Alius: _confitetur_. 3. Alius: _palam_.

FRIDERICUS: Saepe jurisconsultis jure succenseo, qui principia legitima
scientia quam profitentur hujusmodi providere: Error jus facit, licet
se invicem decipere, jus esse etiam cum praetor inique decernit. Sed
nunquam justius illis iratus sum, quam quod mathematices et magiae i.e.
sapientiae divinae nomina foedissimis ac facinorosissimis hominibus
concedant. Est enim titulus in Codice Justiniani Augusti de maleficis
et mathematicis, et utrique eadem scelerum1 immanitate aut impietate
damnati, quo quid iniquius fieri potest?

1. Alius: _sceleris_.

CURTIUS: Hanc jurisprudentiam, quam profitemur ac tuemur, Fridericus
sugillare consuevit, quod in mathematicorum1 perspicuis ac certissimis
demonstrationibus educatus cum ab Euclide ad Accursium delabitur, a
luce clarissima in atram caliginem et labyrinthum2 errorum
inexplicabilem delapsus sibi esse videtur. Toralbam quoque saepe
audistis hanc legitimam scientiam aspernari, qui ita se comparavit ad
veri cognitionem, ut nec falsum dicere nec audire possit, quod usu
venit his, qui omnem animorum caliginem perspicuis rationibus3
absterserunt; sed quemadmodum nutrices cum infantibus balbutire solent,
ita legislatores cum plebe saepius errare necesse est. Cum enim
Chaldaei magiam i.e. rerum divinarum ac sublimium scientiam ad
foedissimam cum daemonibus societatem traduxissent, errore populari
factum est, ut Chaldaei, magi et mathematici pro maleficis
usurparentur. Sed omissa verborum subtilitate rem teneamus.

1. Alibi: _mathematica_. 2. Alius: _labyrinthos ... inexplicabiles_. 3.
Alius: _canonibus_.

SENAMUS: Libenter audirem, sive magum sive maleficum appellare licet,
de sua scientia disputantem, quia vix alius ea capere possit, quam qui
re ipsa sit expertus.

FRIDERICUS: Periculum est, ne idem tibi contingeret, Sename, quod non
ita pridem legato Pontificis Clementis1 accidisse narrat Sylvester
Prierias. Cum enim sagarum multitudinem carceribus contineret, quae
solitas per aëra transvectiones ac2 foedissimas cum daemonibus
copulationes, saltationes, epulas, adorationes daemonum confiterentur,
quae physici ac medici ludibria dementium esse affirmabant, judex ipse
cum vicario quaestionum impietatis collega periculum facere decrevit,
pacta impunitate uni sagarum, quae3 in locum a daemonibus designatum
illos deduxisset. Locus erat urbi proximus; eo igitur a saga deducti,
paulo remotius ramis arborum contecti delituerunt. 15 Sub mediam fore
noctem conventum advolantis utriusque sexus multitudinis et quasi e
nubibus delapsarum avium intuentur et ea geri vident, quae ab eis gesta
verissime narraverant. Postea vero quum adoratis daemonibus venena tum
animantibus tum frugibus perimendis consueto more accepissent, nec
amplius quid4 restaret quam δήμου ἄφεσις, ut Apulejus loquitur,
princeps illius concionis legatum illum Pontificis Clementis5 uno cum
vicario acciri mandavit, quod adyta6 sagarum temerare et sacra profanis
oculis intueri non erubuissent. Itaque e latebris in concionem
protracti et contumeliis omnibus affecti, ad extremum, etiam tot et
tantis fustium ictibus caesi et trucidati fuerunt, ut domum aegre
redeuntes octavo7 post die exspirarent.

1. Alius: _Comensis_. 2. Haec sequentia quinque verba desunt in alio
codice. 3. Alibi: _si_. 4. Alius: _aliud_. 5. Alius: _Comensis_. 6.
Alius: _abdita_. 7. Alius: _uno_.

CORONAEUS: Memini, cura ad urbem de inopinato eorum casu allatum est,
Pontifex Clemens1 rem, uti gesta fuerat, divulgari jussit, ne quis
postea tam incredulus esset, ut dubitare, aut tam impius, ut periculum
facere auderet.

1. Alius: _Comensis_.

CURTIUS: Certe quidem incredibili antea desiderio captus sum, sagarum
transvectiones et conventus cum daemonibus his oculis intueri; sed cum
hujus argumenti scripta omnia veterum Graecorum et Latinorum legumque1
divinarum et humanarum ab ultima antiquitate repetitarum cum nostrorum
sortilegorum historiis, indiciis, confessionibus et hujusmodi
societatis compositionibus2 testium3 contulissem, tum certe assentiri
necesse habui ὅτι ἐστὶ nec tanto capitis mei periculo experiendum
putavi,4 vera essent nec ne, quae vulgo ferebantur, memor vulpis
Aesopiae, quae cum a leone invitaretur, ut ejus antrum epulandi causa
subiret, noluit,

  5quia me vestigia terrant

Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.

1. Alius: _legesque divinas et humanas_. 2. Alius: _repositionibus_. 3.
Alius: _testis_. 4. Alius: _tentavi_. 5. Horat. Ep. 1, 1, vs. 74.
Caeterum in uno codice haec verba desunt.

FRIDERICUS: Ut simia tametsi purpura induta sui semper similis est, ita
quoque daemonum vis ac potestas est ubique terrarum eadem.

OCTAVIUS: Multi multa in universa rerum natura mirantur, nihil tamien
admirabilius est ea, quae frequens est ubique terrarum λυκανθρωπία et
ὀνανθρωπία. Ridiculum antea putaram, quod in urbe Caira ferebatur,
homines in asinos converti et incredibilia populo spectante facere.
Fabulosum1 etiam videbatur, quod de Ammonio proditum est, cum asinum
philosophiae auditorem habuisse, quaeque a Luciano et Apulejo prodita
sunt de asino aureo ludicra fuisse. Sed cum portu Arciones2, quae nunc
Kueza3 vocatur, solverem et Arabiae felicis littora legerem, frequentes
vidimus sagarum praestigias, quae homines in asinos ac lupos
converterent ac rursus 16 humanae figurae restituerent, ut ea quae
Homerus de Circe, Herodotus de Nerviis, Varro, Pausanias, Plato,
Pomponius Mela de Arcadum et Lycaonum lycanthrôpia scripserunt, non
modo verisimilia, sed pro certis et compertis haberem.

1. Alius: _Ridiculum_. 2. Alius: _Antinaes_. 3. Alius: _Zaela_.

CORONAEUS1: Aeque mihi ut vobis incredibilia ac ne oculis quidem istis
ac sensibus fidem habuissem, nisi sacris litteris confirmatum legissem
Nabochodonosoris2 ab humana figura in pecudum, item3 virgarum in
serpentes conversionem. Nihil tunc amplius dubitandum putavi, nisi quis
putet, Circem et magos facinum oculis fecisse.

1. Deest in alio codice. 2. Alius: _Nebucadnezari_. 3. Deest in alio
codice.

SALOMO: Si esset illa fascinatio ac vecordia mentibus injecta1, non
mera μεταμόρφωσις, non virga Mosis virgas magorum vorare potuisset, nec
arrogantiae poenas lueret Nabochodonosor2, quem unguibus ac pelle
villosa contectum, totum septennium pecudis figuram indutum ac mente
captum, foeno etiam pastum fuisse, in sacris litteris testatum habemus.
Nam Moses Aegyptiorum magos eadem fecisse scribit, quae ipse divina
potestate fecerat, i.e. serpentes, ranas, sanguinem. At Moses
fascinabat neminem, igitur nec illi, cum eadem ab ipsis facta fuisse
scribat, nec mentem Nabochodonosoris cum humana figura ereptam ac
restitutam fuisse Daniel vates omnium clarissimus prodidisset.

1. Alius: _invecta_. 2. Alius: _Nabuchdonosor_.

CURTIUS: Videtur Homerus his consentanea scribere de procis illis, quos
Circe in porcos mutarat, quibus capita, vox, pili porcorum videbantur,
mens tamen ipsa1 constans ac figura manebat2.

Οἱ δὲ συῶν μὲν ἔχον κεφαλὰς, φωνήν τε, δέμας τε,
Καὶ τρίχας, αὐτὰρ νοῦς ἦν ἔμπεδος3.

Boëthius ita reddidit: Voce et corpore perditis, sola mens stabilis
semper monstra, quae genuit, patitur.

1. Alius: _ita_. 2. Alius: _restabat_. 3. Homeri Odyssea Κ, 239.

FRIDERICUS: At non solum corporis figuram mutare saga potest, sed etiam
mentis ac rationis vim eripere, humana stante figura, ut Philo Ebraeus
scribit1 quod antea persuadere mihi non poteram, nisi plane exploratum
haberem, magi cujusdam capitali maleficio mentem adolescenti affinitate
mihi conjuncto penitus ereptam fuisse ac plane dementem postea semper
vixisse, quod Actius Sincerus his versibus significat:

Illum illum magicis conabor adurere sacris,
Qui miserum tota spoliatum mente relinquit,

quae his versibus Lucani consentanea sunt:

Mens hausti nulla sanie polluta veneni
Excantata perit2.

1. Philo de specialibus legibus. 2. Alius: _fuit_.

SENAMUS: Quid facilius erat Circae, quam procos suos in porcos mutare?
Id enim fit unius litterae translatione.

17 CORONAEUS: Facilius est procorum in porcos mutatio ex morum, quam ex
litterarum similitudine. Eos enim, qui se ventri ac libidini penitus
addixerant Circaeisque illecebris mancipaverant, ratione ac mente
caruisse nec praeter figuram humanam quidquam hominis habuisse opinor,
contra quam Homerus scripsit, humanam quidem figuram amisisse, mentem
vero stabilem et inconcussam1 retinuisse.

1. Alius: _inconfusam_.

FRIDERICUS: Argute id ac vere; sed si hanc solam interpretationem
feramus, caetera divinis et humanis legibus comprehensa in dubium
revocabuntur. Neque enim Herodoto, Maroni, Homero, Platoni
metamorphosis illa hominum in pecudes, sed etiam Moysi, Jesaiae,
Danieli, theologis clarissimis1, narratur. Quin etiam his ipsis
temporibus apud eosdem Nervios Herodoti, quos Livonas appellamus,
singulis annis circa solstitium hibernum magna sortilegorum multitudo
flumine regionis trajecto in lupos mutantur, tum in greges, homines,
armenta crudelissime grassantur ac duodecimo post die eodem flumine
transmisso rursus humanam recipiunt figuram. Qua de re quaestiones a
magistratibus capitales constituuntur, qui cum transmutantur in hunc
modum, pro sortilegis convictis tenentur. Id autem potissimum accidit
iis, qui humana carne vescuntur, ut2 primum Lycaoni regi Arcadum3
contigisse Pausanias scribit, cum humanam hostiam Jovi Lycaeo
sacrificans libaret, post etiam Demarcho Parrhasio, quem M. Varro et
Copas, qui Olympionica4 scripsit, cum eidem Jovi humanis hostiis
sacrificaret, gustato sacrificio derepente in lupum evasisse ac decimo
post anno humanam figuram recepisse, denique pugillatu olympico5
certaminis praemium tulisse tradunt. Id cum Arcades saepius exploratum
et compertum habuissent, sacratis legibus6 vetuerunt, poena capitali
subjecta, ne quis Lycaei Jovis templum ingrederetur.

1. Addit alius: _pro verissima_. 2. Alius: _et_. 3. Alius: _in
Arcadiis_. 4. Alius: _Olympiaca_. 5. Alius: _pugillatum olympici_. 6.
Alius: _litteris_.

SENAMUS: Istud quidem mihi videtur persuaderi posse, neminem ex homine
pecudem sine hominis interitu fieri posse, ac verius putarem, fallaces
hominum oculos, velut Heracleoticos falsos martyres, fascino
praestringi.

FRIDERICUS: Praestigias magos facere non dubito, nec tamen semper nec
omnibus. Cum enim Thuringiam Germaniae inferioris obirem1, circulator
quidam in oppido erat, qui spectaculis inanibus plebem imperitam
accepta mercede pascebat. Is igitur quadrigam onustam foenis una cum
equis et quadrigario turba spectante devoravit. Deinde cum coelum
scandere se velle dixisset, repente a terra sublatus est, hunc pedibus
uxor apprehensum sequitur, dein ancilla heram pedibus apprehensam
secuta est, servus ancillam, qui sublimes in aëre suspensi, quasi acus
a magnete tracti, omnibus2 attonitis aliquamdiu constiterunt.

1. Wierus de praestigiis. 2. Desunt duo haec verba in alio codice.

18 CURTIUS: Devorationem quadrigae et quadrigarii ad fascinam pertinere
judico, sed ascensionem et subvectionem illam daemonis ope factam non
dubito. Nam Simon magus1, spectante Nerone cum ceteris principibus et
aulicis, in membra secari se jussit, deinde membratim concisus revixit,
post etiam sublimis in aëra subvectus est ac divinos honores et statuam
a Caesare adeptus. Quid est enim tam arduum, tam contra naturae vim2,
quod saga illa se facturam profiteatur:

Cum volui, ripis ipsis mirantibus amnes
In fontes redire suos, concussaque sisto,
Stantia concutio, cantu freta nubila pello,
Nubilaque induco, ventos abigeque vocoque.
Vipereas rumpo verbis et carmine fauces,
Et silvas moveo3 jubeoque tremiscere montes
Et mugire solum Manesque exire sepulcris,
Te quoque, Luna, traho.

1. Justinus Martyr, Clemens et Irenaeus. 2. Alius: _viam_. 3. Alius:
_foveo_.

CORONAEUS: Num tibi, Toralba, videntur haec per naturam, an vero
daemonum ope fieri potuisse?

Hic TORALBA: Ingenue, inquit, aperiam quae sentio, sed illud abs te,
Coronaee, peto, ne in rebus tam arduis amplius exigas, quam quod
possum.

CORONAEUS: Valde amens sim, si scire velim, quae tu nescias.

TORALBA: Aliarum quidem artium veritatem1 cum assequi me posse
diffiderem, res ipsas et rerum abditas in natura causas omni studio
scrutari2 conatus, idem mihi ipsi quod navigantibus usu venit. Nam quo
longius a littoribus discedunt, eo vada sentiunt profundiora, quousque3
ab omnibus terris longissime remoti4 molybdaenarum5 propter maris
altitudinem usum amittant. Ita quoque me in naturas elementorum,
fossilium, metallorum, stirpium, animantium ac coelestium corporum
intuentem, postremo in angelorum ac daemonum mirabilem potestatem
altius mentis agitatione6 subvectum ratio penitus deseruisse videtur.
Quo etiam plura scire cupio, quoque attentius et cautius subtilissima
quaeque persequor, eo me imperitiorem agnosco.

1. Alibi: _varietatem_. 2. Deest in alio codice. 3. Alius:
_cogunturque_. 4. Alibi: _revecti_. 5. Sunt plumbaginas quibus arena e
fundo maris detrahi consuevit a nautis, ut intelligant, quas in
regiones devenerint. 6. Alius: _cogitatione_.

CDRTIUS: Id profecto non nisi doctissimis hominibus contingere solet.
Cujus rei causam cum inquirerem, Franciscus Fuxaeus, mathematicorum
decus, qui a rege Francorum Carolo IX. evocatus, multis spectantibus
Lutetiae docuit, quod Archimedes olim proposuerat, datum pondus morere
i.e. δοθὲν βάρος κινῆσαι, is, inquam, ignorandi scientiam certissimum
scientiarum perfectiorum principium asseverabat nec ullos1
imperitiores, quam qui se omnia scire arbitrarentur. Id autem exemplo
docebat eorum, qui semper in gurgustio vel Socratis specu conclusi
jacuissent, aut quibus pateat coeli spatium 19 non amplius tres ulnas;
cum evadunt in loca superiora, proximas regiones, quas nunquam
adspexerunt, mirantur, post etiam in altissima montis cacumina subvecti
non modo terras remotissimas ac maria, sed etiam coelestia sidera
libere contemplantur ac pristinam ignorantiam attoniti stupent.
Plerosque etiam inanis auctoritas trahit, quos ratio ducere debuisset.
Atqui hi pecorum in modum properant, non qua aut quo eundum est2, sed
quocunque itur.

1. Alius: _omnes_. 2. Alibi: _sit_.

TORALBA: Hoc certe modo plerique meant1. Quis enim petenti, unde tanta
vis procellarum, unde ventus sit, non respondeat, ab exhalatione calida
ea gigni? Jam si rationem quaeris, Aristoteles ita decrevit, ut de
Pythagora quondam discipuli Αὐτὸς ἔφα, ipse dixit. Nemo tamen est adeo
demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima in
altissimis2 oceani gurgitibus versus utrumque polum, quoties
tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt tamen, qui
nulla auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium tamen causas
sese reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum rationes
attingere possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt, quaeque in
omnium oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum naturalium
venatore sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae majestatem ac
numen admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod etiam
Alexander Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non
erubuit, naturam abdidisse causas, cur dentes ferrum3 lima agitante
obstupescant. Omnium autem errorum, qui sunt innumerabiles, nullus est,
in quo gravius a physicis nostris peccari possit, quam existimare,
omnia quae extra hominum4 potestatem posita sunt, a natura, a causis
necessariis, aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud
aliter agendi arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec
angelorum ullam vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere5
putant, sed ea tantum quae brutis6 sensibus obvia sunt, et eorum, quae
sub sensus7 cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe arbitrantur,
aut si negare nequeant, ineptissimam quam nullam causam prodere
praestabilius opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum exitus
aliquis reperiatur, illud, ni fallor, contra Peripateticos statuendum
et principiis ac perspieuis demonstrationibus confirmandum est,
scilicet nulla necessitate primam causam ad agendum obligari, sed ea
libertate omnia moderari, ut8 hominum ac belluarum impetus coërcere,
naturas exanimes regere, ignes quominus ardeant prohibere, rerum
universitatem nutu quatere ac rursus erigere, si velit, possit; contra
quam Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum tota natio decrevit, qui
non modo causam primam necessitate trahi ad agendum, verum etiam ea
quae natura fiant, a Deo prohiberi posse negant9.

1. Alii: _meantur vel necantur_. 2. Alius: _altis_. 3. Alii: _ad ferri
limam agitatam_, vel: _ad ferream limam agitati_. 4. Alius: _humanum_.
5. Alius: _existere_. 6. Alius: _brutorum_. 7. Alius: _sensum_. 8.
Alius: _et_. 9. Alexander Aphrodis. l. 1. p. 17.

20 FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem
iniverunt, qui sentiat, Deum ulla1 necessitate teneri; sed iisdem de
rebus aliter physici, aliter theologi statuunt.

1. Alius: _illa_.

SALOMO: Quod verum est, semper unum et idem sit oportet1, nec potest
res eadem modo vera theologis, modo falsa physicis esse, etiamsi
theologorum ac physicorum de rebus iisdem judicia saepe contraria
occurrant.

1. Alius: _Quod verum est, semper verum sit oportet_.

CORONAEUS: Perge igitur, Toralba, nisi molestum est, demonstrationem
ejus rei perspicuam aperire.

TORALBA: Multa quidem Aristotele1 non ferenda de Deo scribit, ut2 cum
eum animal vocat, contra quam decuit non tantum physicum, sed etiam
metaphysicum, i.e. rerum sublimium ac divinarum indagatorem ac
speculatorem, quoniam isto modo Deum confitetur corporeum esse, cum
animal ipse definiat corpus animatum. Nihil tamen absurdius, quam
causam primam rerum omnium effectricem ac conservatricem profiteri3
eandemque servili officio ac necessitate obligare4, ac nihilominus sibi
ipsi liberum arbitrium tribuere. Liberum, inquit,5 hominem diximus,
quia causa sui est et quem aliena potestas cogere non potest. Quid
arrogantius aut alienius a physicis decretis? Neque enim majus
argumentum habuit Plutarchus, ut fatalem Stoicorum opinionem everteret,
quam quod posita necessitate mundi gubernacula Deo adimerentur, i.e. εἰ
ἀνάγκη μέμικται τοῖς πράγμασιν, οὔτε πάντῶν κρατεῖ ὁ θεὸς, οὔτε πάντα
κατὰ τοῦ ἐκείνου λόγου διοικεῖται.

1. Aristotelis Metaphys. lib. 12. de generat. lib. 2. 2. Alius: _ac
cum_. 3. Alius: _confiteri_. 4. Libr. 8 Physic. Libr. 2 de generat. 5.
Libr. 4 Metaphys.

FRIDERICUS: Est in rebus elementaribus quidem magna varietas et
inconstantia, sed orbium coelestium mutuis sese complexibus rapientium
certissimae ac immutabiles conversiones ab immutabili1 causa pendere
convincunt.

1. Alius: _immortali_.

TORALBA: Immutabilem1 Deum esse, physicis omnibus ac theologis inter
ipsos convenit. At illi putant, inferiorum causarum vi ac potestate
superiores cohiberi. Probabilius poetae, qui flectis fabulis Jovem
imperio deorum inferiorum absolvi confitentur, superioribus tamen τῆς
ἀδραστείας legibus teneri affirmant. Hanc ἀδραστείαν seu fatum
Parmenides mundum complecti dicebat. Chrysippus vero motum aeternum
concinne ac decenter aptatum, Zeno providentiam, Augustinus fatum uni
Deo putat congruere aut nemini.

1. Sequentia haec verba usque ad vocem _convenit_ desunt in alio
codice.

SALOMO: Ebraeus interpres his consentanea scribens: fatum seu קדש est
illud, quo sanctitas sanctitatum continetur, Deus inquam, omnia intra
se recipiens1 ac libera voluntate coërcens.

1. Alii: _despiciens_.

TORALBA: Si verum est, quod Aristoteles scribit, laude ac vituperio
dignum esse neminem ob ea quae necessario facit, profecto Deum aeternum
21 nullam laudem aut gratiam pro suis erga nos meritis judicat
promereri, quoniam haec necessario facere cogitur. Ex eo quoque
sequitur, rerum universarum procuratione Deum absolvi, quoniam
providentia duabus tantum in rebus cernitur, primum ut res unaquaeque
sit, deinde ut bene sit. At utrumque necessitas excludit, quia series
causarum necessaria rerum ordinem stabilem et immutabilem efficit, ut
nec flammarum incendio, qui1 in fornace fuerit, eripi nec saluti
cujusdam contra naturae vim prospici possit. At sublata providentia
(qua quidem omnia stant, quae videmus et quae non videmus) mundum ipsum
subverti necesse est. Quod Aristoteles ne confiteri cogeretur, Platonis
dictum ex Phaedone usurpavit, scilicet rationi consentaneum esse, Deum
nullam curam habere, i.e. εὐλόγως ἔχει ὁ θεὸς, οὔτε ἐπιμελῶν μὲν ἡμῶν.
Idem Plato in Politico Deum humani generis pastorem vocat, i.e.
ἀνθρωπίνης ἀγέλης ποίμενα.

1. Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.

SENAMUS: Hoc argumentum probabile quidem videri potest, non1 tamen
necessarium, ut sublata providentia mundus concutiatur. Quia si Deus
prospicit universitati, aut propter se id facit, aut propter mundum;
non propter se, quia mundo carere facile potest, alioquin non esset se
ipso contentus i.e. αὐταρκέστατος, ut non modo a Platone et Aristotele,
sed etiam a se ipso שָׁדַּי, quod idem est, appellatur. Non enim
providet mundo propter mundum, quia mundus Dei finis esset, ac propter
mundum bearetur; semper enim finis praestat iis, quae ad finem
diriguntur.

1. Alius: _ut_.

TORALBA: Hoc quidem, Sename, argumento usus est Alexander, ut
Aristotelis decreta tueretur. Idem tamen longissime ab hac sententia
discedens: Dicere, inquit, nolle Deum res nostras procurare, alienum a
majestate divina; invidi enim est et iniqui, cum possis nolle meliora;
τὸ δὲ λέγειν μὴ βούλεσθαι τὸν θεὸν τῶν ἐνταῦθα προνοεῖν, παντελῶς
ἀλλότριον θεοῦ, φθόνου τινος καὶ ἀλόγου φύσεως.

SALOMO: Senami argumentum una sui parte convincere1 videtur, quia non
congruit divinae majestati quicquam agere, ob aliud primo et praecipue,
quam propter se ipsum. Omnia, inquit, creavi propter me2, etiam impium
ad diem ultionis, nec mundi creatione aut procuratione melior futurus
erat aut beatior, quia nec optimus ante nec beatissimus fuisset. In eo
ipso tamen sibi placet, ut potentiam creatis rebus ac intelligentibus
perspicuam faciat, nulla vi, nulla necessitate, nulla denique
felicitate3 potiore ductus. Nec potest invidiae tribui, si non efficiat
meliora quam possit. Nec satis apte Proclus ex eo mundi aeternitatem
statuit, quoniam ea est rerum caducarum natura, ut creatori optimo
temporis aut felicitatis gradu nulla possit aut debeat exaequari.

1. Alius: _corruere_. 2. Alius: _creavit propter se_. 3. Alius:
_facultate_.

CORONAEUS: Nondum explicata quaestio mihi videtur, quonam modo prima
causa sit immutabilis, si causarum inferiorum series ac progressus 22
mutatur. Quodsi progressio causarum inferiorum immutabilis est, mundum
hunc necessario stare et ea quae fiunt immutabili superiorum vi ac
potestate necessaria concludi confitendum erit.

SALOMO: Deus quidem de se ipso testimonium ferens: Ego dominus1
aeternus, inquit; et non mutor2; item: _Coeli tabescent et peribunt, tu
autem idem ipse es, semper tui similis_3, quae verba majestatem ac
naturam divinam semper stabilem ac aeternam significant, non tamen
eripiunt, sed potius confirmant liberam Dei voluntatem.

1. Alius: _Deus_. 2. Jesaias 40, 27. 3. Ps. 102 (101), 27 f.

SENAMUS: Quid igitur hoc carmine volunt:

Fata regunt orbem et certâ stant omnia lege?

TORALBA: Recte equidem: aut fatum nihil est, aut Deus est, qui certas
omnibus naturis leges praescripsit, quas unus mutare et1 evertere
potest; naturae legislator suis legibus solutus non a senatu aut
populo, sed a se ipso. Cur enim terra non contegitur aquis, cum tamen
gravior sit? Id Aristoteles ad animantium salutem factum tradit.
Honestius erat tragoedos imitari, qui cum rei difficultatem explicare
nequeunt, Deum a machina, τὸν θεὸν ἀπὸ μηχανῆς eliciunt. Ex hac igitur
demonstratione colligimus, nihil in natura necessarium esse, quod non
aliter fieri possit. Quod Algazel, Arabum philosophorum acutissimus,
erudite perspexit, contra quam Averroës putavit. Quid enim frequentius
quam ex secali siliginem nasci? ex frumento non semper, sed tamen nimis
saepe lolium; contrave ex homine serpentem gigni; saepissime monstra ex
omnium animantium genere oriri, novos etiam et inauditos morbos
grassari, tum aquarum ingentes eluviones, incendia terrarum inopinata,
prodigiosos animantium partus, imbres lapideos, sanguineos, lacteos,
siligineos2, portenta denique stupenda nasci vidimus, quorum plena est
antiquitas, pleni libri, plenae Graecorum, Ebraeorum Latinorumque
litterae, ut non modo praeter naturam, sed etiam repugnante natura
fieri sit necesse3.

1. Alius: _aut convertere_. 2. Alius: _saligineos_. 3. Julius Obsequens
de prodigiis. Polydor. Vergil. de prodig. Joachim Camerarius de
portentis. Livius et Plinius passim.

OCTAVIUS: Hippocrates noster, cum popularium et incredibilium et
incurabilium morborum vim praeter naturam semper animadvertisset,
divina quadam potestate cieri scripsit. Id axioma Fernelius ἀρχιατρὸς1
variis ac stupendis daemonum actionibus illustravit, idque contra
naturalium causarum et affectionum progressiones consuetas.

1. In abditis causis morborum.

TORALBA: Alexander ipse, qui pro Aristotele pugnare consuevit1, a
magistri scriptura2 discedens scribit3, naturam saepe mutari tum vi,
tum moribus, tum votis erga Deum conceptis, quibus morbos et mala
mitigari et converti4 asseverat. Quae5 vero maleficorum flagitiis
assidue fieri 23 legimus, quaeque a Friderico narrata et superioribus
mensibus Constantinopoli, stupente populo, gesta legit anagnostes, quae
quidem tota pugnante natura facta intelligitis, num satis arguunt
naturae vim necessariam et immutabilem non esse? Nam quae aliter
eveniunt, necessaria ut sint, nullo modo fieri potest, ut Aristoteles
ipse confitetur6, qui tamen casum et fortunam in natura statuens, ex
opinione plebis necessitatem sustulit de natura.

1. Alius: _decrevit_. 2. Alius: _sententia_. 3. Alibi: _scripsit_. 4.
Alibi: _averti_. 5. Alius: _Quod_. 6. Περὶ ἑρμηνείας III., cp.15.

SENAMUS: Quid ergo Platoni1 fiet, qui ex Homeri sententia auream
catenam fingit a Jove demitti coelitus, nisi causarum naturalium seriem
inviolabilem ac plane immutabilem demus?

1. In Theaeteto.

TORALBA: Satis, opinor, Homerus seipse explicat, cum Deos illos
inferiores a superiore1 quidem sursum trahi posse agnoscit, supremum ab
inferioribus non item.

1. Alius: _supremo_.

SALOMO: Ego catenam Homericam nihil aliud esse existimo, quam in visu
nocturno Jacobi Patriarchae scalâ1 expressum, cujus vertici Deus
imminet, qua descensus est angelis a coeli vertice in terras et hinc
rursus ascensus ad coelum.

1. Gen. 28, 12.

OCTAVIUS: Certe Salomonis interpretationem confirmare videtur Proclus
Academicus et Plutarchus, qui daemones inter deorum et hominum naturam1
collocarunt, τούς πορθμεύοντας τὰ2 τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεοὺς καὶ τὰ
τῶν θεῶν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, i.e.3 portantes divina ad homines et
humana ad Deos. Hoc tamen interest, quod appellatione daemonum deum
appellavit, κακοδαίμονας tantum complectuntur. Quin etiam Plato maximum
omnium daemonum Deum appellavit. Juniores tamen Academici saepius
daemones φαύλους καὶ κακούς usurparunt.

1. Alius: _cathedram_. 2. Alius: τὰ τῶν θεῶν πρὸς ἀνθρώπους καὶ τὰ τῶν
ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεούς. 3. Desunt haec verba interpretantia in aliis
codicibus.

TORALBA: Ex utraque interpretatione sequitur, angelos ac daemones vim
habere deo minorem, hominibus1 vero majorem, quae tamen vis ac potentia
dei potestati aequalis esset, si Deus agendi necessitate obligaretur,
quoniam causa quaeque quo potentior est, eo majores parit2 effectus, si
autem prima causa necessario ageret, omnium consequentium causarum
potestas esset infinita et rei finitae vis infinita esse nequit3.

1. Desunt tria haec verba in alio codice. 2. Duo haec verba desunt in
alio codice. 3. Scoti argumentum acutissime collectum lib. II.
Sententiarum.

CORONAEUS: Efficacissinum quidem illud esset argumentum, si antecedens
demonstratione concluderetur.

TORALBA: Quicquid1 naturaliter agit, ad2 extremum suae potestatis ac
facultatis agit, v. gr. ignis urit ad summum, non modice aut intra
modum, sed quantum illi a natura tributum est, Ergo si prima causa
naturaliter agit, ut Aristoteli placet, vim suam omnem, quae quidem est
24 infinita, in causam secundam infundere oportet, eadem ratione causas
secundas vim infinitam tertiis tribuere, has item consequentibus ad
extremas usque communicare, hoc est ea quae sunt finita, fluxa, caduca,
locupletare et augere infinita quadam vi ac potestate, cum omnes
philosophorum familiae ad Epicureos usque primam causam infinitae
potestatis ac bonitatis esse fateantur. Atque isto quidem modo causarum
omnium exaequata esset potestas, item secunda causa cum infinita ista
potentia coelo finito ac terminato cohaerens, nec ageret nec moveret
in3 tempus. Quod quidem Averroi adeo absurdum visum est, ut ab
Aristotelis sententia discedens primam causam, quod esset infinita,
segregaverit a coeli agitatione ac secundam causam orbi primo ac finito
conjugarit, ne4 finita infinitis, sempiterna caducis necessaria
connexionis serie copularet. Quae connexio necessaria eo absurdior est,
quo mentes omnes ac formas a materia segregatas5 simul ac semel a prima
causa pendere scripsit Aristoteles6, quam sententiam Avicenna et
Averroës Academicos secuti repudiarunt, quia secundam causam a prima,
tertiam a secunda certa serie derivari tradunt.

1. Addunt alii: _Sic autem conficitur_. 2. Sequentia sex verba desunt
in alio codice. 3. Alius: _in tempore_. 4. Alius: _nec_. 5. Alius:
_segregatis_. 6. Metaphys. l. 9.

SENAMUS: Haec quidem Toralbae demonstratio subtiliter et argute est
conclusa, sed ex eadem demonstratione subvertitur tota naturalis
disciplina1.

1. Alexander Aphrodisias, Metaphys. l. 11.

CORONAEUS: Quonam modo?

SENAMUS: Quarum enim rerum habetur ulla scientia, causas earum
necessarias esse oportet. At Toralbae demonstratio causarum
necessitatem tollit, omnem igitur de natura scientiam funditus subverti
oportet, quoniam eorum quae casu feruntur aut aliter fieri possunt,
scientia non magis constare potest, quam reperiendi thesauri
disciplina.

TORALBA: Res naturales nec casu, nec temere, nec ordine coeco fiunt,
sed iisdem legibus et eodem tenore1 progrediuntur, ut posita causa
sequatur effectus, nisi divina voluntate in omnibus, aut humana in
quibusdam, aut vi daemonum in pluribus prohibeantur. Neque enim si
lapidem sustines, quo minus deorsum feratur, aut ignem quo minus
sursum2 abripiatur, propterea subrervitur demonstratio, lapidem deorsum
vergere, quia gravis, ignem sursum, quia levis sit.

1. Alius: _tempore_. 2. Alii: _seorsum_.

OCTAVIUS: Ex ratione Toralbae colligimus, primam causam liberam esse,
non naturalem, non violentam. Nam si cogeretur, non esset voluntas
libera in Deo, quam aut a superiori causa aut ab aequali aut ab
inferiori cogi oporteret. Non a superiore, quia supremo nihil superius,
non ab aequali, quia non esset aequalis, si cogi posset; a se ipso cogi
non potest, multo minus1 ab inferiori aut imbecilliori causa, cum
suprema causa tot ac tantis opibus locuples sit, ut excelsior esse
nequeat. Non esset autem Dei natura praepotens et 25 excellens, si
subjungeretur ei necessitati vel naturae, qua coelum, maria, terrae ac
totus hic mundus regatur, eaque vis ac potestas majore ac meliore vi
praedita esset quam Deus ipse.

1. Alius: _magis_.

SALOMO: Gravis quidem haec Toralbae demonstratio, gravior tamen mihi
videtur, quae ab ipsius Dei omnipotentis ore prodiit: _Omnia_, inquit,
_quae volui, feci_1.

1. Jesaiae 46, 11 sq.

CORONAEUS: Haec quidem perspicua sunt, unum modo restat, quod juniores
Peripatetici diviniori doctrina imbuti, Aristotelis impia decreta
minuentes, Deo quidem voluntatem non eripiant1, sed idem putent esse in
Deo Velle et Esse, ita ut illud sit quod vult, et quod sit, id ipsum
velit.

1. Alius: _eripiunt ... putant_.

TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita
quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his,
quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non
potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad
hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise1. Potuit enim Deus
duos tresve soles facere, noluit tamen. Ita Deus multa vult, est tamen
unus, non multa. Non igitur idem est in Deo Esse et Velle, quia vult
multas et varias formas, non tamen infinitas2 neque aeternas aut
simplices existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus,
non multus nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse3 necesse est;
quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi arbitrantur, non
potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi existentia necessaria
Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim voluntarium fieri potest,
ubi violenta necessitas urget.

1. Alius: _praecisa_. 2. Alius: _tantum infirmas_. 3. Alibi:
_existere_.

CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi
in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur?

TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari.

1SENAMUS: Etiam a prima causa servari mundum scribit Aristoteles2.

1. Deest haec Senami interlocutio in alio codice. 2. De generatione et
corruptione, lib. II, cp. 10.

TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum
esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum
esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint
agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate
fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem1 ac
tutelam. Cum igitur causam mundi effectricem2 ac conservatricem a fatis
et Adrastiae3 legibus liberum ac solutum demonstratum sit, nec eandem
esse cum essentia voluntatem, sequitur opificium illud ab eo deseri
posse, quandocunque velit. Desertionem interitus sequatur necesse est,
cum nihil a seipso servari et4 fieri possit, non est igitur aeternum
id, cujus salus ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod cum
intelligeret 26 Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura,
inquit, nihil est et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa
existit. Prima autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus.
Ex quo sequitur altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam
superior. Sed vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori.

1. Alius: _conservationem_. 2. Aliua: _fictricem_. 3. Alibi: _naturae_.
4. Alibi: _aut_.

CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non
modo voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem.

TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item1 postrema causa,
ut ipse Alexander2 confitetur. At mundus primam causam habet, omnium
consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum
Aristoteles3 vidisset, omnes causas posuit aeternas, maxime tamen,
inquit, primas. Cur primas potius, quam medias, quam postremas? Cum
omnes4 sint aeternae ac eodem momento existere coeperint. Aut si una
est prima, quomodo5 consequentes aeternae sint ac simul cum prima, cum
prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat, ut
quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum aeternum
non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et exitum
quoque habiturus est. Id enim omnibus et divinis6 et naturae legibus7
decretum est, quaecunque exitum habitura sunt, ortum habuisse, et quae
ortus sui principium habuere, tandem aliquando interitura. Nam si quod
semper esse quit8, naturam habet immutabilem9, suapte haec10 nunquam
mutari poterit; si nunquam mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse11
constat; sin genitum est, mutari quoque oportuit, ut a potentia abiret
in actum. Ergo si quid suapte natura mutabile, sempiternum esse nequit.
Itaque cum Plato nascendi principium mundo tribueret, obiturum
intellexit, eundem Dei12 tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum
fore putavit. Sunt igitur omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi
opificis nutu arbitrio, voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum
fit, nulla ratione Galenum13 scripsisse, non sibi necessarium videri
principium illud: πᾶν τὸ γέννητον φθαρτόν14.

1. Alibi: _est_. 2. Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph. 3. Libr. 6 cp.
8 Phys. libr. 7 Metaph. et 12. 4. Alibi: _res_. 5. Alibi: _quonam
modo_. 6. 4 Esdr. 9. 7. Plato in Timaeo, in Phaedone. Aristotoles, l.
1. de coelo et l. 2 et 6 Metaph. 8. Alius: _queat_. 9. Alii addunt: _si
vim habet immutabilem_. 10. Alius: _natura_. 11. Alibi: _posse_. 12.
Deest in aliis codicibus. 13. De tuenda valetudine libr. 4. 14. Alii:
φθειρῆται.

SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium1 tandem
aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta stare potest2. At
opifex aeternus mundum aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo
noster Ebraeus Platonis sententiam secutus putat, coelorum accidentia,
non essentiam mutatum iri ac flagitiosissimum vel de mundi obitu
cogitare; amicus tamen Plato, amicus Philo, sed magis amica Dei vox,
quae neminem dubitare patitur. 27 Antiquissima quidem3 sidera sunt,
antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque
interibunt.

1. Alius: _opificium_. 2. Scotus lib, 2 sentent. disp. 2. quaest. 1 et
2. 3. Alius: _quaedam_.

CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic
enim ille Lucretius1 Epicuraeus:

Una dies dabit exitio, multosque per annos
Sustentata ruet moles et machina mundi.

Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen
maximum pondus est ac momentum, non modo2 ad evertenda Peripateticorum
decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec auctoritati locum
relinquunt3, sed etiam ut ii, qui seipsos ac mundum universum tam
praeclara origine niti ac servari intelligunt4, Dei5 O. M. ardentiore
desiderio rapiantur atque6 in illius laudes erumpant.

1. Desunt haec duo verba in alio codice. 2. Alius: _tamen_. 3. Alii:
_reliquere_. 4. Philo in libro de profusis. 5. Alibi: _ad Deum O.M_. 6.
Alius: _et_.

CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores
continuis querelis homines nec magnitudine nec robore1 cum majoribus
conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium monumenta testantur atque
aetates homuncionum ac pusionum prae illis gigantea magnitudine
hominibus, qui tribus2, qui septem, qui octo, qui novem cubitis veteris
cubiti altitudinem superabant, quae testantur mundi senectam et
interitum futurum.

1. Alius: _Nec robore nec magnitudine_. 2. Desunt haec duo verba in
alio codice.

TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus
motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur,
corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque
divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi
summa consensione1 fatentur. Quod autem coelum sit corporeum, non modo
perspicitur ex eo, quod mobile est, sed etiam quod suis finibus et
terminis comprehensum, caetera suo complexu ambiat2, partes habens
extra partes, figuram etiam et quantitatem3 finitam et commensurabilem.
At quantitas4 corporea motum5 in se continet, item motus figurans6
qualitatem, quae ipsa sunt accidentia. Materiam vero7 sine forma usquam
consistere negant8. Cum dico coelum, inquit ille9, tum dico formam,
cum10 dico coelum hoc, dico formam hanc in hac materia. Quibus verbis
coelum ex materia, forma et accidentibus coalescere confitetur, ut
etiamnum ejus interpretes.

1. Alius: _confessione_. 2. Alius: _coërceat_. 3. Alius: _qualitatem_.
4. Alius: _qualitas_. 5. Alii: _materiam_. 6. Alius: _figuram_. 7.
Alius: _autem_. 8. Alius: _nequit_. 9. Alius: _Aristoteles_. 10. Desunt
sequentia haec Aristotelis (l. 4 de coelo) verba in alio codice.

CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue
explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et1 quae amplissimo
orbis sinu coercentur2, opificis aeterni arbitratu dissolvi ac
propterea tot monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias
et volatus3 maleficorum, 28 non a natura, sed praeter naturam aut
contra naturam4, angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri.

1. Desunt sex haec sequentia verba in uno codice. 2. Alibi:
_coërcentur_. 3. Alibi: _conatus_. 4. Haec tria verba desunt in alio
codice.

SENAMUS: Si daemones corporales1 essent, minus ambigeretur.

1. Alii: _aspectabiles_.

TORALBA: Disputatio de animorum immortalium natura, i.e. de angelis ac
daemonibus perdifficilis ac obscura semper visa est. Ac tametsi
Aristoteles1 ubique fere daemonia vocat ζῶα, non tamen explicat,
corpora sint necne, quia Deum quoque animal appellat2 aeque ac
daemones. Quaerat, inquit, aliquis, quamobrem anima,3 quae in aëre
vagatur, melior sit ac magis immortalis, quam quae est in animantibus:
ἥ ἐν τῷ ἄερι ψυχὴ ταῖς ἐν τοῖς ζῶοις βελτίων ἐστὶ καὶ ἀθανατωτέρα4, quo
loco vel daemones vel hominum mentes a cadaveribus segregatas in aëre
vagari confitetur. Plato vero mentis humanae captum egredi daemonum
disputationem agnoscit; majorum tamen sententiis acquiescendum: περὶ δὲ
τῶν δαιμόνων εἰπεῖν καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν, μεῖζον εἰ καθ᾽ ἡμᾶς,
πιστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν5. Frequens tamen est apud Platonem
disputatio de daemonibus in Symposio, Protagora, Clitia, Politico,
Epimenide, Phaedone, Sophista et in libro de legibus. In Theagene
quoque apertius: Nos, inquit, sicut oves mira divinorum6 pastorum
custodia semper egemus; ac tam ineptum putat7, homines hominum
custodiae committere, quam ovium et caprarum curam ovibus et capris.
Laudat etiam in Cratylo Hesiodi sententiam, quod viros bonos et
sapientes vita functos daemones appellat, quos in Symposio medios inter
Deos et homines collocavit, aërea natura constantes. Aperte vero in
Phaedone angelos, quos8 ubique θεοὺς vocat, curatores nostros esse
asseverat: θεοὺς εἶναι ἡμῶν τοὺς ἐπιμελομένους. Quin etiam in Sophista
angelum genialem, quem juniores9 Academici δαίμονα πάρεδρον appellant,
nos quocunque10 proficiscamur, comitari et cogitationes nostras
explorare scribit: τὸν ξένιον οὐκ ἥκιστα θεὸν συνοπαδὸν γιγνόμενον,
ὕβρεις καὶ εὐνομίας τῶν ἀνθρώπων καθορᾶν. Et in Theagene: Adest,
inquit, mihi divina quadam sorte daemonium quoddam, ab ineunte pueritia
me secutum. Cujus argumenti occasione accepta omnes Academici
disputationes11 varias de natura daemonum instituerunt. Illud autem
inter ipsos convenit: unicuique12 daemonium ab ortu vitae ducem divino
munere concessum. Huc13 Menandri illud:

Ἁπάντι δαίμων ἀνδρὶ τῷ γενομένῳ,
Ἁπᾶσιν ἐστὶ μεταγωγὸς τοῦ βίου

Nam Socratis adhuc puelli pater oraculum accepit, eum habere ducem
sexcentis paedagogis meliorem, ut quidem Plutarchus scribit in libro
Περὶ τοῦ δαιμονίου τοῦ Σωκράτους. Empedocles, qui vivus et spirans in
jugo montis 29 Aetnae a daemonibus sublatus dicitur, unicuique καλὸν
καὶ κακὸν δαίμονα contigisse dicebat.

1. Libr. 4 et 12 Metaphys. 2. Libr. 4 et 12 Metaphys. 3. Alii:
_animalia, quae_. 4. Graeca haec desunt in alio codice. 5. Graeca haec
desunt in alio codice. 6. Alius: _divorum_. 7. Alibi: _putari_. 8.
Deest alibi. 9. Alius: _minores_. 10. Alius: _quoque_. 11. Alius:
_disputatores_. 12. Desunt haec sequentia duodecim verba in alio
codice. 13. Alibi: _Hic_.

SALOMO: Rabbi Moses Aegyptius non quidem ab Empedocle, sed a majoribus
institutus, etiam unicuique bonum ac malum angelum adesse confirmat.

SENAMUS: Si tanta vis daemonum ac angelorum extitisset1, quantam esse
vultis, mihi mirum videtur, quamobrem Epicuraei daemonum hypostasin de
natura sustulerint?

1. Alibi: _existeret_.

CURTIUS: Epicuraei non tantum ex albo philosophorum, sed etiam hominum
eximendi nobis sunt, tum quia nihil aut parum1 differunt a judicio
ferarum, tum etiam quod solo sensu feruntur.

CORONAEUS: Quando igitur constat, philosophorum ac theologorum vel
potius mortalium omnium consensu daemones esse, ut ab eorum perspicuis
actionibus planum est, disseratur illud, si placet, an daemones
essentia et qualitate sensibili, an vero sola boni et mali discrepantia
differant, quibus item actionibus ac negotiis implicentur. Quibus
perspectis ac cognitis perspicuum erit, quid de ostentis, prodigiis,
fascino, quid denique de sagarum stupendis actionibus ac λυκανθρωπίᾳ
sentire debeamus. Et quoniam Fridericus studiose videtur daemonum vim
ac naturam conquisivisse, haud dubito quin haec omnia nobis facili
sermone sit explicaturus.

1. Alius addit: _admodum_.

FRIDERICUS: Si tot ac tam multi philosophi tantaeque eruditionis tot
saeculis de natura daemonum nihil asseverare potuerunt aut voluerunt,
quid de homine minime philosopho sperare potestis? Libros quidem de
strigibus ac sortilegiis1, quotquot nancisci potui, curiose legi, ut
maleficarum actiones utcunque intelligerem, quae vobis enarrare
pigebit, cum ex iisdem fontibus, quibus ego hausi, illa ipsa haurire
cuique integrum sit. De natura vero ipsaque daemonum origine ac
essentia quicquam affirmare2 si velim, ineptus sim.

1. Alibi _sortilegis_. 2. Alius: _afferre_.

TORALBA: Duae sunt omnino demonstrandi artes, una quidem a causis,
altera vero ab effectibus; itaque si obscurae sint causae, ex ipsis
tamen effectis eas venari licet, ut si daemonum naturam, τὸ διότι,
capere nequeamus, certe ex eorum actionibus τὸ ὅτι ἐστὶν intelligamus.

FRIDERICUS: Nudam historiam, ut vobis morem geram, enarrare non recuso,
ne quid a me amplius exigatis. Tametsi enim Apulejus sortilegii ac
veneficii accusatus et qui ὀνανθρωπίαν in seipso expertus fatetur,
multo subtilius quam caeteri daemonum essentiam explicare potuerit,
dubito tamen an voluerit necne, quod potuit. Sic autem definivit
daemones: sunt genere animalia, ingenio rationabilia, animo passiva,
corpore aërea, tempore aeterna. Quam descriptionem miror Augustinum1
locis omnibus secutum fuisse atque 30 in eo potissimum, quod eorum
naturam scribit esse aeternam, cum tamen Porphyrius, Plutarchus,
Plotinus mortales esse tradant, idque Apollinis oraculo, i.e. ipsius
daemonis maximi testimonio confirmans: Hei mihi tripodes lugete, obiit
Apollo, excessit, flamma2 coelestis mihi vim affert! Quin enim
Plutarchus Ciceronis sententiam secutus ob id oracula defecisse
scribit, quod daemones, qui olim oracula reddebant, interierint3.
Quodsi daemones hominum generi contubernales ac socii tam multa de4
ipsis5 mentiuntur, quid nobis sperandum est de angelorum coelestium
sublimiore ac diviniore natura? Tametsi vero Philo Judaeus angelos
appellat diviniores quasdam ac secretiores6 naturas, Dei praepotentis
imperio subjectas, quibus quasi legatis utitur; idem tamen in libro de
mundo angelos ac daemones essentia scribit eosdem7 esse, licet
qualitate boni differant a malis8.

1. Libr. 7 Gen., libr. 8 et 9 de civit. Dei, libr. 3 de trinit. 2.
Quinque haec sequentia verba desunt in alio codice. 3. Alibi:
_interierunt_. 4. Alius addit: _se_. 5. Alibi: _ipsi_. 6. Alius:
_sacratiores_. 7. Alibi: _ejusdem_. 8. Alius addit: ἄγγελοι δέ εἰσι
ψυχαὶ κατ᾽ ἀέρα πετομέναι.

SENAMUS: Libenter audirem; neque enim dissimulare possum, quando primum
nati daemones sint1, quibus nutricibus educati, quamque diuturna sit
uniuscujusque vita?

1. Alius: _fuerint_.

FRIDERICUS: Non esse daemones aeternos, Toralba belle demonstravit, cum
uni1 Deo rerum omnium parenti docuerit convenire, sed quam diuturna sit
eorum vita, mortalium nemini compertum opinor, tametsi Plutarchus,
Proclus, Porphyrius mille annos definiant ad summum, ex ipsius
Herodoti2 sententia, qui nymphas decem Phoenicum secula explere
scribit, Hieronymus vero Cardanus de Facio3 patre suo4 scribit, δαίμονα
πάρεδρον habuisse annos amplius triginta ab eoque didicisse, daemonum
vitam trecentis aut ad summum quadringentis annis terminari, quod
perinde est ac si dicerent, hominum vitam annis centum definiri aut ad
summum 969, quia Methusalem, qui omnium diutissime vixisse fertur, non
diutius vitam protraxit5.

1. Deest in aliis codicibus. 2. Alii legunt: _Hesiodi_. 3. Alii: _Tajo_
vel _Pacro_. 4. Deest in aliis. 5. Cf. 1 Mosis 5, 21 sqq. [N.]

SENAMUS: Mira varietas est Apuleji, Porphyrii et Cardani, cum alius
daemonum vitam trecentis finiat annis, alius mille, alius aeternos esse
putet.

CURTIUS: Certe immortales non esse constat ex ipsius Toralbae perspicua
demonstratione, quod etiamnum Eusebii Caesariensis episcopi sententia
confirmatur, quam ex Plutarcho transtulit in librum προπαρασκευῆς
εὐαγγελικῆς1, cum ad Echinades insulas navigium, Tiberio imperatore,
translatum esset, exauditam fuisse vocem Thamus2! Ad quam cum Thamus
nauclerus respondisset, rursus exauditam vocem haec verba resonantem:
Cum ad Paludes delatus fueris, denuncia clara voce, Panem mortuum esse!
Nauclerum metu naufragii perterritum, nisi Diis imperantibus paruisset,
cum ad Paludes appulisset, clara voce denunciasse, Panem3 mortuum esse.
Quo dicto 31 repente voces ejulantium ac suspirantium hominum, qui
tamen nulli erant, exauditas fuisse.

1. Libr. V. cap. 17. 2. Addit alius iteratum: _Thamus!_ 3. Alii:
_Pana_.

SALOMO: Nihil mirum, si Panem mortuum denunciarent, cum Leviathanem1,
daemonum principem, sacrae litterae moriturum testificarentur2.

1. Alii: _Leviathan_. 2. Ezechielis cp. 29, 3 sqq. Jobi cp. 40, 20.
Jesaiae cp. 27, 1.

SENAMUS: Audieram antea daemones et terras et maria tranare, et quasi
celerrimis equis homines ipsos transvehere momento. Quae si vera sunt,
cur daemones Echinadum insularum ab hominibus principis sui occasum
didicerunt, cum daemones dicantur non παρὰ τοῦ δειμαίνειν, ut putat
Eusebius, sed quasi δαήμονες, eodem sensu Ebraei יְדֵעֹנִים a verbo
יָדַע, quod _scire_ significat.

FRIDERICUS: Ego daemones ea scire opinor, quae persuaderi1 possunt, sed
verius est, eis2 ab immortali Deo regiones ac loca circumscripta esse,
quae praetergredi nequeant. Argumento sit, quod Caesarius scribit,
presbyteri cujusdam Coloniensis filiam a daemone obsessam patris3 jussu
ultra Rhenum transvectam fuisse ac eodem momento a daemone desertam,
patrem vero tot ac tantis ictibus verberatum et contrucidatum, ut paulo
post mortuus sit. Ex quo intelligitur, daemonis illius potestatem
ultra4 flumen terminatam fuisse. Consimile quiddam scribit Hermias: cum
quidam parricida matrem interfecisset et a daemonibus acerbe
torqueretur, consultus Apollo respondit, aliam regionem ei quaerendam
esse, atque ita illum in insulam e gurgite fluminis emersam transvectum
cruciari desiisse.

1. Alibi: _quo pervadere_. 2. Alii: _illis_. 3. Alibi: _patrio_. 4.
Alius: _citra_.

SALOMO: Certe Friderici sententiam confirmare videtur id, quod in
sacris litteris1 legimus, angelum Dei alligavisse in Aegypto superiori
daemonem Asmodeum2, qui septem Sarae3 maritos antea necarat. Nam in eo
quoque summa Dei bonitas conspicua fit, quod non modo serpentes et
feras saeviores, verum etiam nequiores daemones in desertissima loca
deportari jussit, quo minus hominum coetibus ac societatibus noceant,
nec nisi ad justissimam ultionem impiorum4 solvi. Et quidem lege divina
solenni expiationum die pontifex hircos duos sortiri jubetur, alterum
quidem aeterno Deo sacrificandum, alterum vero Zazali5 dedendum, quem
LXXII interpretes appellant ἀποπομπαῖον, quem in verticem montis deduci
mos erat ac de monte praecipitem dare. Locum vero rubrum6, quo quidem
vinctus erat, candidum fieri dicebant, si Deus placatus esset7, quod a
caprario buccina solebat significari laeto clangore, ac proximas
quasque regiones consimili clangore gratulationem publicam significare,
nec tamen caper dictus8 Azazel usquam terrarum reperiebatur. Quo
pertinere ajunt illud ex Jesaia9: _Si scelera vestra coccino
rubicundiora fuerint, nive candidiora_ 32 _fient._ Quibus sane
congruit, quod R. Moses ex litteribus ritualibus Chaldaeorum et
Sabaeorum tradit,10 veteres Idolatras in loco deserto daemones
conquisivisse atque iis sacrificare solitos, devotionibus in scrobes
procuratis, effuso cruore, tum epulari et convirari11 consuevisse, quod
sanctissima divina lege prohibetur ac propterea hostiarum sanguis ad
plagam altaris aquilonarem12 effundi jubetur. Non quidem desunt ubique
daemones, qui omnia13 omnium dicta, gesta, facta diligentissime
explorant, pars tamen maxima circa sepulcra aut patibula, aut in antris
aut in montibus aut per silvas aut circa littora oberrant, quos Graeci
Satyros, Sylvanos, Tritones, Manes, Nymphas, Dryadas, Hamadryadas,
Oreadas appellant.

1. Alibi: _libris_. 2. Tobiae VIII, 3. 3. Alii: _Annae_ vel _Susannae_.
4. Alius: _carceribus_. 5. Alibi: _Azazeli_. 6. Alibi: _coccinum_. 7.
Cf. de hoc Azazelo 3 Mosis 16, 8. 10. 26. [N.] 8. Duo codices legunt:
_dicatus Zazeli_. 9. Jesaiae 1, 18. 10. Alius: _tradidit_. 11. Duo
Codices habent: _copulari_. 12. Alius: _aquilonaris_. 13. Deest in alio
codice.

OCTAVIUS: Num igitur daemones illi sepulcrales et cadaverum Aegyptiorum
custodes vinculis soluti, fines sibi destinatos praetergressi maria
trajiciunt ac procellas excitant, ut erepta cadavera sibi
restituantur1?

1. Responsum huic quaestioni in omnibus Codicibus deesse, adnotat
Senckenbergius.

SENAMUS: Si verum est, daemonem1 illum Agrippinensem, qui deserta
puella parentem necavit, latissimam Rheni fossam trajicere non
potuisse, nec vada rapidissimi fluminis tranare, praesens remedium
haberemus adversus daemones, qui tantam foeminarum multitudinem
obsident, ut uno die plures octoginta Romae videremus acerbissime
cruciatas, quae nullis exorcistarum execrationibus liberari potuerunt.

1. Alius false: _daemonium_.

FRIDERICUS: Nunquam1 vis ac natura daemonum magis conspicua fuit, quam
in obsessis, quos Graeci ἐνδαιμονιῶντας καὶ ἐνθέους καὶ ἐνθουσιαστικοὺς
καὶ ἐγγαστριμύθους καὶ ἐγγαστριμάντεις καὶ στερνομάντεις καὶ Εὐρυκλέας2
appellant, quorum maximam copiam olim ubique fuisse legimus. Vidimus
ipsi in monasterio Kentorpio Germaniae inferioris virgines devotas3 a
daemonibus sursum deorsum jactari ac interdum altius a terra
sublevatas, casu levissimo relabi, sine sensu doloris, tum assiduo risu
cachinnos movere, seque ipsas mutuis ictibus contundere bacchantium in
modum ac foetidissimo halitu aërem ambientem conspurcare. Id enim
daemonum fere proprium est, ut teterrimo foetore proxima quaeque loca
quasi sulphuris ac putrium cadaverum odore imbuant. Contra vero angeli
ambrosium spirant vertice odorem. Illud etiam deprehensum, si quis
coram daemoniacis illis vestalibus sacris4 preces funderet aut divinis
laudibus exerceretur, doloribus acerbissimis obsessas cruciari, si
ipsae horarias preces latinis verbis enunciarent aut fabellam
narrantibus audientiam facerent, cruciatu levari. Cum a magistratu
rogarentur, ecquis illas daemonibus mancipasset, Elsam Kamam. Coenobii
ancillam, incusabant, quod illa non erubuit confiteri, ac sortilegii
damnata rogis ardentibus exusta est.

1. Alibi: _Nusquam_. 2. Εὐρυκλῆς erat nomen celeberrimi cujusdam
ventriloqui saepiusque pro ventriloquo in universum usurpatum. [N.] 3.
Alius: _totas_. 4. Alius: _sacras_.

33 SENAMUS: Memini Romae Benedictinum exorcistam obsessas a daemonibus
rogantem, quem id fecisse suspicarentur, daemones respondisse,
Judaeorum id ope factum, quod indignarentur Judaei, foeminas a sua
religione ad christianam defecisse.

SALOMO: Quod a Gentili avorum religione ad peregrinam defecissent,
forsitan daemonibus sui obsidendi occasionem praebuerunt, sed Judaeorum
id ope1 factum, nemini credibile videatur. Daemones potius falsis
accusationibus et criminibus2 Judaeos, quibus infestissimi semper
fuerunt, circumveniri cupiebant.

1. Alius: _opera_. 2. Alii: _criminationibus vel incriminationibus_.

FRIDERICUS: Nobilior extat historia Antonii Segneti1 Belgae, equitis
aurati ac senatoris, cujus filius cum saga contubernium traxerat2. Sed
cum jussu patris uxorem nobilem sibi despondisset, saga non aliter quam
Medea zelotypiae furore saucia, quod Jason Creontis regis Corinthiorum
filiam duxisset, daemonis ope rivalem ita conturbavit, ut saepius in
sublime veheretur, deinde huc illuc agitata dejiceretur. Cum vero
parturiret, saga cubiculum parturientis ingressa illam in tantum
soporem ac stuporem egit, ut sine sensu parienti foetum3 eriperet.

1. Alius: _Sequeti vel Suqueti_. 2. Alius: _contraxerat_. 3. Alibi:
_infantem_.

SALOMO: Quid si pater filium ab utero voverat daemonibus, id enim
sortilegis fere consuetum est, ac propterea divina lex execratione
gravissima detestatur eos, qui liberos voverint deo Molocho.

FRIDERICUS: Non minus memorabile est, quod in monasterio montis
Hessorum virgines sacrae a daemonibus tanta vi obsessae fuerunt, ut cum
canibus atris copulari viderentur, deinde sursum deorsum jactari ac
teterrimos foetores exspirare.

SALOMO: Quid si Deus ultionem istam daemonibus permisit, quod forsan1
canibus, ut interdum contigit, copularentur. Nihil enim detestabilius,
quam2 votam Numini virginem immundissimae bestiae prostituere, ac
propterea divina lex3 eodem capite vetuit offerri Deo pretium canis ac
mercedem meretricis, tum sequens4 caput supplicium extremum irrogat eis
qui pecudibus copulantur.

1. Alius: _forsitan_. 2. Desunt haec quinque sequentia verba in uno
codice. 3. Deuteron. 23, 18. 27, 21. coll. Levit. 18, 23. 20, 13 sq. 4.
Alius: _sequenti capite_.

CURTIUS: Immane scelus istud a monialibus mutum scelus appellatur.
Neque id novum, si Aeliano1 credimus, qui civem Romanum scribit
accusationem instituisse adversus canem2 adulterum uxoris. Et in
Aremorica Celtarum bos puellam peperit, quae nihil bubulum habuit
praeter alterum pedem, unde graves controversiae extiterunt.

1. De varia hist. 2. Deest in alio codice.

FRIDERICUS: Non tam mirum est, hominem pecori quam daemoni copulari. At
non ita pridem in monasterio Coloniensi Gertrudis puella daemonem 34
habuit concubinum, et in ejus scrinio litterae amatoriae illius et
ejus1 ad daemonem repertae2 fuerunt, nec multo post omnes3 moniales a
daemonibus obsessae.

1. Alibi: _ad eum daemonem_. 2. Alibi: _compertae_. 3. Alibi: _sociae_.

TORALBA: Earum rerum historias mirari facilius est, quam qua ratione
fieri possint exquirere. Nam memini, cum essem in Hispania, Magdalenam
Cruciam1, monasterii Cordubensis principem, a Paulo III. Pontifice
Maximo veniam impetrasse, quod annos amplius triginta cum atro daemone
Ephialte concubuisset, tametsi tantam vitae ac religionis integritatem
prae se ferret, ut quasi ab angelo, dum sacra fierent, sublimis
veheretur a terra, quod Porphyrius etiam Jamblicho sacra facienti
contigisse tradit; quin etiam in hostia exadorea post consecrationem ab
altaribus2, fisso pariete,3 in buccam monialis evolare videatur. Ab ea
non aliter, quam ab oraculo patres ac pontifices4 responsum5
quaerebant. Notissima est ubique pervulgata historia, nec dissimile
est, quod Franciscus Picus scribit, se vidisse Benedictum Bernam
sacerdotem flammis ambustum,6 quod annos amplius quadraginta cum
Hyphialte (ut illa cum Ephialte) concubuisset.

1. Alius: _Cruceam_. 2. Alius: _alterius_. 3. Alibi: _fuco pari_. 4.
Alius: _principes_; alibi: _princeps et pontifex_. 5. Alius:
_responsa_. 6. Alibi: _combustum_.

SENAMUS: Etiamnum1 daemones utriusque sexus incubos et succubos Italia
parit? vereor, ne2 medicis plane haec deliria videantur.

1. Alibi: _Etiamne_. 2. Alius: _ut_.

FRIDERICUS: At Fernelius, clarissimus Henrici II. Francorum archiater,
nobilissimum adolescentem a daemone obsessum scribit, qui tametsi
litteras nunquam didicisset, Graece tamen loqueretur. Et Philippus
Melanchthon tradit, mulierculam quandam, cum a daemone cruciaretur,
graece loqui solitam ac bellum sacrum, quo Germania pene tota
deflagravit, hoc carmine denunciasse: ἔσται ἀνάγκη ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ὁρμὴ
ἐν τῷ λαῷ τούτῳ. Qua de re cum inter theologas ac medicos varie
disputaretur, sciolus quidam medicus, ne nihil ignorasse videretur, a
melancholia peregrinam linguam excitari posse contendebat, sed non sine
risu ac sibilo palam explosus est.

OCTAVIUS: Illud facile refelli poterat, cum ἐγγαστρίμυθοι καὶ
στερνομάντεις bucca conclusa aut etiam exserta lingua, mox etiam e
vulva diserte loquerentur.

CORONAEUS: Sed mirum est, obsessos a daemonibus lustralis aquae
conspersionem abhorrere, ut quidem Cyprianus scribit et experientia
saepissime expertum est. At Philippus Melanchthon1 aliquando se daemoni
fucum fecisse jactavit, cum obsessum a daemone aqua pura aspersisset,
aeque enim2 hanc atque illam refugiebat3.

1. 2 ep. ad Mycon. 2. Alibi: _idem_; alibi: _eum ... refugisse_.

SALOMO: Ego daemones lustralem aquam duplici de causa detestari opinor,
primo quod sua puritate labes abstergit, daemones vero impuritate 35
delectantur ac propterea frequentes lotiones lex divina jubet, quas
sortilegi execrantur. Deinde aqua lustralis sale conspergitur, quo res
omnes a putredine servantur, officium vere daemonum est perdere ac
corrumpere. Itaque divina lex1 omnibus sacrificiis salem inspergi
jubet, cujus vim cum intelligeret Plato, salem Diis gratum esse
scribit.

1. Levitici 2, 13. Cf. Marci 9, 48.

CORONAEUS: Ita disserendi ratione quodammodo quae qualisque sit
daemonum vis ac natura perspicitur. Nam Paulus Grilandus
jurisconsultus, quaestionum impietatis judex, scribit, quendam
neophytum ab uxore ad sortilegorum convivia daemonis ope procul a domo
subvectum sub nucem Beneventanam1, et cum ferculis appositis ad
epulandum saepissime salem peteret, tandem aliquid salis simile allatum
esse eumque in haec verba erupisse: Lodato sia Dio, pure evenuto questo
sale! Qua voce daemones ac sagarum concionem epulasque fictas
disparuisse et cum solus neophytus restitisset2, domum, a qua
milliaribus circiter quinquaginta distabat, nudum rediisse.

1. Alius: _sub arborem nucis Beneventanae_; alius: _sub urbem_ etc. 2.
Alius: _extitisset_.

FRIDERICUS: Usitatissimum omnibus rusticis est, salem infantium ori
admovere, quasi praesens amuletum adversus maleficia sortilegorum.

OCTAVIUS: An quia veteres uno consensu tradunt, maris naturam omnes
impuritates expiare; scribit enim Hippocrates1, suae aetatis exorcistas
maleficia expurgare2 solitos, demersis in mare his omnibus, a quibus
maleficia impendere dicebantur.

1. In libro de morbo sacro. 2. Alius: _purgare_.

CURTIUS: Ego quidem illos exorcistas, qui Ulpiano1 impostores vocantur,
ob id suspectos impietatis habeo, quod cum daemonibus colloquium2
serunt et ridicula seriis miscentes sacris devotionibus abutuntur,
saepius tamen temere lascivientes a daemonibus corripiuntur aut acerbe
cruciantur, ut septem illos exorcistas legimus in Actis,3 cum
daemonium4 in obsesso interpellarent his verbis: Adjuro vos per Jesum,
quem Paulus praedicat, et respondit daemon: Jesum novi et Paulum scio,
vos autem qui estis? Et irruens daemonium omnes ad furorem adegit.

1. Libro 1. de variis cognitionibus et l. 21. de decurionibus. 2. Alii:
_colloquia_. 3. Actorum 19, 13. 4. Alius: _daemonem_.

OCTAVIUS: Memini, me apud Gregorium Pontificem Maximum legisse,
presbyterum quendam a daemone correptum fuisse, cum sacram stolam
puellae obsessae superposuisset. Et certe Origines in Matthaeum,
daemones in obsessis interrogari summopere vetat.

TORALBA: Primus Hippocrates exorcistas ut impurissimos homines, qui
prius sanctissimi putabantur ac divinissimi, scriptis dilaceravit,
cumque rebus inanissimis ad expiationes uti videret, Deus, inquit,
solus est nostra1 salus et liberatio. Ac tametsi tantus vir fuit, ut2
parem sua aetate habuerit neminem, nondum tamen ulla3 aetas perceperat,
quantum inter morbum 36 sacrum sive comitialem et daemoniacum furorem
interesset. Posteri subtilius symptomata pleraque4 similia, pleraque
dissimilia animadverterunt, atque illud inprimis, quod qui morbo
comitiali tenerentur5, per buccam spumam egerunt, non item daemoniaci.
Hi foetidissimos6 halitus spirant, illi non item; hi7 vaticinantur vera
falsis admiscendo, illi obmutescunt; hi daemonum arbitratu carpuntur et
liberantur, illi non item. Ac si quis sortilegus in aurem
insusurraverit haec verba: exi daemon, quia Ephimolei praecipiunt8!
derepente daemoniaci quasi sopore intermortui concidunt, deinde paulo
post resurgunt9 et10 ea quae procul gesta fuere, quasi praesentes
affuissent, narrare consueverunt. Postremo, qui comitiali morbo
laborant, nunquam11 linguis peregrinis utuntur, ut daemoniaci.

1. Alibi: _postea_, vel: _natura_. 2. Alibi: _paremque ... habuit_. 3.
Alius: _illa_. 4. Desunt alibi haec duo verba. 5. Alius:
_compererentur_. 6. Alibi: _foedissimos_. 7. Proxima sedecim sequentia
verba desiderantur in aliis codicibus. 8. Alius emendandi gratia legit:
Epileptici percipiunt. 9. Alius: _exsurgunt_. 10. Alius: _ut_; alius:
_etsi_. 11. Alibi: _numquid_.

FRIDERICUS: Unum1 est quod medicos angit, quod morbis sortilegio datis
nulla ratione mederi possunt, nec sortilegi morbis qui sine maleficio
contingere solent, ut2 olim Philo Ebraeus et nostra aetate judices
impietatis saepissime deprehenderunt. Utrum vero morbus maleficio an
naturae imbecillitate contigerit, explorant sortilegi ferventis3 plumbi
infusione in vasculum aegrotanti superpositum, et quidem Galenus, ubi
de Homerica medicatione scribit, imperitos homines morbis curari4
verborum vi, eoque efficacius quo plus fidei adhibeatur. Vidimus enim,
sortilegos non aliter curare posse ideoque5 prius haec verba ingerunt:
Crede et sanaberis!

1. Alibi: _Tuum_. 2. Alibi: _et_. 3. Alius: _ardentis vel furentis_. 4.
Alius: _curare_. 5. Alius: _Ideoque_.

SENAMUS: Vereor, ut falsa pro veris habeamus, ut illi, quorum oculos
sic fascinaverat ille, qui quadrigam foeno plenam una cum equis et
quadrigario devorasse videbatur.

FRIDERICUS: Non dubito fascinum oculis fieri posse, aures tamen
fascinum negant1, ut Graeca pro Latinis habeantur, nec tempestates ac
procellas pro cadaverum Aegyptiorum rapina fictas, sed verissimas,
hominumque ac navigiorum certos interitus excitari, perspicuum est.

1. Alius: _fascinari nequeunt_.

CORONAEUS: Etiamsi demus, quadrigam illam devorari non potuisse, contra
naturam tamen est, oculos praestringere fascino aut vecordiam injicere
maritis, ne vel uxoribus copulari vel liberos suscipere possint.

SENAMUS: Ego substantiam omnem in corpus et spiritum dividi puto atque
hujus generis angelos esse daemones, mentes cadaveribus ereptas. Quod
si ita est, qui fit, ut incorporei daemones cadere aut caedi1
certisque2 locis ac sedibus ligari et constringi queant? nihil enim
nisi corporeum constringi loco, nec nisi a corpore pati potest: sin
daemones, angelos, mentes demus esse corporeas, etiam patibiles ac
dissolubiles confiteri oportet ex 37 illa Toralbae demonstratione, quae
docuit, mundum vel ob id interiturum, quia corporeus sit.

1. Alibi: _cadi_. 2. Alius: _certisve_.

TORALBA: Utrumque superius demonstratum esse confido, nihil sempiternum
esse posse, quod non sit aeternum, nec rursus quicquam aeternum
cogitari posse praeter primam omnium causam; quare ne angeli quidem
suapte natura sempiterni futuri sunt, sed sola Dei bonitate
sustinentur.

CORONAEUS: Explicandum igitur est, an daemones corporei sint, propter
varias doctissimorum hominum inter1 se dissidentium opiniones.

1. Tria haec sequentia verba desunt in alio codice.

TORALBA: Prospiciendum nobis est, opinor, quae quamque rem res
sequantur1, ut2 cuique consentaneum sit; plurimum enim refert
intelligere, utrum daemones corporei sint, ut3 plerique affirmant,
angeli vero incorporei, ut4 uno vere consensu theologi tradunt, an vero
et hi et illi corpoream naturam ad omnes opportunitates induant et
exuant, cum sint incorporei, ut velle videtur Homerus, qui daemones
παντοίους appellat. Nam si demus corporeos esse, multo magis mentes
humanas, his cadaveribus ereptas, corporea natura constare concedendum
erit. Sin putemus, angelos ac5 coelites omnes corpore vacare, ut
Aristoteles, qui angelos formas separatas et intelligentias, coelestium
orbium motrices, appellat, haec disputatio non ad physicam, sed ad
metaphysicam spectabit.

1. Alius: _sequatur_. 2. Alii: _quod_ vel _quid_. 3. Alibi: _et_. 4.
Alibi: _et_. 5. Alibi: παντόπους. 6. Sequentia haec novem verba
desiderantur in aliis codicibus.

CURTIUS: Non video quicquam ab Aristotele de mentibus separatis
constanter definiri, sed Apulejus1, Porphyrius2, Jamblichus3, Psellus4,
Plotinus5, Philoponus6, Ammonius7, Alexander8, Augustinus daemones
corporeos esse, summa consensione9 affirmant. Id autem velle videtur
Hesiodus hoc versu: _Aëraque induti tota tellure vagantur_. Orpheus
sortilegorum pontifex daemones partim coelestes, partim terrestres,
partim aëreos, partim aqueos, partim subterraneos, partim vagos et
circuitores facit. Ex quo innuit, mentes tum coelestes, tum elementares
corporeas esse, cum locus nisi corporibus convenire non possit. Daemon,
inquit Plotinus, καθ᾽ ὅσον δαίμων μετὰ τινος σώματος εἶναι δεῖ. Ac
tametsi Augustinus angelos incorporeos esse scripserit, saepius tamen
corpore constare oportet, ut affirmet: Constat, inquit, quod omnis
spiritus sit corpus et spiritualis materiae. Item Damascenus: Omnia,
inquit, quae creata, si cura Deo comparentur, crassum et materiale
quoddam habent, solus autem incorporeus et sine materia est Deus.
Basilius10 vero, qui angelos animalia vocat rationalia11, mentem loco12
vacare13 scribit, i.e. omnino incorpoream esse; caeteri tamen theologi
non modo angelos, sed etiam daemones et mentes hominum incorporeas esse
tradunt.

The numbering of this block of footnotes is problematic. The sequence
of numbers is as in the original text, with _italicized_ comments added
in {braces}.

1. In asino aureo. {_correct_} 2. In libro de mysteriis. 2. In libro de
abstinentia.  {_Porphyry wrote books with both titles_} 3. In libro de
anima. 4. In libro de anima et daemonibus. 5. Contra Alexandrum
Aphrodisiam. {_Plotinus wrote the Enneads_} 6. Contra Alexandrum
Aphrod. {_Ioannes Philoponus wrote a book with this title_} 7. In libro
de anima. {_Ammonius wrote a commentary on Aristotle’s De Anima_} 8. In
libro de anima. 9. Alibi: _contentione_. {_numbers correct to end of
paragraph_} 10. In Homil. de Paradiso. 11. Alibi: _rationalem_. 12.
Alibi: _vero_. 13. Alibi: _carere_.

38 OCTAVIUS: Magnorum virorum auctoritas plurimum ponderis habet, ut
fidem faciat omni opinione stabiliorem, sed ut pauci hoc vel illud1
assentiuntur, quia sic collibitum est, ita plerique argumentis ad
assentiendum necessariis, quasi quaestione adhibita, cogi volunt2, ut
omnem adepta scientia exuant3 opinionem, quae simul stare non magis
possunt quam fides et scientia.

1. Alibi: _huic_ vel _illi_. 2. Alibi: _nolunt_. 3. Alius: _eruant_.

TORALBA: Si demonstratum erit, nullam praeter Deum essentiam
incorpoream esse, illud etiam perspicuum erit, Dei solius essentiam
esse infinitam, quod Joh. Scotus1 demonstrari posse negavit. Et certe
acutissimus theologus demonstrationem de infinita Dei essentia sibi
deesse confitetur. Illud tamen hac demonstratione de incorporea Dei
natura consequimur, atque hoc amplius Thomistarum atque Averroistarum
opinio2 valde perniciosa, quam Albumazar3 Maurus nimis pertinaciter
tuetur, de una omnium hominum mente funditus subvertetur. Posuerunt
enim, omnes mentes impiorum aeque ac piorum in unam et eandem animam
coire, quo nihil absurdius ac sceleratius dici potest. Postremo ex hac
demonstratione, omnem scilicet substantiam, praeter Deum, corpoream
esse, perspicua sunt4 supplicia improborum, quae ab Epicureis5
negantur, ob id tantum, quod nullam admittant actionem in corpora, nisi
a corporibus ipsis, nec patibiles esse a corporibus incorporeas naturas
arbitrantur.

1. Liber sententiarum IV, disp. 4. 2. Alibi: _opiniones ...
perniciosae, quas_. 3. Alius false: _Albumezor_. 4. Alibi: _sint_. 5.
Alibi: _Epicuro_.

CORONAEUS: Cedo igitur, Toralba, nisi molestum est, hanc quae tot
utilitates complectitur demonstrationem.

TORALBA: Hoc igitur primum, si placet, statuamus: omnis substantia,
quae maximi1 orbis ambitu coercetur, est finita. Mentes humanae,
angeli, daemones orbe coelesti continentur, igitur sunt2 finiti, quia
nihil infiniti orbe finito concludi potest.

1. Alius: _circuitu_ vel _sinu_. Alibi: _maximo orbe coeli_. 2. Alii:
_sint_.

CORONAEUS: Istud quidem sua luce perspicuum est.

TORALBA: Quidquid finitum usquam existit, terminos habet, quibus
finitur, locum1 in quo concluditur, et2 nihil incorporeum terminis aut
locis illis3 continetur, igitur angeli non4 sunt incorporei, cum suis
sedibus ac terminis finiantur. Si non sunt incorporei, sequitur
corpoream habere naturam, cum omnis substantia sit vel corporea vel
incorporea; non hoc, igitur illud. Item illud5: omnis substantia,
praeter Deum, habet finitam potestatem; omnis potestas finita
terminatam habet substantiam6; ex quo sequitur, daemones, angelos,
mentes quae desertis cadaveribus emigrarunt, terminatis sedibus
coërceri, nec ubique, nec pluribus locis simul, eodem existere momento,
ut7 nimirum8 illi ipsi, qui angelos vel9 mentes corpore 39 vacare
putant, confitentur. Nam si eadem substantia finita duobus locis simul
et semel existeret, etiam moveri et quiescere simul posset, contra
perspicua philosophorum10 decreta11.

1. Alius: _locum etiam, quo_. 2. Alibi: _at_. 3. Alius: _ullis_. 4.
Deest in uno codice. 5. Deest in alio codice. 6. False alius:
_distantiam_. 7. Alibi: _et_. 8. Alius: _etiamnum_. 9. Alius: _et_. 10.
Alius: _physicorum_. 11. Scotus liber sententiarum I, disp. 2, qu. 4.
Damascenus lib. 2.

SENAMUS: Ut haec vera sint, nondum tamen video, quibus terminis ac
finibus daemones concludantur.

TORALBA: Nullius substantiae fines aut termini cogitari possunt1 extra
superficiem, superficies autem solius corporis2 propria; igitur omnis
substantia finita ac terminata corporea sit oportet, alioquin esset
infinita, quia tertium nihil est. Absurdum autem est, mentes humanas,
daemones, angelos, qui mundi finibus ac terminis coërcentur, infinitos
esse, alioquin finitis infinita concluderentur.

1. Alibi: _posse_. 2. Alibi: _solis corporeis_.

SENAMUS: Quid obstat quominus angeli, daemones, mentes humanae certa
quadam et determinata sede, non tamen superficie conclusa coërceantur?

TORALBA: Ita quidem est eorum opinio, qui angelos, daemones, mentes
separatas in loco esse confitentur, non tamen circumscriptive, ut eorum
verbis utamur, sed definitive. Quae distinctio1 cum plerisque inanis
videatur, nec definitive nec circumscriptive in loco esse voluerunt,
sed2 effective tantum. Quae sententia quidem minus habet erroris, quam
illa, quia non implicat3 ajentia simul et negantia, ut illa; sed hoc4
habet incommodi, quod angelos ac daemones loco dimoveri negat. Qua
ratione nec bonis ad superos, nec malis5 ad inferos aditus pateret,
quoniam ubique esse congruit tantum substantiis incorporeis.

1. Alius: _definitio_. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Alius:
_ampliat_. 4. Alibi: _id tamen_. 5. Alibi: _impiis_.

SENAMUS: Vereor ut argumentum a1 te propositum consimile sit huic
Aristotelis argumento: Si forma, inquit, non finitur ad materiam, extra
materiam est infinita; quod2 non magis sequitur, quam si dicat quis: si
corpus non finitur corpore, est infinitum, nam ista ratione supremus
orbis, qui nullo finitur corpore, esset infinitus.

1. Alius: _abs_. 2. Alibi: _quia_.

TORALBA: Clarius id explicabo: omnem substantiam, quae amplissimi orbis
sinu coërcetur, finitam esse posuimus, id quod omnes confitentur; fines
autem1 substantiae finitae nullos esse praeter superficiem, quae solius
corporis propria est, quod2 geometricis principiis perspicuum est. Item
mentes omnes definitum habere ac determinatum locum, i.e. neque in
quantumlibet maximo,3 neque in quantumlibet minimo, sed exaequato4 suae
essentiae finiri loco. Ex his ergo efficitur, mentes separatas et
angelos corporea quadam natura coagmentari. Quare si demus, corpus
illud esse spirituale, ut Paulus ipse et Damascenus loquuntur, corpus
tamen erit, quantumcunque 40 subtile esse dicamus, nec cum alio corpore
ejusdem naturae magis esse poterit5, quam aër subtilissimus cum aquea
terreave natura.

1. Alius: _ac_. 2. Alibi: _quod geometricis est principium perspicuum_.
3. Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice. 4. Alius:
_determinato_. 5. Deest in aliis codicibus.

SENAMUS: Adeone discrepat a natura, quicquam incorporeum esse in loco,
cum puncta incorporea ipsaque accidentia suis quaeque sedibus ac locis
contineantur?

TORALBA: Tu, Sename, agis de punctis et accidentibus, quae quod per se
ipsa et sine corporibus nullam habent hypostasim, nunquam1 per se, nec
ullo loco existere possunt et ne moveri quidem nisi ad corporum
agitationem. Hic autem2 agitur de substantia, puta de angelo, de mente
cadaveri superstite, quam finitam esse fatentur, incorpoream tamen
statuunt, quod nullo ingenii humani captu fingi potest, nisi demus
ajentia et negantia esse vera, quia substantiam illam, quam incorpoream
fingunt, uno tantum loco statuunt, eoque definito, extra quem nihil sui
reperiatur, nec ubique esse volunt, vel suam habere circumstantiam, vel
ut eorum verbis utamur, suam ubietatem, ut si quaeramus3, ubi est
angelus? responderi possit: in coelo vel in terra, non tamen utroque in
loco, sed illic tantum, ubi sit ejus actio vel perpessio, nec usquam
alibi. Loco tamen circumscribi, locum mutare negant, cum vel a superis
locis ad inferos praecipites deturbantur, vel ab inferis praecipites ad
superos revolant. Ex quo sequitur, utrumque pronunciatum verum esse:
angelus est in coelo, angelus non est in coelo, quae4 cum tota natura
pugnant. Quid autem est aliud, locum definire, quam loci terminos5
corpori circumscribere? Quodsi loco definiri vel circumscribi sunt
eadem, etiam in loco esse circumscriptive et definitive eadem erunt,
quod Damascenus duobis locis6 fatetur. Itaque Thomas7 repudiatis
superiorum definitionibus8 angelum in loco esse scripsit non ratione9,
sed applicatione, quem Scotus refellens angeli praesentiam ante
rationem10 necessariam esse concludit et quidem in loco commensuratire;
sic enim loquitur, quoniam nec ubique nec in loco quantumlibet maximo,
nec minimo, sed suae substantiae exaequato, quo nec majorem queat
occupare, nec minorem. Ex quibus etiam illud sequitur, descensum et
ascensum separatis mentibus necessario tribuendum. Quicquid autem
movetur a loco in locum, corporeum esse oportet, quia prius transit11
spatium sc ipso minus, deinde spatium sibi aequale, antequam in spatium
se12 majus decurrat. At substantia incorporea inanisque, quia nihil
incorporeum magnum aut parvum dari potest, itaque necesse est,
quaecunque moventur, corpora esse confiteri. Item motus omnis fit in
tempore, et quovis tempore minus recipiendum erit, quo minus mobile
moveatur. Igitur omni mobili accipietur in infinitum aliquod13 minus
mobile, ex quo fit, ut nihil incorporeum aut divisibile moveri possit.
Item motus 41 successio, quae in motu intercipitur, sit resistentia
mobilis ad14 moventem, vel intervalli ad mobile vel motoris ad
intervallum. At nulla resistentia esset in angelo, si esset
incorporeus, non enim resisteret intervallo, nec intervallum illi, nec
sibi ipsi ut motori. At nullo humanae mentis captu cogitari potest, ut
ab extremis ad extrema sine decursu intervalli medii perveniatur. Quare
si locus, si corpus, si spatium divisibile est, angelos quoque, mentes
humanas, daemones corporeos ac divisibiles esse oportet, contra quam
illi et scribunt et sentiunt.

1. Alius: _nusquam_. 2. Alius: _enim_. 3. Alius: _quaeratur_. 4. Alibi:
_quia_. 5. Alibi: _terminis corpora_. 6. Lib. 2 cap. 13. 16. 7. Parte
I, qu. 8, art. 1. 8. Alius: _distinctionibus_. 9. Alii: _actione_. 10.
Alius: _actionem_. 11. Alius: _transilit_. 12. Alius: _sibi_. 13.
Alius: _aliquid_. 14. Sequentia haec sedecim verba desunt in alio
codice.

SENAMUS: Cur igitur Peripatetici tam anxie a physicis metaphysica
dividunt, cum physicorum argumentum omne circa1 corpus naturale esse
velint, metaphysicis vero tribuant substantias ab omni corporum
oneratione2 liberas, quo3 verbo separatas mentes atque intelligentias
contineri tradunt?

1. Deest alias. 2. Alii: _concretione_. 3. Alibi: _quae_.

TORALBA: Graviter certe peccatur ab iis, qui1 metaphysica physicis
conturbant, i.e. naturalia divinis, nisi ut ex aliis alia melius
intelligantur. Nullum autem metaphysici argumentum praeter primam
causam incorpoream esse potest. Nam cum Aristoteles Platonis2 ideas
locis omnibus evertere conaretur, quod hypostasim nullam in natura3
haberent, intelligentias tamen seu mentes separatas in natura
incorporeas statuit his verbis:4 An, inquit, ad physicam pertinet, de
omni anima disputare? an vero de ea tantum, quae materia vocatur?5 Hoc
postremum tam absurdum visum est Alexandro Aphrodisiensi, ut nullam
omnino substantiam corporis expertam affirmaret. Recte ille quidem, si
primam causam excepisset, quam ob id incorpoream esse oportet, quia sit
infinita.

1. Alibi: _quod_. 2. Alius: _Platonicas_. 3. Alius: _naturam_. 4. Libro
ultimo de nat. anim. 5. Alius: _vacat_.

OCTAVIUS: Argute quidem, Toralba; sed me scrupulus angit, quod cum
angelus particula quaedam sit et quasi scintilla divinae mentis illius
ac aeternae, qui fit ut corporea mens ex incorporea natura existere
possit?

TORALBA: Assumis tu quidem, Octavi, quod in quaestione positum est, an
scilicet mens humana sit particula divinae mentis, ut quidem video
placuisse nonnullis, qui Plotinum auctorem citare1 non dubitant, quod
hominis mentem ὁμοούσιον esse dixerit ipsi Deo. At2 ne ὁμοούσιος quidem
est, tantum abest ut sit ὁμοούσιος. Falsum item, quod Arrianus ad
Epictetum scribit, quem3 ad hominem ita loquentem inducit: Tu
delibatio4 Dei habes in te ipso partem illius: σὺ μὲν ἀπόσπασμα εἶ τοῦ
θεοῦ, ἔχεις τε ἐν σεαυτῷ μέρος ἐκείνου. Longe aliter Trismegistus ad
Asclepium: Mens, inquit, non est abscissa de substantia Dei, sed5
explicata, ut lux solis. Nam6 si angelus, si humana mens ab essentia
Dei decerpta esset, i.e. si particula Dei esset, Deum corpus esse
oporteret, quod absurdum esse omnes confitentur. Item 42 totus homo
Deus esset; totum enim esse necesse est, cui pars detrahi nequit. Item
Dei natura divisibilis ac dissolubilis esset, si partes haberet; itaque
litterae sacrae mentem hominis non Dei substantiam, sed spiraculum
appellant i.e. רוּחַ7 et imaginem, non partem illius, quae nulla in
natura divina incorporea fingi potest.

1. Alibi: _ciere_. 2. Desiderantur haec decem sequentia verba in alio
codice. 3. Alibi: _cum_. 4. Alius: _deliberatio_. 5. Desiderantur haec
viginti sex verba in alio codice. 6. Alibi: _Non_. 7. Alius: נִשְׁמַה

SALOMO: Sapienter illi quidem, qui a Dei natura corpus omnino1
sejunxere, id enim praecipuum caput est symboli nostri.

1. Alibi: _omne_.

SENAMUS: Quid igitur hoc sibi vult1, Deum esse ubique? Etsi enim ubique
est, est in loco, si in loco, etiam corporeum esse oportet.

1. Alius: _haec sibi volunt_.

FRIDERICUS: Deus ubique est et1 nusquam est.

1. Alibi: _ut_.

SENAMUS: Igitur contradictoria simul vera sunt: si Deus est hic, Deus
non est hic.

CHRTIUS: Nos, inquit Augustinus, credimus ubique Deum esse praesentia,
essentia, potentia, in omni loco sine circumscriptione, in omni tempore
sine mutatione.

OCTAVIUS: Rectius1 et optime, opinor, Chrysostomus, qui, quomodo Deus
ubique sit, capere se non posse confitetur.

1. Alibi: _Modestius_.

SALOMO: Recte ille quidem, etenim Deus de se ipso loquens: Ego, inquit,
coelum et terram impleo. Item: Coelum mihi sedes est, terra autem
scabellum pedum meorum1.

1. Jeremiae 23, 24. Jesaiae 66, 1.

SENAMUS: Haec ad potentiam ejus infinitam pertinere videntur, non ad
essentiam, ut Helias Thesbites his verbis innuit1: Deus, inquit, non
est in aëre, non est in commotione, non est in igne; alioquin creatoris
et creaturae una esset et eadem essentia, si utraque promiscue
confunderetur, idem etiam creatoris et creaturae cultus haberetur. Ob
id Deus altissimus, h.e. Eljon, עֶלְיוֹן appellatur, quia in coelis
est. Et ab interpretibus Hebraeis Deus מָקוֹם, i.e. locus beatorum2,
quia mundus in Deo est, non autem Deus in mundo vastissimo quidem, sed
prae illa essentia infinita corpusculo exiguo; non quia mundi aditu
excludatur, sed ut intelligamus, nulla mundorum innumerabilium
capacitate includi aut illius purissimam et incomprehensibilem
essentiam cum rebus foedis, fluxis ac caducis permisceri. Est enim
mundus usquequaque corporum plenissimus, nec quicquam in3 natura
vacuum. Quis autem et qualis sit Deus, (quanquam in eo nulla sit
qualitas), mortalium nemo, quamdiu spirabit4, intelliget. Nam Mosi
roganti, ut se Deus illi contuendum exhiberet: Nemo, inquit Deus,
vivens Deum videbit, i.e. plane cognoscet. Ac propterea dicitur in atra
caligine versari et in tenebris latibula sua posuisse, h.e.
obscurissimam et difficillimam ejus cognitionem videri hominibus in
caligine densissima constitutis, cum ipse lucis auctor omnia suo
compleat splendore. Ac tametsi praeclarum est, ejus omnia 43 opera,
dicta, facta, leges praedicare et crebris canticis usurpare, nihil
tamen est, quo verius vel melius, quam contemplantis silentio laudari
possit. Ac propterea David5 illud sapienter usurpat: Tibi silentium
laus! Quod vulgaris interpretatio non explicat his verbis: Te decet
hymnus Deus in Sion. Sic enim voces hebraicas לְךָ דֻמִיָהּ תְהִלַה
erudite Rabbi Moses interpretatur, ut etiam Chaldaeus paraphrastes:
Coram te, inquit, laus reputatur silentium; quia Deus, quis qualisque
sit, nullo sermone explicari aut ne cogitatione quidem capi potest.

1. Alius: _vocatur_. 2. 3 Regum 19, 11 sqq. 3. Alius pro his duobus
verbis: _materia_. 4. Alius: _scrutabitur_. 5. Psalm. 64, 2.

CURTIUS: Illud quidem symbolo Pythagoras significat, cum silentio Deum
laudandum esse ac puro animi affectu jubet colendum, quia sermo ipse
inquinatus est nec veras Dei laudes assequi potest. Quod silentium
Porphyrius et Jamblichus sic interpretantur, quando pura mens hominis
in ecstasin divini amoris sublata immortali Deo mactatur, quod veteres
in sacrificiis significabant, cum dicerent: Favete linguis! vel ut
Homerus: Praecidite linguas, τέμνετε γλώσσας ut rerum sublimium ac
divinarum contemplatione sursum corda raperentur, supra coelos omnes,
ubi Dei1 essentia ab omni mundi cogitatione disjuncta versatur. Id
autem tum maxime fit, cum Dei agnoscendi causa potentiam ejus,
bonitatem, sapientiam atque illius omnia dicta, facta, judicia, res
gestas discutiendo, immensa rerum admirabilium ac sublimium infinitate
perterriti silemus.

1. Alibi: _mundi_.

TORALBA: Ego tamen silentio rupto laudes immortali Deo canere nunquam
desistam, et quidem Heroicis numeris:

Me tua gestarum rapit ingens gloria rerum,
O Deus omnipotens! procul hinc peregrina deorum
Turba fugit fictaeque simul pietatis imago.
Angelici properate chori, properate poëtae,
Quotquot mente pia sacratum nomen adorant,
Ac Domini laudes puris efferte1 labellis!
Ast2 ubi verborum vis ac sapientia tanta,
Quae mare, quae terras, quae coeli temperet orbes
Legibus aeternis, percurrens cuncta momento?

1. Alius: _afferte_ vel _offerte_. 2. Alius: _Est ibi_; alii: _Est
ubi_.

CORONAEUS: Tenemus igitur Deum extra mundi concretiones et contagiones,
sedem suam posuisse supra quicquid est coelorum, ut etiam visio
Ezechielis ac prophetarum LXXII, quos de spiritu Mosis Deus afflaverat,
aperte declarat.

SALOMO: Apertius tamen significatur hominis conditione, quem Deus ad
imaginem sui creavit, quod Rabbi Moses sic interpretatur, quod1
quemadmodum intellectus agens seu adeptus2 extra hominem et ab hominis
concretione liber est, sic etiam Deus a mundi3 concretione et
contagione liber sit.

1. Alius: _ut_. 2. Alibi: _occupatus_. 3. Desunt alibi haec tria
sequentia verba.

44 CORONAEUS: Habemus Toralbae demonstrationem, non modo de angelorum
ac daemonum corporea natura, verum etiam praeter Deum nullam
substantiam incorpoream esse; sed quaeri possit, an daemonum et
angelorum cum mentibus humanis essentia sit eadem?

CURTIUS: Puriorem esse angelorum quam daemonum essentiam et corpora
lucidiora, docet Augustinus1: Angelis, inquit, malis mutata sunt in
casu corpora in deteriorem qualitatem aëris spissioris. Idem: Tenuia,
inquit, angelorum corpora in deteriora ac spissiora transformata sunt,
quibus ab igne pati possint.

1. In Genesin cp. 8.

TORALBA: Porphyrius in antro Homerico scribit, angelos ac daemones
aëreo corpore constare ac vestiri, ut ab ignibus patiantur, idque
affirmans Philoponus1: Alioquin, inquit, intellectualis natura2 nihil
pateretur.

1. Contra Alexandrum Aphrodisium. 2. Alius: _ratio_.

SENAMUS: Si nulla sunt organa sensuum, nulla visus, tactus, gustus
instrumenta et ne ulli quidem in aëre nervi, a quibus sensum haberemus,
nullum cerebrum, unde nervi oriuntur; quonam modo aëreae mentes ab
ignibus paterentur? Item si mentes humanae ignea constant natura, ut
ille1 innuit hoc versu:

Igneus est illi vigor et coelestis origo,

nihil ignis ab igni pati potest. Multo minus si aërea compage
coalescunt; alioqui totus aër quantus est, pridem flammis consumtus
interiisset. Sin mentes separatae aquea constant natura, flammas potius
exstinguerent, quam ignium vim sentirent.

1. Virgilius Aen. VI.

OCTAVIUS: Vetustissima est opinio, animas ignea1 constare natura, ac
propterea Synesius in epistola quadam ad Cyrenesium pontificem eos, qui
extrema naufragia extimuerant, siccas exeruisse2 vaginas3 scribit, ut
animam, ne mergeretur4, ejicerent, idque ab Homero significari, ac
propterea Philostratum scripsisse, nunquam ante Ajacem Oïleum, qui
submersus interierat, demersis hominibus parentari consuevisse. Inde
vox Sibyllae ad Palinurum5:

Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum
Eumenidum inspicies ripamve injussus6 adibis?

Num igitur Philo7 verius, qui daemones appellat chorum corporis
expertium animorum, aut cur Ebraei animam, quae corpori superstes
evolavit, viduam appellarent, si alio adhuc8 corpori conjuncta esset,
cadavere priori deserto? Neque enim recte diceretur mens vidua, si
relicto cadavere alteri corpori quasi secundis nuptiis copularetur.

1. Alibi: _igne_. 2. Alibi: _exemisse_. 3. Alius: _sicca evasisse
vagina_. 4. Alius: _mergerentur_. 5. Virg. Aen. VI. 6. Alius:
_invisus_. 7. In libro de mundo et in libro: quod somnia mittantur a
Deo. 8. Alibi: _ad haec_.

FRIDERICUS: Si Senami argumentum necessarium esset, quo sensibus
animas, daemones, angelos vacare concludit, ne Deus ipse quidem audiret
45 aut videret. Quid autem stupidius1, quam eum, qui mirabili aurium et
oculorum fabrica visum et auditum brutis etiam animantibus indidit,
coecum et surdum arbitrari, quia sic oculis, auribus ceterisque sensuum
careat instrumentis? At nemini dubium esse opinor, quum angelorum ac
daemonum voces ab aliis, qui daemones παρέδρους2 i.e. domesticos
habeant, audiantur, quos tamen his sensibus carere fatentur. Quin etiam
daemonum voces mox acutae et graciles, mox etiam graves et terribiles
videntur3, et quasi ex utre4 verba facerent. Inde ab Ebraeis malus
daemon ob id אוֹב appellatur5 ab utre. Memoria subit Hermolai Barbari
Patricii, qui ab hac civitate exilio pulsus est, quod legatus Romam
missus a summo pontifice cardinalis honorem injussu senatus acceperat.
Is cum entelechiae vocem in animi definitione non satis intelligeret,
placuit daemona πάρεδρον, quem cum Georgio Placentino quaestionis
arbitrum receperat, interrogare; hic voce tam gracili ac tam obscure6
respondit, ut quid vellet nullo modo intelligi potuerit.

1. Alibi: _turpius_. 2. Alius: παροίκους. 3. Alius: _videantur_. 4.
Alius: _aëre_. 5. Levit. 20, 27. 6. Alibi: _obscura_.

TORALBA: Non sunt igitur ad vocem articulatam necessarii pulmones,
larynges, lingua, palatum, sed confitendum est, vim sensuum1 aliam esse
in Deo, aliam in coelo, aliam in angelis ac daemonibus, aliam in
animantibus.

1. Alius: _sensitivam_.

OCTAVIUS: Si nullus esset sensus in mentibus separatis, nulla essent
supplicia sceleratorum, ac praemia1 quaeque bonorum jacerent.

1. Alius: _gaudia_.

SALOMO: Illud abs te, Sename, scire cupiam, num saepius in somniis sola
mente, oculis conclusis ac sensibus omnibus stupefactis, rerum imagines
videris1 perinde ac si oculos apertissimos haberes2? Quod quidem si
fateris, cur dubitas aciem mentis, quam oculorum, ad contuendum
acutiorem confiteri? Ac M. Tullius non minus eleganter quam vere
scripsit, mentes ipsas tum maxime sentire ac vigere, cum e corporibus
excessissent.

1. Alibi: _videri possint_. 2. Alibi: _quis haberet?_

CORONAEUS: Frustra res antea perspicue demonstratas a calce ad caput1
revocaremus: nam ex illis Toralbae demonstrationibus deque corporea
daemonum ac animorum natura, hunc etiam fructum decerpimus, quod
Thomistarum2 ac Averroistarum perniciosa opinio diluitur; posuerunt
enim, unam esse omnium animam in singulos homines diffusam ac rursum
occasu cadaverum segregatam in sese coire. Ita argumenta illa triginta,
quae ad stabiliendum hunc errorem Averroistae denotant, uno ruunt et
eodem momento, quibus tamen satis apte fieri non poterat ab iis, qui
animos corporum expertes esse posuerunt, quoniam substantiae
incorporeae, si ullae existerent, facile3 avulsae a corporibus coirent
in unum, corpora vero ut se ipsa penetrent, fieri nullo modo potest.
Restat igitur, ut intelligamus, quemadmodum ex ea demonstratione Dei
essentia et potestas infinita4 colligatur, quod superius Toralba
demonstraturum se, ni fallor, spopondit.

1. Alius: _carceres_. 2. Themistianorum. 3. Alius: _facillime_. 4.
Alius: _indistincta_.

46 TORALBA: Dixi quidem, ut ille in re levissima, sed non promisi. Quis
enim hoc sibi aut alteri promittere se posse confidat? Obsequor tamen
Coronaeo, cui nihil denegari potest; ineptus enim malo, quam non
obsequens videri. Omnis substantia corporea est finita, cum incorporea
nullis terminis coërceatur. Quae autem substantia nullis finibus
concluditur, infinita est. Hoc enim corollarium ex superioribus1
demonstrationibus colligitur. At omnium theologorum et philosophorum
summa consensione prima causa est incorporea, igitur sola est essentia
infinita; si2 essentia est infinita, et potestas et bonitas et
sapientia est infinita. Quia si vis finita subjecto infinito
congrueret, etiam visin finita subjecto finito conveniret, et creatura
finita infinitae potestatis esset. Absurdum consequens, igitur et
antecedens. Ex eo sequitur, nihil in Deo infinito finitum cogitari
posse. Hoc amplius scilicet, si Deum solum simplicem esse, cum omnia
corporea ex partibus coalescant, ac propterea Deum solum impatibilemet
indissolubilem esse, contra quam usu venit substantiis compositis, quae
ex iis constant in quae dissolvuntur, et in ea ipsa dissolvuntur, ex
quibus conflantur. Id autem quod simplex est, in partes, quas nullas
habet, dividi aut in alia principia dissolvi nequit.

1. Alibi: _supremis_. 2. Desunt haec duodecim sequentia in aliis
codicibus.

SENAMUS: Si Deus est incorporeus, quid est quam ob rem aures, oculi,
nasus, digiti, pedes, brachia, facies ei tribuantur?

SALOMO: Etiam ira et furor saepissime, an propterea iracundum et
furiosum esse dicemus? Sed nutrices et parentes oportet cum infantibus
balbutire et ad Deum humana transferri, quando ad homines divina
traduci non possunt. Illud autem animadversione dignum, quod cum
caeteri sensus Deo tribuantur, nunquam tamen gustus et tactus, quia
corpori semper inhaerent, nec sine corporibus sensibilia tactus et
gustus percipi queant, ut caetera sensibilia, ut magis ac magis
appareat, Deum plane incorporeum esse. Angelus autem si incorporeus
esset, ut Aristoteles cum plerisque theologis opinatur, ejus substantia
existeret omni in loco et extensionem infinitam haberet et1 essentiam,
quin etiam intelligentias ac daemones unum et idem cum Deo esse
oporteret atque ita bona malis, aeterna caducis, fluxa sempiternis,
purissima foetidissimis, Creator denique creaturis promiscue
confunderetur. Quae non modo absurda, sed dictu nefaria sunt. Ita
quoque si angelus aeternus esset, nunc haberet totam durationem, quam
habiturus est2, et ut pinguius loquamur, formaliter infinitam3. Illud
enim philosophorum ac theologorum consensione constat, _esse et posse_
in essentia divina nihil differre; item _esse, fuisse et fore_ in rebus
aeternis unum idemque haberi, quia nec prius nec posterius est in Deo,
ut rectissime Rabbi Moses4 scribit. Idem autem significat Jesaias5, cum
utrique angelo seraphino sex alas fuisse scribit ac duabus quidem
faciem tegere, duabus pedes, reliquis 47 volare, ut intelligamus,
angelos ortum habuisse et occasum habituros, tametsi hominibus utrumque
sit ignotum, Deum vero solum principio et fine et omni temporis
successione carere. Nam ubi est successio, ibi est novatio ac mutatio,
ut angelus se habeat aliter quam prius, quoniam non angelus habet, quod
praeteriit, et exspectat, quod futurum est, igitur mutabilis ac
propterea terminum habiturus. Nisi enim aliud atque aliud esset in
motu, ne in tempore quidem prius ac posterius perciperetur. Motum autem
angelis inesse, perspicue Toralba demonstravit; id enim sacris litteris
saepe significatur, quae non modo angelis motum inesse, sed etiam
motus6 celeritatem ac pernicitatem significant, cum alas quatuor sexve
angelis tribuant, quod satis innuit, mutabilem esse7 ac dissolubilem
eorum naturam.

1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _esset_. 3. Alibi: _nisi vitam_. 4.
In libro More nebochim. 5. Jessiae 6, 2 et 6. 6. Deest in aliis
codicibus. 7. Deest in aliis.

CORONAEUS: Habemus igitur perspicuam minimeque dubiam demonstrationem
de potestate atque essentia Dei, omnibus modis infinita, eumque solum
aeternum esse, αἰώνιον, ἀπέραντον, ἄναρχον, angelos vero, daemones,
mentes corporeas esse ac finitas, suaque natura mutabiles ac solubiles.
Quae aditum aperire mihi videntur ad ea, quae de actionibus daemonum,
de funambulis elephantibus, de arboribus et brutis loquacibus, de
sagarum transvectionibus feruntur.

SENAMUS: Prospiciendum nobis est, opinor, ne pro argumento capiamus id
ipsum1 quod in quaestione positum est, scilicet ea miracula quae
spectantur a daemonibus cieri. Neque etiam si demus, corporeos esse
daemones, propterea sequitur, transvectiones sagarum veras esse.

1. Deest in alio codice.

TORALBA: Quod nec a natura nec ab hominibus fieri potest1, id vel a Deo
vel ab angelo vel a daemonibus fiat2 oportet. At neque per naturam
neque per hominum gestionem transvectiones illae sagarum3 per aëra4
fieri possunt; igitur a Deo vel ab angelis daemonibusque fieri necesse
est.

1. Alius: _possit_. 2. Alibi: _fieri_. 3. Alius: _hominum_. 4. Tria
haec antecedentia verba desunt in alio codice.

OCTAVIUS: Post mundi conditionem1 Deum ab omni actione conquievisse
docemur, nec quicquam nisi causis intercedentibus agere; quanquam de
rebus tam arduis et ab hominum sensu et captu remotis quicquam2
statuere valde periculosum mihi videtur.

1. Alius: _creationem_. 2. Alius: _quicquid_.

TORALBA: Si Deum mobilem fatemur, et patibilem et mutabilem confiteri
oportet; hoc absurdum, illud igitur. Sed ut angelorum ac1 daemonum
actiones melius intelligantur, demonstrandum est, primam causam non
solum immobilem esse, sed ne moveri2 quidem, contra quam3 putat
Aristoteles, qui aeterno motu Deum obligavit.

1. Desiderantur haec quinque sequentia verba in aliis codicibus. 2.
Alius: _movere_. 3. Alius: _quam_.

CORONAEUS: Age igitur, Toralba, uti facis, ea quae vagis minutorum
philosophorum erroribus jam pridem implicata sunt, explicare.

48 TORALBA: Inveteratus Aristotelis error plerosque fefellit, qui si
acutius mobilium ac moventium ordinem intuerentur, a suscepta sententia
discessissent. Quaedam enim moventur tantum ut materia, quae quasi
faex1 omnes motus patitur, nec tamen movet ipsa; quaedam tantum2 movent
et3 moventur, ut forma et corpora naturalia; quaedam movent nec
moventur, ut primus motor, qui movet quidem primum mobile, nec movetur
tamen. Hoc ordine mobilium et moventium posito, necesse est, aliquod4
extremum esse, quod nec moveat nec moveatur. Id autem est prima omnium
mobilium ac moventium causa, quae perfruitur5 quiete sempiterna.

1. Alius: _sex_. 2. Alius: _vero_. 3. Haec sequentia undecim verba
desunt in alio codice. 4. Alius: _aliquid_. 5. Alius: _perfinitur_.

OCTAVIUS1: Pulcherrimus quidem hic ordo mobilium ac moventium; non
video tamen, ut sit necessarius.

1. Deest in alio codice.

TORALBA: Non desunt aliae demonstrationes, quibus necessario
conficitur1, primam omnium causam nec moveri nec movere.

1. Alius: _conficiatur_.

CORONAEUS: Cedo igitur, nisi molestum est, cum in re tanti ponderis ac
momenti omnia nos tentare oporteat, ut sit1 quo Epicurei efficacibus
argumentis et ad assentiendum necessariis refellantur.

1. Alii: _si_.

TORALBA: Tam absurdum est, essentiam infinitam finito corpusculo ad
finitum modum adjungere, quam vim infinitam finitae naturae tribuere,
cum sit eadem contrariorum disciplina. At ineptum est et ab omni
ratione alienissimum, vim infinitam tribuere corpori finito; igitur
ineptum quoque, essentiam Dei infinitam corpusculo, mundo finito
copulare. Atque illud quidem Averroi tam incongruum visum est et
abhorrens a natura, ut Aristotelis sententia repudiata secundae causae
tribueret primi mobilis conversionem. Idem tamen hic sui1 oblitus
mundum aeternum statuit, qua quidem ratione causam secundam, quam
finitam esse fatetur, aeterno (id est infinito) motui2 alligavit, et
eodem relabitur, quo3 Aristotelem delapsum criminibatur.

1. Deest alibi. 2. Alius: _motu_. 3. Alius: _unde_. Ceterum haec
sequentia Toralbae verba in aliis codicibus desunt.

CORONAEUS: Haec quidem demonstratio non minus1 efficax est ad
convellendam Aristotelis et Averrois de mundo aeterno sententiam, quam
superior illa de corporea daemonum et angelorum natura. Deum autem
motorem inquietum2 statuere, non modo a natura divina, sed etiam ipsius
Aristotelis scriptis inter se dissidentibus alienum est. Deos, inquit3,
arbitramur felices ac beatos, sed cum nullis actionibus impediantur,
nec Endymionis in4 morem dormire consentaneum sit, relinquitur5, ut
contemplatione aeterna fruantur. Si Aristoteles Deum contemplatione,
quae a motu quam6 longissime abest, si quiete beata perfrui7
arbitratur, cur illum irrequieto motu fatigat? Dicitur enim post mundi
creationem8 conquievisse, quid a 49 mundo alienius, quam quies? Quae
quum ita sint, consequens est, coelos9 per sese et a forma sibi insita
aut ab angelis moveri.

1. Alibi: _minimae efficaciae_. 2. Alii: _irrequietum_. 3. Lib. 10
Moralium ad Eudemum. 4. Alius: _in modum_. 5. Deest in alio codice. 6.
Deest in eodem codice. 7. Desunt haec sex sequentia verba in eodem
codice. 8. Alius: _conditionem_. 9. Alius: _coelum_.

OCTAVIUS: Video nos sensim a metaphysicis ad physica delapsos, siquidem
demonstratum est, angelos, daemones, mentes humanas corporea
coagmentatione vigere, nec ullam omnino essentiam praeter Deum
incorpoream existere.

TORALBA: Omne metaphysici argumentum ac subjectum ad essentiam
incorpoream spectat. Caetera quia1 corpora naturalia sunt, physicorum
propria dicamus. Angelorum tamen aut daemonum actiones, quae
voluntariae sunt, quis ad naturam pertinere dicat? Perinde non2 est, ac
si quis putet, liberas hominum actiones a voluntate profectas3
naturales esse, tametsi homo, quatenus corpus naturale, physicorum
subjectum erit.

1. Alius: _qui_. 2. Alius: _enim_. 3. Alibi: _perfectas_.

CURTIUS: Ambigit Aristoteles de mente humana, cujus disputationem a
physicis libris retraxit1.

1. Alius: _litteris detraxit_.

TORALBA: Succurrit in mentem Helvetii cujusdam opinio, qui eleganti
nomine se Theophrastum Paracelsum appellavit, qui medicorum omnium
decretis a stirpe revulsis nova somnia invexit, summa doctorum virorum
consensione repudiata, quibus etiam illud subrogavit, daemonum actiones
naturales esse.

CORONAEUS: Statuendum igitur prius est, quae naturalis actio dici
mereatur.

TORALBA: Actio naturalis esse non potest, quae vel a Deo, nullis
causarum inferiorum interjectis opibus, vel ab angelo vel a daemone vel
a divinae1 voluntatis arbitrio vel denique casu fiat. Casum appello
plurium causarum concursum ad effectus inopinatos: caetera, his
exceptis, naturâ fieri dicemus.

1. Alius: _humanae_.

FRIDERICUS: Nemo certe, nisi demens, arbitratur1 hominis ascensum in
coelum, aut per aëra volatus sagarum naturales esse, cum id potius fiat
repugnante natura, quae gravia2 deorsum impellit, nisi quid fuga3 vacui
sequatur, ut cum e lacubus4 aqua pluvialis sursum abripitur, tunc enim
gravia sursum, leviora5 deorsum feruntur, ad universitatis totius
incolumitatem.

1. Alius: _opinatur_. 2. Alius: _graves_. 3. Alibi: _nisi prius fuga_.
4. Alibi: _vel cum elicibus_. 5. Alius: _levia_.

CURTIUS: Ego mundum hunc1 perinde ac rempublicam ad illius reipublicae
mundanae imaginem temperari oportere statuo, vel potius nostram
civitatem exemplar esse debere illius exemplaris et archetypi mundanae
civitatis. Nam qui universitatis ordinem penitus perspexit, suae
civitatis statum multo melius temperabit. Et quemadmodum in republica
bene constituta sunt quaedam majestatis et imperii perpetuae leges,
quaedam vero2 per varia 50 tempora ac rerum opportunitate mutantur,
item ordinarii quidam sunt magistratus lege creati ad jurisdictiones,
ad aerarii tutelam, ad sarta tecta civitatis, ad annonae procurationem,
ad salutis publicae curam, item ministri magistratuum locis omnibus
dispositi, ad exsequenda principum ac magistratuum jussa: ita quoque
consentaneum est, providum naturae parentem Deum leges quasdam
perpetuas et inviolabiles sanxisse, ratos scilicet orbium cursus ac
recursus, quorum tanta constantia est, ut ab ortus sui primordio ne
momento quidem aberraverint a tramite. Nec dubium est, quin angelos
quasi principes in coelo, his inferiores in elementis collocarit, alios
ad obeunda sacra, qui quasi sacrifici mentes puriores ac sanctiores,
velut hostias, Deo immortali sacrificant ac vota precesque offerunt3,
quosdam civitatibus ac imperiis praepositos, quos Graeci4 κοςμαγωγοὺς,
Latini Deos tutelares appellabant ac persuasum habebant, non prius
civitates expugnari aut capi posse, quam tutores illos ac praefectos
urbium votis ac supplicationibus evocarent5, quo pertinet illud:
Excessere Dii, quibus hoc imperium steterat.

1. Addit alius codex: _a Deo_. 2. Additur alibi: _quae_. 3. Alius:
_afferunt_. 4. Alii: _Proclus_. 5. Evocatio est apud Curtium lib. 2.

FRIDERICUS: Civitatum moderatores ἀγγέλους, δαίμονας vocat Plato1, κατὰ
τόπους ὑπὸ θεῶν ἀρχόντων πάντα τὰ τοῦ κόσμου μέρη διειλημμένα.

1. In politicis.

SALOMO: Illud arcanum, ut optima quaeque1, Plato ab Ebraeis acceperat;
sic enim in sacris litteris legimus, Deum terminos ac fines populorum
pro angelorum numero statuisse; nec dubitandum est, angelorum partem
coelestibus, partem elementis, partem hominibus praefici, alios quidem
ad praemia bonorum, alios ad supplicia impiorum. Huc enim pertinet
carmen illud Davidis2: _principes populorum congregati sunt cum Deo
Abrahami, quoniam in Deum intenti sunt tutores terrarum._ Id enim
proprie3 significant haec verba מַגִנֵּי אֶרֶץ quos eodem versu
נְדִיבֵי עַמִּים principes populorum appellat. At tametsi4 Plato a Diis
praefectos5 scribit, horum tamen omnium ducem ac principem exercituum
daemonum ac Deorum ter maximum Deum appellat, cujus currum caeteri
consequantur: ὁ μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεῦς πτηνὸν ἅρμα ἔχει, τῷ
δὲ ἕπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων. Quod idem a Davidis odis
expressum est hoc versu6: _currus Dei exercituum multiplex viginti
millia laetantium._ Quem locum sic reddidit Chaldaeus paraphrastes:
currus Dei viginti millia ignis ardentis, duo millia angelorum ducunt
illos, divinitas Dei est7 super illos, ut intelligamus, Deum placida
quiete fruentem angelorum ac daemonum ministeriis ac obsequiis uti.

1. Alius: _quoque_. 2. Psalm 46 (47), 10. 3. Alius: _praecipue_. 4.
Alibi: _attamen etsi_. 5. Alius: _profectos_. 6. Psalm 67 (68), 18. 7.
Alius: _quiescit_.

CURTIUS: Illud etiam in natura videmus, quod in republica, bene
constituta scilicet, leges interdum mutari ac pro curatoribus1
ordinariis extraordinarios constitui, idque ad reipublicae salutem. Ita
quoque naturae 51 leges suspendi2 ac nova quaedam praeter naturam,
ostenta, prodigia, morbos populares, incendia terrarum, diluviones
aquarum cieri, ne quis putet, ulla legum naturalium necessitate Deum
alligari, ut ante3 Toralba demonstravit. Quid enim absurdius esset,
quam in civitate regem suis imperiis ac legibus solutum, ut leges pro
temporum varietate corrigere et emendare possit, Deum vero mundi
principem ac parentem suis legibus obligari? Non debent igitur
angelorum ac daemonum naturales actiones censeri, quae4 praeter ordinem
naturae consuetum fiunt, ut flumina retroferri, maria scindi, flammas
deorsum dejici, quae non nisi divina potestate ac consensu5 fieri
possunt.

1. Alius: _magistratibus_. 2. Alius: _sustineri_. 3. Alibi: _acute_. 4.
Alibi: _cum_. 5. Alibi: _concessu_.

SENAMUS: Nihil bonum mihi videtur, quod praeter naturam fiat, ut
Aristoteles scribit: οὐδὲν δὲ τοῦ παρὰ φύσιν καλὸν.

SALOMO: Ignoscendum opinor Aristoteli, rerum divinarum imperito, imo
potius contemptori.

SENAMUS1: Quid vetat igitur, quominus omnia quae naturâ fiunt, a
daemonibus et angelis fieri dicamus?

1. Alii rectius: FRIDERICUS.

SALOMO: Pleraque nasci ac paulatim augeri videmus ab ea vi, quam
originis cujusque principio Deus indidit, sine ulla daemonum aut
angelorum actione, puta stirpes et animantia, quae suapte vi, primordio
sui generis divinitus tributa, suum genus propagant1. Idem judicandum
de lapidibus, metallis, fossilibus, quae terra modice culta et etiam
inculta sponte profert. Sed praeter hanc animantium ac stirpium
generationem est alia2 quaedam ordinaria et solennis, quae3 solet
quotannis recurrere, attamen praeter naturae leges, quibus quidem ex
semine genera propagantur, ut omnia illa piscium examina, quae
derepente stata magnitudine eodem tempore,4 iisdem littoribus
exoriuntur, quorum5 nec semina in vadis aut littoribus aut saxis aut
alga usquam apparent, nec ulla vestigia parentum. Nam eorum, quae a
parentibus originem habent, sua sunt semina, sua incrementa, et ut
paulatim exsurgunt, ita quoque sensim tabescunt. Illa vero momento in
justam magnitudinem erumpunt ac paulo post, nisi capiuntur6,
evanescunt, ut thynnorum agmina, quae cubica figura tanta vi ac
multitudine in Hellespontum tranant e Ponto, ut saepe naves ac retia
validissimis viribus subvertant, neque tantum in Hellesponto, sed etiam
apud Rhodios Elopes7 ejusdem magnitudinis tantis agminibus prodeunt, ut
Rhodiorum alimento diu sufficere possint. Nec dubito, quin aliis quoque
littoribus consimilis piscium annona divinitus8 tribuatur accolarum
inopiam ac tenuitatem sublevatura.

1. Alius: _propugnant_. 2. Alibi: _lux_. 3. Alius: _quia_. 4. Alibi:
_littore, iisdem temporibus_. 5. Desunt haec tredecim sequentia in alio
codice. 6. Alius: _capiantur_. 7. Vel: _helopes_. 8. Deest in alio
codice.

FRIDERICUS: Ego quidem apud Batavos salmonum ac sturionum, quos 52
siluros appellant, tantam piscationem vidi, ut in finitimas regiones1
non sine ingenti quaestu transveherentur, nec procul a Batavia circa
fretum Ixium, haleces tot ac tantis legionibus Octobri mense prodire,
ut iis capiendis piscatorum copia, quae maxima est, sufficere nullo
modo posset, unde in universam Galliam, Germaniam utramque, Britanniam
cum uberrimo quaestu transvehi. Sed illud mirum, quod cum justa
magnitudine momento prodirent, nulla tamen semina, nulli foetus ac ne
ulla quidem vestigia videantur. Quae quum a piscatoribus et
mercatoribus exquirerem2, narrabant illi, ad Orcades insulas arcarum
multitudinem admirabilem annuis piscatoribus redundare3 et in littore
Celtico statam esse galeorum piscationem mense Martio4, deinde Aprili
scombrorum; unde tamen tot agmina prodirent, scire neminem.

1. Deest in alio codice. 2. Alius: _conquirerem_. 3. Alius:
_redundari_. 4. Alius: _Martis_.

CURTIUS: Ipse vidi saepius in Galliae Narbonensis littore examina
mugilum stato anni tempore semper remeare et in proximo littore
Massiliensi apicarum1, item in adversis Africae littoribus trissarum2,
quas accolae juratas3, nostri alosas appellant, copiam ceteris4
littoribus inusitatam.

1. Alius: _aprarum_. 2. Alius: _frissarum_. 3. Alius: _ejuratas_. 4.
Alius: _nostris_.

CORONAEUS: Etiam Cretenses nostri annuas habent gobionum legiones,
quibus insula mirifice sustentatur, sed ea multitudine1, ut ab eodem
utero, eadem hora, eodem momento natae aut coelitus delapsae aut ex
intimis terrae visceribus erutae videri possint. Item e littore Siculo
muraenarum maxima copia quotannis exsurgit.

1. Alius: _magnitudine_.

TORALBA: Non vestris tantum hominibus, sed nostris quoque
liberalissimus naturae parens providit. Nam Calaei1 circa Lusitaniae
littora solennes habent chalcidum, quas sardinias2 vocant, piscationes,
et procul a littoribus Europae in Atlantico asellorum ingens erumpit
copia, paulo post aestivum solstitium, non sine magna piscantium
admiratione. Sed cum intentos3 lucro piscatores aspiceremus, nec tamen,
unde tanta ubertas tam repente prodiret, admirari4 his iambicis invecti
sumus in avaros piscatores:

Avare piscator, freta
Qui trajicis ferventia,
Piscationis aemulus!
Dic, si potes, (sed quis potest?)
Vis unde tanta piscium
Fulgentibus per aequora
Squamis5 repente prodeat?
Est omnibus ac singulis
Ab ortu magnitudo par,
Est aequa moles corporis,
Adepta mox originem
53 Et incrementa partium.
Nusquam ulla partus semina,
Nec ulla sunt vestigia6,
Nec alga vilis cochleas
Progerminat7 a caudice,
Profunda nec maris vada,
Nec altis saxa rupibus,
Nec pura gignunt littora,
Nec Aphrodites candidae8
Genetrix spuma9 procreat.
Quis agmen illud cubica
Figura piscium regit10,
Aut unde lucidus fretum
Invadit halec Ixium,
Distenta rumpens retia11
Revulsis ante navibus?
Recenseamne cetera?
Vix orbe toto littus est,
Quod non abundet piscibus,
Largitione coelica,
Et quae12 marinis sedibus
Procul13 pascuntur alites,
Aut delicatioribus
Cicadum legionibus,
Cum fruge pingues evolant
Nomadum14 ad solitudines,
Ut improborum poena sint,
Bonorum justa praemia.
O numen admirabile!
O celsitudo maxima
Procuratoris optimi,
Qui nutu nutrit omnia!

1. Alius: _Colesiaci_. 2. Alius: _serdunas_, vel: _sardumas_. (Cf.
Plin. h. n. 32, 53.) 3. Alibi: _intentione_. 4. Alibi: _admirari_. 5.
Alibi: _alis_. 6. Alius codex quinque haec antecedentia versus ita
legit:

Adepta moles corporis
Aqua mox incrementa et
Originem partium nusquam,
Sec ulla partus semina,
Nec sunt ulla vestigia etc.

7. Alius: _progermines_. 8. Alius: _candida_. 9. Alius: _spumae_. 10.
Alius: _regitur_. 11. Alius: _ilia_. 12. Alius: _qui_; alius: _aquae_.
13. Alius: _nova_. 14. Alius: _Modo dum_.

OCTAVIUS: Video ego vos plus otii piscationi1, quam aucupio dedisse.
Saepe cum Volaterranis finitimis nostris non sine admiratione spectavi,
54 advolantes exercitus palumbarum, cum tamen in continenti nullae aut2
ne ovorum quidem aut nidorum ulla usquam imago reperiatur, multo minus
etiam in proximis insulis. At si quis ab Africa3 trajecto mari
mediterraneo evolare putet flantibus4 austris, facile refellitur immani
spatio milliarium MCC; omnibus tamen accolis5 constat, a plaga maritima
involare in continentem.

1. Alibi: _otio piscationis plus_. 2. Alius: _ac_. 3. Alibi: _Austria_.
4. Alii legunt: _santis_, id quod sine sensu. 5. Deest in alio codice.

CURTIUS: Cum agerem in Gallia, callidus quidam auceps noctu facibus1
accensis palumborum multa millia2, quae ab oceano in littus Rhotomagum
versus advolaverant, nullo negotio venabatur. Cum ab illo percontarer,
unde tanta vis palumborum? illud reposuit, illis3 tantum annis
advolare, quibus abundaret fagina glans, qua pascantur. Item liviarum
et earum4 avium5, quas ipse patria lingua „_pluviers_“6 appellabat, e
genere columbarum, examina infinita in Aurelianorum agros impluere,
nusquam tamen nidos ac ne ciborum quidem in ingluvie aut ventriculo
argumentum7 exstare. Et in pagis8 Andium anseres sylvestres coelitus
accedere et, gramine pascuorum9 momento saginatos, proventus uberrimos
incolis afferre.

1. Alibi: _fascibus_. 2. Alius: _vim_. 3. Alius: _iis_. 4. Alius:
_Luciarum et Acarum_. 5. Alibi: _ranium_. 6. Alii: _pluvieres_. 7.
Addit alius: _aliquid_. 8. Alius: _agris_. 9. Alius: _pascuarum_.

SENAMUS: At in littore Neapolitano coturnicum annuam piscationem videre
potuistis, quae cum flantibus coris in Mediterraneum transvolare
conantur, demergi ac mortuae in littus ejici1 solent. Ita quoque avium
greges opinor avolare et revolare, tum flumina, maria, montes
trajicere, ut2 grues, hirundines, ciconiae, accipitres, anseres et
anates sylvestres3, coturnices vero alarum brevitate debiles et adipe
graves merguntur. Ut4 enim regiones omnes hieme conquiras, nusquam5
tamen hirundinem reperias.

1. Alius: _rejici_. 2. Alibi: _et_. 3. Desunt quatuor haec antecedentia
verba in alio codice. 4. Alibi: _Et_. 5. In eodem codice desunt
sequentia haec quatuor verba.

SALOMO: Senamus omnia argute derivare conatur ad naturae causas. At1
quidem originis initio Deus jussit2, aquas non solum aquatilia, sed
etiam volatilia promere. Itaque in sacris libris legimus3, coturnices a
plaga maritima ad Israëlitarum castra spiritu Dei disjectas tanta
multitudine, ut spatio itineris diurni duobus cubitis in altitudinem
undeque castra complecterentur. Castra vero quanta fuerint, intelligi
potest ex eo, quod 600000 civium, qui arma ferebant, censa4 fuerunt. Ex
quo intelligitur5, seniorum, juniorum, foeminarum, servorum
peregrinorum, quae censa non fuere, multitudinem triplo majorem
exstitisse. Ac nihilominus tantae multitudini6 coturnices non solum
mense toto suffecisse constat, verum etiam cupiditatem carnium
vorandarum7 ad nauseam usque explevisse. Quod igitur legimus, 55 tot
examina coturnicum spiritu Dei ab oris maritimis abrepta fuisse, satis
intelligitur, fuisse extraordinariam generationem, angelis divino
concessu ac munere procurantibus, non aliter quam illa, quae dixistis,
piscium ac avium repentina examina, angelorum officiis ad hominum
alimenta, mirabili Dei procuratione ac bonitate comparantur, ut etiam
illud manna, quo Israëlitae in deserta solitudine annos amplius XL
pasti fuere, qui cibus angelorum8 diserte vocatur, non quod manna
vescantur angeli, sed quia nullis naturae causis ordinariis angelorum
curatione quotidie9 fuerit praestitum.

1. Alius: _Et_. 2. Genes. 1, 20. 3. Numerorum 19 sqq. 4. Alius:
_secuta_. 5. Numerorum 1 et 2. 6. Alius: _multitudinis_. 7. Deest in
alio codice. 8. Psalm. 77 (78), 25. Sapient. 16, 20. 9. Alius:
_quotidie implueret_.

SENAMUS: Non video, cur angelorum vel daemonum procuratione sit opus,
si sola Dei voluntate1 ista fieri possunt.

1. Alius: _bonitate_. 2. Deest haec Senami interlocutio in alio codice.

SALOMO: Aliud est de divina voluntate, aliud de potestate disputare;
Deus enim post mundi creationem1 ab omni opere conquievisse et locis
omnibus angeli Deo diligenter2 inservire ac jussa ejus3 exsequi
produntur4. Huc enim spectat illud, quod dicitur, Deum coetus angelorum
convocare, quod Rabbi Moses5 interpretatur: angelorum officiis ac
muneribus uti. Nam cum dixisset, se primogenitos Aegyptiorum
trucidaturum, eodem tamen capite subjecit6, se non passurum, carnificem
in illa clade populi sui tecta subire. Idem: _Increpabo_, inquit,
_aquilonarem istum cacodaemona, quominus fruges absumat_7.

1. Alius: _conditionem_. 2. Alius: _semper_, id quod vero in alio
codice deest. 3. Addit alius: _diligenter_. 4. Ps. 103 (104), 20 sq.;
147 (148), 2. 5. Libro III More Nebochim. 6. Exodi 12, 23. 7. Malach.
3, 11. Joël 2, 20. Amos 3. 4, 6 sq.

SENAMUS: Cur igitur toties ac tam saepe contestatur populum, saepe
pestem, famem, calamitates omnes a se invectas1?

1. Levit. 26. Deuteron. 28. Alii legunt: _immissas_, alii: _inventas_.

SALOMO: Ne ad angelorum ac daemonum cultum prolaberentur, sed ab unius
Dei manu ac potestate omnia pendere persuasum haberent, cujus tamen
decreta daemones1 nunquam2 injussi exsequantur. Argumento sit, quod cum
Rex Achabus multa nefarie3 gessisset, tandem4 a sortilegis persuasus
tertio praelio5 contra Syriae regem dimicare, Michaeam prophetam prius
consulendum putavit. Hic vates consultus: _Vidi_, inquit, _Deum in
sublimi solio sedentem et omnes exercitus angelorum circumstantes; ad
quos ille: Quis vestrum_, inquit, _persuadebit Achabo, ut praelium
committat et occidatur6? Cumque alius aliud diceret, prodiit quidam
spiritus et coram Deo stans: Ego_, inquit, _persuadebo! Ad quem Deus:
Qua in re? Hic: Ego ero spiritus mendax in ore prophetarum ejus. Tum
Deus ad illum: Persuadebis simulque conficies, abi igitur et facito!_
Quidam theologi tradunt, spiritum illum fuisse Nabothum7, 56 quem
Jesabella regina calumniis circumventum, annuente rege, crudelissime
trucidari jusserat, ut rex agro, quem nec prece nec pretio extorquere
poterat, capitali fraude frueretur.

1. Deest in aliis codicibus. 2. Alius: _neque_. 3. Alius: _nefaria_. 4.
Alii: _id_. 5. Alius: _bello_. 6. 1 (3) Reg. 22, 19. 22. 7. 1 (3) Regum
21, 1 sq. 2 (4) Regum 9, 21. 25 sq.

CURTIUS: Illud quidem Academicis ac Platonicorum1 principi persuasum
est, qui ultionis cupiditate incensi trucidantur, mortuos ultionem
modis omnibus reposcere.

1. Alius: _Platoni_.

SALOMO: Poterat Deus solo nutu Achabum regem perdere, sed videtis belli
occasionem falsos vates angelorum consilium accersitum, ultorem denique
divini decreti administrum. Consimile concilium coactum dicitur,
priusquam ulla potestas diabolo1 fieret in Jobum, cui concilio dicitur
Satan adfuisse. Qua loquendi similitudine satis intelligitur, non
congruere divinae majestati, per se agere, quae2 angelorum officio3
possit. Cui congruit illud, quod Jedacus4 Levita in Porta lucis5
scripsit, ab infernis terrae sedibus usque ad summum coeli verticem
omnia daemonum et angelorum plenissima esse. Idem alibi a coeli
cardinibus ac decumanis angelos spirare scribit, a bonis quidem bona, a
noxiis bella, sterilitates, populares morbos ac bestias nocentissimas
ad scelerum vindictam procurari.

1. Alius: _daemoni_. 2. Desunt haec sequentia quatuor verba in alio
codice. 3. Alibi: _ministerio_. 4. Alii: _Bedacus_. 5. Liber
rabbinicus.

FRIDERICUS: Cum in rerum natura nihil frustra conditum sit, si omnia
solo nutu Dei fierent, ut principio sola voluntate Dei omnia creata
sunt, tot angeli ac daemones frustra exstitissent.

TORALBA: Quaedam animantia generantur ad breve tempus, quae officio
defuncta penitus evanescunt. Et quidem Plinius1 ad stuporem usque
miratur, Seleucidas aves in montem Casium, sole cancrum subeunte,
advolare, ut2 insectorum multitudinem populentur3, quo minus viva
noceant frugibus, vel odore mortua. Quibus depastis ita disparent, ut
nusquam terrarum reperiantur. Neque enim singulis, sed statis quibusdam
annis, cum insectorum vis abundantius excrevit, advolare consueverunt.
Aristoteles quoque cum Plinio tradit4, murium agrestium examina, quae
non saepe, sed tamen judicio agricolarum nimis saepe spectantur,
populatis frugibus sic evanescere, ut nec in superficie nec in
visceribus terrarum vel unus quidem reperiatur.

1. Hist. nat. 10, 39. 2. Alibi: _et_. 3. Alibi: _populari_. 4. Alibi:
_tradunt_. (Plinii hist. nat. 10, 85.)

SALOMO: Illud etiam in sacris litteris testatum habemus, cum locustarum
multitudine totam Aegyptum Deus contexisset, poenitentia Pharaonis et
Moysis precibus omnes eodem impetu sic avolarunt, ut ne una quidem in
tanta ac tam late patenti regione restaret.

SENAMUS: Nihil mirum1, si avolarunt bene pastae, quae famelicae
advolarant. Quis autem intimas terrarum cavernas et latebras subiit, ut
demortuorum murium2 cadaveribus parentaret? Multa popularibus erroribus
57 implicantur, quae tandem vidimus explicari. Hirundines enim, quae ad
internecionem natae sunt, flantibus ventis3 aquariis4 involant,
spirantibus Africis autem5 revolant6 ac totas hiemes subter maritimas
rupes delitescunt, ut saepius in mari Suecico a piscatoribus
deprehensae dicuntur7, quoniam loca maritima caeteris semper tepidiora
sunt, propter calorem, qui jactatione maris oritur8 ac saepe impetu
procellarum perinde ut subjectis ignibus effervescunt. Sunt etiam qui
putant, hirundines profundissima vada maris penetrare.

1. Alibi: _minus_. 2. Deest in alio codice. 3. Deest in alio codice. 4.
Alibi: _austris_, vel _aviariis_. 5. Deest in alio codice. 6. Alius:
_evolant_. 7. Alius: _dicantur_. 8. Alius: _cietur_.

TORALBA: Ut1 in intimis vadis hirundines delitescant, nulla ratione
fieri potest, cum intercluso spiritu animalia, quae pulmones habent,
repente moriantur. Nam etsi glires2 sopore oppressi totas hiemes
dormiant, nec ullis ictibus aut vulneribus excitentur, si tamen aquis
demergantur, derepente3 absiliunt.

1. Desiderantur antecedentia haec undecim Toralbae verba in alio
codice. 2. Alibi: _glirides_. 3. Deest in alio codice.

CURTIUS: Sed ut redeant1 hirundines, grues, ciconiae, nidos tamen et
ova videmus, piscium tamen aut palumbarum aut anserum sylvestrium ova
nusquam reperiuntur. Ut enim demus, stirpes, scarabaeas, locustas,
bruchos2, mures, ranas sine semine solo putrido ortum debere, fieri
tamen nequit, ut tanta piscium et avium examina statim incrementum
derepente per naturam adipiscantur, et3 neglecta penitus evanescant.

1. Alius false: _credant_. 2. Deest in alio codice. Est autem bruchus
locustarum seu gryllorum quaedam species. (N.) 3. Alius: _ut_.

TORALBA: Quoniam Senamo persuaderi nequit, animantium ortus et obitus
alios esse, quam a naturalibus causis, illud ab omnibus physicam
tractantibus serio libenter discam, unde tanta ranunculorum multitudo,
ordientibus aestate caloribus ac siccitate, momento cum imbre gravi
decidat. Neque1 enim semine, neque parentum coitu2, nec limo terrarum
aut aquarum in aëre sublimi gigni possunt.

1. Alibi: _Non_. 2. Alibi: _e vita_.

SENAMUS: Ego semper existimavi, calidissimos imbres in pulveream terram
delapsos materiam aptissimam ad ranunculos gignendos nancisci.

TORALBA: At generatio perfectissimorum animantium momento per naturam
fieri nequit, cujus rei periculum saepe feci, cum fossam ardenti
aestate aqua complerem, menstruo spatio exsiccata fossa rudimenta
ranunculorum folliculo nigro contecta et caudata apparebant1, cujusmodi
examina natare vidimus in palustribus locis, in quibus est copia
ranarum; sequenti mense ruptis follibus, quadrupedes ranunculi
absilierunt. Sed ut brevissimo unius horae spatio ranae quadrupedes
partibus omnibus absolutae gigni queant, per naturam fieri non posse2
existimo, et ut planum sit in aëre sublimi repente3 procreari
ranunculos, argumento sit, quod saepissime in 58 arboribus ipsis ac
potissimum in salicibus, quarum resecta capita sunt calidiora4,
ranunculi caduci post imbres aestivos reperiuntur aeque ac humi.

1. Alii: _appareant_. 2. Alibi: _non potest_. 3. Alibi: _derepente_. 4.
Alius: _latiora_.

CORONAEUS: Probabilius videtur, pulveris et atomorum copiam cum
exspirationibus ac vaporibus impetu ventorum in mediam regionem
subvehi, unde ranae ac lapides geniti saepe depluant. Cum enim Cremae
tempestas me adolescente orta esset, lapides caducos cum imbribus
depluisse constat, atque unum tanti1 ponderis exstitisse, ut decem
libras aequaret2, glauci coloris ac sulphurei odoris; sed brevitas
temporis, quo imbres in aëre coguntur, aperte convincit, ea aeque3
daemonum opus esse ac4 ranunculi, quos in Aegypto coram Pharaone
sortilegi excitarunt.

1. Alius: _tantum_. 2. Alius: _exaequaret_. 3. Alius: _eaque_. 4.
Alius: _ut_.

FRIDERICUS: Si Deus animantibus sui generis propagandi potestatem dedit
atque etiam ipsis1 elementis stirpium atque2 animalium producendorum
vim indidit, quanto magis angelis ac daemonibus vim eandem adjecit?3 Id
enim planum fuit4 ex illa ranarum procreatione apud Pharaonem5, quam
verissimam fuisse scribit Moses.

1. Alibi: _ipse_. 2. Alius: _et_. 3. Alius: _indidit_. 4. Alibi: _fit_.
5. Alius: _coram Pharaone_.

SENAMUS: Quid autem vetat, quominus procellas, tonitrua, fulmina,
ventos a daemonibus cieri fateantur, si haec ab illis fieri concedimus?
Sin haec ipsa naturae occulta conspiratione ac numine sine daemonibus
fiant, illa quoque a natura pendere consentaneum est.

OCTAVIUS: Antea semper existimaveram, ventos ac procellas a natura ipsa
excitari, quousque cadaver illud Aegyptium, quod a me in navim illatum
est, ex edicto naucleri in mare dejecissem; mox enim procellae
violentissimae acquieverunt. Neque propterea id contigisse putarem,
nisi nautarum omnium vocibus ac usu diuturno1 ipsisque nauticis legibus
ac judiciis2 comprobatum et exploratum haberem.

1. Alibi: _diurno_. 2. Alii: _indiciis_.

FRIDERICUS: Recordor veteres Heracliti, Theophrasti ac Plutarchi1
querelas, hominum diffidentiam et ἀπιστίαν obesse, quominus certissimam
de rebus maximis et abditis cognitionem assequamur. Neque enim temere
ac leviter assentiendum opinor, neque nimis pertinaciter dissentiendum.

1. In vita Coriolani in fine. Plotinus in libro de anima et daemonibus.

TORALBA: Cum diutissime in Peripateticorum decretis acquievissem ac
multa plus auctoritati quam rationi tribuendum putarem, nihil me ab his
erroribus aeque liberavit ac motus elementorum ac praecipue maris.
Posuit enim Aristoteles1 quasi naturae miraculum, illud scilicet
moventium ac mobilium extrema simul esse; quo fundamento concusso
cetera quoque impulsu levissimo ruinam minantur et eo nos deducunt, ut
angelorum ac daemonum immortaliumque omnium2 actiones alienas a natura3
confiteri cogamur.

1. Physicor. l. VII, c. 4. 2. Alibi: _animorum_. 3. Alius: _terra_.

59 SENAMUS: Decretum illud non modo Aristotelis et philosophorum pene
omnium autoritate, verum etiam tot ac tantis rationibus niti videtur,
ut subverti difficillime possit. Nam si causas effectrices praesentes
effectibus esse convenit, profecto moventis ac mobilis extrema simul
esse necesse est; verum illud, hoc igitur. Cuncta quidem spiritum,
spiritus musculos, musculi brachia, brachia fundam, funda lapidem,
lapis bestiam aut quid aliud movet, fit tamen ut mobilium ac moventium
extrema sint simul.

TORALBA: Demus, hoc verum esse in exemplis his, falsum tamen est in
magnete ferrum attrahente, in succino paleas eliciente, in naphta1
ignes eminus concipiente, in torpedine piscatores stupefaciente, in
hoste hosti pallorem aut ruborem excitante, in luna oceanum commovente,
a qua tamen spatiis pene2 infinitis est avulsa.

1. Alius: _nephite_. 2. Deest in aliis.

SENAMUS: At vim illam seu magnetis seu torpedinis seu lunae ab extremis
ad extrema per media penetrare, quis non videt? Argumento sit, quod
ferrum a magnete longius aliquando distans, quam ut vis lapidis eo
pervenire possit, non movetur.

TORALBA: Sit ita, non propterea tamen piscatoris retia aut virga
stupefiunt, nec item mare a luna, aër ab igne, aqua ab aëre agitatur,
sed in summa coeli puritate ac tranquillitate oceanus fluit ac refluit,
non quidem totus, ut plerique arbitrantur oceanum quasi animal spirare
ac respirare, sed partes tantum littoribus propiores, aut quae non
longissime a littoribus1 distant, oceanum aeque immobilem percipiunt,
coelo tranquillo ac sereno, ut marmoream tabulam.

1. Alibi inseritur: _discedunt, nam quae longissimis spatiis a
littoribus_.

SENAMUS: Aristotelis dictum ex1 ipsius scriptis sic interpretari
possumus, ut mobilium partem moveri, partem quiescere velit, nam
alterius pedis motus alterius quies futura est.

1. Alibi: _ab_.

TORALBA: Id etiam falsum in avium volatu reperietur, in telis
missilibus, quae tota moventur, nulla sui parte stabili, falsum in
coelestibus globis, qui toti circumaguntur, nec ulla pars eorum
quiescit, ut perspicuis demonstrationibus docui1 et usu ipso compertum
est. Jam autem ab ultima memoria exploratum habemus, exoriente luna
supra horizontem exundare oceanum in aestuaria consueta sex horas,
quibus ad circulum meridianum luna progreditur, declinante luna a
meridiano, redire oceanum in alveos totidem horarum spatio, post
occasum ab horizonte usque ad meridianum noctis circulum, influere
rursus in eadem littora eodem temporis decursu, ac tum2 in alveum, luna
ad horizontem redeunte, mirabili utriusque naturae consensu redire.

1. Alii: _Eudoxi_ vel _edocti_. 2. Alius: _tandem_.

60 SENAMUS: Neque constans mihi videtur, neque aequabilis ille motus,
cum sole et luna conjunctis et oppositis fluxus oceani multo magis
intumescat.

FRIDERICUS: Hujus varietatis causas cum exquirerem, animadverti, lunam
in coitu vel oppositu supremam excentrici1 apsida pertingere, in
quadratis vero hypogaeum, quasi secum una2 traheret oceani gurgites,
quo altius subvehitur a terris, quoniam non magis distat hypogaeum
lunae ab oceano3, quam apsis4 lunae ab hypogaeo. Ex quo intelligitur,
duplo5 intervallo lunam a terris abesse in auge6 excentrici, eoque
magis situm fuerit in apside epicycli, sed7 in mari mediterraneo ac
potissimum in Adriatici carceribus et augustiis nullus fere fluxus
percipitur, tantisper luna in hypogaeo excentrici versatur, h.e. in
trajectionibus quadratis, quibuscum luna propinquius8 abest a terris.

1. Alius: _ex centri_. 2. Alius: _luna_. 3. Ptolomaeus lib. V, cap. 7.
4. Alii: _ipsis_. 5. Alibi: _duplici_. 6. Alius: _hypogaeo_. 7. Alius:
_seu_. 8. Alius: _propius_.

SENAMUS: At efficacius mobile agitatur, quo propius est motori, vel1 in
magnete vidimus graviores acus magnetem contingere, leviores a
consequentibus contactu trahi.

1. Alibi: _ut_ vel: _et_.

FRIDERICUS: Imo lunam altius a terris subvectam oceanum quasi secum
evehere consentaneum est.

TORALBA: Hujus ergo agitationis oceani causam effectricem ad lunam
referri videmus, quandoquidem motus aquarum ut rerum omnium gravium,
rectus est ad centrum; alius est enim1 aquarum motus ab aëris2
agitatione, alius item sine ulla commotione, tametsi rarior, ut Plinius
de quodam Italiae lacu scribit, turbari3 ac fluctibus intumescere non
modo sine ulla ventorum vi, sed etiam in summa coeli tranquillitate.
Jam vero cum nulla res exanimis moveatur a seipsa, confitendum est, a
daemonibus hanc agitationem aquarum cieri, atque eo pertinet illud4 de
sagarum mirabili potestate:

Et tonat ignaro coelum Jove vocibus isdem,
Humentes late nebulas numerisque solutis
Excussere comas ventis cessantibus, aequor
Intumuit rursus, vetitum sentire procellas,
Conticuit turbante Noto5.

1. Alius: _etiam_. 2. Deest alibi. 3. Addit alius: _eum_. 4. Lucani
Phars. 4. 5. Alius: _voto_.

SENAMUS: Ut haec vera sint, quae mihi quidem ignota sunt, atque haud
scio an cuiquam re ipsa comperta plane fuerint, non tamen ad exemplum
debent trahi.

CORONAEUS: Ne in singulis haereamus, demonstrandum est, opinor, aëris
agitationem vel a sole vel ab animantibus vel a daemonibus excitari,
quartum nihil est.

61 TORALBA: Quemadmodum oceanum a luna, sic aërem a sole1 cieri ac
moveri statuo. Et quemadmodum oceani fluctus augentur vel minuuntur
aëris agitatione violenta, sic aëris motus ordinarius et naturae
congruus saepe extraordinaria daemonum vi ac potestate conturbatur.

1. Alibi: _Jove_.

SENAMUS: Si ventus oritur ab exhalatione calida sicca, quae1 Noto
obliquo proximam sibi deinceps impellit, ut Aristoteles tradit, non
video, quam ob rem extraordinarias agitationes aëris impulsu daemonum
constituere debeamus.

1. Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. 2. Alius: _motu_.

OCTAVIUS: Antiquorum definitio visa mihi est multo verior, ut scilicet
ventus sit aëris fluxus; plerique fluctum legere malunt, sed Graeca vox
ῥεῦσις1 τοῦ ἀέρος, cum fluctu, quo κῦμα significatur, ambiguitatem
tollit.

1. Alius: ῥῦσις.

TORALBA: Hanc definitionem, ut omnia1 physicorum decreta, convellens
Aristoteles nulla probabili ratione ad exspirationes fumosas refert2,
quibus tamen nihil magis insensibile, tempestate vero3 nihil violentius
fieri potest. Quod autem natura fit, violentum esse nequit; videmus
enim procellarum tantos impetus, ut silvae revellantur4, turres
dejiciantur, aedificia subruantur, ingentes arbores turbinibus coelo
delapsis distorqueantur, naves vorticibus rapidissimis in orbem
circumactae demergantur, cum tamen aëris motus nec circularis sit, nec
per naturam deorsum fereatur.

1. Alibi: _omnium_. 2. Alius: _effugit_. 3. Alibi: _tamen_. 4. Alius:
_releventur_.

SENAMUS: Etiam vidistis, opinor, ac saepe legistis, exiguo pulvere
nitri ac sulphuris, igne concepto, turres ingentes ac moenia funditus
everti.

TORALBA: Id quidem nec1 in subterraneis locis, ne penetratio corporum
sequatur, sed nulla existere potest in aëris immensa raritate, ac
propterea in turribus ac moenibus succutiendis ac evertendis per
cuniculos illud praecipue cavetur, ne qua2 rima pateat aut fissura3.
Jam vero expirationes illae non modo subtiles, quae propter sui
tenuitatem sensum oculorum fugiunt, sed atra caligine densiores sursum
rapiuntur levissime et graviorem superant aëris naturam. Ventus enim4
obliquo modo5 fertur aut rapidissima vi deorsum e nubibus dejicitur.
Non est igitur ventus ab exspiratione, quae suapte natura sursum
nititur, unde nubium origo, quae cum vapore simul et exhalatione in
regione gelida superioris aëris concreverunt, a quibus ventorum impetus
sedari, non cieri consueverunt. Item6 si ventus esset ab exspiratione,
cum semper a terris exoriatur, semper ab eadem plaga, non a contrariis
aut diversis agitaretur. Item omnis exhalatio est calida, nullus ventus
est calidus, ergo7 nulla exhalatio ventura ciere potest. Quin etiam8 eo
frigidiores sunt venti, quo vehementiores; non est igitur ventus ab
exhalatione9 calida. Item si ventus esset ab exspiratione, eo
vehementius 62 perciperetur, quo major est exspirationum copia, i.e.
aestate, qua terrae dehiscunt, ac potissimum meridianis horis. At
utroque tempore venti conquiescunt, hieme vero et autumno
violentissimae tempestates exoriuntur, tunc enim10 navigantibus clausa
maria dicuntur, ut Plinius annotarit. Item vis procellarum in
altissimis oceani gurgitibus saepius excitatur, ubi nulla exspiratio
calida, sicca, sed omnia frigida, humida. Quibus argumentis tametsi
Aristotelis opinio aperte convellitur11, apertius tamen demonstrari
potest communi physicorum omnium decreto, quod scilicet nihil a se ipso
movetur, alioquin unum essent12 actus et potentia simul et semel, ac si
moveretur aër ab exspiratione, a se ipso moveretur13, cum nihil sit
aliud14 exspiratio quam aër calidus fumosus. Non est igitur ventus ab
exhalatione.

1. Alius: _ne in subterraneis locis penetratio_. 2. Alius: _quae_. 3.
Alibi: _scissura_. 4. Alius: _autem_. 5. Alius: _motu_. 6. Deest alibi
hic sequens locus usque ad verba: _Item si_. 7. In codicibus: _ea_. 8.
Alii: _in_. 9. Alius: _exspiratione_. 10. Alius: _etiam_. 11. Alius:
_divellitur_. 12. Alius: _esset_. 13. Alibi: _movetur_, vel:
_moveatur_. 14. Alibi: _cum sit aliud_.

CURTIUS: Haec argumentorum copia satis evincit, ventorum origines
exhalationibus non deberi, ac praecipue illud, quod hieme rigidissima,
terris et aquis gelu concretis, ventorum vis multo major est, quam
aestate hiantibus terris, ac meridie ipsa fervente aestate venti summa
tranquillitate conquiescunt, ut etiam Aristoteles1 scribit et
experientia cogit confiteri. Ac propterea pastor ille Theocriti2
meridie vetat fistula ludere, quod et Pana metueret a venatione
redeuntem, ne in greges et armenta bilem exerceret, quem Aristophanis
interpres ἔμπουσαν interpretatur ac daemonium meridianum, τὸ δαιμόνιον
μεσημβρινὸν, quia cum ab aëris agitatione daemones conquiescunt3, tunc
in armenta, fruges, homines grassantur. Ob idem enim veteres atram
meridie hostiam olim immolabant, ut Festus Pompejus scribit.

1. Problem. Sect. de ventis. 2. Idyll. 4. 3. Alius: _interquiescunt_.

SALOMO: Rabbi Salomo Jarchi, Gersonis filius, illud e Psalmis1 de
daemonio meridiano interpretatur מִדְּבֶר daemonem, qui nocte media,
מִקֶּשֶׁב vero, qui meridie a nocte media interficit, inde mos
inolevit, meridie ac nocte media precibus Deum placare. Sic enim
lyricus psaltes2: _Media nocte exsurgebam, ut laudem dicerem nomini
tuo._ Idem alibi: _Vespere et mane et meridie narrabo mirabilia tua._
Illud etiam animadversione dignum, quod venti locis fere omnibus
scripturae sacrae Deo tribuuntur. Quin etiam de thesauris suis dicitur
ventos promere et a quatuor coeli plagis ventos accire. Quo
significatur, non ab ordinariis naturae causis ventorum vim ac impetum
originem habere.

1. Psalm. 90 (91), 6 sq. 2. Psalm. 118, (119), 62, 64, (55), 18.

SENAMUS: Cur non eodem modo quo fluctus fluctum, ita fluxus aëris
fluxum impellere possit?

TORALBA: Illud quidem est Aristotelis captiosum argumentum; fluctus
enim fluctum protrudit; sed ita cum aëre prius, vel ab animantibus vel
a luna propellitur, ut saepius demonstratum est: ita quoque aër aërem
impellere potest, sed oportet ab alio prius quam a seipso motus
principium habere, scilicet a sole, vel ab animante, vel a daemone,
alioqui et aqua et 63 aër aeque immobilia consisterent, ut saxa
congruentem suae gravitati et naturae nacta sedem.

OCTAVIUS: Illud quidem ab ultima antiquitate proditum scribit Seneca1,
peculiarem quendam cuique regioni ventum attributum, quod fieri nullo
modo posset, si ab exhalatione ventus ortum haberet.

1. In quaest. naturalibus.

CORONAEUS: Ego semper hac opinione tractus sum, praeter naturalem rerum
ordinem singulari quoque Dei munere et concessu singulis regionibus et
hominibus prospici et provideri, procellas vero ac tempestates
violentissimas ad improborum ultionem a daemonibus excitari.

TORALBA: Nil tam a natura alienum, quam quid violenter fieri, ex quo
intelligitur, tempestates ac procellas, quibus elementa conturbantur,
natura fieri non posse.

SENAMUS: Si ventus daemonibus tribuitur aërem agitantibus, non
exspirationibus calidis, quid est quam ob rem validissima tempestas ac
ventorum violentia imbre levissimo sedatur? Nam ex eo perspicuum fit,
vim illam calidam et siccam ab humida natura et frigida restingui1.

1. Alibi: _restringi_.

FRIDERICUS: Verum1 est, daemonum impurissimorum naturam aquarum2
puritatem abhorrere, et a daemonibus obsessi nil magis exsecrantur,
quam aquae aspersionem3, nec ullo certiore argumento sortilegi
indicantur4, quam si aquae vinctis manibus ac pedibus supponantur,
nunquam enim demergi posse usu diuturno exploratum est. Atque hoc
indicio5 Germani judices adversus sagas uti consueverunt, quod Julianus
Augustus6, cum in Germania fieri vidisset, spurios a legitimis hac7
ratione judicari8 scripsit; cum tamen sortilegorum periculum fieret,
atque eorum qui a parentibus daemoni prius9 dicati fuere, quam
nascerentur, quos Veronenses Acheronticos pueros appellant.

1. Alibi: _Verius_. 2. Alius: _aquam_; alius: _aquarum aspersionem_. 3.
Alii: _respersionem_, vel: _puritatem_. 4. Alibi: _judicantur_. 5.
Alibi: _judicio_. 6. In ep. ad Antiochum. 7. Desunt alibi haec duo
verba. 8. Alii addunt: _a Germanis_. 9. Alibi: _primum_.

TORALBA: Illud etiam mirabilius, quod Typhones venti, qui a Latinis
turbines vocantur, non obliquo motu, sed e nubibus maxima1 vi dejecti,
circumvolvuntur in orbem et excelsas arbores saepe contorquent, aceti
conspersione fugantur.

1. Alibi: _magna_.

OCTAVIUS: An quia talium daemonum substantia est ignea? Nihil autem
igni tam contrarium, quam acetum. Et quidem cum ea qua1 dixi tempestate
jactaremur, apparebat quaedam ignea species, quae navem sursum deorsum
lustrando aliquamdiu prostitit2 in prora, quam nautae tanquam daemonem
infestum exsecrabantur.

1. Alius: _quam_. 2. Alibi: _consistit_.

FRIDERICUS: Veteres Helenam appellabant, mali ominis certissimum
argumentum. Sin flamma duplex aspicaretur, Castorum et Pollucem
salutaria 64 numina esse judicabant. Et quae flammae circa sepulcra,
patibula, paludes vagantur, quas vulgus fatuos ignes appellat, daemones
esse non dubito, quia homines nocturnis itineribus in aquas et1
praecipitia deducunt, quique vocibus ac sibilis evocati derepente
advolant ac temere vocantes enecant.

1. Alius: _aut_.

SALOMO: Nullum ad fugandas ejusmodi pestes aërias efficacius remedium1,
quam humi prostrato vultu Deum adorare.

1. Alius: _amuletum_.

OCTAVIUS: Quaerenti mihi, cur spectra illa1 circa patibula ac sepulcra
vagarentur, nihil verius occurrit, quam daemones illos esse cadaverum
custodes, ut mihi persuasum sit, cadaveris furtum daemonem custodem
persecutum fuisse ac me ipsum procellis excitatis2 ulcisci voluisse.
Cujus rei argumentum nullum certius exstitit, quam quod ejecto e navi
cadavere, non aliter quam Jona demerso validissimae tempestates momento
conquieverunt, quae profecto vim daemonum ventos excitantium
apertissime testantur.

1. Alius: _species illae_. 2. Alibi: _exectatis_.

FRIDERICUS: Multa physicis incredibilia sunt ob id, quod nihil praeter
naturam in natura fieri gravissimo errore arbitrantur, ne abditas1 sibi
causas ignorare videantur. At Olaus Magnus scribit, in Lapponia ultra
mare Suecicum sagas et sortilegos cum nautis pacta mercede ventos
vendere consuevisse, quod mihi fabulosum videretur2, nisi nautarum
summa consensione pervulgatum3 esset experientiaque jam inde usque ab
Homero compertum. Is4 enim Ulyssem scribit5 ab Aeolo rege vento donatum
utre6 incluso, quo securius Ithacam navigaret. Sic quoque in Sardinia7
nauclerus funiculum a saga triplici nodo8 constrictum accipit, pacta
prius mercede. Cum a portu solvens vela facit, levis ventus flare
incipit primo nodo soluto; si velocius ac plenis velis navim ferri
velit, secundum nodum solvit; si procellas rapidissimas concitare,
tertium nodum expedit.

1. Alius: _incognitas_. 2. Alius: _videtur_. 3. Alibi: _provulgatum_.
4. Alius: _Ipse enim etiam_. 5. Hom. Odyssea X. 6. Alius: _vitro_. 7.
Alii: _Scandinia_, vel; _Scandinavia_. 8. Alii: _modo_.

CURTIUS: Antea mihi fabulosa videbatur consimilis historia, quam apud
Herodotum legere potuistis, ubi scribit magos Persarum incisionibus
factis ventos ac tempestates compescuisse, cum regia classis in
Graeciam invasisset.

FRIDERICUS: Graeci, qui rerum veritatem fabulis texerunt, Aeolum regem
ventorum conclusos ventos in antris habere fingebant; huc enim illud
Horatii1:

Sic te Diva potens Cypri,
Sic fratres Helenae, lucida sidera,
Ventorumque regat pater,
Obstrictis aliis, praeter Japyga.

1. Libro I. carm. Od. 3.

CORONAEUS: Ex hac disputatione illud, opinor, colligimus: quoniam nihil
a seipso moveri potest, oceanum a luna placido ac naturae congruente 65
motu1, aërem a sole moveri, et cum nihil tam sit a natura alienum, quam
quid violenter et impetu fieri, procellas ac tempestates daemonum vi ac
potestate commoveri.

1. Alius: _modo_; alius: _motio_.

SENAMUS: Hoc quidem etsi concedamus, eadem ratione terrae concussionem,
fulmina, tonitrua, lapsus ignium, daemonum actionibus1 tribuenda nobis
erunt.

1. Alii: _daemonibus_.

OCTAVIUS: Quum terra suapte natura stabilis, ignis vero sursum
rapiatur, consequens est lapsus ignium deorsum ac terrae labes et
hiatus violenter fieri non suapte natura. Si non sunt haec naturalia,
sequitur daemonum actionibus tribui oportere.

SENAMUS: Saepe gravia sursum, levia deorsum feruntur, fuga vacui, aut
ne corpora seipsa impediant eodem loco. Ita quoque fulmina, in mediis
nubibus a calida sicca exhalatione concepta, cum frigidi et humidi
vaporis mediaeque regionis naturam diu ferre non possint, fragore
tandem erumpere oportet ac deorsum praecipiti casu1 ruere, unde
tonitrua ac fulmina exoriuntur.

1. Alibi: _cursu_.

TORALBA: Senamus acceptam disciplinam a Peripateticis tueri pulcrum,
deserere turpe putat. Et quidem ipse ea in sententia diu1 acquievi, sed
ab ea vis argumentorum ac certissimarum demonstrationum me discedere
coëgit. Nam qui fieri potest, ut tenuissimae ac mollissimae nubis
fragore tanta tonitrua exaudiantur? Quod si fragore nubis tonitrua
cierentur, semper tonaret, cum nubes vento rumpuntur ac dissipantur.
Praeterea flammis e nimbo caliginoso erumpentibus, semper tonaret, at
saepe usu venit, nimbos densissimos hiatu ingenti subito aperiri ac
coruscationes ac fulgura clarissima sine ullo tonitru fieri. Postremo
si fragore nubium tonitrua cierentur, nunquam tonaret sine fragore
nubis, at saepissime tonat sine ulla nubium scissura aut ruptura, et
continuo quidem tonitru, imo etiam sine ullis nubibus sereno coelo ac
sine fulgure tonitrua exaudiuntur.

1. Alibi: _dudum_.

CURTIUS: Profecto Herennius duumvir1 Pompejorum coelo sereno ictus est
fulmine2, quod cum Seneca3 saepius fieri animadverteret, testatum
posteritati reliquit, ne quis Plinio ac Valerio idem scribentibus fidem
derogare possit. Unde Lucanus:

Et tonat ignaro coelum Jove.

1. Alius: _decurio_. 2. Plinius hist. natural. II, 48. 51. 3. Quaest.
natur. I, 31.

FRIDERICUS: Ita1 quidem Toralbae argumenta mihi videntur frangere ac
debilitare penitus Aristotelis de tonitru opinionem. Et quidem illi
ipsi, qui sagarum coetibus affuerunt, summa consensione affirmant, si
quis ritibus daemoniacis nondum initiatus illuc deferatur et
exsecrandas devotiones abhorreat, repente daemonum ac sortilegorum
concionem non sine ingenti tonitru dissolvi. Quin etiam antra sunt quam
plurima, in quibus in summa 66 coeli2 tranquillitate tonitrua ab
accolis et praetereuntibus exaudiuntur. Legistis, opinor, in
labyrinthum Aegyptiacum ingredientes tonitrubus3 domesticis
perterrefactos. Et quemadmodum coetus sortilegorum, ac dira sagarum
venena sulphur resipiunt4, ita quoque loca illa, in quibus delapsa sunt
fulmina, sulphuris odore teterrimo infestantur, ac lapides ipsos5
fulmineos, daemonis6 arte fabrefactos, nihil nisi sulphur redolere
vidimus. Jam vero quis adeo coecus, qui daemonum actiones in lapsu
fulminis non perspiciat, cum tamen flamma, quo major est, eo velocius
sursum abripiatur? Nec solum in casibus fulminum contra naturam
daemonum7 vis perspicitur, verum etiam in obliquo et circulari et vago
motu, neque tantum8 in eo, sed etiam in9 liquatione gladiorum integra
vagina, in exustione suppellectilis arca clausa et illaesa, in pilorum
e pudendis10 abrasione intacta cute, neque in iis modo, sed etiam in
avulsione uxoris a11 complexu mariti et in12 innumerabilibus
actionibus, quae alienissimae sunt a rerum natura, ut ea non nisi
daemonum vel angelorum vi ac potestate, contra naturam fieri posse
confitendum sit.

1. Alius: _Illa_. 2. Deest in alio codice. 3. Alii: _tonitruis_. 4.
Alibi: _recipiunt_. 5. Alibi: _ipsi fulminei ... fabrefacti_. 6. Alius:
_daemonum_. 7. Desunt haec duo antecedentia verba uno codice. 8. Alibi:
_tamen_. 9. Alius: _in liquefactione_. 10. Desunt haec in eodem codice.
11. Alius: _e_. 12. Deest in alio codice.

CUKTIUS: Triplices Jovis manubias antiqui theologi denotarunt, scilicet
candidas, rubras, atras; primas quidem solius Jovis consilio fieri
dicebant, quod essent innoxiae et quasi cohortatoriae. Id solum fulmen,
inquit Seneca, placabile est, quod mittit Jupiter. Ad secundum
credebant adhiberi Deos minores, i.e. inferiores Jove planetas, quod
fulmen tametsi vulnus infligeret, attamen fiebat sine caede cujusquam.
Ad tertium accieri Deos superiores, i.e. superiores stellas, non tamen
sine hominum clade. Quod Plinius cum satis non perciperet1, re vera
putavit ab ipsius Jovis corpore candidas decidere flammas, quod levius
est, quam ut refelli mereatur.

1. Alius: _perspiceret_.

OCTAVIUS: Hunc integrandi1 supplicii modum secutum fuisse audio
Timurbecum2, quem nostri Tamerlanem vocant, qui3 in urbium obsidionibus
tentorio candido primo die utebatur, ut impunitas deditionem
sequeretur, die sequenti rubro, quo denotabat caedem priorum ac
magistratus futuram, tertio die atra tentoria stragem omnium
significabant, si urbs expugnaretur.

1. Alii: _irrogandi_. 2. Alius: _Temisculum_. 3. Alibi: _is enim_.

SALOMO: Graeci fabulis rerum veritatem ab Hebraeis acceptam
contexerunt. Quod enim Junonem aëris praesidem furias praecipites de
medio aëre deturbare1 finxerunt, ne in coelum evolarent, nihil aliud
significaverunt, quam inferiores mentes ac daemones suis quibusdam
limitibus conclusos, ne supra nubium regionem erumpant, et a
superioribus angelis ac potestatibus dejici ac deorsum in terram
deturbari, eaque dejectione mortales terreri et 67 admoneri candido
primum2 fulmine, innoxio tamen, post in fulminis vulneribus castigari,
nonnunquam etiam clade illata sive uni homini, sive uni familiae, sive
uni civitati, ut poena quidem ad paucos, metus ad omnes perveniret. Et
innoxia fulmina Jovis consilio fieri dicebantur, ut bonitas Dei optimi
maximi conspicua foret, quia per se veniam, largitiones, opes,
scientias, omnia denique bona tribuat, magistratibus vero ac
lictoribus, i.e. angelis ac daemonibus, judicia ac poenas irrogandas
relinquat.

1. Alius: _deturbari_. 2. Alibi: _primo_.

SENAMUS: Ista quidem a vobis eleganter et peraccurate1 sunt explicata,
sed non intelligo, cur daemones sequantur potius Aegyptiorum cadavera
quam Graecorum, aut cur procellas ereptis illis cadaveribus potius quam
aliorum excitare soleant. Nemo enim est, qui nesciat, cadavera navibus
evehi et invehi sine tempestate consuevisse tum in Asia, tum in
Graecia, tum etiam in Italia.

1. Alius: _peracute_.

FRIDERICUS: Ista quidem cadavera nondum sepulta; cum enim1 Theanus ex
urbe Locrensium Thebas navigio delatus2 esset, ut Lysidis Pythagoraei
cadaver, non ita pridem ab Epaminonda sepultum, in Italiam amicis
flagitantibus reveheret, sacris manibus rite3 factis, admonitus est in
somnio a Lyside, ἀκίνητα μὴ κινεῖσθαι nec sepulcra esse violanda nec4
immobilia movenda.

1. Plutarchus de daemonio Socratis. 2. Alibi: _perlatus_. 3. Deest in
alio codice. 4. Desunt tria haec sequentia verba in alio codice.

OCTAVIUS: Forsan daemones Aegyptii salutaria hominum generi
medicamenta, quae ex illis cadaveribus eruuntur1, invident. Argumento
sit, quod thesauros reconditos mira diligentia custodiunt et
effodientes enecant. Scribit enim Philippus Melanchthon, Magdeburgi
duodecim2 sortilegos thesaurum effodientes casu turris obrutos et in
argentifodina3 Rosae4 plerosque a daemonibus subterraneis caesos5
fuisse. Plenus est Georgius Agricola historiarum ejusmodi
narrationibus, ac saepissime in fodinis daemones, pygmaeorum cubitali
magnitudine, ab omnibus conspici tradit, quasi in metallis eruendis
valde impeditos, huc illuc frusta terrae ac saxa volvere, nihil tamen
metallarios terrere, modo ne rideantur6; id enim aegre ferre jam pridem
Apulejus maximus sortilegus ac7 veneficus admonuit. Illud autem mihi
mirum8 est, neminem unquam, qui daemonis consilio9 thesaurum
conquisivisset10, reperisse aut reperto ditari potuisse.

1. Alii: _capiuntur_, vel: _eximuntur_. 2. Alii: _sex_. In alio codice
deest numerus. 3. Alius: _aurofodina_. 4. Deest in alio codice. 5.
Alius: _caecos_. 6. Alii: _videantur_. 7. Desunt duo haec verba in uno
codice. 8. Addit alius: _visum_. 9. Deest in uno codice. 10. Alibi:
_inquisivisset_.

CURTIUS: Profecto legibus Romanis denegantur pecuniae iis, qui
exsecrandis sacrificiis aut alia quavis arte prohibita scrutantur
thesauros.

FRIDERICUS: Daemones terrestres, qui thesauris et cadaveribus custodes
esse dicuntur, mendaciores et crudeliores esse Chaldaei tradunt, quia
68 longius a puritate lucis et cognitione divina discedunt: Οἱ δὲ
Χαλδαῖοι ψεύδειν φασὶ τοὺς προςγαίους δαίμονας, ὡς πόῤῥω θείας
ἀποικιθέντας γνώσεως. Atque hos quidem Porphyrius1 sanguinis nidoribus
supra modum inhiare scribit. Sic2 enim Ulysses, a Circe eruditus,
scrobem complet cruore victimarum, nec sinit ullum circumvolitantium
daemonum, quos Homerus3 ψυχὰς vocat, haustu cruoris4 ante satiari, quam
Tiresias5 libasset.

1. Libro II περὶ ἀπόχης τῶν ἐμψύχῶν. 2. Alibi: _Hic_, vel: _Hinc_. 3.
Odyssea II. 4. Alibi: _cineris_. 5. Addit alius: _ante_.

SALOMO: Hanc impietatem ac diritatem sortilegis usitatam divina lex1
supra modum execratur, eosque qui cum daemonibus sic epularentur עַל
דַמִים super sanguines.

1. Levit. 19, 26. Ezech. 33, 26.

FRIDERICUS: Quid si daemones illi sunt sceleratorum hominum1 animae,
qui aut rapinis collectas opes, tenuibus2 utiles futuras, humi
recondiderant atque in iis spem omnem collocarant, aut qui corporis sui
saginandi suarumque libidinum explendarum nimiam curam haberent,
cadaveribus quae olim adamaverant ac thesauris semper intenti, justa
supplicia diuturno, cruciatu luant;3 aut qui4 in aedes ac turres cruore
plebis construendas omnia studia contulerunt, iisdem turribus quasi5
carceribus conclusi ac vincti poenas dependant? Nec mirum, si cum ad ea
loca pervenitur, voces, tonitrua, suspiria, gemitus exaudiantur.
Denique impuras mentes circa coenosas foedasque regiones versari ac
vagari et tempestates ac procellas ciere non dubito.

1. Deest in aliis. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _diluant_. 4.
Alius: _quasi_. 5. Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.

TORALBA: Causas earum rerum explicare difficile; illud tamen mirum mihi
visum est, quod cum ex Hispaniis in Gallias iter haberem omniaque
maxima, mediocria, minima lustrarem, juga Pyrenaeorum totius Europae
altissima superans1, multa comperi naturae arcana, nihil tamen
mirabilius eo lacu, in quem si saxum dejeceris, paulo momento coelum
serenum atra caligine obscuratur ac fulminibus gravissimisque imbribus,
grandine permistis, regionem totam infestat. Est etiam in monte Sacone
Pyrenaeorum ara vetustissima, male cohaerentibus sibi lapidibus
exstructa, quorum si quis vel unum loco moverit, repente tonitrua ac
fulmina gravesque imbres excitantur. Et quoniam id saepe compertum erat
gravi totius regionis detrimento, legibus sanctissime cavetur, ut
peregrini ab accolis admoneantur, ne quid auderent2, capitali poena
subjecta. Quae mihi cum incredibilia riderentur nec tamen capitis
periculo3 experiri vellem, eo me scrupulo socius liberans:4 Jam,
inquit, collectis frugibus licet id impune experiri. Itaque lapidibus
altaris huc illucque disjectis, nemine conscio diffugimus. Non prius
tamen in proximam vallem descenderamus, quam validissima fulmina ac
tonitrua coelum 69 omne imbribus ac grandine miscuerunt, ut non
immerito Thomas Aquinas, clarus etiam5 inter physicos, scripserit,
daemones fulgura ac tonitrua ciere.

1. Alius: _superarem_. 2. Alii: _audeant_. 3. Alius: _periculum_. 4.
Alibi: _liberavit_. 5. Alius: _enim_.

CURTIUS: Consimile est id, quod Plinius et Strabo narrant, tacta1 rupe
Cyrenaica aut lapide in antrum Dalmaticum injecto, coelum nivibus2 ac
fulminibus conturbari, quae nunc tamen desiisse accepi, perinde ut
oracula Delphica, quaeque ex antro Trophonio et Lebadio exaudiri
consueverunt, jampridem conticuere, ut Tullius3 scripserit: nihil sua
aetate iis contemptius fuisse. Causas4 tam diuturni silentii
Plutarchus5 ad daemonum occasum referri putat oportere.

1. Alius: _fracta_. 2. Alii: _nubibus_, vel: _nimbis_. 3. Libro II de
divinat. 4. Alius: _Cujus silentii tam diuturni causam_. 5. Libro de
oraculorum defectu.

SENAMUS: Si daemones hoc spectabile1 coelum, maria, terras, ignes
conturbant, si territanto hominos tonitruis, fulminibus, procellis,
turbinum impetu, terrae hiatibus ac portentorum inopinato concursu2,
si3 legationibus divinis et humanis oberrant, si denique imperia,
civitates, urbes, pagos, familias moderantur et evertunt, postremo
hominibus singulis custodes et ultores adjecti sunt: videte, quanta
daemonum et angelorum multitudo sursum4 deorsum in omnibus mundi plagis
et in singulis stationibus collocanda vobis sit. Prospiciendum etiam,
unde nobis tot angelorum ac daemonum promptuaria sufficere possint, ut
sint ubique terrarum et coelorum quasi ministri ordinarii, vicarii,
mediastini, quando nihil aeternum ac ne sempiternum quidem esse praeter
Deum statuistis. Itaque providendum est de maritandis angelorum ac
daemonum ordinibus, ut ex eorum connubiis soboles in demortuorum loca
substituantur, aut5 magistratibus6 abdicantibus, aut stato tempore
abscedentibus, aut munere simul et vita defunctis, novi veteribus
substituantur7. Posuit enim Fridericus daemones utriusque naturae ac
sexus, ephialtas inquam et hyphialtas, in sagarum cum incubis et
sortilegorum cum succubis conjugatione.

1. Alius: _spirabile_. 2. Alibi: _concussu_. 3. Alius: _si legationes
divinas et humanas oberrant_. 4. Alibi: _seorsum_. 5. Alius: _ac_. 6.
Alius: _magistratu_. 7. Alius: _sufficiantur_.

CURTIUS: Hic Platonis dignitas agitur; cum enim posuisset, omnes animas
simul creatas fuisse ad immortalitatem, ut vicissim corpora cadaverum
occasu subirent, subjecit haec verba: Non, inquit, pauciores erunt
unquam animi, nullo pereunte, neque plures. Quin etiam animos
αὐτοκινήτους appellat. Quodsi mens est αὐτοκίνητος, erit etiam αὐτοφυὴς
καὶ αὐτάρκης καὶ αὐταγαθὸς, quae tamen uni tantum Deo convenire Toralba
demonstravit.

TORALBA: Plato Phaedonem adhuc adolescens scripsit, Timaeum vero cum
aetas ingravesceret jam sua, in quo sententiam mutasse videtur. Sic
enim Deum loquentem inducit: Ego satum1 animorum dabo, satus2 dimittam
in corpus. Certum enim animorum immortalium a Deo genitorum numerum nec
augeri nec interitu minui scribit, sed perpetua quadam μετεμψυχώσει e
corporibus ad corpora migrare.

1. Alii: _statum_. 2. Alii: _satis_, vel: _satas_.

70 CORONAEUS: Rem profecto difficilem Senamus, sed justam proposuit1,
quam si explicaverit Toralba, ut omnia argute solet, non tantum Senamo,
nobis omnibus, ut confido2, rem gratissimam facturus est.

1. Alius: _poposcit_. 2. Alibi: _quod confidat_.

TORALBA: Tibi, Coronaee, quicquam denegare nefas esse semper duxi, ac
propterea meas ineptias mea1 facilitate proponere malo, quam illud2
onus abs Te meis humeris impositum recusare. Sed cum disputatio de
angelorum ac daemonum origine, statu, conditione, occasu a
demonstrationibus procul abesse videatur, profecto haec ab Ebraeis, qui
arcana divina ex ipsis fontibus et sacris laticibus hauserunt, earum
rerum explicatio petenda nobis est, nec video, quis melius quam Salomo
hoc praestare possit. Quod etiam Porphyrius ad Boëthium et Aristoteles
ad Callisthenem, uterque diversis aetatibus, scripsere, rerum omnium
origines ac reconditas scientias a Chaldaeis profectas, Chaldaea
appellatione complectuntur Ebraei, qui origine Chaldaei sunt, sed
arcana illa rerum divinarum, quasi thesauros, occulta quadam
disciplina, quam illi3 Cabalam, Graeci autem, ni fallor, ἀκρόαμα
appellant, sed abdiderunt, ut aditus paucissimis patere possit.

1. Alius: _nimia_. 2. Alibi: _ullum_. 3. Alius: _ipsi_.

SALOMO: Video Toralbam id, quod magna nostrorum omnium expectatione a
Coronaeo ipsi1 delatum est, honesta specie excutere velle. Majores
quidem nostrae gentis Chaldaeos2 fuisse agnosco et in Phoeniciam primum
migrasse, unde Cadmus, quae vox ebraica Orientalem significat, litteras
in Graeciam advexit3 ac rursus in Chaldaeam ab hostibus abductos multa
divinitus didicisse, sed nihil accepimus, quod non sit omnibus omnium
vocibus ac linguis toto terrarum orbe dissipatum ac pervulgatum, ut
latere possit neminem.

1. Alius: _delatum illi_. 2. Alius: _Chaldaicae_. 3. Alius: _invexit_.

Quae cum Salomo dixisset, caeteri conticuerunt, quod hominem aetate
gravem interpellare contra decus et dignitatem arbitrarentur. Sed
CORONAEUS rupto silentio: Nihil abs Te, inquit, Salomo, scire
desideramus, quam quod vestri mores, vestra disciplina, vestrae leges
patiantur, et quoniam angustiae1 temporis longiorem disputationem ferre
non possunt, differendum mihi commodius videtur, ut paratiores
redeamus. Tum laudatorio cantico, fidibus, vocibus ac fistulis
suavissime animos oblectati2, mutua consalutatione3 accepta
discesserunt.

1. Alibi: _angustia ... potest_. 2. Alius: _animum delectati_. 3.
Alibi: _consolatione_.




71 LIBER TERTIUS.


Cum ad coenam Salomo tardius venisset, CORONAEUS illum intuens: Tuae
te, inquit, salutis deinceps curam habere oportet, Salomo, ne cum tanto
studio mentem pascis, corpus ipsum inedia contabescere patiare.

SALOMO: Vereor, ut vobis, cum aetas ingravescat, jam in eo molestus
sim, quanquam nihil prohibet, quominus me absente, dum1 tardius redeo,
sessum eatis et ut jubeas, abs Te, Coronaee, peto.

1. Alius: _cum_.

Cum itaque consedissent, Coronaeus coeptam superioribus diebus
Phaedonis lectionem persequi jussit, et cum eo loci venissent1, ubi
Plato animas solutas corporibus a daemonibus eorumque ducibus judicio
sisti et ad supplicia suis sceleribus digna trahi2 scribit, locum
relegere, deinde finem legendi facere jussit.

1. Alius: _venissem_. 2. Alius: _capi_.

Tum coena peracta post laudatoria cantica ita orsus1: Loci hujus
obscuritas, inquit CORONAEUS, mihi dubitationem injecit, cur antiqui
tum Graeci tum Ebraei tanta obscuritate et caligine velarint sua
scripta, ut vix ac ne vix quidem a sapientibus intelligerentur, quae
tamen percepta mirabilem afferunt tum utilitatem, tum oblectationem.
Nam Aesopus, fabularum scriptor antiquissimus, illecebris quibusdam
animantium2 universam3 humnanae vitae rationem complexus est. Sic
Pythagoras symbolis quibusdam allegoricis et illis carminibus, quae ob
suam4 praestantiam χρύσέα ἔπη dicta sunt, Orpheus, Homerus, Hesiodus,
Trismegistus5, Terpander et antiquissimi denique philosophi sapientiae
suae6 decreta obscuritatis caligine contexerunt, quin etiam sacratiores
litteras allegoriarum plenissimas vidimus.

1. Alius: _exorsus_. 2. Alibi: _animantibus_. 3. Alius: _universae_. 4.
Alius: _sui_. 5. Deest in aliis codicibus. 6. Deest ibidem.

OCTAVIUS: Nihil verius ab Augustino1 dici potuit, quam illud: Ea demam
miserabilis animae2 servitus est, signa pro3 rebus capere et supra
corpoream naturam mentis oculum ad hauriendum lumen aeternum attollere
non posse. Idem alibi4: Utilis est, inquit, scripturae auctoritas, cum
diversas sententias parit.

1. De doctrina christiana cap. 5, 10 et 11. 2. Alibi: _vitae_. 3.
Alibi: _sine_. 4. Lib. II de civit. Dei.

FRIDERICUS: Cum nihil perspicuitate utilius sit, haud scio an ullum in
scriptore gravius sit vitium, quam, quae facillime possis, ea obscura
tradere, ut liber Apocalypseos, qui tanta verborum ac rerum
obscuritate1 implicatur, ut ne auctor quidem ipse, si reviviscat (quis
qualisque fuerit, nondum constat inter eruditos), sua scripta quid
velint, liquido affirmare ausit. Atque haec obscuritas Juliano
Imperatori, Porphyrio, Proclo, Celso, ut Ebraeorum et Christianorum
scripta calumniarentur, maximum praebuit argumentum.

1. Alius: _ambiguitate_.

72 CORONAEUS: Cum illa ratio scribendi veterum fere omnium communis
sit, prospiciendum nobis est, ne absentes et indicta causa damnati a
nobis videantur. At ne Julianus ipse quidem Augustus, is qui1
παραβάτης, i.e.2 transfuga, cum a Christianis ad paganos defecisset,
usurpatur, quantumvis Christianis infestus esset, Basilii Magni librum
ante rejecit, quam legisset ac relegisset, ut epistola his tribus
verbis scripta significavit: ἔγνων, ἀνέγνων, κατέγνων.

1. Alibi: _isque_. 2. Desunt haec et septem sequentia verba in alio
codice.

CURTIUS: Ego duabus de causis potissimum existimo veteres sapientiae
decreta verbis obscuris tradidisse: primum ne margaritae porcis, deinde
ne res preciosissima, i.e. sapientia, sua vilesceret1 facilitate. Nam
vulgaria fere contempta jacent, etiamsi preciosa. Extat Lysidis
Pythagoraei epistola graviter querentis, quod plerique secretiorem
philosophiam quasi meretricem prostituerent iis, qui2 mentis
purgationem ne per somnum quidem capere possent, eosque non minore
impietate obligari, quam si Dearum Eleusiniensium3 adyta profanarent
aut aquam puram coeno conspergerent. Itaque Porphyrius Plotinum
phthisi4 periisse scribit, quod contra jusjurandum Ammonis5 arcana
divulgasset. Quin etiam Plato, cum rerum divinarum arcana Dioni
scripsisset, letteras exuri jussit, quoniam6 ridicula, inquit,
videntur, quae sunt admiratione dignissima. Et in epistola ad
Archidamum, in qua de natura Dei scribit: φραστέον δὴ σοὶ αἰνιγμόν.
Item Porphyrius: Tu vide, inquit, ne ista cum hominibus impuris
communicari patiare, majus enim tibi quam mihi periculum impenderet;
non enim aperte Dii, sed aenigmatice sua mortalibus tradiderunt.

1. Alibi: _vilescat_. 2. Alius: _quae_. 3. Alius: _Eleusinarum_. 4.
Deest in alio codice. 5. Alius: _daemonii_. 6. Desunt haec sex
sequentia verba in aliis codicibus.

SENAMUS: Alia mihi mens est, nam1 cum plerosque verborum obscuritatem2
sic affectare videmus, ut admirabilitatem sui efficiant, sic enim
seplasiarii notis Graecis, Arabicis verbis et Gothicis litteris
utuntur, ut medicinam faciant confusiorem3, aut ne intelligentibus sui
irridendi praebeant argumentum, neque enim facile carpimus, quae4 non
capimus. Talem fuisse accepimus Heraclitum, qui tam obscure de natura
scripsit5, ut Plato6 Delio natatore opus esse diceret. Is enim
discipulos instruebat uno verbo σκότησον, quod Aristotelem7 quoque
opera dedita fecisse legimus in libris τῶν φυσικῶν ἀκροαμάτων. Ac
tametsi Plato caeteris apertius, interdum tamen obscure ita scribit, ut
ne ipsum quidem, si reviviscat, sua scripta de numeris interpretari
posse videatur, ac ea potissimum, quae libro de republica octavo
scribit, in quibus interpretandis Theon uterque, Plotinus, Proclus,
Jamblichus, Marsilius hircum mulgere videntur. Quid Aegyptia 73
vanitate levius? Illa tamen deliramenta litteris hieroglyphicis sic
texerunt, ut sacrata quaedam oracula viderentur.

1. Alius: _nam cum_. 2. Alibi: _puritatem_. 3. Alii: _quaestuosiorem_.
4. Alibi: _quod_. 5. Alius: _scripserat_. 6. Addunt alii: _ad ea
intelligenda_. 7. Ita Gellius ex epistola Aristotelis ad Alexandrum M.
scribit.

OCTAVIUS: Sunt qui sua scripta neque a doctis, neque ab indoctis legi
velint, ut Lucilius, ne alteri ob imperitiam rejiciant non intellecta,
alteri nimis intellecta calumnientur.

SALOMO: Senami reprehensio in sophistas quidem, non tamen in sapientes
cadit, multo minus in eos, qui sacrae sapientiae decreta scriptis
obscurioribus velarunt. Profecto Rabbi Moses Maimonides per sacra
obtestatur lectores, ne arcana divulgari aut a profanis hominibus
pollui patiantur.

SENAMUS: Quid si peccandi argumentum et occasio ab obscuritate ipsa
trahatur? Certe Salomonis scripta, quae ipse allegorias inscripsit,
plerisque absurda videntur. Quid enim hoc sibi vult: Nequitia viri
praestat mulieris bonitati? Illud enim foeminas a lectionibus sacrae
scripturae quam plurimas1 avertit.

1. Alibi: _quam plurimum_.

SALOMO: Ebraeis dictio רַע malum et deforme significat, ut טוֹב bonum
et pulchrum, quod Academici καλὸν καὶ ἀγαθὸν dicunt. Sic enim Sara
dicitur a regibus expetita1 ad concubitum2, quod esset optima i.e.
valde formosa. Innuit igitur sapiens3 eleganti allegoria, viros
deformes formosis mulieribus praestare, item foeminarum blanditias
pejores4 esse acerbis5 sermonibus virorum. Item animos corporibus
excellere; mulier enim corpus allegorico sermone6 utique7 significat;
item intellectualem facultatem, utcunque prava fuerit, praepollere
cupiditati, quae bruta et mortalis anima dicitur. Huc enim pertinet,
quod scribitur in Ecclesiaste8: _inter viros mille unum sapientem
reperi, foeminarum ex9 omnibus nullam._ Id quidem de mulieribus nudo
sensu intelligi non potest, cum sola Debora sua aetate et sola Hulda
imperante Josia prophetiae ac sapientiae divinae muneribus inter
sexaginta10 millia inertium virorum fruerentur11. Item appellatione
viri formam naturalem, mulieris vero materiam intelligit, quam etiam
saepe in proverbiis12 meretricem appellat, quae ut virorum, sic illa
formarum multitudine delectatur. Plena sunt regis Salomonis scripta
allegoriarum, in quibus interpretandis strenuum se praebuit Philo,
moralia secutus, Leo Ebraeus naturalia. In utroque claruerunt13 Rabbi
Moses Maimonides ac Talmudici scriptores. Hi tamen obscurius; at ne
scriptis quidem sua prodidissent, nisi librorum interitum metuissent14.
Et quoniam illa disciplina sola auditione percipiebatur15, קַבַּלַה
dicta est. Id enim voluit Esdras16, cum dicit: _alia quidem
pervulgabis, alia trades sapientibus._ Et quemadmodum plebi locus erat
in atrio templi, a Levitis 74 discreto, sacerdotibus intra velum aditus
erat, non caeteris Levitis, et uni tantum pontifici maximo in
sacratissimum illum locum, ubi erat foederis arca; sic etiam sacri
libri ita scripti sunt, ut ea, quae ad uniuscujusque salutem pertinent,
cujusmodi est decalogus et omnia decalogo consentanea, facillime ab
omnibus percipiantur17, scilicet jussa, vetita, poenae, judicia, festa,
ritus, mores, quae omnia 613 capitibus continentur, tanta
perspicuitate, ut patiantur dubitare neminem. Quae vero minus ad
salutem faciunt, ut rationes occultae rituum ac sacrificiorum ac a
doctis18 tantum quaedam vero non nisi a doctissimis intelligi possunt,
ut quae a nostris appellatur Cabbala, i.e. scientia naturalium
arcanorum, postremo omnium difficillima ad currum pertinet, qui ab
Ezechiele ita scribitur, ut in ipso apparuerit coelestium orbium ac
rerum divinissimarum admiranda descriptio, quam Moses, qui a nostris19
aperta aquila dicitur, summis digitis attingere contentus, secretiora
noluit explicare.

1. Alibi: _repetita_. 2. 1 Mosis 12, 14. 39. 3. Alibi: _saepius_. 4.
Alius: _diriores_. 5. Alibi: _acribus_. 6. Alius: _sensu_. 7. Alius:
_ubique_. 8. Ecclesiastes 7, 29. 9. Alibi: _de_. 10. Judith IV, 4; 2
Regum 22, 14; et 2 Chron. 34, 22. 11. Alius: _sexcenta_. 12. Desunt
haec verba in alio codice. 13. Alii: _clarescunt_, vel: _clari sunt_.
14. Alius: _metuerent_. 15. Alibi: _suscipiebatur_. 16. Esra lib. IV,
c. 14. Nehem. IX, 9. 17. Addit unus codex glossam hebraicam cum verbis:
_lex quae ore traditur_. 18. Alibi: _doctoribus_, vel: _doctioribus_.
19. Desunt haec quatuor verba sequentia in aliis codicibus.

SENAMUS: Si haec tam sublimia nihil habent utilitatis aut ejusmodi
sunt, quibus carere facile possumus, illud usurpandum nobis est, quod
psaltes lyricus: Non exquisivi, inquit, mirabilia et supra captum meum,
sed humilis1 me gessi. Sin haec ad scientiam et sapientiam divinam
profutura sunt, malevoli et ipsa invidia jejuni animi sit, thesauros
abditos humanis usibus eripere ac verborum ambiguitate mentes
imperitorum2 magis ac magis implicare.

1. Alius: _humiliter_. 2. Addit alius: _erroribus_.

SALOMO: Ne igitur1 a thesauri similitudine discedamus, legistis
eleganter fictam Aesopi fabulam, qua paterfamilias jam moriturus
liberos consolatur, qui2 tametsi non magnas opes ac latifundia legaret,
thesaurum tamen in vinea sua latere affirmabat, quo suam inopiam
cumulate sublevarent. Mortuo patre liberi summo studio ac labore
conquirentes, cum nusquam thesaurum reperirent, vineam paternam aliud
agentes cultissimam ac noxiarum herbarum purgatissimam reddiderunt,
unde proventus uberrimos collegerunt. Ita quoque si divina scripta
studiose legamus ac lecta saepius meditemur3, thesauros studioso
incredibiles eruere licebit. Nam eo spectat regalis illa vox, qua David
initio laudationum suarum summam felicitatem praedicat illius, qui
assiduis cogitationibus die nocteque4 leges divinas contemplatur. Item
precatur a Deo5, nubeculam oculorum sibi detrahi, ut admirabilem
sapientiam divina lege comprehensam intueri possit. Fit enim illa
mentis agitatione erga litteras divinas obscuriores, ut non solum a
vitiis abstineamus6 ac verum7 decus amplectamur, verum etiam corpori
salubritas, menti prudentia ac sapientia et cum immortali Deo
arctissima connexio8 75 quaeratur. Illud vero gravius9, quod in eo ipso
laus Dei agitur, cum ejus arcana pervulgata obsolescant, ut acute
scripsit Salomo10: _Gloria Dei est_, inquit, _arcana celare, gloria
regum arcana scrutari_11. Quod Tobias12 paulo aliter: _Praeclarum est_,
inquit, _arcana regum celare et opera Dei laudare._ Nam opera Dei
patent omnium oculis, arcana vero paucis.

1. Alibi: _ergo_. 2. Alius: _quid_. 3. Alius: _meditamur_. 4. Alius:
_noctuque_. 5. Psalm 68 (69), 18. 6. Alius: _abhorreamus_. 7. Alibi:
_novum_. 8. Alius: _conjunctio_. 9. Alii: _gnavius_. 10. Proverbia XXV,
2. 11. Alibi: _eorum celare_. 12. Tobias XII, 7.

SENAMUS: At obscuritas non modo bonos a lectione detinere1, verum etiam
improbos ad rerum divinarum contemptum excitare videtur. Cum enim
Porphyrius arboris scientiae boni et mali fructus decerpere nullo modo
posset, negavit in hortis illis deliciarum censeri debuisse fructum,
aspectu quidem jucundissimum ac sapore gratissimum, sed tamen homini,
quem Deus in illis hortorum umbraculis viriditatis2 collocarat,
mortiferum ac pestilentem, multo minus homines a prudentiae cognitione
vetito salutari fructu arceri debuisse, cum prudentia dux humanae vitae
sola turpe ab honesto dividere3 possit. Quod autem scribitur, fructum
vitalis arboris divino jussu ab horti viridariis avulsum, ne, si Adamus
eo vesceretur, in aeternum viveret, in Dei optimi maximi contumeliam
scriptum esse. Denique serpentis cum muliere ac Dei cum hominibus
colloquia et absurda et incredibilia videri.

1. Alius: _deterrere_. 2. Alius: _viridatis_. 3. Alibi: _dijudicare_.

SALOMO: In disputationibus rerum divinarum illud inprimis prospiciendum
est, ne quid cuiquam1 temere excidat, nihil enim gravius ac capitalius
peccari potest. Illud autem usu venire solet iis, qui rerum humanarum
fastu ac dialecticorum argutiis inflati omnia supera, infera, prima,
ultima ingenii acumine ac subtilitate capere se posse confidunt, cum
sine ope divina id consequi nemo queat. Quod sapientiae magister2 uno
verbo significat: _Inquirit derisor sapientiam, sed frustra_. Quanquam
Porphyrius, inscitia dicam an impietate, oracula divina calumniatur,
quasi legislator prudentiam significaret et vitam beatam hominibus
invidisse Deum, cum libro sequenti scripserit Bezaleelem spiritu
divino, sapientia, prudentia, scientia et omni artium genere ab
immortali Deo fuisse abunde cumulatum, quibus quidem donis ac muneribus
omnes omnino virtutes continentur. Spiritus quidem divinus tribuitur
Dei munere et concessu ad illustrandas humanae mentis caligines ac
futura prospicienda. Sapientia vero pietatem ab impietate, prudentia
bonum a malo, scientia verum a falso, ars utile ab inutili sejungit.
Cum autem sapientiae princeps ab immortali Deo excitatus, ut quid
vellet a se peteret, ille prudentiam petiit3, qua quidem turpe
segregaret ab honesto, et cum qua homines ad Dei metum et venerationem
cohortaretur: _Quoniam_, inquit4, _Deus sapientiam aliunde largitur,_
76 _ab eo solo scientia et prudentia._ Idem alibi: _Fructus justi
lignum vitae_, quam interpretatur sapientiam. Ac tantum abest, ut
hominem a fructu vitali prohibuerit, ut etiam his verbis invitarit:
_Forsan_, inquit5, _decerperet Adamus fructum vitalem, ut eo vescatur
et vivat in aeternum._ Sic enim paraphrastes Chaldaeus consimili
oratione utitur pereleganti figura. Ad Jesaiam conversus Deus: _Dic_,
inquit6, _populo huic: audiendo audite, videndo videte, ne tamen
cognoscatis; crassum reddito cor istius gentis et aures obtura, oculos
obline, ne forsitan audiat, videat, intelligat et ad me conversus
saluti restituatur._ Quorsum haec loquendi ratio, nisi quod semper
nitimur in vetitum nec ardentius quicquam optamus, quam quae nobis
eripi vel prohiberi videmus. Docet igitur Mosen ac Esaiam, quibus
artibus miseros homines a facinorosa et conscelerata vita ad verum
decus revocare ac saluti restituere debeant. Cave legibus divinis
operam dare, cave sapientiae studiis incumbere, ne sempiternam ac
beatam vitam adipiscaris; haec oratio apud homines improbos et cupidos
efficacissima esse consuevit.

1. Alius: _ne quicquam_. 2. Proverb. XIV, 6. 3. 1 Regum III, 9 sqq. 2
Paral. I, 7. 10 sqq. 4. Proverb. II, 6. XI, 30. 5. 1 Mosis 8, 22. 6.
Jesaiae VI, 9 sq.

SENAMUS: Nulla res me diutius exercuit, quam arboris utriusque ac
serpentis allegoria.

SALOMO: Et graecis et latinis interpretibus est ignota. Ac tametsi
quidam ex Ebraeis1 arcanos allegoriae sensus aperuerint, omnia tamen
eorum studia inania futura sunt, nisi Deus mentes nostras ad haec
peicipienda illustrarit.

1. Philo in allegoriis biblicis. Leo Ebraeus l. III de amore.

FRIDERICUS: Periculi plena res mihi videtur, sacrae scripturae
litteras1 ad allegoriam deduci, ne rerum gestarum historia in fabulas
evanescat.

1. Alius: _sacras litteras_.

OCTAVIUS: An ullum, Friderice, serpentis cum muliere colloquium fuisse
putas? qui odio tam implacabili inter se certant, ut serpentis intuitu
solo mulier abortum patiatur ac in turba virorum unam mulierem ad
ultionem1 serpens petat ac persequatur. Nihil ergo2 verius dici potuit,
quam illud: _Littera occidit, spiritus vivificat_3.

1. Desunt duo haec verba in alio codice. 2. Alibi: _enim_. 3. 2
Corinth. 3, 6.

SALOMO: In sacris litteris historia pura saepe narratur, ut cum
censetur populus et suis quibusque1 tribubus duces attribuuntur. Est
etiam cum historia quidem2 narratur, sed praeter historiam allegoria
latet occulta, ut cum Sara ancillam et filium rejiciendum suadet,
theologi acutiores etiam cupiditatem renitentem virtutibus, cum filio
peccato, a ratione dominante ablegari oportere docent, cum eadem
ancilla domum redire ac Sarae morem gerere jubetur ab angelo, tum
cupiditatis obsequium ac3 rationis dominatum interpretantur, ab
intellectu agente. Hinc illa Dei vox ad Abrahamum: 77 Fac quaecunque
dixerit tibi Sara, id est: ratio; cum etiam4 Sara contestatur5,
ancillae filium haeredem non futurum, innuit etiam eos, qui vitiis
inserviant et libidini, divina bona nunquam adepturos. Saepe quoque
visiones ac somnia divina pro rebus gestis narrantur, in quo plerique
suam navim afflixerunt, plerique6 etiam naufragium fecerunt, qui Deum
cum hominibus quasi vigilantibus colloqui arbitrantur. Neminem enim
unquam Deus allocutus est7 vigilantem, praeter Mosen, et quominus
ambigeretur, perspicua Dei voce testatum habemus in ipsa lege. Ergo
angeli vox ad Bileamum, aut asini loquentis in scriptura ad visa
dormientis Bileami referenda sunt, et8 quaecunque Abrahamo et prophetis
omnibus oracula data commemorantur, uno tantum Mose excepto, cui
vigilanti locutus est Deus. Qua quidem ratione clarissima lux ad
caliginem sacrarum scripturarum discutiendam accedit. Interdum
allegoria facilis ac pura traditur, ut cum lex jubet9, praeputia
cordium circumcidi. Saepe verba triplicem sensum prae se ferunt:
vulgaris sensus ad captum imperitorum accomodatur, ut cum Salomo10
vetat coram rege superbiam et arrogantiam prae se ferre, secretiore
sensu ad Deum pertinet, ad quem abjecto et humili habitu accedere
oportet; semper enim Salomo significat Deum regem11, nisi Dei vox cum
rege conjungatur, ut illud: _Cor regis in manu Dei est_12. His autem
verbis Deus significatur: _Ne_, inquit, _cogitatione tua vituperaveris
regem, nec vituperes in penetralibus lecti tui divitem; volucres enim
coeli efferent13 vocem et avis allata rem vulgabit_14. Quibus verbis
vetat de Deo impie cogitare. Lectus enim in sacris allegoriis15 corpus
humanum significat, volucrum autem vox daemones, tametsi volucres16 et
pro angelis accipiantur, ut apud Jesaiam17 angeli quoque ac daemones
avium appellatione saepe significantur. Nam utrique custodes vel
lictores hominibus additi cogitationes occultas atque intimos sensus
nudant, ne quod inultum scelus ac pia cogitatio sine praemio
relinquatur. Chaldaeus paraphrastes18 haec Salomonis verba
interpretabatur de angelis Raziele et Elia19, quos occultissima quaeque
scelera patefacere scribit.

1. Alius loco horam duorum verborum: _singulis quoque_. 2. Omnes
codices: _quaedam_. 3. Alius: _tum_. 4. Alius: _ita_. 5. Alius addit:
_maritam_. 6. Alius: _plures_. 7. Numeri XII. 8. Alii: _ut_. 9. 5 Mosis
10, 16. 10. Proverb. 25, 6. 11. Alius: _regis appellatione_. 12.
Proverb. 21, 1. 13. Alius: _volucris ... efferet_. 14. Eccles. 10, 20.
15. Psalm. 9 (8), 24 (25), 103 (102), 143 (142). Jobi 38, 46. 16. Alius
addit: _interdum_. 17. Jesaiae 46, 11. 18. In cap. 10, 20 Ecclesiastis.
19. Unus addit: _sacerdote magno_.

SENAMUS: Acutissime Salomo Salomonem interpretatur, sed quis hanc
interpretationem divinare potuisset?

OCTAVIUS: Ego locum hunc de volucribus, qui cogitationes et intimos
sensus regi aperiunt, ad eos reges pertinere duco, qui domesticos
daemones sibi vel sese illis adjunxerant, a quibus omnia omnium dicta,
facta, cogitationes perinde intelligunt, ut ab illis spectatoribus,
quos veteres tyrannorum ὀφθαλμοὺς καὶ ὦτα ἀρχόντων appellabant; nullum
enim tyranni secretius habent arcanam.

78 SENAMUS: Si tantum potuissent aves illae ac volucres sive daemonicae
sive angelicae, quid est quam ob rem Neroni, sacrilegorum1 ac
tyrannorum maximo, conjurationem Pisonis patefacere noluere? cum Simoni
mago ac daemonibus conjunctissimus esset, ut Plinius et Irenaeus
tradunt.

1. Alibi: _sortilegorum_.

FRIDERICUS: Nihil daemones injussi faciunt nec ullius occulta scelera
nudant, nisi Dei jussu et angelorum superiorum1 potestate.

1. Alibi: _superiore_.

CORONAEUS: Cum solius Dei proprium sit, intimos omnium sensus et
animorum occultos recessus pervestigare, ut quidem rex Salomo
dedicatoria oratione declarat aperte, quid angelis et daemonibus illis
opus ad secretiores mentis latebras pervulgandas?1

1. Alius: _evulgandas_.

CURTIUS: Extat profecto Thaletis elegans in hanc sententiam oratio; cum
enim rogaretur, an qui scelerate quid agat, Deum latere potest? At ne
cogitans quidem, inquit; Graeci melius: εἰ ληθοι θεοὺς ἄνθρωπος ἀδικῶν,
ἀλλ᾽ οὔτε διανούμενος, ἔφη.

SALOMO: Diximus ante ac dicendum saepius est, Dei majestatem angelorum
ac daemonum officiis quodammodo augustiorem videri, quam si per se
ipsum solo nutu, sicut1 potest, omnia procuraret2. Ac tametsi solus
omnium occultissimos sensus retegit, singuli tamen angeli singulis
hominibus custodes additi, sensus intimos aperiunt, non item aliorum
cogitationes. Item daemones, quibuscum sortilegi in nefarium societatis
foedus coiverunt3, eorum sensa plane intelligunt. Argumento sit, quod
qui sortilegi ad rectam cogitationem aut Dei metum paulo momento
convertuntur, repente a daemone sese conturbari4 confitentur. Sin vir
bonus ad pravam cogitationem deflexerit, subinde sentit5 in ipsis animi
sensibus magistrum ac paedagogum, qui a turpi cogitatione illum avertat
aut etiam auris dextrae tinnientis levissima vellicatione aut6
punctura, quam innuit poëta his verbis: _Cynthius aurem vellit et
admonuit._ Quod Socrates7 a daemonio familiari vel potius ab angelo
sibi fieri praedicabat, dextra quidem suadendo, sinistra dissuadendo,
aut orbiculo lucido interdiu aut ignea specie noctu, aut etiam
levissimo strepitu admoneri. Quae facillime percipiuntur ab iis, qui
spiritu Dei patiuntur se duci. Si non pareat admonitus, terretur
somniis matutinis, quae ab Ebraeis matutinae castigationes appellantur.
Si ne hac quidem cogitatione8 ab impiis cogitationibus deducitur,
angelus ultionem reposcit, accusatione proposita, ut nemo innocens
damnari aut ullum9 scelus inultum, nisi facti pigeat, relinqui
videatur, judicia constituuntur, daemonibus etiam quasi lictoribus
destinatam sibi praedam deposcentibus, quam10 Deus illis permittit. Huc
enim pertinet illud11: _Ascendit leo de cubili suo, praedo gentium
surrexit._ Item12: _Percussit eos leo de silva,_ 79 _lupus vespertinus
vastavit eos, pardus vigilans supra civitates eorum._ Item: _Quis dat
escam pullis corvorum vociferantibus ad illum?_13 i.e. divinae
majestatis carnificibus ac tortoribus sceleratorum vindictam
petentibus, Quod alibi14 apertius scribitur: _Spiritus ad ultionem
creati sunt, qui furoris sui flagella vibrant._ Item15: _Misit Deus
spiritum malum inter Abimelech et cives Sichem._

1. Alibi: _quomodo_. 2. Alius: _percurreret_. 3. Alibi: _inierunt_. 4.
Alius: _confitentur_. 5. Alibi: _sentiet_. 6. Alius: _et_. 7.
Plutarchus in libro de daemonio Socratis. 8. _Ratione_ legunt alii. 9.
Alii: _illud_. 10. Alius: _quae_. 11. Jerem. IV, 7. 12. Jerem. V, 6.
13. Psalm. 147, 9. 14. Psalm 78, 49. (Jes., 19.) 15. Jud. 9, 23.

SENAMUS: Antiquissimi quoque theologi pullos corvorum, a parentibus
desertos, divina bonitate et procuratione nutriri summa consensione
tradunt, eoque pertinere dictum illud: _Qui dat escam pullis corvorum?_

SALOMO: Error inde manavit, quod phrasin ebraicam, quae Graecis quoque
communis est, latini theologi non perceperunt1. Nam filios corvorum pro
corvis, ut filios prophetarum pro prophetis, filios sanguinum, filios
injustorum pro impiis ac sicariis acceperunt. Sic enim Ebraei בְנֵי
אָדַם filii hominum i.e. homines, et Graeci παίδες ἰατρῶν pro medicis.
Sic etiam illud: Quem dicunt homines esse filium hominis, i.e. quem
dicunt esse hominem2?

1. Alibi: _perceperint_. 2. Matth. 16, 13.

TORALBA: Eo quidem errore me Salomo liberavit, ut ingenue illum
acceptum feram; at mirum mihi ante videbatur, quam ob rem corvi pullos
famelicos deserere putarentur ob id tantum, quod recentes exclusi non
plane nigri essent, cum pleraque animantium nascentium genera colorem a
parentibus alienissimum habere videantur, quae tamen incredibili studio
a parentibus nutriuntur. Nam cygni senio candidissimi pullos excludunt
fuscos, et tantum abest, ut corvi1 pullos ab alimentis desertos
patiantur, ut etiam cornicem incubantem a masculo et pullos jam
volantes a foemina pasci Aristoteles2 ipse ac Plinius3 fateantur4.
Itaque Apollonius apud Philostratum Euripidis versum modice castigans:
ἁπᾶσι τοῖς ζωοῖσιν ἡ ψυχὴ τέκνα, cum ille tantum hominibus tribuerit,
i.e. τοῖς ἀνθρώποις.

1. Alibi: _corvos_. 2. Historia animalium VI, 5. 3. Histor. natural. X,
12 et 60. 4. Alius: _fatentur_.

SALOMO: Eodem sensu scribit Psaltes lyricus1, Deum escam leoni petenti
largiri. Cur leoni potius, animantium ferocissimo, qui parcissimus est
in cibo, neque nisi quarto quoque aut ad summum alternis diebus
pascitur, quam exarmatis ovium et caprarum gregibus, hominum usui
maxime necessariis2? Alibi de catulis leonum3, nam si re vera de
catulis ageretur, aeque matris ut aliorum animantium ubera sufficiunt,
quanquam alius quoque4 est locus de corvis, quo facile vulgatus error
refelli possit: Quis parat venatum corvis, cum ejus pulli ad Deum
clamant et cibo carentes huc illuc oberrant5? Haec igitur ad daemones
pertinent, qui praedam sceleratorum sibi conquirunt6 nec nisi divino
concessu rapiunt. Eo pertinet et illud Salomonis7: _Corvi apud
torrentes eruant oculum et aquilae_ 80 _vorent eum qui patrem deridet
et despicit obsequium matris_. Quae allegoria praeter sensum vulgarem
significat daemones elementares hujus mundi, qui revera torrens est
materiae fluentis, caecitate animi ac furore torquere, luce mentis
extincta eorum, qui Deo parenti rerum omnium contumeliam et piae matri,
legibus naturae, vim inferant8. Nam patris appellatione Deus, matris
vero natura significatur apud Salomonem. Illud etiam adversione dignum,
quod oculum dixit, non oculos; nam singulari voce oculus mentem
significat. Sic etiam Bileamus vates uno oculo acutissime videre
dicebatur, quoniam rerum publicarum mirabiles conversiones tribus
circiter annorum millibus praevidit9 ac praedixit. Sic enim10 Chaldaeus
interpres.

1. Psalm 103 (104), 21. 2. Oppianus de venatione, libro III. Plinius H.
Nat. lib. 8. 3. Jobi 38, 39. 4. Alius: _etiam_. 5. Job. 38, 41. seq.
39, 1. 6. Alii: _congruunt_. 7. Proverb. 30, 17. 8. Alius: _inferunt_.
9. Alibi: _providit_. 10. Alius: _etiam_.

SENAMUS: Si corvorum appellatione μελανοδαίμονας licet1, etiam cygnorum
verbo λευκοδαίμονας licebit interpretari, quales in Africa Leo Afer2
versari scribit, ut Aethiopes a daemonibus, colore opinor,
distinguantur.

1. Alius: _licebit_. 2. In descriptione Africae.

OCTAVIUS: Tametsi1 daemones saepius atrati apparent, ut non modo
nostri, sed etiam antiquissimi2 scriptores ab ultima memoria prodidere,
quales fuere3 daemones, qui Dioni4, qui Cassio Parmensi, qui sortilegis
saepissime visi sunt, non tamen opinor, propterea daemones corvorum
appellatione significari, sed quia daemones corvorum in modum cadavera
consectantur, ut de cadaveribus Aegyptiorum superius dictum est, ac de
spectris, quae circa sepulcra ac patibula vagantur.

1. Alibi: _Etiamsi_. 2. Addit alius: _quoque_. 3. Alibi: _fuisse_. 4.
Plutarchus in Dione. Valer. Max. lib. V.

FRIDERICUS: Imo etiam quia daemones cadaveribus ipsis ad hominum
perniciem et nefarios concubitus cum sortilegis abutuntur; quod enim
Augustinus1 omni asseveratione confirmat ac summae imprudentiae esse
scribit, daemonum cum hominibus concubitus negare, tot ac tantis
exemplis et indiciis testatum habemus, ut Sprengerus2 scripserit,
stryges innumerabiles, priusquam extremo supplicio dederentur, summa
consensione nefariam illam copulam confiteri. Quin etiam Franciscus
Picus scribit, duos sacerdotes sua aetate flammis exustos, quorum alter
annos3 amplius triginta, alter quadraginta cum daemonibus concubuisse
fatebantur, cum prius uterque convictus esset et confessus plurimos se
infantes daemonibus mactavisse, ne insuetum videatur, quod Aristoteles
scribit, fuisse in Ponto mulierem, quae exenteratis foeminarum
gravidarum visceribus embryone vesceretur. Huc etiam pertinet illud
Horatii in arte poëtica:

Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo.

1. Lib. 18 de civit. Dei. 2. In malleo maleficorum. 3. Alibi: _annis_.

CURTIUS: Mihi venit in mentem, quod Pausanias in Phocicis1 scribit,
apud Cretenses legibus cautum fuisse, ut maritorum cadavera, quae 81
cum viduis concubuerant2, capitali judicio quasi viventia plecterentur
ac ferro candente eorum capita configerentur3, deinde cadavera
exurerentur nec aliter a concubitu viventium arceri potuisse ac
propterea κατεκανὰς daemones appellatos fuisse.

1. Alius: _Pharsalicis_. 2. Desunt quinque haec sequentia verba in alio
codice. 3. Alibi: _foderentur_. 4. Fortasse legendum est: κορακίνας,
vel: κορακείας.

OCTAVIUS: Oportuit igitur daemones cadaveribus resumtis ad concubitum
abuti ac propterea corvos appellari, quod cadavera sectarentur et
atrati apparerent.

SALOMO: Quaecunque causa sit, planum est, daemones in scripturis etiam
populos Aethiopum appellari, sic enim interpretes LXXII verbum עִיִים
daemones interpretantur: Aethiopes1, et alibi: _Tu confregisti capita
Leviathan, dedisti escam eum populis Aethiopum_, ubi etiam עִיִים
propriam daemonum appellationem interpretantur Aethiopes, ut ambigua
voce arcanum tegerent. Leviathan vero LXX vertunt δράκοντα, qui
princeps eorum esse dicitur, qui non cadavera, sed mentes ipsas
impiorum ad supplicium deposcunt, ut Behemoth princeps eorum daemonum,
qui de corporibus ultionem accipiunt. Uterque significatur2 ab
Ezechiele3 appellationibus regum Aegypti et Assyriae his verbis: _Sic
dicit dominus: ecce ego contra te Pharao, rex Aegypti, draco magne,
recubantem in medio fluviorum tuorum, qui dixisti: meus est fluvius et
feci mihi. At ego ponam hamos in maxillas tuas et efficiam, ut haereant
pisces fluviorum tuorum squamis tuis; excutiam Te in desertum et omnes
pisces fluviorum tuorum, eris bestiis terrae et volucribus coeli
cibus._ Jesaias vero apertius4: _In die illa_, inquit, _visitabit Deus
gladio suo grandi, duro ac robusto Leviathanem serpentem vectem et
Leviathanem serpentem flexuosum ac trucidabit draconem marinum._
Utriusque Leviathanis et Behemothi potestas explicatur ab Esdra5, quae
verbis allegoricis ac diffusa narratione Dei verbis ad Jobum6 fuerat
expressa: _Tum_7, inquit Esdras, _animantia duo parasti, quorum uni
nomen imposuisti Behemoth, alterum vocasti Leviathanum, et alterum ab
altero disjunxisti, unam partem assignasti Behemoth, quae tertia die
siccata est, ut habitet in ea. Leviathani vero tribuisti unam8 partem
humidam, quam belluam parasti, ut esset quae devoraret, quos velles._
Nam haec verba Ezechielis: _Meus est fluvius_, i.e. formarum in materia
fluxa et caduca interitus. Is tamen dicitur prima rerum origine a Deo
creatus fuisse, item9: _Ego vastatorem creavi ad perdendum._ Consimilis
est illa Dei vox ad Pharaonem: _Excitavi ego Te_, 82 _ut ostenderem in
Te meam potentiam10 atque nominis mei fama toto terrarum orbe
dissiparetur._ Praeter historicam veritatem Pharaonis appellatione
significatur Leviathanus ille, ut Ezechiel interpretatur, qui materiae
fluentis formas corrumpit, quas nihilominus assidue sua bonitate
reparat ac reficit naturae parens optimus maximus. Item in
sternutationibus Leviathani lumen collucet, ex ejus ore ignis lampades
egrediuntur et mare commiscet ut mortarium. Non est dominatus in terra,
cui morem gerat, item factus est ut nihil metuat et ipse regem agit in
superbos. Sternutationis verbo tonitrua, lumine et ignibus fulmina et
coruscationes, maris commixtione procellas et tempestates innuit.

1. Psalm 72, 9. 74, 15. 2. Alibi: _accipitur_. 3. Ezech. 29, 3 sqq. 4.
Jes. 27, 1. 5. Esdrae lib. IV, cp. 6. 6. Jobi 39 sq. 7. Alibi: _Tunc_.
8. Alii: _secundam_, vel: _septimam_. 9. Item: Jobi 26. 39, 40. 10.
Alibi: _patientiam_.

CURTIUS: Hunc opinor Leviathanum Orpheus, sortilegorum parens, draconem
maximum, Pherecydes Ophyoneum appellavit, unde a veteribus cultus
draconis Aesculapii manavit, quem adhuc in supplicationibus plerique
populi circumferre consueverunt.

SENAMUS: Haec quidem Salomo perbelle, si1 demonstratione ulla
niterentur.

1. Alius addit: _modo_.

OCTAVIUS: Majorem profecto fidem mihi faciunt, quae Salomo ex abditis
sacrae philosophiae arcanis et ab oraculis divinis sanctissimorum
prophetarum promsit, quam quae ab Euclidis demonstrationibus manant,
quae tamen nonnisi multis postulatis et concessis conficiuntur.

TORALBA: In rebus tam arduis et a communi sensu remotis non exquisitam
argumentorum subtilitatem exquirere debemus neque exigere, sed ea, quae
prodita sunt a sapientibus, qui arcana Dei sapientissime
conquisiverunt.

CORONAEUS: Non exigimus angelorum hierarchias ac repositoria daemonum,
quae non scio an satis prudenter a Dionysio1 ac Wiero2 conscripta3
fuerint.

1. De coelorum hierarchia. 2. De praestigiis. 3. Alius: _descripta_.

SALOMO: Nihil in rebus tam obscuris affirmare velim1, nec aliud
commemorare quia vobis melius quam mihi cognita sunt, quippe qui ex
iisdem fontibus quibus ego haurire potuistis, scilicet uni aeterno Deo
non solum2 angelorum, sed etiam daemonum creationem deberi, et
quemadmodum duo principes angelorum Seraphim3 Creatori potentissimo
adstare dicuntur, ad largitiones, lucis effusiones, praemia, vitam
inferiorum angelorum et siderum officiis tribuendam; sic etiam duo4
sunt bis oppositi, quasi superiorum magistratuum praecipui lictores ac
ministri, Leviathanus ac Behemothes ad poenas infligendas seu supplicia
irroganda, sive frugum calamitate, sive pecorum interitu, sive clade
bellorum, sive regionum vastatione, sive popularibus 83 morbis, sive
urbium excidio, sive elementaris totius mundi eversione, quae tamen non
aliter fiunt quam divinis decretis, ne quis daemones accuset aut
metuat: _Ne accuses_, inquit ille5, _servum apud dominum suum, ne forte
maledicat tibi et offendas._ Qua eleganti allegoria significat, non
incusandos esse angelos ac daemones, qui nullas nisi jussi calamitates
inferunt, nec nisi jussa Dei decreta exsequuntur, sed potius se quemque
accusare ac de flagitiis confiteri oportet6.

1. Alibi: _nolim_. 2. Alius: _tantum_. 3. Jesaiae 6, 2 et 6. 4. Jes. 6
et Zach. 4 add. 44 filios duos olei, qui effundunt aurum in candelabrum
septuplex, scilicet septem planetarum, a quibusA elementorum coelestium
vis derivatur. 5. Proverb. 30, 10. 6. Sigebertus Vincentius in Speculo
libro 76, c. 38.

A. Alius: _Quibus ad elementaria_.

FRIDERICUS: Est in agro Moguntino pagus, quem daemon nescio quis
lapidator triennio vexavit, ad1 extremum declaravit, populum ob unius,
quem nomine denotavit, capitalia scelera conflictari, ut ei necesse
fuerit domo excedere, sed in quacunque domo exciperetur, domus igne
deflagrabat, ut brevi omnia domicilia pagi variis incendiis consumta
fuerint.

1. Alibi: _ac postremum_.

SALOMO: Graviter tamen peccatur ab iis, qui daemones metuunt, gravius
etiam qui colunt, ne vapulent, quasi daemones arbitri ac judices essent
poenarum, quae irrogantur. Quae detestabilis impietas inde manavit,
quod Beelzebub mundi hujus principem arbitrantur. Hinc Manichaeorum,
qui duos mundi principes statuerunt, profligatissima pestis. Quorsum
enim Deus ad Pharaonem: _Ut intelligas_, inquit, _quod terrae dominus
sum_1. Item: _Leviathan iste, quem formasti ad illudendum ei_, nisi ut
persuasum habeamus, dominatum elementaris mundi aeque ac coelestium
corporum, angelorum ac daemonum penes Deum aeternum esse. Illudit autem
Leviathano, cum ea quae daemonum officiis corrupta sunt ac detrita vel
afflicta, continua bonitate ac potestate excitat2. Nam quo plures
Pharao daemoniacus Israëlitarum masculos trucidabat ac populum sibi
inservire cogebat, ne Deum coleret, eo magis ac magis populus mirabili
foecunditate abundabat. Ita quoque quo plures formae materiae fluentis
a daemonibus corrumpuntur, eo magis se divina foecunditas in iis
recreandis ac regenerandis ostendit. Quod autem Leviathano illudit
vates his verbis3: _Quomodo cecidisti de coelo Lucifer, aurorae fili,
ad terram afflictus, cum tamen jactares te coelum conscensurum ac
sellam in sublimi et excelsa siderum regione collocaturum, ad plagam
Aquilonis, ut elatus praepotenti Deo aequalis fieres, ad inferos tamen
detractus, in lacum rejectus._ Item4: _An ille est, qui tremefacit
terram, qui regna concussit, qui orbem deserto similem reddidit, urbes
excidit?_ Habet haec oratio obscuritatem, cui lux afferri potest, si
dicamus, aurorae filium Leviathanum eo modo, quo alibi prima rerum
origine conditus dicitur et alibi primogenitus, sive praefectus mortis
vel corruptionis i.e.5 בְכוֹר מָוֶת appellatur, quoniam ut privatio
habitum, 84 sic aurora solem, tenebrae lucem antecesserunt. Item
tremefacere terram, imperia quatere, urbes funditus exscindere, orbem
solitudini reddere, non congruit divinae majestati, sed vastatori,
carnifici, lictori; quod dicitur etiam ad inferos dejectus esse,
significat angelorum ac coelestium siderum interitum non permitti
Leviathano sive Asmodaeo, sed in lacu, ut Jesaias6, vel in mare, ut
apud Jobum7, vel in fluvios, ut Ezechiel8, i.e. in hac fluxa
elementorum regione grassari et a coelestium aditu prohiberi. Huc enim
pertinet9, quod Satan in concilio angelorum a Deo rogatus, unde
veniret, respondit, se terram circumivisse; dixit non coelum.

1. Exodus 9, 29. Psalm. 104 (103) 26. 2. Alii: _excedat_, vel:
_recreat_. 3. Jesaias 14, 12 sqq. 4. Jesaias 14, 16 sqq. 5. Job. 18,
13. 6. Jesaias 14, 15. 7. Job. 11, 22 sq. 8. Ezech. 29, 3. 9. Job. 1, 7
sqq.

CURTIUS: Illud est, ni fallor, quod Graeci veteres, qui fabulis omnia
complerunt, Junonem aëris praesidem furias prohibere ajunt, quominus in
coelum evolare queant, i.e. daemones e nubibus ab angelis praecipites
deturbari et in fluminibus1 deorsum cum tonitru delapsos sublunaria
haec corpora perdere ac corrumpere.

1. Alii: _inflammatos_.

CORONAEUS: Quando igitur1 elementaris hujus solitudo2 futura est?

1. Alibi: _ergo_. 2. Alibi: _solutio_.

SALOMO: Illud quidem in arcanis divinae majestatis latet, praeter quod
tantum1 conjectura consequi possumus (nihil enim in eo genere
affirmandum opinor), quemadmodum lege divina2 terrae sanctae quies
imperatur et vacatio ab agricultura. Ob id enim Alexander Magnus et
Julius Caesar septimo quoque anno majoribus nostris dederunt tributorum
immunitatem.3 Ita post annorum sex millia mundi elementaris solitudo
significatur futura. Neque enim aquarum illuvionibus4 interibit mundus
elementaris, ut aetate5 Noae, qua tellus aquarum voragine contecta est,
mense secundo, qui a Chaldaeis Bul, i.e. diluvium appellatur, propterea
quod eo mense omnia fere diluvia contigerunt et imbres sparsis
seminibus salutares, nisi decidant eo mense, ut fere solent,
sterilitatem frugum augurantur. Et ut septimo quoque millesimo mundi
elementaris quies est, sic etiam cum septies septem anni fluxerunt6,
magnus servis omnibus Jubilaeus7, item pecudibus8 ac praediis omni nexu
ac mancipio solutis, libertas indulgetur et cuique ad avitas
possessiones reditus patet. Ita post annos9 septies septem millia, quo
quidem circuitu siderum coelestium certissimus ad principia motuum
reditus est, maximo anno completo rerum omnium conversio sequitur. Ex
quo intelligitur, perpetua mundorum creatione et recreatione
sempiternam Dei potestatem ac bonitatem in continua hominum et
angelorum successione praedicatum iri. Quod apertius Esaias10 innuere
videtur: _Erit_, inquit, _coelum novum et terra nova._ Item, cum
David11 dixisset, coelos interituros cum inveterarerint, ad mundorum
opificem conversus: _Tu autem_, 85 inquit, _idem ipse es, Tui semper
similis et anni tui Te nullis aetatibus et saeculis deserent._ Huc
etiam pertinet illud Salomonis12. _Nihil sub sole novum nec quidquam
futurum est, quod prius13 non fuerit._

1. Alii: _si quid tamen_. 2. Leviticus 25, 23. 3. Josephus Ant. jud.
14, 17. 4. Alibi: _cataclysmo_, vel: _eluviis_. 5. Alibi: _tempore_. 6.
Alibi: _fluxerint_. 7. Alius addit: _anno quinquagesimo_. 8. Alibi:
_domibus_. 9. Alii: _anno_. 10. Jesaias 43. 45. 46. 65, 17. 66, 22. 11.
Psalm. 102, 27 sq. 12. Eccles. 1, 9 sq. 13. Alibi: _antea_.

OCTAVIUS: Eadem est Originis in libris περὶ ἀρχῶν et Caesarii sententia
in eo potissimum loco, quo de coelis agit. Circumfertur etiam liber ab
Ismaëlitis, in quo quidem auctor scribit, mundum hunc et quaecunque
mundi sinu amplissimo coërcentur, interitura. Cum vero importunissimus
ille ac funestissimus rerum omnium vastator omnia corrupit1, tandem
aliquando occasurum et, ut Seneca loquitur, mortem ipsam moriturum. Sed
prius maximis clamoribus ac tonitruis et vocibus feralibus2 ac ingenti
clangore occasum suum testaturum.

1. Alibi: _corruperit_. 2. Alibi: _ferocibus_.

FRIDERICUS: Mirabilis illa rerum omnium vicissitudo, ex arcanis
Ebraeorum a Salomone collecta, coelestium siderum conversionibus1
omnino congruere videtur. Septem enim annorum millibus motus
trepidationis super Arietis et Librae capita circumscribitur ac septies
septem millibus inerrantium siderum motus2 circumaguntur3 et ad sua
quaeque principia redeunt in orbem. Quae demonstratio4 Patrum memoria
demum percepta est, cum antea veteribus omnibus ignota fuisset.

1. Alibi: _connexionibus_. 2. Alius: _sedes_. 3. Alibi:
_circumagantur_. 4. Johannes Regiomontanus demonstravit.

SALOMO: Hoc quidem Chaldaeis, Aegyptiis et astrologis omnibus abditum
erat; scilicet decem orbes coelestes nec plures haberi, cum tamen
Pythagoraei, Plato, Aristoteles, Ptolemaeus ipse μαθηματικώτατος et
Hipparchus octo vel novem ad summum esse affirmarent. At litterae
sacrae pereleganti allegoria decem orbes significant hoc versu: _Opera
digitorum tuorum sunt coeli_1. Quo digitorum numero coelorum numerum
Astrologis et Chaldaeis omnibus ignotum declarant; quod etiam allegoria
decem cortinarum tabernaculi significatur. Ex quo intelligitur, rerum
omnium maximarum arcana secretioribus litterarum divinarum allegoriis
contineri.

1. Abraham Aben Esra in Psalm. 8, 4.

SENAMUS: Si Leviathanum corruptionis et obitus principem statuamus a
Deo creatum, et quidem prima omnium rerum origine et ante lucem ipsam,
nobis prospiciendum, ne Deum auctorem mali esse concedamus. Nam
quicquid est causa causae, id etiam1 est causa causati, consequentis
effectus. At2 nullum efficacius argumentum habuerunt Academici, ut
mundum sempiternum statuerent, quam ne Deum optimum, rerum omnium
conditorem, faterentur corruptionis et ἀταξίας auctorem.

1. Alius addit: _ipsum_. 2. Proclus, Philo, ita quoque Syrianus, quos
conscribit Philoponus libro duodecimo.

SALOMO: Inveteratus est error, ac theologorum1 etiam opinione
pervulgatus, mali originem a diabolo inventam; duobus tamen, opinor,
alteri quidem inter Latinos, alteri vero inter Graecos, haec opinio
displicuit.

1. Thomas lib. 20 qu. 79 art. 1 et 3, quem reliqui sequuntur.

86 FRIDERICUS: Sic a majoribus accepimus, omnes angelos principio suae
originis integerrimos ac sanctissimos extitisse, sed quosdam a via
deflexisse et ab integritate et puritate lucis coelestis delapsos et
deturbatos in terras tum ab his ad hominem pravas suasiones et quae
consequuntur, calamitates inquam omnes ac pestes, dimanasse. Id autem
significari putant verbis Jesaiae1 et Johannis theologi2 apocalypseos
scriptoris auctoritate, quorum alter Luciferum de coelo detractum,
alter ingentem draconem cum tertia parte stellarum i.e. angelorum
praecipitem deturbatum scripsit. Item Christus3 quasi fulgur e coelo
exturbatum in terras se vidisse declaravit. Haec theologorum
christianorum sententia est.

1. Jesaias 14, 12. 2. Apocal. 12, 4 et 9. 3. Matthaeus 25. Lucas 10,
18.

OCTAVIUS: Varietas theologorum inter ipsos de casu daemonum facit, ut
nihil affirmare audeam. Cum etiam Augustinus tam incertus sit, ut cum
diabolum deflexisse scripsisset, subjiciat1 haec verba: Hoc certius
asseri non potest, et mirum, si potest. Itaque cum ratio plerosque
deficeret, Orphei, Pherecydis et Empedoclis auctoritatem adhibuerunt2.
Illi etiam daemonum omnium maximum Ophionaeum draconem et qui cum eo
delapsi sunt, δαίμονας οὐρανοπετεῖς dictos arbitrantur. Sed cum
quaeritur, cur eodem paene3 momento, quo creati sunt in summa puritate,
in ipsum creatorem tanta arrogantia intumuerint, ut seipsos suo
creatori exaequarent, aut quis illos ad tantum crimen4 impulerit5,
obmutescunt. Quae causa extat, ut Manes Persa, duo aequa potestate
principia faciens, alterum quidem bonorum ac coelestium, alterum
malorum ac sublunarium, ne ab optimo fonte bonorum mala derivare
videretur, totius pietatis ac religionis fundamenta labefactaret. Plato
vero6, cum ab uno principio caetera omnia duci, pro demonstrata ac
plane explorata re haberet, ac mali originem ab ipso Deo arcessere
nefas arbitraretur, a materia omne malum derivari7 scripsit8, quod in
ea κακοποιόν τι inesse existimeret.

1. Alibi: _subjecerit_. 2. Alibi: _secuti_, vel: _attribuerunt_. 3.
Alibi: _fere_. 4. Alius: _in tantum scelus_. 5. Alibi: _impulit_. 6. In
Parmenide et Timaeo. 7. Alius addit: _posse_, alius legit simpliciter:
_derivavit_. 8. Alius: _dixit_.

SALOMO: Quod malum a materia prodeat, sacrae litterae constanter
negant1: _nec vanitas nec malitia_, inquit ille, _prodiit a terra, ac
propterea rerum omnium opifex maximus, post2 consummatam universitatis
molem, dicitur omnia quae fecerat vidisse valde bona_3.

1. Job. 5, 6. 2. Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio codice.
3. Geneseos 1, 31.

TORALBA: Nullam peccati labem in materia esse, ex eo perspicue
demonstratur, tum quod in materia vis agendi nulla sit, sed in forma,
tum etiam quod1 materia nullam omnino hypostasin per se habeat in
natura.

1. Alibi: _quia_.

SALOMO: Errorum omnium origo inde manavit, quod malum aliquid esse
arbitrarentur, cum tamen nihil sit omnino. _Ego_, inquit Deus1, 87
_faciens bonum et creans malum, faciens lucem et creans tenebras_. Ut
enim tenebrae nihil aliud sunt quam lucis privatio, sic malum nihil
aliud est quam boni privatio. Itaque dixit facere bonum, quia bonum est
hoc aliquid, malum vero creare scilicet privatione boni. Nam ut,
columnarum ademtione ruit aedificium, ita boni subductione: sequitur
malum2. Cum enim populo iratus3 dixisset Deus: _Momento, delebo te_4,
Chaldaeus interpres vertit: Momento, majestatem meam auferam abs te.
Nam si quid malum esset in tota rerum natura, profecto daemones, qui
prava suadere semper dicuntur, mali essent, quod absurdum est, cum sint
substantiae et quidem intelligentiae et vitae participes, et utrumque
illis Dei munere et concessu tributum. Quicquid autem est ejusmodi,
bonum esse oportet ac proinde si malum existeret, aut si daemones mali
essent, ajentia et negantia vera simul, et quidem univoce absurdissimam
implicarent contradictionem, quia boni essent et non boni.

1. Jesaias 45, 7. 2. Hac similitudine utitur Moses Rambam libro I. 3.
Deest alibi. 4. Exod. 33, 5.

OCTAVIUS: Hanc mali non quidem definitionem, sed descriptionem ex boni
privatione amplexus est Augustinus1, ne1 in placitis Manichaeorum, in
quibus diutissime2 acquieverat, consenuisse3 videretur.

1. Contra Faust. Manich. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Alibi:
_densissime_. 4. Alius: _consensisse_.

SENAMUS: Si malum nihil est, qui malum agit, nihil agit; at1 qui nihil
agit, nullam poenam meretur; quare qui malum agit, nulla poena dignus
est.

1. Desunt haec sequentia Senami verba in alio codice.

CURTIUS: Praestat, inquit Lucilius, otiosum1 esse, quam nihil agere.
Quare argumentum illud contrario argumento refellitur: Qui malum2 agit,
poena dignus est; qui nihil agit, malum agit; igitur qui nihil agit,
poena dignus sit oportet.

1. Alibi: _occisum_. 2. Alibi: _male_.

SENAMUS: Si sola privatione bona malis opponuntur, quid est quamobrem
Aristoteles1 et ceteri in uno paene communi2 sensu contraria statuunt?

1. Libro I et II Ethicorum. 2. Deest in alio codice.

TORALBA: Non tantum in eo peccatur ab Aristotele, quod bona malis
contraria posuit, sed in eo etiam, quod bonum finitum, malum vero
infinitum esse putat1. Nam si ex contrariis alterum esset finitum,
infinitum alterum, oportet finitum ab infinito dissipari. Ut si esset
ignis infinitus, parvo momento aquam finitam incendio, calore,
siccitate consumsisset, aut aqua infinita ignem finitum exstinxisset.
Sic malitia infinita bonitatem finitam oppressisset et mundum hunc
funditus evertisset. At cum nihil actu infinitum sit, praeter primam
causam, ut superius demonstratum est, nihil ei contrarium esse potest.
Ex quo sequitur, bono nihil contrarium esse posse, quia solum infinitum
est, malum vero non modo infinitum non esse, sed ne esse quidem, nec
aliter intelligi, quam privatione.

1. Libro I cp. 6 Ethicorum ad Nicomachum.

88 SALOMO: Illud scite a sapientiae magistro dictum est1: _Nunquam
malitia sapientiam superavit._

1. Sapientia 7, 30.

SENAMUS: Si virtus omnis in mediocritate consistit inter extrema vitia,
consequens est, a vitiis virtutes, a malis bona1 longe superari, cum
semper uni virtuti duo vitia opponantur.

1. Alius: _a bonis mala_.

TORALBA: Nihil ab Aristotele videtur levius dici potuisse, quam
virtutes versari in medio vitiorum, et contraria bonis finitis mala
infinita, statuere, quia si bona sint finita, mala vero infinita,
ubinam virtutes tot ac tam multae reperientur, quae media vitiorum
infinitorum tueri possint1? Quid item alienius2 ipsa natura, quam duo
vitia inter se et uni virtuti contraria ponere, cum nullum sit in tota
natura rectius3 decretum, quam unum uni4 contrarium esse: quia cum
bonis mala contraria fecerit, etiam5 virtutes vitiis contrarias esse
decrevit. Quae cum absurdissima sint, tum vero nihil absurdius, quam
malo quod posuit infinitum, extrema definire. Posuit enim inter duo
extrema mala, cum tamen infinitae rei nec media possint nec extrema
cogitari. Oportet autem vitiorum sive malorum extremitates determinatas
esse, ut medium sive rei sive rationis inveniatur.

1. Libr. 1 cp. 8 Ethicorum. 2. Alibi: _alienum_. 3. Aliua: _certius_.
4. Alibi: _suum sui_. 5. Deest in alio codice.

SENAMUS: Si auream illam, quae semper omnibus laudatissima visa est,
mediocritatem tollamus1, omnium virtutum radices ac fibras evellere
atque elidere oportet.

1. Alibi: _tollimus_.

TORALBA: Num1 tibi, Sename, sapientissimus, prudentissimus, doctissimus
quisque majori laude cumulandus venit, quam si2 mediocriter doctus sit?

1. Alii: _Nonne_. 2. Alibi: _qui_.

SENAMUS: Virtutum seu bonorum moralium media queruntur, non item
intellectualium, in quibus extrema sunt laudatissima. At sapientia,
prudentia, scientia bona sunt intellectualia.

TORALBA: Novam1 hanc Peripatetici inveterato morbo medicinam
quaesivere, sed non videntur virtutes omnes intellectuales esse, ut
rectissime Stoici definierunt2, alioquin virtutes morales in mortali ac
bruta cupiditate collocare oporteret, nec praemia bonorum immortali
debentur intellectui, sed mortali cupiditati. Si tantum3 illae4 sint5
virtutes morales, quid ineptius quam sapientissimos, prudentissimos,
doctissimos summa laude dignos haberi, quia virtutes intellectuales,
quo plures ac majores, eo sint meliores, eum vero, qui6 justissimus,
fortissimus, temperatissimus fuerit, ut vitiosum accusari, quia recedit
a mediocritate.

1. Alius: _novi_. 2. Cicero de fin. 3. Alius: _tamen_. 4. Alibi:
_ullae_. 5. Alibi: _essent_. 6. Alii: _si vero quis_, vel: _is vero
qui_.

FRIDERICUS: Profecto praestat, mediocriter doctum ac prudentem, quam
mediocriter justum ac temperantem esse, ut contra novam Peripateticorum
disciplinam1 statuamus, praestabiliorem esse in virtutibus
intellectualibus, quam moralibus, mediocritatem.

1. Alibi: _doctrinam_.

89 CORONAEUS: Apposite quidem haec. Sed ne a proposita bonorum ac
malorum mediocritate1 discedamus, cum ea quaestio permagni sit ponderis
ac momenti, ne vel duo mundi principia inter se contraria, vel Deum
omnipotentem2 maximum mali auctorem statuamus, etiamsi daemones eo
ipso, quod sunt, bonos esse demus, i.e. ut summi i.e. essentiae ac
intelligentiae participes, quis tamen eos3 judicet malos esse, qui
corruptionem, interitum, calamitates, bella, perniciem, tempestates,
populares morbos, incendia, naufragia, mortes inferunt? Ob id enim in
sacris litteris malos appellari videmus spiritus.

1. Alii: _disputatione_. 2. Alius: _optimum_. 3. Alibi: _non_.

SALOMO: Quis improbum putet, qui jussa Dei diligenter exsequatur?

CORONAEUS: Nemo quidem opinor.

SALOMO: Cur1 ergo non idem judicemus de angelis ac daemonibus, qui tam
diligenter mandatis obsequuntur2, qui nihil faciunt injussi? Ergo eo
magis, quod quae a Deo jubentur3, semper justa sunt, nec juris ac
justitiae executio ullam injuriam habet.

1. Alibi: _cum_ vel: _tum_. 2. Alibi: _mandata exsequuntur_. 3. Psalm.
148.

FRIDERICUS: Quaedam mala sunt poenae, quae a Deo probantur, ut cum Deus
contestatur1 acerba voce populum, nullum esse malum in civitate, quod
non fecerit. Mala vero culpae i.e. adulteria, furta, parricidia Deus
execratur.

1. Deuteron. 32. 3 Regum 9 et 21. Jesaiae 54. Jerem. 2 et 31. Amos 3.
Jon. 3. Mich. 1 et 2.

SALOMO: Vox ebraica, quae verbo Hiphil significatur, permissionem
potius et fieri facere, ut pinguius loquamur, quam actionem ipsam
agentis significat. Id autem apertius intelligitur ex eo, quod1
scribitur: _Consurrexit2 autem Satan contra Israëlem et incitavit
Davidem, ut populum numeraret._ Hic quidem Satanae executio, illic
jussa Dei significantur. Malum vero culpae aut nihil est aliud, quam
boni privatio, aut ad bonum aliud refertur, cum Deus omnipotens3
maximus etiam horum scelera, flagitia, fraudes ad improborum ultionem
convertere soleat. Atque in eo potissimum perspicitur Dei bonitas, quod
nihil unquam sceleris admitti patitur, nisi melius quoddam ex iis
prospiciat futurum, ut Joseph ad fratres, qui se vendiderant: _Malum
quidem contra me decrevistis_, inquit, _sed Deus in bonum illud
convertit_4.

1. 2 Regum 14 et 24 et 1 Chronicorum 22. 2. Alibi: _Insurrexit_. 3.
Alius: _optimus_. 4. Geneseos 50, 20.

TORALBA: Idem fuit Theophrasti sensus de Deo: Illud, inquit, quod
primum est ac divinissimum, omnia ea optima vult esse, i.e. τὸ γὰρ δὴ
πρῶτον καὶ θειότατον, πάντα τὰ ἄριστα βουλόμενον. Et quia summo bono
exciderunt1, non quidem mali sunt, sed minus boni, minus honesti eoque
minus, quo longius a summo bono2 discedunt3. Neque enim Deus ab
improbis, sed improbi a Deo discedunt, qui bonorum omnium auctor est,
nullius 90 mali causa, felicitatis parens pulcherrimus, optimus,
simplex, verus, πάντων ἀγαθῶν αἴτιος, κακῶν ἀναίτιος, αἴτιος εὐπραγίας,
κάλλιστος, ἄριστος, ἁπλοῦς, ἀληθὴς, ut4 divinissime Plato scribit, et
ut Porphyrius5: θεὸς ἀγαθὰ μὲν πάντα, μηδὲν δὲ φαῦλον βούλεται. Et
quidem Plutarchus nullo suo merito reprehendit Chrysippum. Cum enim
Chrysippus scripsisset, Deum cacodaemones calamitatibus et cladibus
inferendis6 praefecisse: Nonne, inquit Plutarchus, crimen Deo
ingeritur, quasi rex optimus improbis7 ministris gubernacula det eosque
patiatur in optimum quemque saevire? Acerbe quidem Plutarchus, vir
alioquin gravissimus. Neque enim Chrysippus scripserat, cacodaemonibus
gubernaculum concedi, sed potius ministros, lictores, carnifices ad
justa supplicia irroganda designari. Quin etiam Deus apud Malachiam8:
_Coërcebo_, inquit, _vastatorem, ne fructus regionis vestrae
corrumpat._

1. Alii: _excidunt_, vel: _excedunt_. 2. Alii: _de summa bonitate_. 3.
Dionysius Areopagita, libro II, de divinis nom. 4. Alibi: _et_. 5. Περὶ
ἀποχῆς.. 6. Alii: _exequendis_, vel: _exigendis_. 7. Alibi: _impiis_.
8. Malachiae 3, 11 (2).

SENAMUS: Cur igitur daemones, cur Satanae i.e. adversarii, cur
insidiatores, cur diaboli i.e. calumniatores dicuntur, si mali non
sunt?

FRIDERICUS: Id quod suae naturae ac officio suo consentaneum est,
optant1 et exquirunt, scilicet perdere, grassari, corrumpere; nihil
tamen injussu principis2 aut magistratuum, i.e. Dei, vel angelorum.

1. Alibi: _exoptant_. 2. Alibi: _principum_.

SENAMUS: At Augustinus1 scribit, Deum ipsum inclinare hominum
voluntates ad malum.

1. De libero arbitrio II, 21.

FRIDERICUS: Bona fide scripta theologorum interpretari debemus, cum
innumerabilibus locis Augustinus malorum origines longissime a Deo
propellat. Haec igitur ad permissionem trahenda sunt.

SALOMO: Cancer est incurabilis, inquit Philo1 Ebraeus, Deum mali
auctorem arcessere. Quid enim impuri ab ipso latice puritatis, quid
malia ab ipso fonte bonitatis manare potest? _Vae vobis_, inquit
Jesaias2, _quod dicitis bonum malum et malum bonum!_ Saepissime viros
illustres ac fortes subducit3 et ipso aetatis flore decerpit, ne
deteriora in hac vita patiantur; ut Josiam regem optimum ac
religiosissimum, et quominus dubitaretur a vate Hulda4 denuntiari
jussit, ne impii Deum incusarent, quod tantae virtutis principem ab
hoste Pharaone pateretur occidi.

1. In libro de profugis cp. 23. 2. Jesaias 5, 20. 3. Sapient. XIV. 4. 2
(4) Regum XXII.

CURTIUS: Profecto Plutarchus eadem divinitus mihi scripsisse videtur:
προεξάγει τινὰς ἐκ τοῦ ζῆν τὰ μέλλοντα προορώμενος.

CORONAEUS: Procul ergo sint, qui Deum malorum auctorem faciunt, non
modo quia non prohibet, verum etiam quia jubet, quia decrevit, et haec
verba: _excoecavit, induravit_ non ad permissionem, sed ad efficacem
Dei actionem referri affirmant, quem alioquin1 otiosum fore2 metuunt,
quin etiam incestum Absolonis Dei opus esse affirmant, quanquam saepe3
alius aliud sentiant4 91 nec verba ad permissionem trahenda putant, sed
ad jussa referri. Ad quid ergo Psaltes lyricus ita exclamat: _Quoniam
non Deus volens iniquitatem tu es_5? Et cum Manassis regis scelera
execraretur: _Quia fecit illud quod nunquam jussi, nec in cor meum
ascendit_6.

1. Alius: _aliqui_. 2. Alibi: _fere_. 3. Alibi: _saepius_. 4. Alibi:
_sentiat_. 5. Psalm V, 5. 6. Jer. 7, 31. 19, 51. 32, 35. coll. 2 Regum
21, 6 et 9. 2 Chron. 33, 6.

OCTAVIUS: Sed gravior est morbus illorum, qui malorum iliadas
enumerant, nihil tamen boni reperiri ajunt, ut Rabbi Maurus1 ac
Plinius2, qui hominem omnium calamitosissimum et naturam novercam
contumeliosissime appellant, cum tamen hominem paulo minorem angelis
fecerit Deus et in omnes animantes summum imperium ei dederit.

1. Alius: _Maimon_. 2. Hist. natur. l. 7.

CORONAEUS: Satis igitur de origine bonorum et malorum; nondum tamen
Senami propositae quaestioni satis videmur fecisse, unde scilicet tot
angelorum ac daemonum myriades, cum suapte natura mortales sint, nisi
Dei bonitate sustineantur, aut unde in demortuorum locum et ordinem
substituantur?

SALOMO: Si nihil praestabilius est in natura ordine decente, illud
minime dubium est, in utrisque angelorum ac daemonum ordinibus
principatus ac dominationes existere. Cum enim de Leviathano Deus
loquitur: Quanto, inquit, robore pollet, quanto1 apparatu copias
instruit? id est daemonum exercitus. De angelis autem Daniel scribens2:
_Princeps3 regni Persici restitit mihi; en vero Michael, unus de
primariis principibus, opem mihi tulit._ Unde tamen et quando geniti et
quando sint interituri, non est, opinor, humanae mentis affirmare.

1. Alius: _quam decenti_. 2. Daniel X, 13. 3. Alius addit: _inquit_.

CURTIUS: Nihil omnino in sacris litteris de angelorum creatione; qui
tamen divinitus interpretantur oracula sacra, coelorum ac siderum
creatione angelos intelligi volunt.

FRIDERICUS: Ista quidem oratione coelos ac sidera naturam angelicam et
animalem habere oportebit.

TORALBA: Quidni? Certe et Theophrastus et Alexander1 Aphrodisiensis,
Peripateticorum princeps2, corpora coelestia non modo intelligibili,
verum etiam sensibili facultate praepollere affirmant, alioqui
dignitate ac praestantia naturae animantibus longe inferiora essent.
Itaque Plato3 Solem vocat ζῶον ἀΐδιον ἔμψυχον.

1. Metaph. II, 6. De coelo IV, 6. 2. Alius: _principes_. 3. In Timaeo.

SENAMUS: Cur igitur animal in hominem et brutum diviserunt, si
coelestia sidera animalia sunt?

TORALBA1: Quid vetat perspicuis argumentis utentem duplex animal
statuere, scilicet intelligens et brutum? Intelligens rursusque duplex,
coeleste inquam et sublunare, et coelestium animantium visibilia
quaedam, ut stellas, et invisibilia, ut angelos; sublunarium item duo
genera, quorum 92 altero, quod visibile sit, homines contineantur,
altero, quod sit invisibile, mentes cadaveribus superstites2, quae vel
angelorum, vel daemonum subeunt naturam?

1. Deest in aliis codicibus. 2. Desunt haec undecim sequentia verba in
aliis codicibus. 3. Alibi: _separatas_.

SENAMUS1: Sed quis erit talium animantium sensus, quis cibus, quis
potus, quae vita?

1. Deest in aliis codicibus.

SALOMO: Ratiocinari, intelligere, contemplari, agere. Rationem enim1 et
intelligentiam et actionem non angelis modo, verum etiam sideribus
ipsis inesse, testantur illa: _Coeli enarrant gloriam Dei_2. Vocem enim
שָׁמַיִם rationali tantum naturae convenire, docent Abraham Aben-Esra
et Moses Rambam3, eoque referri verba Dei ipsius4: _Cum simul
jubilarent stellae matutinae et exsultarent omnes filii Dei. Item
illud: De coelis pugnatum est, stellae ipsae a stationibus suis bella
congesserunt contra Sisaram_5. Apertius etiam Daniel6 scribit, eos, qui
integritate praestantes alios docuerint, ut coeli splendorem conspicuos
fore, qui vero plurimos ad verae justitiae decus perduxerint, ut
stellas fulgorem sempiternum ac domicilium in coelo habituros. Itaque
sanctuarii cortinae imaginibus angelorum subornari jubentur, ut
intelligamus, sidera naturam angelicam in7 se ferre; est enim sacrarium
mundi exemplum, mundus vero exemplar8.

1. Deest in aliis codicibus. 2. Psalm 19, 2. 3. Lib 1 cp. 71. 4. Job.
38, 7. 5. Judicum V, 20. 6. Daniel XII, 3. 7. Alii: _prae_. 8. Philo in
sacrarii description. l. 1 c. 10.

OCTAVIUS: Tomi1 Faridus, Ismaelitarum theologus clarissimus2, planetas
ac sidera Deos esse minores scribit, ut etiam Alexander
Aphrodisiensis3, Origines4, Diodorus, Johannes Picus, non aliter pisces
in aquis, feras in silvis, pecora in pascuis, quam animata sidera
vivere in coelis et in suiscunque5 aedibus6 ac locis collocari tradunt.
Nec temere Hipparchus mentes humanas coeli particulas esse dicebat7,
quod utrisque inesset vis intelligendi. Quod vero, Sename, cibum aut
potum coelestibus animantibus ad vitam propagandam quaeri putas8
oportere, an etiam Deum sine cibo vivere non posse arbitraris?

1. Alius: _Ebn_. 2. Alibi: _doctissimus_. 3. Lib. 1 c. 10 Dist. 4. Περὶ
ἀρχῶν. Hexapl. l. V. 5. Alii: _suis quaeque_. 6. Alius: _sedibus_. 7.
Plin. hist. nat. 2, 27. 8. Alius: _putes_.

SENAMUS: Non ita stupidus sum, ut Deum, quem incorporeum esse Toralba
demonstravit, cibo pasci putem, sed1 corpora coelestia, sidera,
stellas, ignes egere pabulo Posidonius, Stoicorum sua aetate facile
princeps, ita confirmabat, ut mundum tunc deflagraturum diceret, cum
totus humor elementaris siderum continuis alimentis2 consumtus esset.

1. Cicero de nat. Deor., eoque referunt Jovis ac Deorum naturaA in
Aethiopia ad extremas oras Oceani. 2. Duo haec verba desunt in aliis.

A. Alius: _convivia_ vel; _nomina_.

93 OCTAVIUS: Cur non ita1 tot ac tam multis saeculis, quae ab aetate
Posidonii fluxerunt, humores aquarum minui aut siderum ardoribus
consumi videmus?

1. Alii: _igitur_ vel _ergo_.

SALOMO: Est in sacris litteris arcanum mirabile, astrologis ac physicis
omnibus occultum, scilicet coelum aqueum, quod a vertice1 convexo2
supremi coeli tam distat, quam oceanus a concavo ejusdem coeli. Distat
autem, ut Ebraeorum aeque ac Arabum astrologi confirmant, septemdecim
millibus terrestrium diametrorum, eoque pertinere dicitur illud:
_Divisit aquas ab aquis et inter utrasque_3 _coelos collocavit_4. Inde
aquarum colluviones5 apertis coeli cataractis effusae, terrarum orbem
cumularunt, alioqui nulla unquam diluvia fuissent, contra quam omnes
omnium gentium theologi ac physici confirmant6, quia si totus oceanus
ac omnia flumina7 in vapores ac nubes abeant8, vix millesimam aquarum
diluvio9 effusarum partem efficere potuissent, cum aquarum vis non ex
oceani alveo super terram erumperet, sed totas 40 dies tanta copia
deplueret coelitus, ut supra montium altissimorum juga 15 cubitos10
exsurgerent.

1. Alibi: _vortice_. 2. Alibi: _connexo_. 3. Alibi: _utrosque inde_. 4.
Genesis 1, 7. 5. Alii: _Collusiones_. 6. Alibi: _affirmant_. 7. Alibi:
_omnes fluvii_. 8. Alibi: _habeant_. 9. Alibi: _diluviis, vel:
diluvii_. 10. Alius: _cubitis_.

SENAMUS: Num sidera illa animata1 supra coelestibus aquis pascantur,
nescio; non video tamen, quamobrem aquis sidera vescantur, aut cur
globosa illa lumina animantium appellatione contineantur.

1. Alibi: _animantia_.

CURTIUS: Loquendi magister optimus est usus. At non modo Academici et
Peripatetici1 coelos ac sidera complectuntur animalium rationalium
appellatione, verum etiam Augustinus2, Hieronymus, Thomas Aquinas,
Scotus mundum hunc animal vocant.

1. Plato in Timaeo et Proclus ad Platon. Alexander l. 1. c. 20. Enchir.
c. 43. In Ps. 24. p. 1. qu. 70 art. 3. L. 2. dist. 14. qu. 2. 2. In
Exod. 43.

SENAMUS: Si sol, si coelum est animal, oportet corporis et animae,
quasi materiae et formae, partes in unam et eandem hypostasin uniri. At
Peripateticorum et Arabum philosophorum familia intelligentias
coelestibus corporibus avulsas et separatas confitentur. Quo igitur
modo ad animalium1 coagmentationem copulabuntur2?

1. Alibi: _animantium_. 2. Alibi: _computabantur_.

TORALBA: Profecto Thomas Aquinas, Aristotelis sententiam secutus,
confitetur, intelligentias coelestes, seu angelos seu mentes separatas
appellare libet, corporibus coelestibus adjungi. De duobus igitur
alterutrum necessarium est, aut plane uniri ad unius animati corporis
hypostasin constituendam, aut penitus a coelestibus corporibus esse
avulsas. Quodsi uniuntur ad animal constituendum, illud est rationale
aut irrationale, non hoc, igitur illud. Si vero coelum non est eadem
unius1 animati corporis hypostasis, neque idem corpus naturale ex
intelligentia et coelesti corpore constans2, profecto 94 necesse est,
orbium coelestium cursus esse violentos, non naturales, ac moveri ab
extrinseco motore, erga mobile ut angeli erga sidus, opifices3 erga
machinam, i.e. incorpoream substantiam abstractam nec coelo concretam
corpus coeleste naturale et exanime circumagere, quoniam nulla corporis
naturalis unio sine concretione existit. Cum autem nihil admirabili
coelestium orbium conversione constantius sit, relinquitur, motus
coelestes non esse violentos i.e. ab extrinseco motore, sed naturales,
i.e. ab intrinseca et sibi coëssentiali forma fieri4. Quid enim
violentum in rerum natura diuturnum esse possit? Quanquam mirum est,
Aristotelem5 coelestes naturas exanimes fecisse, nec aliter a mentibus
segregatis circumagi, quam rotas ab opifice, cum tamen non dubitarit,
appellare Deum ζῶον ἀΐδιον ἄριστον, ubique vero animal ex anima et
corpore constare affirmet6.

1. Alibi: _hujus_. 2. Alibi: _constat_. 3. Alibi: _opifex_. 4. Alibi:
_moveri_, vel: _cieri_. 5. De prima philosophia, de praedicamentis, de
anima. 6. Alibi: _confirmat_.

SALOMO: Corpora coelestia ipsaque sidera esse animantia, non modo
Toralbae perspicua facilique1 demonstratione, verum etiam auctoritate
divina constat. Cum Ezechiel in visione divinae2 majestatis rotas, quas
interpretes tum Ebraei tum Chaldaei שָׁמַיִם coelos interpretantur, per
sese moveri diceret, subjecit haec verba: _Quia spiritus vitae3 erat in
illis_4. Ubi aperte refellitur Aristoteles, qui putat coelos
extrinsecus et a motore extrinseco moveri, ac praeter coelos, quibus
spiritum inesse dixit, etiam animalia circa coelos denotavit, i.e.
angelos, deinde supra coelos speciem lapidis Saphirici5, qui ab eodem
chrystallus appellatur, ingens coelum scilicet aqueum, quasi
chrystallus, concreta, sedes Dei praepotentis. Et quemadmodum fontes et
flumina de mari derivantur et in maria refluunt6, praeter id quod a
terris et animantibus ebibitur vel ardoribus exspirat: ita quoque eorum
animi, quorum coelestis est origo, in illum intelligentem ac coelestem
oceanum, ubi stellae fulgent, revolare confitendum est, praeter eos
qui, terrestri labe conspurcati, affigunt humo7 divinae8 particulam
aurae, ut lyricus ille Epicureus scribit. Inter eos tamen, qui
coelitus9 delapsi coelestia repetunt, hoc interesse videtur, quod qui
multos ad verum decus erudiunt, non aliter quam coeli10 splendor, qui
autem ad veram pietatem ac sapientiam divinam, non aliter quam sidera
ipsa conspicui futuri sunt. Sic enim Daniel, Prophetarum princeps, non
obscure, sed aperte scribit. Id enim confirmat Philo Ebraeus11, ubi
haec verba interpretatur: _Intuere stellas, sic erit semen tuum_, non
tantum12 multitudinem, sed etiam felicitatem futuram, significat ad
coelestem animorum naturam.

1. Alii: _facilius_. 2. Alibi: _divina_. 3. Alibi: _quia vita_. 4.
Alius: _quia per sese moveri diceret, vita erat in illis_. 5. Alii:
_Saphirini_. 6. Alii: _defluunt_, vel: _diffluunt_. 7. Alius:
_affligunt hanc_. 8. Alii: _divinarum_. 9. Alii: _coelestibus_. 10.
Haec duodecim sequentia verba desunt in aliis codicibus. 11. In libro:
Quis rerum divinarum haeres. Opp. ejus Graeco-lat. p. 385. 12. Addit
alius: _inquit_.

OCTAVIUS: Hanc profecto disciplinam, ab ultima antiquitate receptam, 95
constat a Chaldais et Ebraeis ad Graecos manasse1: Hipparchus enim
mentes hominum coeli partes esse et in coelestem naturam redire
scripsit, et novam stellam sua aetate genitam et quo die fulsit,
denotavit. Dubitavit etiam, an saepius id fieret. Aristoteles autem
antiquissimam illam disciplinam posteritati traditam fuisse confirmat,
eos scilicet, qui virtutum eximiarum laude claruissent, tandem ex
hominibus angelos fieri, sed pauci quos aequus amavit Jupiter atque
ardens evexit ad aethera virtus.

1. Plinius hist. nat. 2, 27.

SENAMUS: At virorum illustrium non tanta raritas est, ut si mentes
eorum in stellas abirent1, numerus stellarum incrementum accepturus
fuerit. At non plures in toto coelo quam 1025, aut si Ebraeis quibusdam
astrologis2 credimus, 1095 apparent.

1. Addendum fortasse: _quin_. 2. Alius: _theologis_.

FRIDERICUS: Infinitam vim stellarum esse, non modo haec verba Dei:
„_enumera stellas_“ significant, sed etiam lacteus circulus
innumerabilium stellarum multitudinem suo candore demonstrat. Nam si
minima stella orbis octavi modo aspectabilis, duodecies terra major
est, ut quidem1 astrologi tradunt, quis dubitat infinitas esse terra
minores, quae invisibiles sunt?

1. Alius: _quidam_.

SALOMO: Sed quando piorum ac illustri virtute nobilium mentes in coelum
evolaturae, quibus ante1 officiis defuncturae, quid prius in terris
relictis corporibus acturae, quibus in locis aut regionibus aut populis
aut muneribus praeficiendae sint2, inter arcana3 divinae majestatis
positum4 est. Quod etiam5 in cantico Mosis dicitur: _Cum divideret
altissimus gentes pro numero Israëlitarum_, plerique interpretes Ebraei
et Chaldaei legunt pro numero angelorum Dei, quod beatis mentibus, i.e.
angelis, imperia in regiones et populos tribuantur. Eoque pertinere
videtur, quod Ezechiel6 scribit: _Suscitabo_, inquit, _ovibus meis
pastorem, qui pascat eas, servum meum Davidem. Ego vero illis etiam
Deus_7 _et servus meus David in medio eorum_8. Bis servum dixit, ne
quis putet ad filium Dei verba Jeremiae aut Ezechielis pertinere; David
autem mortuus erat annos 420 antequam Ezechiel scriberet.

1. Alius: _autem_. 2. Alibi: _sunt_. 3. Alii: _arcanis_. 4. Alibi:
_repositum_. 5. Alii: _enim_. 6. Ezechiel 34, 24. 37, 24. Jeremia 30,
21. Psalm 88, 71 sq. 7. Alius: _in Deum_. 8. Alibi: _illorum_.

CURTIUS: Illud quidem1 Plato confirmare videtur: Deus, inquit, dedit
reges et principes urbibus nostris, non homines, sed altioris generis
diviniores2 daemones constituit. Quod plane congruit verbis Danielis,
quibus angelum principem3 regni Persiae angelo Danielis restitisse
scribit.

1. Alibi: _Istud quidem_, vel: _quin idem_, vel: _hoc quidem_. 2.
Alibi: _divinioris_. 3. Alius: _angelus princeps_.

SENAMUS: Mihi sane aeque ac Plinio valde absurdum visum est, ut qui
homo esse desierit, Deum se esse1 confidat.

1. Alius: _fore_.

FRIDERICUS: Ex humana mente Deum fieri valde absurdum est, sed angeli
induere naturam perspicuum fit non modo ex iis, quae1 superius 96
allata sunt, verum etiam ex ipsis evangelistarum scriptis2, qui neminem
dubitare patiuntur. At Plinius cogitare debuit, in ipsa naturae
contemplatione saepius ex eruca chrysalim, ex chrysali papilionem
alatum, et quidem essentia multo puriore volantem nec amplius frondibus
et foliis, sed florum odoribus et mellito rore vescentem. Illud etiam
mirabilius, quod quemadmodum eruca mutata in papilionem eosdem colores
in alis pictos refert, ita quoque mentes illae, quae cadaveribus
superstites esse possunt3, pristinos mores vel habitum4 referunt, ut
candidissimi viri purissimum habent ac tenuissimum corpus, omnino
diversum ab iis, qui versuti ac versipelles extiterunt.

1. Alibi: _quaecunque_. 2. Matth. 22, 30. Marc. 12, 26. Lucae 10, 36.
3. Alibi: _possint_. 4. Alibi: _habitus_.

TORALBA: Ego semper hac opinione tractus sum, intellectum actuosum,
quem Aristoteles advenire dixit θύραθεν extrinsecus, i.e. ut ego
arbitror1, θέοθεν, ὑψόθεν, οὐρανόθεν divinitus, superne, coelitus,
nihil aliud esse quam angelum cuique2 ducem homini divinitus tributum;
satis enim3 superioribus demonstrationibus de animorum natura rejecta
est Aristotelis opinio4, qui hominis intellectum, actuosum et patibilem
eundem esse putavit.

1. Alius: _interpretor_. 2. Alii: _cujus_. 3. Alii: _etiam_. 4. Libro
III de anima.

SALOMO: Si quis capere velit vim patibilis intellectus ad intellectum
actuosum, quem Rabbi Moses1 angelum vocat, cuique2 ducem solis et lunae
contemplari oportet naturam. Nam ut ἄνθρωπος a veteribus μικρόκοσμος
appellatur, ita quoque μακρόκοσμος non inepte μεγάνθρωπος appellari
potest. Et ut luna solis conjunctione illustratur ac splendescit, eadem
a solis amplexu et aspectu avulsa obscuratur; sic3 mens humana angeli
contubernio ac societate quasi solis conspectu illustratur, et ab eodem
si deseritur4, languescit ac tenebris involvitur. Perinde ut cum luna
terrestribus umbris a sole deserta, illam quam prius acceperat a sole
lucem amittit, ac tantisper sol et luna lucent, hostes Jehosuae, i.e.
daemones, humanae salutis hostes, in fugam aguntur. Ob id enim
Jehosua5, i.e. salutis auctor, solem et lunam consistere jussit, ut
Moabitas ad internecionem deleret6. Hujus enim loci sententia haec est
allegorica, ne semper litteris ac sensibus haereamus, tametsi divina
potestate sol et luna aut utrique similia7 luminaria noctem illam
illustraverint8, quo facilius hostes exscinderentur, allegoria tamen
mihi gratior est. Huc enim pertinent illa, quae plerosque theologos
varie distraxerunt, cum arcana diviniora pinguius interpretantur.
_Nox_, inquit Michaeas9, _nobis10 irruit11 pro visione et tenebrae pro
divinatione, et occumbit sol super prophetas illos diesque
obtenebrabitur._ Quae loca infinitis erroribus ac teterrima
interpretatione plerique ad solem visibilem et judicii diem extremum
referri putant oportere, quod non minus absurdum est, quam judicium
mortuorum post annum bis millesimum differre, cum haec pertineant 97 ad
solem angelicum, sive intellectum actuosum, quem sapientiae magister12
appellat solem intelligentiae. Item illud: _Sol in ortu suo
obtenebrascet et luna non lucebit._ Item13: _Pudefiet sol et luna
erubescet_, quae in ultionem improborum dicta sunt, sequentia vero ad
bonorum decus: _sol non erit tibi ulterius in lucem diuturnam, et lunae
splendor non lucebit, sed dominus erit tibi lux perpetua_14, _i.e._
tanta15 lux ab immortali Deo menti tuae affulgebit, ut etiam lux
intellectus agentis disparitura sit, non aliter quam ortu solis
splendor lunae ac siderum obscuratur aut certe non apparet. Quod
apertius Philo Ebraeus16: Exoriente, inquit, divino lumine humanum
occidit, occidente divina luce humanum exoritur, quod vatibus
contingit, ut immigrante spiritu divino mens eorum emigrare videatur.
Itaque Esaias17 subjicit: _Non occidet ulterius sol tuus, nec
abscondetur luna tua, quoniam Deus est lux sempiterna tua._ Rectissime
enim psaltes lyricus18 Deum appellat solem. Hunc enim locum:
_misericordiam et veritatem diligit Deus_ hebraica lectio sic habet:
שֶׁמֶשׁ וְמָגֵן יְהוָֹה _i.e. sol et scutum Deus est._ Ita planum19
fit, lumen intellectus patibilis ab intellectu agente, agentis vero
lumen a luce superiore et diviniore20 manare, ne quis intellectum
actuosum putet Deum esse aut pro Deo colat. Item illud: _Post tertiam
vigiliam lumen subito sol noctu recipiet et luna ter interdiu._ Haec si
quis interpretari velit de sole visibili, nae peritis aeque ac
imperitis se deridendum propinat. Hoc igitur voluit, intellectum
actuosum post tertiam vigiliam, i.e. post horam noctis tertiam,
intellectu patibili copulari. Propterea Bileamus vates et Hulda
legatos21 regum se de futuris consulentes consistere jusserant, ut in
somniis nocte sequente caperent oracula divina.

1. Lib. II, c. 6. 2. Alii: _cujusque_. 3. Leo Ebraeus 1. 3. 4. Alibi:
_desideretur_. 5. Josuae 10, 12. 6. Alibi: _aboleret_. 7. Addunt alii:
_quaedam_. 8. Alibi: _illustraverunt_. 9. Michae 3, 6. 10. Alibi:
_vobis_. 11. Alibi: _irruet_. 12. Cap. 5. 13. Jesaiae 13, 10. 24, 23.
14. Jesaiae 6, l. 9. 15. Alius: _ista_. 16. in libro: Quis rerum
divinarum haeres. 17. Jesaiae 60, 20. 18. Psalm 64, 12. 19. Alibi:
_plenum_. 20. Alibi: _divina_. 21. Alii: _legatis_.

CURTIUS: Quod Salomo ex arcanis Ebraeorum explicat, plurimum lucis ad
quaestiones arduas de intellectu adepto afferre mihi videtur. Somnia
autem post auroram i.e. post tertiam vigiliam certiora ac veriora esse,
Graeci ipsi quoque tradunt et Morphea, quem somniorum Deum esse
putabant, sub auroram dormientibus apparere.

SALOMO: Interdum1 patibilis intellectus accepta luce divina vigilante
interdiu propheta vaticinatur, quod non nisi divinissimis vatibus video
contigisse, quales fuere Helias, Helisaeus, Samuel, Ascalonites2.
Themistius procul ab allegoria solem coelestem ac visibilem appellat
intellectum agentem, hujusmodi ut Picus Mirandulanus3 animam mundi apud
Platonem interpretatur lunam, quam jecoris ac sanguinis in homine et
aquarum in elementari 98 mundo moderatricem, solem vero cordis et
spiritus in homine et aëris temperatorem Ebraei posuerunt.

1. Alibi: _Interdiu_. 2. Alii: _Aralisonites_. 3. In positionibus ad
Platonem.

CURTIUS: Forsitan haec, ab antiquis male percepta, Chaldaeos et Graecos
aeque ac Palaestinos impulerunt, ut solem, quem hi Apollinem, illi
Bahalem appellant, Persae Mithram, quasi naturae dominatorem,
divinationis principem1 esse arbitrarentur.

1. Alii: _divinationes principales_.

SALOMO: Inde fomes impietatis. Cum enim rex Ochiosias de tecto delapsus
graviter conflictaretur, ac legatum ad oraculum Apollinis1 misisset, ut
de futuro exitu responderet2, Helias legatis occurrens3: _Quoniam_,
inquit, _rex Ochosias Bahalem pro Deo consuluit, denunciate ei4, prope
diem occasus sui futurum._ Alii non minus impie angelos humanae vitae
duces pro Diis habuerunt, inde lares ac familiares Dii, cum omnia uni
ac praepotenti Deo accepta ferre debuissent, quippe illius nutu ac
potestate angeli boni hominibus tribuuntur. Sic Deus ad Mosen5:
_Mittam_, inquit, _ante te angelum meum._ Item distribuit Deus de
spiritu, qui erat super Mosen, et dedit super septuaginta viros
seniores et prophetarunt. Nec tantum boni, sed etiam mali genii
divinitus mittuntur ad ultionem impiorum. Misit Deus spiritum pessimum
inter habitatores Sichem6; item invasit Saulem spiritus Dei malus7.
Quin etiam actiones angelorum aeque ac daemonum Deo tribuuntur, ut
omnes intelligant, uni aeterno Deo confitendum, hunc unum colendum esse
ac metuendum et ab omni daemonum metu cavendum, quasi per sese
calamitates, incendia, bella, strages hominum ac pecudum inferrent, cum
tamen nihil audeant injussi, nec si velint, possint. _Non patiar_,
inquit Deus8, _in Aegyptiorum clade, vastatorem daemonem tecta vestra
subire, ut ubique dicitur Aegyptios occidisse._ Item illud: _Increpabo
devoratorem, ne fruges vestras absumat_9. Quae omnia eo pertinent, ne
quis putet, daemones metuendos esse, aut angelos colendos, quia tametsi
daemones10 in phantasiam et intellectum potestatem habent11, solus
tamen Deus in phantasiam, intellectum et voluntatem summum jus12 sibi
vindicat, nec illi sine Deo potestatem ullam habent.

1. Alius: _Baalis_. 2. Alibi: _respondet_. 3. 2 Regum 1, 2. 4. Alibi:
_consulit, denunciatus illi_. 5. Exodi 23, 20. Numerorum 1, 25. 6.
Judicum 9, 23. 7. 1 Sam. 18, 10. 8. Exodi 12, 23. Numerorum 3. 9.
Psalm. 78. 105. 135. Malach. 3, 11. 10. Alii: _daemones in phantasiam,
intellectum et voluntatem summum jus sibi vindicant, nec_ etc. 11.
Alibi: _habeant_. 12. Alibi: _summam vim_.

CORONAEUS: Apulejus libellum de Deo Socratis inscripsit, ut homines
homo nequissimus ad cultum daemonum pertraheret, cum tamen ejusdem
argumenti librum1 scripserit Plutarchus περὶ δαιμονίου τοῦ Σοκράτους
i.e. de angelo Socratis, qui semper illum a turpibus ad honestum
revocabat, nunquam tamen pro Deo coluisse, sed illi ut fidissimo2 ac
sapientissimo praeceptori morem gessisse dicitur.

1. Alibi: _libri argumentum_. 2. Alius: _fidelissimo_.

99 SALOMO: Interpretes Bibliorum1 LXXII, qui jubente Philadelpho
Aegypti rege sacras litteras ex Ebraicis Graecas fecerunt, ubique2
daemonium pro3 Cacodaemone usurparunt, ut cum Raphael angelus daemonium
in superiori Aegypto constrinxisse dicitur. Item illud: _Dii gentium
daemonia._

1. Alius: _Biblici_. 2. Tob. 8, 3 et 20. Deuter. 32. 2 Paral. 21.
Psalm. 9 et 21. Jesaiae 35. 3. Desunt haec octo sequentia verba in
aliis codicibus.

SENAMUS: Illud verbi gratia libenter condiscam, quibusnam vinculis
daemones constringantur, quibus carceribus coërceantur, quibus virgis
vapulent, quae supplicia patiantur.

TORALBA: Si daemones corporea constant coagmentatione, ut superius
demonstratum est, quis dubitet, quin strictionem1, coërcitionem et
eadem quae animata corpora patiantur.

1. Alii: _sectionem_.

CURTIUS: Memini, cum Tholosae agerem, daemonem fulminis casu delapsum
dies septem in sutrina1 taberna constitisse et indefessa lapidum
jactatione domesticos valde conturbasse, sine sanguine tamen aut caede
cujusdam, nec aliter quam gladiis aut ensibus per cubiculi vacua
vibratis fugari potuisse.

1. False alii: _subrina_.

SALOMO: Ego vero daemones nullis gladiis, nulla vi, nullo telo fugari
posse statuo, nihil denique in elementis esse, quo terreantur. Ferrum,
inquit Dei vox ad Jobum1, habet quasi pateas et chalybem, ut putre
lignum. Quare qui2 jecore et corde piscis aut fumo fugatus dicitur,
divina tantum potestate fugatum interpretari debemus, idque voce divina
testificante: qui condidit illum, admovet ei gladium3. Nam cum Saul
perdere decrevissit Davidem et a malo daemone vexatus ad Samuelem
pervenisset, Cacodaemon deseruit Saulem4, qui eodem momento divinis
laudibus intentus vaticinari coepit, et cum a Samuele discessisset,
rursus a malo genio torquebatur.

1. Job. 41, 18. 2. Alii: _quo_, vel: _quod_. 3. Jobi 40, 14. 4. 1 Sam.
19.

FRIDERICUS: Non solum mali genii1 a bonis fugantur, sed etiam a malis.
Et quidem saepe videmus, sceleratissimum quemque sortilegum obsessos a
daemonibus nullo negotio liberare, alios quidem murmure in aures
insusurrato, alios etiam2 in circulis et characteribus in fronte media
obsignatis, ut in Africa sortilegis hominibus, quos ipsi mahazinos3
appellant, consuetum est, aliorum denique simulatis devotionibus ac
precibus; quibus tacite principem daemonem placare consueverunt, ut
pietatis et sanctitatis laudem ab imperita plebe4 adipiscantur. Itaque
Polycrates5: Mali daemones, inquit, ea faciunt sponte, contra6 inviti
facere videntur et simulant se coactos vi exorcismorum7, quos fingunt8
in nomine trinitatis, 100 eosque tradunt hominibus, quoad sacrilegiis
ac poena damnationis9 illos involvant, quae cum in admirationem me
raperent10, carmine Sapphico lusimus hunc in modum:

Daemonum vires, numeros, honores,
Jus, potestatem, officium, figuram,
Ordinem, sensum, facili quis ore

dicere possit?

Nam bonorum essentia quam11 malorum
Purior multo leviore motu
Fertur, hi vero graviore pressi

corpore constant.

At bonos inter medius malosque
Solus intercedit homo, Deorum
Ultimus totoque animantium su-12

premus in orbe.

Angelus custos, geniusque pravus
Huc et illuc nos rapiunt, quousque
Alter inviso referat graves ab

hoste triumphos.

Urbium tutela genîs suprema
Creditur custodibus ac domorum
Uniuscujusque, Deo favente,

cura jubetur.

Sunt quibus natura datur regenda,
Ut13 caducis temporibus14 figuram
Et fluenti materiae decus cum

viribus addant.

Qui Deo mentes, animos15, precesque
Angeli mactant propiore vultu,
Numinis vultu16 nitidaque pleni

luce fruuntur.

Sed nihil praeclarius institutum,
Quam bonis pravos obedire, justis
Imperandi jus17 tribui sacratum

lege perenni.

1. Alibi: _maligni_. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Alibi: _mahuonos_,
vel: _mohnimos_. 4. Alius: _apud imperitam plebem_. 5. Lib. VII, c. 14.
6. Alii: _quae_. 7. Alibi: _exorcismis_. 8. Alibi: _pronunciant_. 9.
Alibi: _poenae damnationes_. 10. Alius: _rapiunt_. 11. Alius: _quae_.
12. Alius: _ut sit ... primus_. 13. Alibi: _Et_, vel: _Sunt_. 14.
Alius: _corporibus_. 15. Alibi: _animas_. 16. Alii: _metu numinis
metu_. 17. Alibi: _his_.

TORALBA1: Ego quidem agnosco, imperium optimo cuique gubernandi perito
traditum, non video tamen, unde tanta daemonum et angelorum multitudo,
quanta tot ac tam multis provinciis, imperiis, civitatibus, hominum 101
millibus necessaria judicio nostro videtur, nisi demus piorum mentes in
angelorum abire naturam, quorum tanta raritas est, ut vix ex multis
millibus unum reperiamus, ac ne unum quidem qui a recta via non
deflexerit, impiorum vero multitudinem pene infinitam esse. Et cum
mentes hominum cadaveribus superstites vivere, superius2 demonstratum
sit, cum de animorum immortalitate disputaremus, consequens est,
angelorum mirabilem raritatem3, daemonum vero innumerabiles fore
legiones, si modo verum est, impiorum mentes in daemonum naturam
mutari, ut4 piorum ac illustrium virorum animas in angelos converti;
alterum enim alterius consequens est ex oppositorum natura.

1. Alibi: SENAMUS. 2. Alius codex: _saepius_. 3. Alius: _varietatem_.
4. Alibi: _et_.

OCTAVIUS: Plato quidem in Cratylo Hesiodi ac priscorum auctoritate
viros bonos, ex hac corporea labe ereptos, daemones fieri scribit.

FRIDERICUS: Eadem fuit Tertulliani sententia, hoc tantum1 a Platone
differt, quod cacodaemonum vocem pro daemone Platonis observavit.2

1. Alius: _tamen_. 2. Alibi: _usurpavit_.

CORONAEUS: Hanc quoque Senami quaestionem arduam et difficilem Salomo
nobis dissolvet, quippe qui ex adytis1 Ebraeorum difficillima quaeque
nobis aperire facile potest.2

1. Alibi: _abditis_. 2. Alius: _possit_.

SALOMO: Morem tibi, Coronaee, gessi, quam sapienter nescio, sed tamen
bona fide quae sciebam quaeque nesciebam omnia aperui1, ac vereor, ne
nimis multa videar effudisse2, et ut sensus intimos aperiam, non tamen
satis Senamo fieri potuerit, qui etiam rerum ab omnibus sensibus
mortalium abditarum demonstrationes poscit, tametsi nihil salutis3 ad
summam afferant momenti, sed ut cuique libuerit, ita sentire cuique
liceat.

1. Alius: _effutivi_. 2. Alibi: _Effutisse_. 3. Deest in alio codice.

CORONAEUS: Tametsi haec ad salutis summam non spectent, attamen
spectant ad eruditionem meliorem, ad scientiam rerum divinarum, ad
animi oblectationem, qui veri cognitione contentus acquiescit.1
Argumentis enim probabilibus, ut rerum illarum natura ferre potest,
spondeo ac promitto satis Senamo factum iri.

SALOMO: Audivi quondam ab homine doctissimo, mentes eorum qui se
corporis voluptatibus omnino dedissent et quasi coeno conspurcati
nullam virtutum aut honestarum disciplinarum curam1 habuissent, una cum
cadaveribus interire, idque litteris sacris haud ambigue confirmari.
_Audite_2, inquit psaltes lyricus, _audite populi omnes, attendite ad
res omnium maximas et gravissimas, quas potentibus aeque3 ac tenuibus
aperire decrevi_, idque saepius repetitum, eos qui in opibus4 et
praemiis humanis spes suas collocarint, aut in superbarum aedium
substructionibus5 sui nominis ac potestatis6 fundamenta jecerint, non
102 aliter quam animantia bruta interituros. Item7 cum Jesaias8
dixisset, tyrannos nunquam resurrecturos, subjecit: _sed mortui Tui,
domine, resurgent ac vivent._ Neque verum est tamen, impiorum animos9
omnes penitus perituros cadaveris occasu, ut nonnulli putarunt10 ex eo
loco Davidis אל יַקוּמוּ non stabunt, sed ut pulvis flatu levissimo
venti, sic etiam scelerati a conspectu Dei dissipabuntur. Id autem
Danielis11 testimonio comprobari potest: _Multi_, inquit, _dormientium
in terra pulverulenta resurgent, hi quidem ad vitam aeternam, illi vero
ad contumeliam et opprobria sempiterna._ Alioquin impiis mors fructuosa
foret, ut Tryphon Ebraeus disserit apud Justinum12. Neque tamen Daniel
omnes resurrecturos spondet, sed multos. Nam ii quorum animas Deus
occidit (solus autem animas et corpora occidere13 potest), eorum nulla
est, spes ac proprie mortui dicuntur, ad quos illud pertinet14:
_Reviviscetne homo, cum mortuus fuerit?_ Ceteri proprie dormientes
vocantur, ad quos illud pertinet: _Num quod15 qui dormit, non
resurget?_16 Item illud: _Vivat Ruben et non moriatur17 morte
secunda18._ Quo pertinet etiam Ezechielis19. _Et violabunt20 me ad
populum meum, ut necarent animas, quae21 non moriuntur, et vitam
promitterent animabus quae non vivunt22._ At illi23, qui ultro Deum
ejuraverunt, scient se esse morituros, postquam sceleratae vitae poenas
dederint. Sic etiam24 Jesaias25: _Videbunt_, inquit, _cadavera eorum,
qui perfide a me desciverunt, quoniam vermis eorum non morietur et26
ignis eorum non exstinguetur._ Ex quo intelligitur, bonorum et malorum
exitus valde sui dissimiles esse futuros27. Plurimum enim distant ii,
qui seipsos flagitiis omnibus contaminaverunt nec poenituerunt unquam
ab his, qui nihil differunt a judicio ferarum, sed gulae tantum et
ventri addicti fuerunt, quos cum ipsis cadaveribus obituros ajunt;
alios autem immanium scelerum, priusquam moriantur28, justa supplicia
luituros29. Namque Chaldaeus interpres30, qui obscura clarius
interpretatur, impios resurrecturos scribit, non aliam ob rem, quam ut
acerbissima tormenta patiantur. Est etiam aliud foedissimum genus
hominum illorum, qui scelerata consensionis fide cum daemonibus
societatem inierunt31, quorum ministerio daemones ad supplicia
exequenda uti consueverunt; hos plerique putant mortuos semper consequi
suos duces daemones et eorum naturam ac officia 103 foedissima cum
maximis doloribus ac molestia subire. Caeteris, qui nec ad extremum
improbi fuerunt, nec poenituerunt tamen, poenas esse decretas, leniores
tamen, quoad32 purgatis mentibus tandem aliquando in angelorum coetus
ac societates admittantur. Paulo aliter interpres quidam Ebraeus: Scire
te velim, inquit, Deum creavisse homines inferiores33 ad imaginem
superiorum et in homine quidem duos esse appetitus, bonum et malum,
totidemque angelos: si bene vixerit, in angelum bonum, si male, in
angelum malum convertitur. Atque eo pertinet interpretatio Pauli
Riccii34 elegans et peracuta, qui haec verba: _de limo terrae formavit
hominem_35 non solum traduxit36 ad conformationem corporis humani de37
argilla limosa vel38 terra, verum etiam ad intellectum patibilem, quem
actuosum effici i.e. ex humana mente angelum fieri scribit.

1. Alibi: _honestatum curam_. 2. Psalm 49, 2. Lactantius VII, 20 idem
sentit. 3. Deest in alio codice. 4. Alibi: _operibus_. 5. Alibi:
_exstructionibus_. 6. Alius: _posteritatis_. 7. Alibi: _Nam_. 8.
Jesaias 26, 14. 19. 9. Alibi: _animas ... morituras_. 10. R. David
Kimchi in Psalm. 1, 5 et 17, 14. 11. Danielis 12, 2. 12. In dialogo cum
Tryphone. 13. Matth. X, 28. 14. Jobi 14, 10. coll. 10, 19. 15. Alius:
_quid_. 16. Psalm. 40, 9. 17. Addit alius codex: Hic Chaldaeus
interpres subjecit: non moriatur ctt. 18. Genes. 41, 8. 19. Ezech. 13,
19. 20. Alibi: _violaverunt_. 21. Alibi: _animos, qui_. 22. Alibi:
_vivent_. 23. Cf. Eccles. 9, 4. Esdrae IV, 9. 24. Alibi: _enim_. 25.
Jesaias 66, 24. 26. Desunt haec ultima Jesaiae verba in alio codice.
27. Alibi: _futurum_. 28. Alibi: _moriuntur_. 29. Alibi: _inituros_.
30. In Jos. 26. Etiam Jesaiae 26, 14, ubi plenius in hanc sententiam
commentatur Chaldaeus paraphrastes. 31. Alibi: _coiere_. 32. Alibi:
_quae ad_. 33. In Psalm. 139. 34. De agricultura coelesti. 35. Genes.
II, 7. 36. Alibi: _traducit_. 37. Deest in aliis codicibus. 38. Alii:
_limosave_.

TORALBA: Angelorum ac daemonum quam diuturna vita sit futura, qua
ratione intelligi possit, non video, cum ne hominum1 quidem spirantium
ulla2 vitae definitio3 percipi queat.

1. Alius: _omnium_. 2. Alibi: _illa_. 3. Alibi: _definitione_.

SALOMO: Certi sunt uniuscujusque vitae termini a Deo positi ac
decreti1, quos prorogare quisque potest virtutum eximiarum2
praestantia. Improbi vero3 vitae suae terminos circumcidunt et
contrahunt, quae temporis ac vitae contractio ac propagatio frequens in
sacris litteris non modo ad hanc, quam misere ducimus, sed et ad
futuram vitam pertinet, quia saepe Deus sanctissimos et integerrimos
quosque ad se rapit in ipso aetatis flore, ut Abelem sibi carissimum,
Josiam, decus principum. Et huic quidem Deus denunciavit brevi
occasurum, ne miserandis ultionum cladibus4 obrueretur. _Justus_,
inquit Jesaias5, _perit, nec tamen quisquam est, qui ad animum revocet,
quod ab imminentibus calamitatibus ereptus sit. Sed paene omnes_,
inquit angelus ad Esdram6, _pereunt7 et profligatissima est eorum
multitudo: Quisquis autem evaserit pericula, superabit ac salutem meam
videbit, et tunc miserabuntur seipsos, qui jussa mea spreverunt, nec
virtutibus ullum nec poenitentiae locum reliquerunt, quos oportet post
cruciatum torqueri. Tu vero ne quaesiveris curiose, quomodo cruciandi
sint impii, sed quomodo justi sint servandi._

1. Job. 10, 14. et 1 Samuel. 26. Deuteron. 31. 2. Alibi: _eximia_. 3.
Psalm. 54 et 108. Deuter. 6. Exod. 20. 3 Regum 3 et 38. Job. 20.
Sapient. 15. 4 Regum 22. 4. Alibi: _casibus_. 5. Jesaiae 57, 1 sq. 6.
Esdrae Libr. IV, cp. 9, 7 sqq. 7. Alibi: _peremit_.

CORONAEUS: Caetera quidem Salomoni consentior1, praeterquam quod mentes
eorum, qui pecudum vixerint vitam, una cum ipso corpore dicit obituras
simul nec sempiternos cruciatus sceleratis decretos, sed post diuturnum
cruciatum penitus interituros arbitratur, tametsi nihil adseverare
voluit. 104 Sacris enim scriptionibus2 confidimus, omnes omnium animos,
cadaveribus relictis, immortales futuros ac tandem resurrecturos.

1. Alius: _assentior_. 2. Alii: _Nostris enim legibus_.

CURTIUS: Etiam Ebraeorum ea spes est et fiducia, extremo capite
symboli, quod mortui resurgent1.

1. Alius: _resurgunt_.

SENAMUS: Multa quidem, quae vulgus tanquam oracula divina miratur,
omitto, caetera tamen omnia facilius mihi quam resurrectio cadaverum
persuaderi possunt1. Nec mirum mihi videtur, si Athenienses Paulum2 de
resurrectione cadaverum disserentem in fine risu acceperunt.

1. Alii: _potest_. 2. Actorum 17, 32.

FRIDERICUS: At philosophus fuit Athenagoras, qui eleganti oratione
scripsit ad M. Aurelium Augustum περὶ ἀναστάσεως. Claruit etiam
Justinus martyr philosophiae disciplinis1 sub eodem principe, qui tamen
Sophistarum argutias de resurrectione acutissime refellit. Fuit
praeter2 hos Democritus, philosophorum sui temporis facile princeps,
qui cadaverum resurrectionem comprobavit.

1. Alius: _philosophiae discipulus_. 2. Alii: _inter_.

TORALBA: Hunc tamen Plinius1 deridendum proponens, similis, inquit, de
asseverandis et de reviviscendis vanitas a Democrito promissa2, qui et
ipse non revixit. Quae, malum, ista dementia est iterari vitam
mortemque?

1. Hist. nat. 7, 55. 2. Alibi: _proposita_.

SENAMUS: Audirem libenter arguta illa, quae Fridericus spopondit,
Justini1 argumenta.

1. Alibi: _instrui_.

FRIDERICUS: Piget quidem omnia, unum tamen aut1 alterum, ne videar
ineptus, referre2 non pigebit. Si quae sunt ex elementis, ait, fiunt
rursus elementa; cum absurdum sit, rursus eadem existere, quae ex
elementis exstiterunt. Item: Si penes Deum est, ut facti sint3 homines
et corrupti, nonne4 etiam penes eum est, ut nos rursus fiamus et
corrumpamur? Superius Toralba demonstravit, ab unius Dei voluntate
statum et rerum omnium conditionem pendere; cur non igitur Deus, qui
materiam ex nihilo, hominem e pulvere creavit, eundem rursus e pulvere
recreare5 poterit?

1. Alibi: _et_. 2. Alibi: _afferre_. 3. Alibi: _sunt_. 4. Alii: _num_.
5. Addunt alii: _non_.

OCTAVIUS: Deum id posse ambigit nemo, sed quaeritur, velit id1 necne?

1. Deest in aliis codicibus; alibi: _an voluerit_.

CURTIUS: Si de potestate dubitaro scelus, certe de voluntate ambigere
nefas est, cum infinitis sacrae scripturae locis perspicuam divinae
voluntatis testificationem habeamus1.

1. Matth. 12, 22 et cap. 22. Luc. 20. Marc. 12. Joh. 20. 1 Cor. 15.
Dan. 12. Jerem. 26. Psalm. 16.

OCTAVIUS: Ismaelitae resurrectionem fore credunt, ut ex Alchorani1
libris testatum videmus. Azora 48, 10 inquit Mahummedes: Buccinae
sonitu mortui succumbunt omnia, nisi dextra Dei servaverit: secundo
clangore tubae 105 omnia resurgent2. Eos autem, qui resurrecturi sunt,
staturam Adami, doctrinam Mahummedis et Christi formam habituros
asseverat. Deum autem eadem facilitate mortuos excitaturum, qua
creavit. Qui tamen inter Ismaelitas theologos ac philosophos allegorias
sacras venerantur3, nullam cadaverum, sed animorum tantum
resurrectionem sperant4. Et certe duo sunt fidei christiani capita,
scilicet ἀνάστασις et ἀποθέωσις τῶν ἀνθρῶπων, quae innumerabiles a
christiana religione prohibuerunt atque inprimis Originem Adamantium,
Synezium Episcopum, Phereonitas5, Borbonianos, Zachaeos6.

1. Alii: _Alcorani_. 2. Alius: _resurgunt_. 3. Alii: _venantur_. 4.
Alibi: _faciunt_. 5. Alius: _Phitronitas_. 6. Alius: _Bachaeos_ vel:
_Tachaeos_.

CORONAEUS: Illud quidem lactandum nobis est, quod Ebraeis, Ismaelitis
et Christianis inter ipsos convenit de resurrectione mortuorum.

SALOMO: Rabbi Jochanan, ex sententia Simeonis Jozadach1 explicans verba
Dei: Delebo hominem quem creavi, tradit, ossiculum vertebrae, quod לוּץ
appellatur, unde resurrecturi fuissent, qui in diluvio perierunt, tunc
evanuisse. Scribit autem, os illud nec molae subjectum conteri, nec
ignibus injectum2 exuri3, nec incudibus aut malleis suppositum, ulla ex
parte diminui potuisse, sed malleos atque incudes confractos
exstitisse4. Nulla enim sunt ossa dentibus duriora, quae flammis
obsistere Plinius5 scribit, cedunt tamen diuturnis ignibus. Sed haec6
ab Ebraeis allegorice scripta sunt, ut animorum resurrectionem
significarent. Quod enim Rabbi Juda et Moses Rambam et Cynaeus tradunt,
nullum sacrae scripturae caput resurrectionis testimonio vacare; qui de
coelo delapsi fuerunt, inquit Cynaeus, in coelum redibunt, qui de
terra, penitus morientur. Itaque Ebraei vocant impium בְלוּ יַעֲל i.e.
qui non ascendit, imperiti Belial pronunciant. Nam cum sapientiae
magister7 hominis et belluae8 eundem interitum fore scripsisset,
Chaldaeus interpres sic transtulit: Impiorum, qui non poenituerunt, ac
jumentorum9 idem interitus ac exitus futurus est. Est autem acceptio
jumentorum in sacra scriptura frequens pro iis, qui pecudum in morem
vivunt. Quod enim10 psaltes lyricus:X _Oves, boves et pecora campi_,
Hieronymus: pecora, bruta seu brutos homines, nihil a belluis
differentes, interpretatur. Et cum edicto regio11 indictum12 esset
jejunium hominibus ac jumentis, ut Deum invocarent, jumentorum
appellatione homines, bestiarum in morem viventes, interpretantur,
quorum animos cum cadaveribus mori arbitrantur, justorum vero mentes
cadaveribus superstites fore, i.e. resurrecturos, tradunt13.

The numbering of this block of footnotes is problematic. The original
text duplicates one number, and a few notes seem to be out of sequence.
Numbers in parentheses represent the best guess.

1. In libro Bereschit rabba l. 1. 28. Est hic liber, qui et _Magnus in
Genesin commentarius_ dicitur, prima pars comm. rabbinici in Pentat.,
cui est titulus רבות. Est autem commentarius allegoricus, historicus et
varius, qui magni a Judaeis aestimatur. [S.] 2. Alibi: _subjectum_. 3.
Addit alius: _nec in aquam injectum dissolvi_. 4. Alibi: _exsilisse_.
5. Hist. nat. 7, 16. 6. Deest in alio codice. 6. (8) Alibi: _hominis ac
bestiae_. 7.  Eccles. III, 19. 8. (9) Alii: _jumentum_. 9. (10) Alibi:
_idem_. 10. (X) Sapientiae V. 11. Jonae 3, 7. 12. Alibi: _interdictum_.
13. Jesaiae 26, 19.

106 CURTIUS: At Jesaias1 corporum resurrectionem fore confirmat his
verbis: _Mortui tui vivent et sicut corpus meum resurgent._

1. Jesaiae 26, 19.

SALOMO: Hic locus est, qui plerosque interpretes fefellit, qui pro voce
נְבֵלָתִי legunt aliam ex similitudine litterarum ב et נ. Et surget1
quidem mens corpore vestita, sed tenui scilicet aërio vel subtiliore,
ut superius Toralba demonstravit omnes omnium mentes substantiam
corpoream habere. Non enim si aer non est aspectabilis, propterea
corpus non est. Ita nec mens, sive aëria sive ignea fuerit, non
incorporea dicetur, quia videri non potest. Hanc vero interpretationem
Jesaiae2 verbis congruere docent praecedentia ejusdem capitis:
_Mortui_, inquit, _non vivent et violenti tyranni non resurgent._ At
multo verius et aequius est, animam angelorum in modum coelesti quadam
ac tenui essentia, quam gravi ac impuro cadavere convestiri. Id autem
confirmat Hierosolymitana interpretatio: Cum enim Esau jura
primogeniturae vendidisset, hic interpres subjicit3: quia cum
resurrectionem negaret, vitam futuram sprevit, at sine cadaveribus
mentes humanae4 vivent. Est igitur vera resurrectio non corporis, sed
animae exsilientis ex hoc sepulcro, quod propterea dicatur σῶμα i.e.,
ut Plato5 interpretatur, σῆμα.

1. Alius: _re surget_. 2. Jesaiae 26, 16. 3. Alius: _subjecit_. 4.
Alius: _brutae_. 5. In Cratylo.

TORALBA: Ita quidem interpretatione innumerabiles absurditates, quas
abhorret Senamus, et inanes illorum opiniones, qui angelos et animas
segregatas vacare corpore putant, diluuntur. Nam si putant, mentes
ossium et carnium1 indumento beatiores futuras, et in coelum una cum
ipsis2 cadaveribus evolaturas, profecto angelorum conditionem humana
multo deteriorem arbitrantur, cum tamen haec longe inferior sit,
quanquam haec Salomonis sententia Pauli scriptis consentanea videtur:
_Seminatur_, inquit Paulus3, _animale corpus, resurget spirituale._
Item: _gestavimus imaginem terreni corporis4, gestabimus imaginem
coelestis._ Item apertius his verbis: _Cum mortale hoc induerit5
immortalitatem, jam non erit caro, sanguis, sed coeleste corpus._
Quibus verbis satis significat, corpora, quae resurgent, carnibus et
ossibus caritura, spiritus tamen ac coelestia corpora futura. Jam vero
quis ascensus cadaverum ad coelum cogitari possit?6 Nam cum hinc ad
coelum siderum distantia minimum complectatur 74697600 milliaria, ut
Arabes tradunt, et a coelo sidereo usque ad chrystallinum, ubi sedem
Dei et beatorum esse praedicant, eadem sit distantia, ut Ebraei
theologi et philosophi tradunt, consequens est, etiamsi recta linea
cadavera sursum ferantur volatu celerrimo, i.e. ut 50 milliaria in
singulos dies obeant, non tamen ad illas beatas sedes pervenire posse
annis millibus octoginta; neque enim corporea moles ac ne levissimae
quidem hirundines tam celeri motu abripiuntur. Praeterea cum 107
impios7 ac bonos resurrecturos confidant iisdem, quibus ante, membris,
infinita quadam multitudine improbi vincant oportet numerum bonorum,
quos tamen in infernis8 terrae visceribus diritatem supplicii9
sempiternam perpessuros asseverant: quae non modo incredibilia, sed et
absurda videri necesse est, quoniam si omnia omnium, qui hactenus
mortui sunt, cadavera resurgent, non modo angustissimis terrae
visceribus et carceribus, sed ne amplissimo10 quidem coeli sinu
capientur. Neque enim corpora possunt a seipsis penetrari. Sin ficta
quaedam erunt phantasmata, non vera corpora resurgent, sed inania
simulacra et Manium11 imagines fugaces.

1. Alibi: _corporum_. 2. Deest alibi. 3. 1 Corinthiorum 15, 44. 49. 54.
4. Alius: _Adami_. 5. Alibi: _induxerit_. 6. Alius: _potest_. 7. Addunt
alii: _aeque_. 8. Alibi: _infimis_. 9. Alius: _suppliciorum_. 10.
Alius: _amplissimi_. 11. Alibi: _inanium_.

CURTIUS: Nobis traditum est, corpora quae resurgent, ideo penetrabilia
fore, quia gloriosa, ac propterea Christum januis clausis in coetu
discipulorum constitisse1.

1. Joh. 20, 19. 26.

TORALBA: Confitendum igitur, cadavera putrida resurrectione fieri
gloriosa, quod ineptum sit, ineptius tamen, corpora, qualiacunque
tandem futura sint, penetrabilia confiteri, cum ignis et aër
subtilissima corpora rarefieri quidem possint, sed cum ad extremum
rarefacta fuerint, erumpere oportet, nec simul eodem subsistere loco.

FREDERICUS: Istud quidem est fidei nostrae vim afferre, cum
sanctissimis evangelistarum testimoniis exploratum habeamus, Christum
pellibus, carnibus, ossibus convestitum eodem quo antea corpore
resurrexisse, comedisse pisces assos et eo statu ascendisse coelum, ut
jani nullus dubitationi locus relinquatur. Itaque Augustinus1 scripsit,
sectas omnes, quae2 religionem aliquam praetendunt3, animorum in fine4
resurrectionem confiteri. Quodsi Salomo pro sua religione nostris
litteris minus credendum putat5, Jesaiam et Ezechielem opinor non
repudiabit, quorum alter non ambigua sed perspicua voce cadaver
resurrecturum affirmat6, alter visionem de ossibus sese in campo
moventibus et mutuo contactu ad sua quaeque loca coaptantibus, deinde
ligamentis, nervis, fibris, carne, pulpa, pelle contectis, post etiam
aurae spirabili animatis cadaveribus, ad verissimam illam
resurrectionem pertinere putavit7. Quae persuasio tam late dissipata
est, ut etiam8 Indis Peruanis, cum Hispani in provinciam irruentes
aurum e templis omnibus ac thesauris diriperent, nihil acerbius
videretur, quam ossa de sepulcris ad aurum conquirendum distrahi, cum
ista ratione cadaverum resurrectionem futuram9 prohiberi arbitrarentur.
At etiam Augustinus10 non solum perfectae aetatis homines, verum etiam
abortivos et imperfectos partus, vitam adeptos11 et ante mortuos quam
in lucem prodirent, in corpora perfecta resurrecturos affirmat, ne quis
ultra dubitaret.

1. In Joannem. 2. Alibi: _cum_. 3. Alibi: _promittunt_, vel:
_permittunt_. 4. Alius: _in fide_. 5. Alibi: _putet_. 6. Jesaiae 26, 19
sq. 7. Ezech. 37, 1 sqq. 8. Alii: _etiamnum_. 9. Deest alibi. 10. De
civitate Dei II, 13. 11. Alii: _vita ademtos_.

108 SALOMO: Jesaiae locum perperam interpretatum prius aperuisse nobis
videmur, Ezechielis autem visio non1 esset, si nihil aliud, quam quod
videtur, significaret. Ut si quis scalam Jacobi, quae a terra ad coeli
verticem pertingebat, scalam fuisse putet, a vero sensu aberrabit.
Itaque visionem acceptam vates explicans2: _Ossa haec_, inquit, _sunt
Israëlitae, qui queruntur3, ossa sua exaruisse, spem etiam periisse,
cum scilicet exules ab hostibus abducti sint._

1. Alius: _longe aliud quam quod videtur_. 2. Alii: _explicat_, vel:
_explicavit_. 3. Alius: _confitentur_.

CORONAEUS: Si nullus est animorum mortuo corpore interitus, qui fieri
potest, ut resurrectio de mentibus intelligatur? Id enim resurgere
dicimus, quod caduca sui natura collapsum rursus erigitur. Ac mens
humana nec1 moritur, cum sit cadaveri superstes, nec cadit, igitur ne
resurget quidem. Sin occultis quibusdam Dei judiciis quaedam impiorum
mentes intereunt penitus nec ullam resurgendi spem habent, resurrectio
tamen utroque modo de cadaveribus interpretanda nobis videtur.

1. Alibi: _non_.

OCTAVIUS: Probabilior esset eorum sententia, qui resurrectionem
impiorum ab impietate ad pietatem, a vitiis ad virtutem interpretantur,
ex his Christi verbis1: _Qui crediderit2 in me, transiit de morte in
vitam._ Sic etiam Pythagorei sepulcra sceleratis quasi3 mortuis
erigebant.

1. Joh. V, 24. 2. Alibi: _credit_.

FRIDERICUS: Hanc haeresin refellit Tertullianus1 his verbis: Quidam
resurrectionem jam esse factam asseverant et futuram mortuorum
resurrectionem imaginariam fictamque distorquent, nullam aliam esse
rati, quam quae jam facta est fitque quotidie, cum quis, mortis,
scilicet damnationis, sepulcro relicto, in quo mortuus jacebat, Dei
accepta cognitione, quae animas2 reducit in vitam, Deo resurgit. Cujus
haeresis principes fuere Hymenaeus et Philaetus, quos Paulus ad
Timotheum3 refellit et Augustinus his verbis: Nec eos audiamus, qui
carnis resurrectionem negant, non intelligentes id, quod ait
apostolus4, oportere corruptibile hoc induere incorruptibile et mortale
hoc induere immortalitatem. Quod cum fiet, non erit caro et sanguis,
sed coeleste corpus.

1. Alibi: _tanquam_. 2. Lib. de carnis resurrectione. 3. Alibi:
_animos_. 4. 2 Timoth. 17 sq. 5. 1 Corinth. 15, 53.

OCTAVIUS: Si coeleste corpus erit, non caro, non sanguis erit,
invisibile corpus perinde ut coelum1 erit intellectuale quoddam sine
cute, sine carnibus, sine ossibus, sine pulpa, sine visceribus, sine
dentibus. Nam si resurgerent ipsa cadavera, frustra scriptum esset2,
beatorum animas angelis similes futuras, cum angeli humana figura,
coelesti quadam essentia convestiantur. Cum enim Sadducaei quidam
Epicuraei Christum rogarent, cujus esset uxor, quae septem maritis
nupsisset vicissim, Christus corporeas 109 connubiorum voluptates
exsecratus, beatos3 angelis similes fore affirmabat, idque argumento
efficaci affirmans, haec verba subjicit4: _Quod vero mortui_, inquit,
_resurgent, Moses ostendit, cum diceret: Deus Abraham, Deus Isaac, Deus
Jacob, non est autem Deus mortuorum, sed viventium._ Quo ex loco plane
constat, resurrectionem non esse cadaverum, sed animorum, cum dicat
Abrahamum ejusque filium et nepotem resurrexisse et vivere.

1. Desunt haec tria verba in aliis; alibi pro _coelum_ legitur:
_corpus_. 2. Matth. 22, 30. Marc. 12, 18, Luc. 20, 27. 3. Deest in alio
codice. 4. Matth. 22, 31. Marc. 12, 26. Lucae 20, 37 sq.

FRIDERICUS: Haec verba de Abrahamo et Isaaco Marcionis exemplari
defuisse scribit Epiphanius1.

1. Contra haereses.

OCTAVIUS: Ea tamen a tribus evangeliorum scriptoribus repetita videmus
iisdem verbis.

SALOMO: Si Marcionis exemplar accipitis, innumerabilia pene1 loca in
omnibus Novi Testamenti libris truncata reperietis, cujusmodi est
illud: Quaeritis viventem, resurrexit a mortuis, exemplari Marcionis
deest.

1. Alibi: _fere_.

CURTIUS: Marcionem evangeliorum corruptorem omittamus ac nostris1
libris aeque ac priscis2 i.e. veteris instrumenti tabulis utamur. Neque
enim negari potest, quin Helias3 viduae Sareptanae filium matri
redivivum exhibuerit. Item4 cadaver in sepulcrum. Helisaei conjectum
eodem momento revixit.

1. Alii: _vestris_. 2. Alii: _nostris_. 3. 1 (3) Regum 17, 22. 4. 2
Regum 13, 21.

SALOMO: Horum adhuc recentia et inviolata cadavera prophetarum precibus
ac virtute revixisse1 non dubito; sed2 nusquam legimus, cineres
cadaverum ambustorum vel ossa putrida, aut quae feris aut piscibus
pabula pridem fuissent, revixisse. Et quidem ex loco Davidis3, quo
negat, divinas laudes a mortuis celebrari, Chaldaeus interpres ita
convertit: An corpora pulvere resumta resurgent?

1. Alibi: _resurrexisse_. 2. Sequentia haec usque ad finem
interlocutionis Salomonis desiderantur in alio codice. 3. Psalm. 88,
12.

SENAMUS: Saepe contingit, recentia cadavera, quae plane inanimata
putabantur, ardentibus rogis imposita aut igni admota, calore cadaveris
excitato revixisse, ut Plinius scribit1, et sine ignibus Julius II.
Pontifex M., cum biduum exanimis jacuisset, sumto spiritu ad se rediit,
quin etiam Johannes Duns, qui Scotus usurpatur, in foveam demissus ac
terra contectus2 revixit. Sed cum obruto spiritu fervato3 caput
collisisset4, cruentus adhuc exspirans extractus est. Illud vero ex
antiquissimis scriptoribus legimus, animas sua cadavera aliquamdiu
consequi5.

1. Usque ad hoc verbum desunt antecedentia omnia in alio codice. 2.
Alibi: _conjectus_. 3. Alius: _fercato_. 4. Alibi: _collisus_. 5. Plato
in Phaedone.

FRIDERICUS: At non modo Lazarum quatriduana sepultura tumulatum ad
Christi vocem, sed etiam multa sanctorum cadavera, aliquot ante
saecula1 in pulverem coacta, revixisse legimus ac Christo moriente
resurrexisse2.

1. Alius: _saeculis_. 2. Matth. 27, 52 sq.

110 OCTAVIUS: Memini theologum1 acutum2 revocare solitum sententias3
ejus, qui cadavera illa sanctorum, quae revixisse dicebant, triduum
vixisse, deinde latuisse: Cur, inquit, sancti illi potius quam ceteri
resurrexerunt? Tum negat mortuos esse qui revixerant, cum Paulus aperte
scribat4, resurrectionem fore vitam aeternam. Idem quoque de Lazaro
sentit; quem tamen solus Johannes ex omnibus revixisse testatur. Nec
certe beneficium, sed supplicium Lazaro irrogatum videretur5, si de
coelesti angelorum coetu in foetidum et semiputre cadaver redire
cogeretur. Cum Thessalus6 Erichton rogantibus in Pharsalia Pompejanis
de futura victoria manes ex7 umbris et atra caligine inferorum
eliciens, pro ingenti mercede jurato8 promisit, animam quam evocarat
nunquam ullis carminibus aut sacrificiis in cadaver redituram:

_nec verba nec herbae_

_Audebunt longum somnum tibi solvere Lethes_9.

1. Calvinus in Matth. 26. 2. Alibi: _aliquem_. 3. Alius: _sententiam_.
4. 1 Cor. 15. 5. Alibi: _videtur_. 6. Alius: _Thessalis_. 7. Alibi:
_in_. 8. Alius: _juramenta promitteret_. 9. Lucanus lib. 6.

Et quemadmodum Platonici1 existimabant, propter ingens aliquod scelus
animas in haec cadavera demissas, ita quoque sanctissimorum virorum
mentes illae, quae in cadavera moriente Christo redierunt2, flagitium
quoddam inexpiabile commisisse credibile foret, ut rursus foedissimis
carceribus3 manciparentur, cum mors a theologis poena peccati
definiatur. Aut si postea beatos illos, qui revixerant, mori non
potuisse demus, ubinam terrarum hactenus delituerunt? Neque enim
coelum4 ante Christum ascendere fas erat, pristino cadavere resumto, ut
cum5 latroni Christus jam moriturus spopondisset, eo ipso die secum
fore in paradiso, quo tamen non nisi quadragesimo die post legitur
pervenisse6, satis constat, non de cadavere, sed de mente esse locutum.

1. Plotinus de anima et daemonibus; Plato in Phaedone. 2. Alii:
_redirent_. 3. Alii: _cadaveribus_, vel: _corporibus_. 4. Alii:
_coelos_. 5. Alii: _et quorsum_. 6. Alibi: _devenisse_.

TORALBA: Certe vulgaris cadaverum resurrectio probari nemini potest,
quin aperte fateatur Pythagoricam παλλιγγενεσίαν regenerationem, ut M.
Varro appellat, vel μετεμψύχωσιν transmutationem, ut Plotinus, vel
μετενσωμάτωσιν transcorporationem, ut Justinus, vel μετεγγισμοὺς τῶν
ψυχῶν translationem animarum, ut Epiphanius, vel ut Ebraei, animarum
revolutionem. Qui animorum in corpora reditus Pythagoreis quidem1
placuit, caeteris2 semper displicuit. Jam vero qui resurrectionem
cadaverum sperant, neque mutos, neque surdos, neque distortos, neque
leprosos, vel membris captos ullos fore affirmant3, sed alacres,
robustos, formosos, cum explorata vel exquisita4 sempiternaque corporum
valetudine ac firmitate. Quin etiam Scotus theologus scribit5: foeminas
virili sexu resurrecturas: in qua 111 sententia fuit Augustinus6 ex
ipsius Pauli opinione, qui scribit, nos ut viros perfectos Christo
tandem obviaturos7, et satis intelligebat8, nullam istius sexus
utilitatem futuram. Esset9 hujusmodi resurrectio sceleratis, qui
leprosi, surdi, membris capti fuissent, olim valde optanda; quanto
melius academicis, qui flagitiosorum hominum mentes non in humana, sed
in luporum ac rapacium10 ferarum corpora redituros opinantur?

1. Alibi: _semper_. 2. Alius: _exteris_. 3. Alius: _existimant_. 4. Duo
haec verba desunt in aliis codicibus. 5. Lib. III. Sententiarum. 6. De
civitate Dei II, 17. 7. Alius: _obviam ituros_. 8. Alius:
_intelligebant_. 9. Addit alius: _autem_. 10. Alibi: _voracium_.

CURTIUS: At Theopompus1, Aeneas Gazaeus, et Seneca2 popularem ac fidei
christianae ac Israëliticae consentaneam resurrectionem suis scriptis
comprobarunt.

1. Ep. 75. 2. Quaest. nat. 3, 26 sq.

TORALBA: Cum illustrium ac fortium virorum animas in angelicas naturas
obire prius dictum sit, profecto animarum a coelestibus illis sedibus
in cadaverum gurgustia1 lapsus miseram modis omnibus efficeret vitam,
quae prius beatissima fuisset. Est autem infelicissimum infortunii
genus, felicem fuisse. In summa, si resurrectione cadaverum mentes
humanae beatiores fierent, deterior esset angelorum quam hominum
status, cum tamen status et conditio angelorum pro summa2 felicitate
bonis promittatur a Christo3. Illud etiam ex eo sequeretur, Deum
aeternum incorporeum corporea creatura longe inferiorem esse, quo nihil
capitalius cogitari potest, cum Romanae sapientiae decus, Cato, dicere
soleret, nolle se repuerascere, etiam si quis illum ut Peliam recoxerit
senem. Postremo si resurrectio beneficio tribuitur, impii pro
suppliciis praemia consequerentur.

1. Alius: _angustias_. 2. Alibi: _humana_. 3. Matth. 22.

FRIDERICUS: Justinus resurrectionis finem non alium esse scribit, quam
ut boni praemiis, flagitiosi suppliciis afficiantur.

OCTAVIUS: Quasi vero sine cadaveribus nec beati praemia nec scelerati
supplicia ferant. Cur1 latroni, qui nondum resurrexit, promissa fuisset
coelestis paradisi felicitas, si ad beatitatem illa necessaria sint
cadavera, aut malus dives apud inferos torqueri diceretur, si ad
irrogandas poenas cadaverum instrumentis opus esset?

1. Addunt alii: _enim_.

CORONAEUS: Obtestor ego vos per Deum immortalem et pro jure pietatis ac
necessitudinis nostrae1, ne ullis argutiarum illecebris a proposita
susceptaque sententia fidei nos avelli patiamur. Et quoniam a physicis
quaestionibus ad metaphysica delapsi sumus, ne sacra profanis
misceantur, die crastino decernendum nobis, an viro bono de religione
disserere liceat.

1. Alius: _naturae_.

Quibus dictis cum solita gratulatione singuli discesserunt.




112 LIBER QUARTUS.


Die consequenti OCTAVIUS tragoediam a se compositam obtulit Coronaeo de
parricidio1 trium Solimanni principis liberorum, quam Coronaeus propter
autoris eruditionem, tum propter argumenti dignitatem me legere jussit.
Et2 cum ad extremum usque prandium persecutus essem, omnes Octavio
gratulati sunt ac potissimum Coronaeus, qui Octavium vehementer
laudavit, cum diceret, tragoediam illam et verborum luminibus et
gravitate sententiarum et rerum gestarum ordine et carminum varietate
eleganter scriptam.

1. Alius: _parricidis_. 2. Alii: _At_.

Cum autem de1 more Deo gratias egissent, laudatoriis canticis animum
oblectati: Saepe, inquit CORONAEUS, admiratus sum, cur tanta sit
suavitas in voce diapason2, diapente, diatessaron simul confusis, ut
nunc audistis concentum3 pleno systemate jucundissimum vocis
acutissimae cum gravissima confusae4, interjectis quarta et quinta, cum
tamen acutissima gravissimae contraria sit, cur item unisoni concentus,
in quibus nihil contrarium insit, non sine molestia ab auribus eruditis
ferantur.

1. Alibi: _pro_. 2. Alius: _diabasion_. 3. Alius: _commentum_. 4.
Alius: _confuse_.

FRIDERICUS: Plerique arbitrantur, consonantiam tunc effici gratiorem,
cum rationes numerorum inter se congruant.

CURTIUS: Illud quidem a doctissimis miror probari, cum nullae rationes
aptius sibi convenire videantur, quam geometricae continuae, quoniam
extrema primis, media utrisque, omnia omnibus consentiant, etiam locis
et ordinibus communicatis, ut 2, 4, 8, 16, quibus tamen deficit
concentus ille gratissimus, quem auribus consectamur, numeris hoc modo
collocatis, 2, 3, 4, 6, in quibus tamen rationes a se invicem1 avulsas
cernimus. Quid enim causae est, cur sesqui altera 2. 3. gratissima sit,
sesqui octava 8. 9. graviter offendat2 aures?

1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _offendit_.

OCTAVIUS: Concentum effici puto, cum plures soni misceri possent, cum
vero1 misceri nequeunt, pugna, uter utrum vincat ac subeat aures,
sensus teneros hominum argutiorum offendit.

1. Alii: _vi_.

SENAMUS: Nec ratio numerorum, nec mixtio vocum hanc suavitatem creare
mihi videntur, cum varietas colorum oculis objecta1 gratior sit, quam
si omnes simul misceantur. Item olei recentis et aceti, quae nulla vi
misceri possunt, gratissimus est sapor, avium etiam dissimillimi cantus
nulla ratione confusi jucundissimam auribus afferunt oblectationem, ut
Platoni mirum videatur, cur nihil absonum ac dissentaneum in avium
cantu percipiatur, quantumvis hominum vocibus ac fidibus conjungantur.

1. Alius: _subjecta_.

113 TORALBA: Ego vero gratam illam colorum, saporum, odorum, concentuum
oblectationem a congruentia naturae cujusque pendere opinor,
congruentiam a contrariorum mixtione et colligatione1 confusa. Nam
calidissima et frigidissima tactum offendunt, item candidissima et
obscurissima visum, dulcissima et amarissima gustum, ea tamen si naturâ
vel arte confusa sunt, jucundissima sentiuntur. Quod enim Seneca
scribit, ex opinione Stoicorum nihil bono viro mali contingere posse,
quoniam contraria miscentur, vix mihi probari potest. Nam si aqua
ferventissima2 pulveri frigidissimo ac siccissimo misceatur,
contrariorum confusio maxima existit, arte contemperata et tactu
jucunda. Elementaria quoque corpora, quae in natura ipsa coagmentata
sunt, ex contrariis qualitatibus et elementis confusa videmus, quae
arte nulla Galenus confundi posse judicavit. Atque ita Senecam tueri
possumus et a reprehensione vindicare, si dicimus3, illum de
substantiis, non de qualitatibus et accidentibus intellexisse. Nihil
enim tam facile confundi potest, quam aqua vino, non tamen inter se
miscentur, ut quae naturâ mista sunt, quia vinum ab aqua separatur
spongia oleo perfusa! Item4 aurum cum argento quidem arte confunditur,
et conflatur aes cum argento, aqua tamen chrysulia divelluntur, quae
tamen si natura ipsa confudisset, nunquam a se ipso distraherentur, ut
in electro, quod natura ipsa ex auro et argento aequis portionibus
contemperavit.

1. Alius: _alligatione_. 2. Alii: _fervidissima_. 3. Alius: _demus_. 4.
Sequentia haec verba Toralbae omnia desiderantur in alio codice.

SENAMUS: Si nulla est in substantiis contrarietas, qui fieri potest, ut
contrariae substantiae misceantur?

TORALBA: Ita quidem putavit Aristoteles, substantiae nihil contrarium
esse, sed cum formae forma contrarium sit, forma ignis formae aquae, et
accidentium contrarietas, puta extremae siccitatis et humiditatis,
summi caloris et frigoris, nonnisi a formarum ignis et aquae inter se
tota natura dissidentium contrarietate prodeat, quis dubitet, formas
utrasque res substantia inter se contrarias esse? Illud enim a natura
decretum certissimum divulgatur1, non tam latine2 quam ad id quod
quaeritur accommodate: propter quod unumquodque tale3 est, illud magis
est tale, et illius magis, si accidentia ignis et aquae propter vim
formarum4 inter se contraria esse5 oportet; quae igitur inter se
contraria sunt ipsa natura, non possunt arte misceri, sed tantum
confundi aut conjungi, aut copulari, ut unum esse videantur, puta
oxymel gustui jucundissimum, ex aceto et melle et ex amaro omnium
dulcium levi6 adustione fit γλυκύπικρον, palato gratissimus sapor.

1. Alibi: _divagatur_. 2. Alii: _latius_. 3. Alii: _late_. 4. Alibi:
_formalem_. 5. Desunt haec septem sequentia verba in aliia codicibus.
6. Alius: _leni_.

FRIDERICUS: In musicis modulationibus contrarietas illa non videtur
perire, sed extrema contraria mediis interjectis colligantur1. Nam vox
114 assa2 τῶν ὑπάτῶν cum extrema acutissima τῶν ὑπερβολαίων vel3 octava
διαπασῶν4 suavem efficit consonantiam, quoniam ex contrariis tota
diametro coalescit. Quibus si mediam vocem adjunxeris, cum altero
quidem extremo efficiet diapason, cum altero diapente, unde
gratissimus5 omnium modulationum concentus exsistit, ex6 apta7 scilicet
contrariorum colligatione.

1. Alii: _colliguntur_. 2. In uno codice ad marginem: _vox gratissima_.
3. Alius: _et_. 4. Desunt haec septem antecedentia verba in alio
codice. 5. Alius: _gravissimus_. 6. Desunt haec sequentia quinque verba
in alio codice. 7. Alibi: _ipsa_.

TORALBA: Id quidem in tota natura latissime patet, ut contraria mediis
quibusdam interjectis colligata universitatis mirabilem concordiam1
tueantur, quae alioquin penitus interiret,2 si vel totus hic mundus
ignis esset aut humor, sic etiam duo3 ὁμόφωνα omnem auferrent harmoniae
suavitatem.

1. Alibi: _concordantiam_. 2. Alius: _periret_. 3. Deest in alio
codice.

FRIDERICUS: Profecto1 coelestes conversiones inter se contrariae ac
trepidante motu retinentur, et contraria Martis et Saturni vis moderata
Jovis luce intermedia temperatur.

1. Alius codex habet: _Profecto in coelestibus etiam conversionibus
Martis et Saturni vis moderata_ etc.

SENAMUS: Qui fit igitur, ut temperamentum illud salutare aliquo1 semper
impedimento conturbari videamus, valetudinem inquam morbis, voluptatem
dolore, quietem animorum perturbatione?

1. Alius: _alieno_.

CURTIUS: Illud impedimentum non minus utile est, quam in civitate
lacuna qua sordes excipiantur. Nec minus rubeta est1 necessaria in
hortis aut aranea in aedibus ad venena ubique2 colligenda, quam
carnifex in republica. Quin etiam summa illa suavitas concentus, quam
modo avidissime3 hausimus, non tamen jucunda exstitisset, nisi dissonum
aliquid ac durum auribus delicatis musicus artificiosissime prius
adhibuisset, quoniam voluptatis ea vis est, ut non modo sine
antecedente dolore non percipiatur, verum etiam fastidium pariat,
diutius continuata. Hanc rerum4 omnium contrarietatem, ab immortali Deo
mirabili sapientia temperatam, his versibus studimus imitari:

Creator orbis omnium ter maxime,
Ter optime coeli parens,

Qui mundi temperas vicissitudines,
Dans justa rebus pondera,

Et qui metiris singula suis modis
Numero, ratione, tempore,

Qui vinculo non dissolubili duas
Ubicunque res contrarias

Connectis admirabili prudentia,
Salutes singulis parans,

115

Qui discrepantibus sonis ac vocibus
Melodiam contemperans,

Sed eruditis5 auribus gratissimam,
Mederis aegritudini,

Qui fervidis admicuisti frigida,
Et aridis humentia6,

Acerba lenioribus, doloribus
Suavitatem proximam,

Tenebras lumini, quietem motui,
Adversa rebus prosperis,

Qui siderum coelestium cursus ratos
Ab ortu versus occidens,

Ab occidente versus ortum dirigis,
Contrariis moventibus,

Qui jungis antipathiam consensui,
Amica7 tetris hostibus:

Haec hujus8 orbis maxima9 concordia
Discors salutem continet.

1. Alibi: _sunt_. 2. Alius: _undique_. 3. Alius: _suavissime_. 4.
Alius: _vero_. 5. Alius: _crudis_. 6. Alius: _humectantia_. 7. Alius:
_Animam_. 8. Deest in aliis codicibus. 9. Alibi: _maximi_.

TORALBA: At ne in republica quidem virorum illustrium justitia,
integritas aut virtus ulla perciperetur, ni flagitiosi aliquot bonis
confusi, sani furiosis, fortes ignavis, divites egentibus, nobilibus
infames, iisdem moenibus ac tectis continerentur, modo mala, si tamen
usquam sunt, bonis imbecilliora sint. Quin etiam hae disputationes,
quas instituit Coronaeus, nullam utilitatem aut voluptatem allaturae
essent, nisi contrariis argumentis ac rationibus splendescerent.

SENAMUS: Non intelligo, quam ob rem civitas non sit beatior futura,
quae omnes improbos exegerit, quam quae sceleratos aliquot1 restare
velit2? aut cur3 isto modo discordia concors esse possit, cum nullum ad
civium et amicorum concordiam sempiternam vinculum arctius esse queat,
quam in caritate mutua rerum divinarum ac humanarum summa consensio et
voluntas.

1. Alibi: _aliquos_. 2. Alius: _voluit_. 3. Alibi: _an_.

CURTIUS: Ista quidem est ficta verbis M. Tullii1 sententia, quam suis
ipsis factis oppugnavit, ut minus quaerendum sit, quid sentiat, cum
appareat, quid fecerit. Quis2 enim Epicuraeos magis coluit, quam
Atticus? Cui tamen mortalium Cicero magis amicus, quam Attico, extitit
unquam? At nihilominus Cicero sectam Academicorum secutus est, quamdiu
vixit, Epicuraeos scriptis omnibus3 lacerans, quia nihil difficilius
est, quam de sceleratis loquentem abstinere maledicto, ut Theophrastus
dicere solebat.

1. In libro de amicitia. 2. Alius: _Quis enim Epicurum calluit, quam_
etc. 3. Alibi: _omnes scriptis_.

116 TORALBA: Pugnabant1 quidem Academicorum, Stoicorum,
Peripateticorum, Epicuraeorum ac Cynicorum sectae, concordiam tamen in
eadem civitate facile tuebantur, quia contrariae sectae Epicureorum et
Stoicorum mediis ordinibus interjectis Academicorum et Peripateticorum
quasi vinculis quibusdam conjungebantur, alioqui si unum uni contrarium
nullo interjecto medio copuletur, pugna quaedam perpetua futura2 sit
oportet.

1. Alibi: _pugnant_. 2. Deest alibi.

FRIDERICUS: Res omnium mihi difficillima visa est semper1, in tanta
opinionum inter se de rebus humanis ac divinis dissidentium varietate
amicitiam colere aut concordiam tueri.

1. Deest in aliis.

CURTIUS: Aliud est amicitiam colere, aliud concordiam tueri. Nam ut
singularum rerum discrepantiae ad unius universitatis concentum
conspirant, ita quoque singulorum civium inimicitiae universorum
concordiam alunt. Nec Romana civitas tam floruit, quam cum patricii
plebejis, furor tribunitius obsisteret libidini consulari1. Ob id enim
M. Cato Censorius jurgia inter servos et dissidia inter magistratus
serere solebat, ne improba conspirationis fide vel consensu alteri rem
privatam, alteri rem publicam depecularentur. Nec aliter Lycurgus2
faciendum decrevit, cum magistratus ac legatos ad eadem munera3
accerseret, quos intestinis odiis dissidere intelligebat.

1. Plutarchus in Catone. 2. Plutarchus in Lycurgo. 3. Alibi: _munia_.

CORONAEUS: Id quidem in hac republica non gravate admittimus, si1
plures sunt ejusdem curationis et muneris collegae. Nam tertius duos
discrepantes inter se ad concordiam cogit, cum alteri sese conjunxerit.
Alioqui periculosum mihi videtur, duobus adversariis eandem committere
curationem. Quamdiu enim M. Crassus vixit, nulla fuit Pompejum inter et
Caesarem discrepantia voluntatum, quoniam Crassus Caesarem Pompejo
quasi media vox facile conciliabat; sed2, Crasso in Chaldaea caeso, ad
arma civilia concursum est a duobus, non secus3 ac, M. Lepido de
culmine triumvirali dejecto, secutum est civile bellum inter Antonium
et Augustum.

1. Alibi: _sed_. 2. Desunt haec quindecim verba in alio codice. 3.
Alibi: _aliter_.

SALOMO: Istud quidem assentior in optimatum et populari civitate, sed
in regio dominatu nihil vetat duos adversarios in eodem magistratu
conjungere1, quoniam regia potestate facile coguntur, ut Alexander M.
Hephaestionem Cratero nutu solo conciliavit. Id autem in ipsa natura
magis perspicuum fit, quae ipsa antiquissimum est reipublicae bene
constitutae exemplar, non modo elementa contraria, sed etiam sidera
ipsa, atque adeo angelorum dominationes unius divinae majestatis
potestate cohiberi. Itaque Deus solus dicitur pacem in sedibus excelsis
conciliare.

1. Alibi: _conjugare_.

SENAMUS: Etiamne inter angelos bella civilia geruntur?

SALOMO: Ego mundum intelligibilem seu angelicum solo Dei nutu,
coelestem ab angelico, elementarem a coelesti gubernari et superiora
inferiorum 117 exemplaria esse statuo. Quod si virtutis certamen1 saepe
inter optimos duces ac magistratus existit, si elementa inter se
pugnant, si coelestium siderum contrarios motus videmus, quis dubitet
inter angelos etiam intercedere contentiones? Huc etiam pertinet illa
vox angeli ad Danielem2: _Princeps regni Persici restitit mihi dies
viginti, sed Michael inter principes mihi praesto fuit._ Ita illa Dei
vox ad Pharaonem, quam secretiori sensu daemonum3 principem
significare4 diximus5: _Excitavi ego te, ut exercerem potestatem meam,
ut nominis mei fama toto terrarum orbe disseminaretur_6. Igitur inter
angelos non nisi virtutum et illustrium animorum certamen existit:
inter homines rarius7 virtutes8 cum virtutibus, saepe9 vitia cum
virtutibus, etiam vitia cum vitiis, opinio cum opinione, pietas cum
impietate, religio cum superstitione et religione, saepissime tamen cum
superstitione superstitio ipsa10 certat.

1. Alius: _examen_. 2. Danielis 10, 13. 3. Alibi: _daemoniorum_. 4.
Alius: _qua ... significari_. 5. Exod. 9, 15. Rom. 9, 17. 6. Alius:
_dissiparetur_. 7. Alius: _varias_. 8. Alius addit: _vero_. 9. Alibi:
_saepius etiam_. 10. Alius: _haec ipsa_.

FRIDERICUS: Profecto1 mirum saepe mihi visum est, in tanta sectarum
varietate et multitudine, quantam Epiphanius et Tertullianus
commemorant, i.e. amplius 120 (quanquam Themistius amplius2 250
exstitisse tradit) civitatum concordiam ullam3 existere potuisse, cum
hac aetate pro duarum religionum inter Christianos discrepantia tot
tantaque bella, tot civitatum eversiones sequantur.

1. Deest alibi. 2. Alius: _plures_. 3. Alibi: _unquam_.

CURTIUS: Nihil in republica perniciosius est, quam cives in duas
factiones scindi1, sive de legibus sive de honoribus sive de religione
disputetur, at si plures sint2 factiones, nihil est a bello civili
metuendum, cum alii aliis, quasi mediis vocibus intercedentibus,
stabilem civitatis3 concentum et harmoniam tueantur.

1. Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus. 2. Alibi:
_sunt_. 3. Alibi: _civitatum_.

TORALBA: Haec quidem ratio est a musicis modulationibus aptissime
quaesita. Naturalis vero subtilior1 est, quia scilicet unum uni tantum,
plura eidem contraria per naturam esse non possunt.

1. Alius: _sublimior_.

OCTAVIUS: Ob id, opinor, Turcarum et Persarum reges omne genus
religionum in civitatem admittunt ac mirabili concordia cives omnes ac
peregrinos, inter se religionibus discrepantes1 et cum republica,
conciliant.

1. Alius: _discrepantibus_.

FRIDERICUS: Ego nihil optabilius maximis imperiis ac civitatibus
contingere posse puto, quam ut eisdem sacris et eodem numinis cultu
cives omnes conjungantur. Nec ulla re laudabilior fuit Aratus1, quam
quod Achaeorum societatem2, quae trecentas amplius urbes complexa
continebat, iisdem legibus, iisdem religionibus, iisdem institutis,
eodem cultu, eadem jurisdictione, 118 iisdem ponderibus, iisdem
mensuris sic assueverat3, ut nihil aliud restaret, quam tot urbes
iisdem moenibus4 cingi. Atque illud est, opinor, stabile fundamentum
amicitiae, quam Tullius in summa rerum divinarum et humanarum
consensione collocavit.

1. Alii: _Nec ulla res laudabilior fuit Arato_. 2. Polybius l. IV.
Plutarchus in Arato. 3. Alibi: _assuefecerat_ vel: _assuefaceret_. 4.
Alii: _tot vites iisdem moventibus_.

OCTAVIUS: An tibi videtur, Friderice, in una et eadem religione Achaeos
conspirare potuisse, qui triginta sex millia1 Deorum colebant2? num
etiam, sacra Bacchanalia cum Eleusiniorum sacris convenire potuisse?

1. Alii: _tres mille sexcentos_. 2. Alius: _celebrabant_.

CORONAEUS: Illud quidem optare potius et ab immortali Deo precari quam
sperare debemus, ut una sit et eadem civium unio, una etiam mortalium
omnium de rebus divinis consensio1, una religio modo vera.

1. Alius: _assensio_.

SALOMO: Ne1 religio quidem sit, nisi veram esse dabimus. Quoniam
religionum duces ac pontifices, quos veteres Graeci μυσταγωγοὺς
appellant, tantis inter se dissidiis pugnant, ut nemo constituere
possit, quae ex omnibus vera sit, num praestabilius est, omnes omnium
religiones in civitatem publice admitti, ut in imperiis maximis
Turcarum et Persarum videmus, quam ullam excludere? Nam si quaerimus,
quid sit, quam ob rem Graeci, Latini, Barbari nullam de religionibus
controversiam olim habuerint, non aliam comperiemus rationem, opinor,
quam omnium in omnibus religionibus conspirationem et consensum.

SALOMO: Excipiendi sunt Ebraei, qui ab omnibus populis quodammodo
segregati Deum aeternum soli adorabant, caetera numina exsecrabantur.
Item Chaldaei omnia templa Deorum funditus evertebant, quod impium
judicarent, Deos templorum angustiis concludere velle.

1. Alibi: _Nec_.

SENAMUS: At Ebraei paene soli ex omnibus populis civitatum et
imperiorum concordiam mihi conturbasse videntur. Nam cum Antiochus
Nobilis, Hierosolyma expugnata, Diis sacra faceret, Judaei principem
exsecrabantur. At ille ira accensus, quod se impium judicarent, ad
sacra Deorum gentilium1, acerbissimis propositis suppliciis, Judaeos
adegit. Inde finitimarum2 gentium tanta odia in seipsos excitarunt, ut
ad unius gentis internecionem omnes conjurasse viderentur. Scribit enim
Celsus3, Christianos ac Judaeos, de suis Diis nimis arroganter
statuentes, omnia populorum numina contemsisse.

1. Alibi: _gentium_. 2. Alibi: _finiti more_. 3. Origenes lib. III.
contra Celsum.

FRIDERICUS: Qui religionum discrepantium varietatem admittit, verae
religionis eversionem moliri videtur. Et quidem apposite Proclus
scribit: ἀπειρίαν ἀναιρεῖν τὸν θεὸν, καὶ πολυθεότητα nihil ἀπὸ τῆς
ἀθεότητος differre. Quis enim simul Deum ac daemonem colere possit, cum
alter alteri tam contrarius sit?

119 SENAMUS: Superius Toralba demonstravit, Deo nihil contrarium esse
posse, quia etiam daemones sunt ministri obsequentissimi divinae
majestatis. Quid enim1 vetat, servum non quidem ut dominum, sed ut
domini legatum aut nuncium revereri? Quid item vetat2, duo3 numina
alterum quidem ne noceat, alterum ut prosit obsecrari4? Ob id enim
Opuntii duos pontifices habuere, quorum alter Diis, alter daemonibus
sacrificabat5. Nec Romani beneficos tantum Deos, Jovem inquam, Martem,
Dianam, sed etiam eos qui nocere dicebantur, puta Robigum6, Febrim,
Paventiam, Occasionem, Invidiam ceterosque Deos averruncatores sive
ἀλεξικακοὺς summa veneratione prosequebantur.

1. Alius: _autem_. 2. Alibi: _vetet_. 3. Alibi: _Deo_, vel: _dico_. 4.
Alibi: _obsecrare_, vel: _observare_. 5. Plutarchus in apophthegm.—Alii
legunt: _sacrificaret_. 6. Alibi: _Rubiginem_.

SALOMO: Hic certe Graecorum et Latinorum prudentiam desidero; quos enim
Deos mares Graeci φθόνον, καίρον, φόβον statuere, Latini sexu et habitu
foemineo Deas fecerunt, scilicet Invidiam, Occasionem, Paventiam. At
lege divina nihil sanctius cautum videmus, quam ne Deos peregrinos
metuamus, cum nec obesse cuiquam nec prodesse queant, ac propterea
saepissime legimus1, nullam mortalibus nisi ab uno immortali Deo
calamitatem impendere.

1. Genes. 35. Proverb. 29. Exod. 20. Judic. 10. Deuter. 10 et 32. 3
Regum 9 et 21. Jesaiae 43. Jerem. 11. Amos 3. Jon. 3. Mich. 1. Baruch.
1.

SENAMUS: In tanta religionum quas videmus multitudine alterum fieri
potest, ut earum nulla, alterum non potest, ut earum plus quam una vera
sit; ac usquequaque pontificibus omnium religionum capitali odio inter
se discrepantibus, tutius est omnes admittere, quam de multis unam,
quae forsitan falsa sit, optare aut eam, quae omnium verissima sit,
excludere velle.

OCTAVIUS: At nec1 principibus nec magistratibus tutum est, religiones
diuturno consensu receptas et quae radices altius egerunt, evellere2
conari. Nam cum Thomas3 et Constantinus VI., uterque Graecorum
imperator, statuas de templis omnibus praecipiter deturbarent,
crudelissime caesi sunt, alter a matre, alter a populo in ipso Sophiae
templo. Itaque Valens, Theodosius M., Valentinianus, Jovianus,
Theodoricus Arianorum sectam longe lateque fusam prohibere non modo
noluerunt, verum etiam edictis publicis permiserunt.

1. _Ac ne_. 2. Alibi: _convellere_. 3. Alii: _Themas_.

FRIDERICUS: Si1 sanctis Romanorum aedilibus datum negotium est, ne quae
religio peregrina in urbem admitteretur, neu qui Dii alio quam patrio
modo colerentur, quanto diligentius id a Christianis principibus curari
oportet?

1. Additur alibi: _veteri_, vel: _veterum_.

SENAMUS: At ne Romani quidem suorum edictorum constantiam tueri
potuerunt, cum sacra Isidis, Osiridis, Annubis, Apis, Aesculapii,
Cybeles matris Deorum in urbem reciperent. Ac postremo M. Agrippa
templum a se 120 constructum, quod omnium Deorum numinibus consecrarat,
πάνθεον appellavit. Quod quidem unum ex omnibus antiquorum fanis Romae
reliquum esse videmus, a Bonifacio III. Pontifice Maximo Divis omnibus
consecratum. Ita quoque Athenienses aras frequentes ἀγνώστων θεῶν
habuere, ut Pausanias in Atticis et Paulus1 ipse in concione ad populum
Atheniensem comprobavit, ut vero Deo, quem ignorabant, quoquo modo
sacra fierent. Sic enim veteres illi statuebant, mundum hunc Deorum
plenissimum esse, cum locis omnibus admiranda numina divinitatis
contuerentur, ut non dubitarent exclamare: Jovis omnia plena! et quidem
pleni sunt coeli, plena est terra majestatis gloriae divinae. Quum enim
Seneca2 quaereret: quid est Deus? Totum quod vides et quod non vides.
Plinius3 vero mundum ipsum universum appellat numen aeternum; ob id
enim existimo priscos illos homines, cum virtutibus templa dicarent,
justitiae4 inquam, fortitudini5, paci6, spei7, fidei8, pudicitiae9,
concordiae10, saluti11, pietati12, honori13, veritati14,
providentiae15, menti16, clementiae17, misericordiae18, felicitati19,
liberalitati20, famae21, aeternitati22, virtutes immortalis Dei
mortalibus ubique ad intuendum ac imitandum proposuisse, ut a vitiis
declinarent.

1. Actorum XVII. 2. Lib. 1. quaest. natur. 3. Hist. natur. l. 2, c. 1.
4. Pollux voce δίκη. Chrysippus in libro περὶ κάλλους. 5. Plutarchus in
quaest. 6. Plinius, Seneca, Plutarchus in Timone. 7. Livius lib. 1 et
4. dec. 3. 8. Plinius lib. 85. Cicero de officiis. 9. Festus in verbo
Pudicitia. 10. Augustinus l. 5. de civ. Dei. 11. Livius l. X. 12.
Plinius 7, 36. 13. Plutarchus in quaest. 14. Idem ib. 12. 15. Cicero de
natura Deorum l. 2. 16. Ovidius in Fastis. 17. Plutarchus in Caesare.
18. Pausanias in Atticis. 19. Plinius l. 35. 20. Diogen. l. 3. 21.
Pausanias in Atticis. 22. Augustinus l. 6 de civ. Dei.

CURTIUS: Argute quidem Senamus, sed cur vitia superiora1 pro Diis
habuerunt? Cur pecuniae templum, cur edusae vel eduliae, cur potanae,
voluptiae2, libertinae3, Veneri, Priapo, nisi ut eduliis, potibus,
voluptate, libidine, stupris, majore licentia, quasi Diis
concedentibus, abuterentur? Omitto febrim, furinam, lavernam, risum,
luxuriam, impudentiam ac teterrimi foetoris Deam Memphitim.
Praetermitto Deos omnium aedium partibus ac locis constitutos4.
Praeterea Joves trecentos, qui nomina pro eujuscunque voluntate
sortiebantur, et innumerabilium Deorum populos ad serpentes usque, quos
omnes Deos Deasque M. Agrippa una conclusit et eadem aede.

1. Alii: _superi omnia_. 2. Alius: _voluptati_. 3. Alius: _libertati_.
4. Alii: _consecratos_.

SALOMO: Praestabilius fuisset, Deum aeternum ab illa Deorum inanium
societate longissime segregare, quam illis1 aggregare. Quid enim aliud
est, quam sacratissima quaeque profanis conspurcare? Ob id enim populus
Dei, in terram sanctiorem2 quasi in bonorum possessionem secundum
divinas tabulas missus, omnium inanium ac fictilium3 Deorum fana,
statuas, 121 altaria, lucos, solo aequare jussus est. At4 ne arcam
quidem foederis Deus ipse passus est Dagonis statuae contagione
contaminari, sed bis dejectam5 et confractam statuam sacerdotes
Palaestinae viderunt, cum proxime arcam collocassent.

1. Alibi: _illi_. 2. Alibi: _sanctorum_. 3. Alii: _fictitiorum_ vel:
_futilium_. 4. Alibi: _Ac_. 5. Alius: _disjectam_.

CURTIUS: Profecto et hi et M. Agrippa jura sacrorum violabant, neque
enim fas erat, duobus Diis idem fanum consecrare. Nam cum M. Marcellus
templum Honori simul et Virtuti dedicasset, Romanorum pontifices
intercesserunt, ne sacra utriusque Dei confunderentur. Itaque templum
illud medio pariete dividi jusserunt, sic tamen, ut non ante pateret ad
templum Honoris aditus, nisi patefacta Virtutis porta1; quanto minus id
ferendum est in aeterni Dei cultu!

1. Alius: _nisi per patefactas Virtutis portas_.

OCTAVIUS: Sacrorum quidem confusionem abhorrere debemus, sed Turcarum
et Persarum atque adeo superioris Asiae et Africae reges ab Homaro II.,
Homari I. pontificis maximi inter Ismaëlitas legato, tum etiam ab
Helthero1 clarissimo theologo sic instituti ac imbuti sunt, ut homines
omnes immortali Deo gratos fore arbitrarentur, si pura mente suum
quisque numen revereatur2, tametsi qualem Deum habere oporteat, penitus
ignoret: quoniam rerum omnium agendarum fontem judicant in voluntatis
impetu ac mente ipsa collocari oportere, cujus integritatem ac
puritatem Deus aequissimus semper intueatur. In qua sententia video
fuisse non modo3 Ismaëlitarum, sed etiam Christianorum theologos. Sic
enim Thomas Aquinas4: Quando, inquit, ratio errans statuit aliquid ut
praeceptum Dei, tunc perinde est contemnere dictamen rationis ac Dei
jussa; quod ante D. Augustinus5 confirmarat.

1. Alius: _Helhari_. 2. Alibi: _revereretur_. 3. Alibi: _modo_. 4. Lib.
II. quaest. 19 ad art. 5. 5. In libro retractationum.

CURTIUS: Assentior illud quidem, tantam esse vim in ipsa voluntate ad
hominum actiones dijudicandas, ut qui, quem nollet, occidit, sit
illius1 caedis innocens et qui, quem conatus est, occidere non potuit,
ut sicarius teneatur. Num tamen propterea judicabimus, omnes actiones,
quae a recta sinceraque voluntate proficiscantur, rectas esse? Profecto
verae pietatis ac impietatis perturbatio summa sequeretur.

1. Alius: _ille_.

SENAMUS: Num vobis videtur Scaevola, qui Porsennam regem interficere
conatus legatum ejus interemit, proinde teneri ac si regem
interfecisset?

CURTIUS1: Id quidem nemini dubium est.

1. Deest haec Curtii et Senami utraque interlocutio in aliis codicibus.

SENAMUS: Quis igitur dubitet, Scaevolam si regios honores bona fide
legato quasi regi et quidem eo spectante exhibuisset, eadem praemia
meruisse, ac si in regem ipsum contulisset? Idem si quis faciat erga
Dei legatos ac nuncios, ut quos creatori debuit.

122 CURTIUS: Ita quidem si justam erroris causam habuisset.

SENAMUS: Idem si faciat erga Dei legatos ac nuncios, quosque creatori
debuit honores, ad servum ipsius (errore non simulato) detulerit, cur
non in eadem causa sit et idem1 praemium mereatur, ac si Deo immortali
detulisset2? Legimus, Aegyptias obstetrices amplissima praemia tulisse,
cum crudelia3 Pharaonis jussa mendacio salutari elusissent, quia Deum
metuerant4. At non alium Deum metuebant aut colebant, quam Apim bovem,
cujus ne Israëlitae quidem lata lege oblivisci potuerant. Nam cum
Pharao juberet, Israëlitas Deum suum in Aegypto colere, illud reposuit
Moses: Non posse illic sacra fieri Deo, quem Aegyptii exsecrabantur, ac
periculum impendere Israëlitis, ne ab Aegyptiis lapidibus obruerentur.
Deus igitur misertus est obstetricum, quae bovem adorabant.

1. Alius: _quidem_. 2. Alibi: _decrevisset_. 3. Alibi: _crudelis_. 4.
Alius: _metuerunt_.

SALOMO: Aliud est, recte factis praemia tribuere, aliud, errore admissa
peccata excusare. Nam qui Deum colit, huic praemia tribuuntur, tametsi
officio nulla merces debeatur. Qui vero solem adorat, justo ducitur
errore (si justus error esse potest1) in ea causa esse2, ut non modo
veniat excusandus, sed etiam praemia mereatur, quoniam erga Deum
voluisse sat est, ut praemia consequaris3, tametsi quod velles
praestare non potueris. Rectam igitur voluntatem ac numinis metum Deus
optimus remuneratur, non propterea4 tamen recte fecisse dicitur5, qui
statuam colit, quoniam pietas gentium non6 impietas erga Deum, ut
sapienter Salomo scribit. Neque vero Ismaëlitae, qui omnes omnium
religiones in civitatem distinctis7 templis admittunt, propterea suam
deserunt nec sine impietate quisquam pluribus religionibus inter se
discrepantibus uti potest.

1. Alius: _possit_. 2. Alibi: _est_. 3. Alius: _consequatur_. 4. Deest
in alio codice. 5. Alibi: _dicetur_. 6. Alii: _est_. 7. Alibi:
_discretis_.

SENAMUS: Alexander Severus fortissimus imperator ac religiosissimus
fuisse dicitur. Is tamen Abrahamum, Orpheum, Herculem, Christum in
Larario pro Diis Penatibus colebat et quidem bona fide, cum1 summam
integritatis laudem omnium scriptorum judicio tulerit. Cum igitur
Judaeos, paganos et Christianos de summa religionis dissidere
perciperet, maluit omnes omnium religiones amplecti, quam repudians ad
numinis contemptum quemquam excitare atque ista ratione non modo
singulos, sed universos inter se cum republica summa pietatis ac
caritatis consensione conjunxit.

1. Alibi: _nec_.

CURTIUS: Ista quidem integritatis ac prudentiae laus est, non pietatis,
sine qua tamen nullus virtutibus locus esse potest.

OCTAVIUS: Si nullus virtuti sine vera religione locus esset, cur Jonas
legatus a Deo missus ad Ninivitas veram religionem non promulgare nisus
est1? Neque enim siderum ac statuarum cultum deserere jussit, aut leges
divinas rejectis idolis amplecti, sed excidium tantae civitatis brevi
futurum. 123 Qua voce principes2 ac magistratus perterriti jejunia,
supplicationes, poenitentiam indixerunt. _Et vidit Deus_, inquit
propheta3, _quod a flagitiis abstinerent et misertus est illorum, ne
calamitatem, quam decreverat, inferret._ Illud etiam animadversione
dignum, quod princeps edicto rationem subjiciens: _Quis_, inquit,
_affirmare audeat, num4 Deus nostri miserturus sit?_ At pro Deo Mithram
sive Bahalem colebant, Deum tamen aeternum flexerunt5.

1. Alius: _pervulgare visus est_. 2. Alibi: _princeps_. 3. Jonas 3, 10.
4. Alibi: _quin_. 5. Alibi: _flexerint_.

FRIDERICUS: Poenitentia quidem scelerum praeteritorum ac jejuniis
propitium habuere1 creatorem, non cultu Solis.

1. Alius: _habuerant_.

SENAMUS: Nisi gentium sacra aeterno Deo grata fuissent, cur neglectis
sacris frugum calamitate, morbis popularibus, bellorum offensionibus
populi conflictarentur? Cur item eos, qui summa sollicitudine1 sacra
Deorum procurarent2, qui3 mortuos homines ac statuas colerent, videmus
imperiis, honoribus, victoriis, summa rerum omnium affluentia fuisse
cumulatos? Et quidem Polybius4 scribit, Romanorum imperium nulla re
magis quam religione crevisse. Quod M. Tullius diserte affirmans:
_Majores_, inquit, _nostri nec robore Gallos, nec multitudine Hispanos,
nec artibus Graecos, nec calliditate Poenos, nec sensu naturali5
Italos, sed religionis ac Deorum metu freti ac sacrorum cultu
superarunt._ Quid Papinianus, Deus Jurisconsultorum: Summa ratio est,
inquit, quae pro religione facit, quae Deorum sacra, cum fieri
desiissent, exoriente religione Christiana, civitates ac respublicas
toto terrarum orbe ingentibus calamitatibus conflictari coeperunt, ut
Graecos et Latinos acerbissimas querelas numini6 Christiano objecisse
scribat7 Justinus. Quam quidem criminationem ut dilueret Augustinus,
libros de civitate Dei scripsisse fertur, non aliam ob causam, quam ut
a gravi illa8 contumelia sive vera sive falsa Christianos vindicaret,
quibus Deorum omnium contemtus objiciebatur.

1. Alii: _solitudine_. 2. Alibi: _provocarent_. 3. Desunt haec sex
sequentia verba in alio codice. 4. Libro 6 de milit. ac domest. Rom.
disciplina. 5. Alius: _nativo_. 6. Alius: _nomini_. 7. Alius:
_scribit_. 8. Alius: _ista_.

SALOMO: Eadem haec fuit Israëlitarum, qui duce Jeroboamo aeterni Dei
cultum deseruerant, querela: Ex quo sideribus ac coelestibus illis
luminibus sacra facere destitimus, ab omni felicitate deserti,
calamitates ac miserias ingentes pertulimus. Gravius etiam argumentum
est, quod qui sacra Deorum diripuerant, calamitosos exitus semper
habuerunt. Neque enim solus Luc. Flaccus, Antiochus Nobilis, Menelaus,
M. Crassus, Herodes, Gabinius, qui sacratum aeterno Deo Hierosolymis
aurum expilaverat, sed etiam Q. Caepio1 consul, Brennus, sacrilegi
Phocenses, Achas caeterique, qui templa daemonum diripuere,
funestissimis casibus perierunt. Inde aurum Tholosanum veterum2
proverbio usurpatum. 124 SENAMUS: Lege divina3 sanctissime cavetur, ne
quicquam idolis dicatum detrahatur4, capitali poena subjecta, vel quia
idolo quasi vero Deo sacratum sit, vel quia daemones ultores res suas a
furibus ubique5 vindicant et condicunt, vel quia idolorum furtum
faciunt interdum ut pro Diis laribus colantur6.

1. Alibi: _Scipio_. 2. Alius: _veteribus_. 3. Deuteron. 7. Levitic. 27.
Josuae 7. 4. Alibi: _distrahatur_. 5. Deest in alio codice; alii
legunt: _sibi_. 6. Genes. 31. Judic. 19.

OCTAVIUS: Ego quidem sic statuo, eum qui et1 veram religionem et falsa
numina, quae pro veris habentur2, contemnit, summa impietate obligari,
qualem fuisse accepimus Caligulam Augustum3, qui Jovi statori
contumelias4 in aurem insusurrabat. Idem tamen, cum tonaret, antra metu
perterritus subire solebat, et cum Vestae simulacrum deosculandum
posceret5, ad terram6 allidebat.

1. Alii: _nec_. 2. Alius: _habet_. 3. Suetonius in Caligula. 4. Alibi:
_contumeliam_. 5. Alibi: _peteret_. 6. Alius: _solum_.

FRIDERICUS: Id quidem usitatum est sortilegis omnibus, qui1 hostias
exadoratas2 verbis ritualibus proculcant aut rubetas eo cibo pascunt
aut imagines Christi sagittis feriunt, quasi Deum, quem etiam Deum esse
arbitrantur, violaturi, idque se facere ac fecisse confitentur, a
daemonibus persuasi. Nec daemones id suaderent, nisi plane
intelligerent, sortilegos arbitrari, hostias illas Deos esse3.

1. Alibi: _quod_. 2. Alii: _exadorta_, vel: _consecratas_, vel:
_exadorea_. 3. Ita omnes.

SENAMUS: Quis igitur dubitet, etiam Deo gratam esse religionem
paganorum, cujus contemtum daemones ipsi suadere et omnium religionum
eversionem moliri conantur1?

1. Alius: _conentur_.

CORONAEUS: Illud omnibus persuasum esse opinor1, multo praestabilius
esse falsam, quam nullam habere religionem, ut in omnibus rerum
publicarum gentibus nullum perniciosius est ἀναρχία, in qua nemo
imperat, nemo paret, nulla praemia bonis, nulla supplicia peccatis2
irrogantur. Sic nulla est tanta superstitio, quae metu divini numinis
improbos in officio continere et naturae lege quodammodo tueri3 non
possit, cum praemia bonis, supplicia peccatis irrogari divino judicio
persuasum habeant. Et in eo quidem capite4 Epicurus inexpiabile scelus
admisit, quod omnem divini numinis metum radicitus evellere conatus, ad
peccandi licentiam aditus omnes aperire videatur. Itaque Narsingarum5
Indiae pontifices Deorum ac daemonum statuas aspectu terribiles ac
monstrosissimas in templis collocare solent, ut modis omnibus improbi
ab injuriosa facinorosaque vita numinis terrore prohibeantur.

1. Alius: _est, opinor_. 2. Alibi: _sceleratis_. 3. Alius: _continere_.
4. Alii: _Et quidem in eo capitalis_. 5. Alii: _Marsingarum_.

FRIDERICUS: Si demus, eos qui falsam religionem colunt, justo errore
excusari, quisnam1 erroris justam causam impietati obtendere2 jure 125
queat, cum servus ignavus perinde ut conscius voluntatis, qui jussa
domini non impleverit, vapulaturus sit.

1. Alibi: _quis non_. 2. Alibi: _obtrudere_.

SENAMUS: Ita quidem, si Lucae verbis assentiamur, sed quis adeo iniquus
judex erit, tam crudelis tyrannus, qui principis edicta, quae subditis
abdita fuere, violantes1 capite plectere velit?

1. Alii: _violenter_.

CURTIUS: Si promulgatis legibus humanis omnes obligantur, nec juris
ignorantia quenquam excusat1, quis divina lege2 toto terrarum orbe
toties ac tam diu promulgata ignorantiam excuset?

1. Alius: _quisquam excusatur_. 2. Alibi: _divinae legis ...
promulgatae_.

SENAMUS: Quodsi leges legibus contrariae sunt et legumlatores
legumlatoribus1 hostes, religio religioni, pontifices pontificibus
pugnantes, quid miseri subditi facient, cum in sectas alii alias
distrahantur?

1. Alii: _legumlatorum_.

TORALBA: In tanta legum ac religionum inter se dissidentium varietate
statuendum1 est, quae sit vera religio, qua re comperta etiam illud
exploratum et compertum erit, quisnam ignorantiam aut animi morbum
excusare poterit2?

1. Alibi: _scrutandum_. 2. Alius: _possit_.

FRIDERICUS: Quis dubitet veram vel potius solam religionem esse
Christianam?

OCTAVIUS: Totus fere terrarum orbis, Asia quanta est, Africa pene tota,
magna pars Europae ex infinita sectarum diversitate1, quam quisque
adamaverit, eandem omnium formosissimam2 ac praestantissimam esse
arbitratur.

1. Alibi: _et infinitae sectarum varietates_. 2. Alius: _fortissimam_.

CURTIUS: Non populorum multitudine optimum religionis genus, sed
veritatis ponderibus, quae Deus ipse praescripsit, exigere oportet:
hominis enim proprium est opinari, Dei vero scire1.

1. Alibi: _serviri_.

CORONAEUS: Quoniam in disputationem de religionibus1 sensim delapsi
videmur2, priusquam longius progrediamur, explicanda quaestio nobis
est, hesterno die proposita: an scilicet viro bono de religionibus
disputare liceat?

1. Alius: _religione_. 2. Alibi: _sumus_.

TORALBA: Mihi quidem Plato1 sapienter dixisse videtur: parentem
universitatis invenire difficile est et cum inveneris pervulgare nefas:
τὸν μὲν οὖν πατέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντα
ἀδυνατὸν λέγειν: non quia nefarium sit, ut plerique Tullium Platonis
interpretem voluisse arbitrantur, sed ne minus latine redderet τὸ
ἀδύνατον impossibile, ut eodem sensu Horatius: _Tu ne quaesieris, scire
nefas, quem mihi, quem tibi finem Dî dederint_, quia vulgus rerum
sublimium splendorem oculis caligantibus ferre non potest, aut si quis
acutius videat, nullius tamen est tanta vis eloquentiae, ut divinae
majestatis arcana complectatur, sed multa peccari2 necesse est. Ac
propterea Plato3, cum de angelis, quos ubique 126 Deos appellat,
quaestio incidisset: Per Deos, inquit, quaestionem de Diis cohibeamus,
de iis enim loqui metuo. Itaque praestabilius4 est, omnino tacere, quam
temere de re omnium sacratissima5 aut non satis pro dignitate
disputare.

1. In Timaeo. 2. Alibi: _precari_. 3. In Cratylo. 4. Alibi:
_probabilius_. 5. Alius: _sanctissima_.

SALOMO: Mihi quoque de religione1 sermonem serere, periculosum semper
visum est, tum quia de Deo aliter quam pro dignitate loqui, grave
scelus est, tum quia nefas est, cuiquam pietatis opinionem,
qualiscunque etiam sit, eripere, aut religionem cujusquam argumentis in
dubium vocare, nisi melius quiddam te2 persuasurum3 confidas. Omitto
illud, quod multis exitio fuit, cum alios de suscepta religione
deturbare conarentur, neque id praestare potuissent. Cujus rei cum
multa sint exempla, tum vero nullum gravius, quam Flori, Judaeae
praesidis, quem nostrae gentis pontifex maximus jure amicitiae cum ad
unius aeterni Dei cultum pertrahere et ab inanibus idolis revocare
conaretur neque id persuadere potuisset, capitales inimicitias cum
potente adversario contraxit, unde gens nostra tot ac tantis bellis
postea conflictari coepit, ut amissa libertate ac sedibus avorum,
durissima servitute a Romanis opprimeretur.

1. Alius: _religionibus_. 2. Alius: _nisi me quiddam a te_. 3. Alibi:
_persuasum_.

SENAMUS: Ut religio nova melior ac verior sit vetere, non tamen
evulganda mihi videtur, quia non tantum utilitatis allatura videtur
nova religio, quantum ex ipsius novitatis contemtu detrahitur de
pietate veteri, aut certe de mortalibus necessario numinis metu. Ut si
quis aedificii sua vetustate caduci lapides angulares mutare velit,
temere fecerit. Illud1 etiam periculosius, quod mutationem religionis
sequatur2, fere conversio ac miserandi rerum publicarum exitus,
gravissima bella, graviores etiam calamitates a popularibus morbis, a
daemonum vexatione.

1. Alibi: _Id_. 2. Alius: _sequitur_.

CORONAEUS: Haec certe mutationem religionis incommoda publica fere
sequuntur, cujus rei causas non satis perspectas habeo.

OCTAVIUS: An quia vetere religione de mentibus hominum detracta et
novae religionis nondum insitae1 contemtu homines verum inter et falsum
ambigere ac pietatem omnem ex animis eruere consueverunt? Tunc enim a
daemonibus exerceri ac obsideri solent.

1. Alius: _invitae_.

SALOMO: In ea dubitatione nullum est efficacius amuletum, quam precibus
assiduis ab immortali Deo1 petere, ut in rectum iter deducamur.

1. Deest in alio codice.

FRIDERICUS: Vulgo quidem colloquia de religione suscepta ac probata
disputationis in modum serere, non minus periculosum, quam perniciosum,
nisi quis divina potestate, ut Moses, aut armis, ut Muhammedes, plebem
renitentem cogere vi possit. Sed inter eruditos privatim res divinas
ingerere et explicare, fructuosissimum semper judicavi, quomodo
Salomonem nostrum in eam disputationem saepe ante pertrahere sum
conatus, nec potui 127 tamen, nisi forsitan metuit, ut de suscepta
religione discedere1 cogatur. Sic enim aspides ajunt utramque aurem
obturare, quo minus magorum illecebris capiantur.

1. Alibi: _decedere_.

Cum ad haec Salomo vultu demisso1 nihil respondisset, quamquam
sperabatur, TORALBA rupto silentio: Verius est, inquit, Salomonem a
disputationibus de religione abhorrere, cum propter eas causas, quas
aperuit, tum etiam ne vel avorum religionem ejurare videatur, si
defensionem deserat, vel in offensionem cujusquam incurrat, si
pertinacius illam tueri vellet2.

1. Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice. 2. Alii: _velit_,
vel: _debeat_.

CORONAEUS: Quis in tanta voluntatum ac animorum conjunctione, quantam
inter nos videmus, offensionem deserendo dare aut accipere possit?
Illud quidem pro Salomone spondeo ac promitto, summam omnibus tum
eruditionem, tum oblectationem sua oratione semper allaturum, nec
quicquam gratius mihi futurum, quam ut inter nos summa quisque
libertate de religionibus disserendo fruatur. Age igitur, Salomo, ut
quae mente concepisti ac parturis, libere parias.

SALOMO: Ista quidem vis est. Nam quid refert, qua me ratione cogatis1,
cum aut ingratus sim, si de vestra erga me benevolentia dubitem, aut
iniquus, si metuam argumentorum vi de sententia cadere2. Sed profecto
nostris legibus ac moribus de religione disputare prohibemur. Majores
quidem nostri synagogas publicas ac scholas religionis instituerunt, in
quibus leges divinas diserte legere atque omni aetati ac sexui
interpretari solent. Etenim in majorum commentariis legimus,
Hierosolymam scholas 481 olim habuisse3; nusquam tamen de religione
disputare cuiquam licebat, ne leges divinae in dubium vocari
viderentur. Nam quaecunque disputantur, in opinionem cadunt; opinio
autem verum inter et falsum ambigit, dubitatio rursus impietatis
opinionem parit. Et quemadmodum nihil ineptius est, quam geometros
suadere aut oratorum4 dicendi copia5 demonstrare velle: ita nihil
perniciosius mihi videtur, quam ea, quae omnibus demonstrationibus
certiora esse debeant et quibus salutis fundamenta nitantur, dubia
disputatione concutere conari. Et quidem memini legisse me in Justini
Martyris dialogo cum Tryphone Judaeo, quem adeo imperitum et ineptum
fingit, ut me lectionis et ineptiarum scriptoris6 valde pigeat
(victoriam enim dialogistes, quasi miles gloriosus in theatro stans,
decernit). Uno tamen loco Tryphonem seipsum objurgantem inducit, quod
contra morem majorum de religione cum illo7 disputaret. Tibi vero,
Friderice, qui me pietatis officio de sententia dimovere cupis, magnam
debeo gratiam; sed cum aetas ingravescat jam mea, vix est ut a
majoribus insitam mihi religionem ex animo penitus evellere possim. Ut
autem vos a vestra deducam, vetant non modo 128 nostrorum, sed etiam
vestrorum pontificum decreta. Quis ergo disputationis fructus erit? Aut
qua mente feretis, si quae sentiam, ut ratio disputandi postulat,
libere dicam? Aut quo animo Deum erga me futurum sperem, si ejus
oracula dissimulatione veri ejurare velim?

1. Alius: _rogatis_. 2. Alius: _decedere_. 3. Ut scribit Optatus Afer
Milevitanus lib. 8. 4. Alii: _oratores_. 5. Alii: _cupidine_. 6. Deest
in alio codice. 7. Alibi: _ipso_.

FREDERICUS: Si rerum divinarum perspicua veritas tam clara tibi est,
Salomo, non video, cur metuere debeas, veris ac perspicuis argumentis
cedere.

SALOMO: Veritati quidem semper cessi, sed utcunque me cogatis1, iniquo
Marte certabitur, si vobis omnibus obsistere velim. Nec acerbius
quicquam mihi contingere2 potest, quam ut vestram in me voluntatem
disputationibus patiar extenuari.

1. Alius: _utcunque cogitatis_. 2. Alius: _occidere_.

CORONAEUS: Hunc obsecro metum, mi Salomo, abjicere te velim: seu
viceris seu vincare, nihil tamen de nostro singulari erga te amore
detractum, etiam prae ceteris omnibus spondeo, recipio, promitto.

Hic cum haesitasset1 Salomo, SENAMUS eum intuens: Profecto Senensibus
nostris2 jam pridem senatus decreto licuit Academias habere, ea tamen
lege posita3, ne de rebus divinis ac4 pontificum5 decretis
disputaretur. Quo6 edicto unius hominis temeritate violato et capitali
poena secuta, seditiones in illa urbe ad hanc usque diem7
conquieverunt.

1. Alius: _haesisset_. 2. Alius: _Judaeis_. 3. Deest in alio codice. 4.
Alibi: _aut_. 5. Alibi: _pontificis_. 6. Desunt alibi sequentia haec
verba usque ad finem interlocutionis. 7. Alius: _ad haec usque
tempora_.

OCTAVIUS1: Persarum etiam ac Turcarum edictis cautum est, ne de
religionibus ullae disputationes gerantur. Quod etiam reges ipsi
Moscovitarum ac Germanorum principes, maximis Augustae comitiis, post
exitialia diuturnaque bella edixerunt, ne Catholicos inter et
Augustanae confessionis pontifices de religione disputaretur.

1. Deest tota haec Octavii interlocutio in aliis codicibus.

FRIDERICUS: Non tamen in publicis Academiarum scholis disputationes
prohibentur, quae modo1 inter ejusdem religionis theologos haberi
consueverunt.

1. Deest in alio codice.

CURTIUS: Summa certe astutia dicam, an impietate, Mahummedes cum
prospiceret, suae religionis arces ac fundamenta facillime1 subversum
iri, si admotis argumentis quasi machinis oppugnaretur, capitali poena
interdixit, ne quis de legibus a se latis unquam2 disputaret.

1. Alius: _facile_. 2. Alius: _usquam_.

OCTAVIUS: Consimile habemus Justiniani Augusti interdictum, qui vetuit
de Trinitate ac fide catholica publice contendere.

SALOMO: Periculosius mihi videtur, de suscepta ac probata religione
inter eos1, qui2 semel probarunt, disserere, sive publice sive
privatim, quam inter eos, qui varias sectas tueri proposuerunt, quoniam
pro sua quisque 129 acerrime pugnat, qui3 vero contra suam ipsius
religionem disserit, eandem expugnare et dubitationibus propositis
evertere conatur.

1. Alibi: _nos_. 2. Pro his tribus verbis legit alius: _inter nos,
quam_. 3. Pro his septem sequentibus verbis alius legit: _qui vero suam
ipsius religionem deserit_.

SENAMUS: Veteratorem quendam memini, Lugdunensium praesidem, qui cum
sectas Lutheranorum inter se discrepantes per se ipsas convelli
cuperet, sectarum alumnos quasi gladiatores1 committere solebat, ut
suis se gladiis mutuo jugularent, non aliter quam2 antiqui Martis
sacerdotes post exsecrationes3 legitimas, facibus ardentibus inter
utrasque acies injectis, proeliandi signum dare consueverunt, iidem4
tamen belli periculis5 repente seipsos subducebant, quos propterea
πυρσοφόρους appellabant. Ita pleraque bellorum incendia maxime ex illis
disputationibus excitari solent6, ad spectaculi fructum. Id etiam7
fecisse videmus Julianum Augustum, cum Arianos ab exilio revocaret, ut
Catholicorum vim frangeret, nec modo generi Judaeorum favebat, ut
Christianorum, quos capitaliter oderat, potentiam enervaret ac
debilitaret, sed etiam Jovis et Apollinis pontifices ac ritus
paganorum8 pene antiquatos ad usum revocabat. Idem statuas Deorum cum
Caesaris statua sic copulabat, ut periculum declinari non posset, dum
scilicet imperatori debitus honor cum daemonum cultu conjungebatur, aut
principis contemtu majestatis crimen impendebat.

1. Duo haec verba desunt in alio codice. 2. Alibi: _ac_. 3. Alius:
_exercitationes_. 4. Alibi: _iisdem_. 5. Legit alius: _iidem in bello
periculoso_. 6. Alius: _excitarunt_. 7. Alibi: _Idem_. 8. Alibi:
_antiquorum_.

TORALBA: Apposite M. Tullius1 illud usurpavit, impiam consuetudinem
esse, de Diis disputare, sive ex animo id fiat, sive simulate, quia2
nunquam de tanta re simulate agendum est, multo minus joco3, si seriam
disputationem contra quam4 sentias susceperis, tuae religionis
eversionem moliaris necesse est.

1. De natura Deorum. 2. Haec sex sequentia verba omittunt alii et
legunt: _simulate quid agendum est_. 3. Alius: _jocose_. 4. Alius:
_quem_.

FRIDERICUS: Quid si docendi vel discendi1 causa fiat?

1. Alius: _disserendi_ vel _docendi_.

TORALBA: Ne id quidem periculo vacat, quia religio versabitur vel in
scientia, vel in opinione, vel in fide. Si1 in opinione religio est,
ambigua illa verum inter et falsum ambigit et disputationibus iniquis
ac magnis2 labefactatur. Si in scientia, demonstrationem esse oportet,
certissimis principiis fundatam ac necessariis conclusionibus munitam.
Quae autem stant3, ejusmodi disputationem nullam admittunt. At nemo
est, opinor, qui religionis cujusque demonstrationes tradiderit,
etiamsi nonnulli efficere hoc sint conati, sed frustra, quia tantum
abest ut fides cum demonstratione ac scientia stare possit, ut funditus
evertatur. Dicitur enim4 Graece scientia 130 ἐπιστήμη, ἀπὸ τοῦ
ἐπιστάνειν τὸν νοῦν: quia mentem huc illuc distractam sola sistere
possit. Hic fidem appello theologorum more, non dialecticorum, qui
argumentis necessariis ac fidem facientibus dubiam5 rei veritatem
illustrant6. At theologi fidem in assensione pura, sine demonstratione,
collocarunt, et quarum rerum, quamdiu hic vivitur, fidem habemus,
coelestes animae scientiam adeptae sunt. Fidem autem hujusmodi aut
infusam aut labore ac studio partam fecerunt, verbi gratia ejusmodi,
quae lectione aut auditione percipiatur, cum ei assentiamur, quem virum
bonum et eruditum arbitramur. Quam probitatis et eruditionis opinionem
si rejicimus, fides amittitur, si vero assentiri pergamus, disputatio
inanis est, quia hoc vel illud credere collibuit, sive verum sive
falsum. Nam qui geometrica theoremata docenti assentitur, nec tamen
intelligit, fidem quidem habet, non scientiam, si7 vero plane
intelligit, adipiscitur quidem scientiam, sed eodem momento fidem
amittit. Fidem autem infusam theologi appellant virtutem theologalem,
quae Deum tantum sui argumentum ac objectum habet. Ea vero8, fides
divina munere ac concessu tributa, si tamen necessaria est et certa9,
ut amitti nequeat, vis est, non fides. Si libera quadam assensione
nititur, summae impietatis est, argumentis humanis doctrinam, quam Deus
summa bonitate afflaverit, cuiquam10 eripere conari. Quae cum ita sint,
omnino disputationibus de religione abstinere oportet.

1. Alius codex ita legit: _Religio fit ambigua verum inter et falsum ac
disputationibus magis magisque labefactatur. Si in scientia?
demonstrationem subesse oportet_. 2. Alius: _Magis ac magis_. 3. Alii:
_sunt_. 4. Eusebius in demonstratione evangelica. Scotus in proleg.
sent. qu. 45. 5. Alii: _dubiae_. 6. Alibi: _illustrarunt_. 7.
Desiderantur haec septem sequentia verba in aliis codicibus. 8. Alius:
_porro_. 9. Alibi: _coacta_. 10. Deest in alio codice.

OCTAVIUS: Florentinos accepimus in statu populari edixisse, ne de
legibus semel susceptis ac probatis disputaretur, quam legem a Lycurgo
olim latam meministis1. Quod si de legibus humanis controversias movere
non licet, ne ullus ad perrumpendas2 leges proposita disputatione
aditus aperiatur, quanto minus in legibus divinis id fieri debet, aut
si privatim periculosum3, quanto publice periculosius.

1. Plutarchus in Lycurgo. 2. Alibi: _corrumpendas_. 3. Alibi:
_periculose_.

CURTIUS: Laudabile quidem est, ex antiquissimorum prophetarum
institutis a disputationibus rerum divinarum abstinere, quod1 de sua
quemque religione interpretari oportet, nec Christianis liceat, summa
suae religionis capita in dubium revocare, nec item Judaeis2 inter
ipsos, ut nec Ismaëtis3 quidem inter sese. Sed Ismaëlitae hoc amplius,
quod nec secum ipsi, nec cum Judaeis aut Christianis de sua religione
disseri4 patiantur, absurde illi quidem et malitiose. Nam si vera est
illorum religio sive superstitio, quo verior aut certior, eo ad
persuadendum facilior, aut si tantum bonum Christianis et Judaeis
communicare nolunt, illud profecto est animi invidi ac ipsa
malevolentia jejuni. Sed verius est, Ismaëlitas et Judaeos a
disputationibus abhorrere, quod veritatis Christianae perspicuam5 lucem
lippis oculis intueri nequeant.

1. Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. 2. Alibi:
_Judaei_ vel: _Judaeos_. 3. Alibi: _Ismaëlitae_. 4. Alius: _discerni_.
5. Alibi: _conspicuam_.

131 CORONAEUS: Curtii1 sententia mihi probabilior fit, ne scilicet
Christianis inter seipsos vel publice vel privatim de summae nostrae
religionis, i.e. de fidei capitibus, contendere liceat, ne ambiguis et
probabilibus argumentis huc illuc mentes distrahantur, ac variis
erroribus implicentur2, cum3 tamen divinae leges4 omni sexui, omnibus
ordinibus, omnibus aetatibus, omnibus locis ad legendum et intuendum
proponantur, ut lege divina sanctissime cautum est5. Semper tamen
licuit ac licebit, inter varias sectarum familias de optimo religionum
genere disceptare ac Neophytos, Catechumenos, Energumenos, Ismaëlitas,
Judaeos, Paganos et Epicureos a recta via oblique oberrantes,
argumentis, auctoritate, antiquitate, eruditione, demonstrationibus
perspicuis in rectam salutis viam deducere, pro ea6 quae homini cum
homine intercedit humanitatis et caritatis conjunctione.

1. Alibi: _Certum_. 2. Alii: _impleantur_. 3. Alibi: _dum_. 4. Alibi:
_divina lex ... proponatur_. 5. Deuteron. II. et III. Josua I. et XXIV.
6. Alibi: _per eam ... conjunctionem_.

SENAMUS: Disputationes istas de religionibus perspicio1 ad nihilum
recasuras. Quis enim arbiter tantae controversiae futurus est?

1. Alius: _prospicio_.

FRIDERICUS: Christus Deus1! Sic enim spopondit: Si tres in meo nomine
fuerint coacti, in medio futurus sum.

1. Alius minus bene: _Christianis Deus!_

SENAMUS: At hoc ipsum caput est religionis totius, quod inter
Christianos et Judaeos, item inter Ismaëlitas et Christianos
contravertitur: Christus sitne Deus, necne?

CURTIUS: Ad id confirmandum idoneis testibus ac tabulis uti oportet.

SENAMUS: Illud etiam ambigitur, qui testes sint idonei, quae tabulae,
qui fidejussores dari1 possint, qui non egeant fidejussore, ut certa et
minime dubia fides adhibeatur.

1. Alibi: _esse_.

CORONAEUS: Ecclesia judex erit. Scitum est ac pervulgatum1 illud
Augustini: _Non crederem evangelium2, nisi id ipsum etiam ecclesia
confirmaret._

1. Alius: _provulgatum_. 2. Alius: _evangelio_.

SENAMUS: Gravior etiam controversia est, quaenam sit ecclesia vera?
Judaei suam esse affirmant, Ismaëlitae infitiantur, Christianus contra
sibi vindicat, pagani tota India sese antiquitate omnibus praedicant
anteferri oportere. Itaque Nicolaus Cusanus Cardinalis, vir
doctissimus, nihil de ecclesia christianorum sibi probandum scripsit,
sed hoc, inquit, posito fundamento, quod ecclesia per unionem ad
Christum constituatur, illud assumit, quod in praecipua quaestione
positum est.

SALOMO: Illud quidem Christiani ac Ismaëlitae confitentur1, et in eo
potissimum cum Ebracis conveniunt, solam et veram Dei ecclesiam in
gente Israëlitarum fuisse, quae sola toto terrarum orbe verissimum
unius Dei aeterni cultum tuebatur, sola conservatrix foederis aeterni,
quod Dei 132 digito tabulis lapideis incisum est et sanguine sacratum
erat, sola legis aeternae litterarumque sacratiorum custos.

1. Alibi: _profitentur_.

FREDERICUS: Ita vero ad Christum usque.

OCTAVIUS: Judaei aeque ac Ismaëlitae N.T. tabulas repudiant1 quasi a
Christianis corruptas, tametsi Muhammedes evangelica testimonia citare2
non dubitaverit3, potissimum in Alcorano Elmeide et in Azora duodecima,
non tamen in4 ea, quae in Christianorum manibus versatur.

1. Alius: _rejiciunt_. 2. Alibi: _ciere_, vel: _adhibere_. 3. Alius:
_dubitat_. 4. Deest in aliis, qui loco vocis _versatur_ legunt:
_versantur_.

TORALBA: Si sola scriptorum auctoritate religionis verae fundamenta
nituntur, expedita res erit Pythagoraeorum, vetere decreto: αὐτὸς ἔφα
Sin ea verborum obscuritas est, ut in varios sensus trahi possit, ad
arbitros, i.e. ad sapientes, res deducenda erit.

SENAMUS: Sed etiam illud dubitatur, qui sint sapientes? si enim
aliorum, i.e. stultorum, judicio sapientes putantur, stulti sunt et suo
judicio furiosi.

TORALBA: De sua quemque arte peritum consulere solemus, neque etiam1
opifices sine usu et certissimis rationibus credi sibi volunt; falli
tamen possunt, si demonstratione vacant. Rerum autem divinarum fides ac
constantia ab unius Dei auctoritate dependet, qui nec falli, nec
fallere potest, quae quidem auctoritas omnibus omnium
demonstrationibus, argumentis, tabulis ac testibus longe praeponderat.

1. Alibi: _enim_.

SENAMUS: Vera profecto sit religio, quae Deum auctorem habet, necesse
est, sed num hujus legis1 aut illius auctor sit, hoc opus, hic labor
est.

1. Deest in alio codice.

SALOMO: Cum sacerdotes Apollinem1, quem Chaldaei Bahalem vocant, pro
Deo colendo proponerent, Helias propheta coram Achabo rege periculum
fieri jussit, ea conditione, ut is pro vero Deo haberetur, in cujus
hostia flamma coelitus delapsa sacrificium consumsisset. Cum Apollinei
pontifices Camarin2 ardentissimo aestatis sole preces ac vota
ingemerent3 atque ex ipso vultu et venis cruorem elicerent4, Helias
ironia eleganti cum altius vociferandum esse diceret, inclinante sole
ad occasum ipse tribus verbis flammam de coelo detraxit, quae
voracissime hostiam, altare, lapides derepente consumsit, aquas etiam
in silices effusas celerrime hausit, cujus portenti spectaculo rex ipse
cum populo attonitus, Deum aeternum confiteri, Helias vero 450 solis
sacerdotes trucidari jussit. Paulo post imbres, quos toto triennio ac
mensibus5 sex Helias precatione sua cohibuerat, contraria rogatione
abundanter effusi sunt.

1. Alii: _Apollinis_. 2. Ab habitu fumoso dicti. 3. Alibi:
_ingeminarent_. 4. 1 (3) Reg. 18. 5. Alibi: _et menses_.

FRIDERICUS: Optarem ego nunc Heliam quendam periculum coelesti prodigio
spectantibus1 regibus ac populis facere, quaenam ex tot ac tam multis
religionibus optima sit.

1. Alius: _spectabilibus_.

133 SALOMO: Vetabat lex divina1, Deum, quis aut2 qualis sit, experiri,
nec nisi Deo jubente Helias id facturus fuisset. Nulla portenta
perfidos, nulla prodigia movent sceleratos. Videtis hoc tanto ac tali
prodigio Heliam nihil profecisse, nam paulo post ad cultum Bahalis
relapsus est cum populo rex Achabus, Helias vero ab Isabella ad caedem
designatus, nisi fuga sibi consuluisset. Nec vero usquequaque3 terrarum
tot ac tam stupenda miracula commemorantur, quam quae universo populo
Israëlis spectante facta legimus. Quae probatio verae religionis
certior fieri potest?

1. Exodi 17. 1 Reg. 18. 2. Alibi: _qui et_. 3. Deest in alio codice.

CURTIUS: Vera religio mihi probanda videtur ecclesiae auctoritate,
sacrae scripturae veritate, antiquitate ipsa, oraculis divinis,
prodigiis coelestibus, rationibus perspicuis.

SALOMO: Rabbi Moses Rambam brevius rem contraxit ac tria1 tantum
nostris credenda proponit, scilicet demonstrationem, sensum2 et oracula
prophetarum; caetera, inquit, credi possunt, sed nulla necessitate.

1. Alius: _duo_. 2. Alius: _sensuum_.

SENAMUS: Si fides oraculis habetur, extat vetus oraculum Apollinis,
qui, consultus de infinita religionum varietate, quaenam esset optima,
respondit uno verbo: Antiquissima. Cum rursus ambigeretur, quaenam
esset antiquissima, respondit: Optima.

TORALBA: Sic mihi persuasum, etiam si nullis oraculis testata res
esset, optimam tamen religionem esse antiquissimam. Est enim tanta
fides antiquitati1, ut sua se auctoritate facile sustentare possit. At
novae religiones, nova sacrificia, nova sacramenta, novi ritus, novae
leges, nova consilia2, novae ecclesiae, nova decreta, novi mores
florentissimas quaeque civitates funditus everterunt.

1. Alii: _antiquitatis_. 2. Alius: _concilia_.

CORONAEUS: Hoc quidem grave praejudicium est pro catholica romana
ecclesia adversus novae religionis creatores1. Quamobrem decernatur, si
placet, quae sit antiquissima religio, ut2 etiam pateat, quae sit
optima, nam altero cognito utrumque cognitum erit.

1. Alibi: _creaturas_. 2. Alius: _vel etiam quae sit etc_.

SALOMO: Ne, obsecro, pergamus eo, quo itur, sed quo eundum est Nam
divina lex1, quam Christiani et Israëlitae probant, sanctissime vetat,
consulere daemones, aut Manium2 Deorum oracula exquirere, aut fidem
ullam iis habere. Ob id enim Ochosiae regi aegrotanti3 nunciatum est ab
Helia, male periturum, quod Bahalem, quem Graeci Apollinem appellant,
de valetudine et salute consuluisset. Erat enim in more positum et
optimis quibusque principibus consuetum, si qua de re dubitarent, aut
aliquid gravius suscepturi essent, Deum consulere, quibus respondebatur
in somniis et visionibus nocturnis, si prophetiae domum haberent, sin
minus, per aliquem ex prophetis; si vates nullus esset, per pontificem.
Propheta quidem oratione 134 perspicua, quae divinitus acceperat,
rogantibus respondebat, sed pontifex sacras vestes indutus ex4 aurea
tabula, in qua duodecim gemmae5, duodecim tribuum insculpta nomina
continebantur6, quid futurum esset, conjectura quadam consequebatur7,
ex insueto gemmarum fulgore, si felicem, vel obscuritate, si miserum
exitum res esset habitura, vel etiam ex eminentia litterarum, ex quibus
dictum infitians vel affirmans eliciebatur. Ac propterea Balaamus8
vates populum Israëliticum beatum praedicavit, quod nulla daemonum aut
magorum contagione violaretur, sed opportune oracula sua divinitus
reddita exaudiret. Quodsi nefas est, daemonem Apollinem audire9, quanto
sceleratius, religionis arbitrum10 accipere, cum omnium religionum
eversionem moliatur.

1. Deut. 18. Levit, 20. 2. Alii: _inanium_. 3. Alibi: _agonizanti_. 4.
Alius: _pontifex sacra veste indutus et_ etc. 5. Alibi: _gemmis_. 6.
Josephus in antiqq. jud. 7. Alibi: _consequentia_. 8. Num. cap. 23 et
seqq. 9. Alius: _consulere_. 10. Alius: _arbitrium_.

SENAMUS: Imo1 vestram, Salomo, religionem ut optimam probavit, sic
etiam2 de optimo religionum genere consultus respondit3:

Μοῦνοι Χαλδαῖοι σοφίαν λάχον, αὔταρ Ἑβραῖοι
Αὐτογένητον ἄνακτα σεβαζόμενοι θεὸν ἁγνῶς,

i.e. soli Chaldaei sapientiam nacti sunt, Ebraei vero Deum aeternum pie
colunt. Item de Judaeorum gente4 consultus, ita respondit:

Ἥδε θεὸν βασιλῆα καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων,
Ὃν τρέμεται καὶ γαῖα καὶ οὔρανοι ἠδὲ θάλασσα,
Ταρτάριοι τὲ μυχοὶ καὶ δαίμονες ἐκφριττουσι,

i.e.

Illa Deum regem pure colit omnipotentem,
Quem mare, quem tellus ingens, quem sidera coeli,
Quem genii exhorrent, metuit quem maris5 abyssus.

1. Alius: _Hinc_. 2. Alius: _enim_. 3. Eusebius in praepar. evang.
Lactantius. Justinus Martyr. 4. Alibi: _regno_. 5. Alius: _immanis_.

SALOMO: Ista quidem sunt principum Christianorum seu discipulorum
Christi, qui etiam genere Judaei et Judaeorum religionem vulgo
profiteri putabantur1, inventa, ut antiquitatis speciem Christianae
religioni conciliarent2, nec tamen, quod si3 mille Apollines religionem
Judaeorum optimam judicarent omnium, fidem ullam haberemus.

1. Alius: _profitebantur_. 2. Alius: _ostenderent_. 3. Alii: _nec si_.

FRIDERICUS1: Immo verius est, Apollinem2 daemonem Hebraeorum et
Chaldaeorum religionem ac sapientiam simul contulisse, ut ambiguitate
proposita utramque aboleret, ut non ita pridem apud Juliacenses3 in
vico Laemi4 quidam maleferiatus Curio daemonem rogavit5, cur puellam,
quam possidebat6, tam sollicite ad missam urgeret? an sacrificium illud
salutare hominum generi arbitraretur? Huic daemon: Amplius, inquit,
deliberandum mihi censeo. Nam si respondisset, salutarem esse missam,
Lutherani ob id ipsum rejiciendam esse censuissent; sin rejecisset, 135
Catholici salutarem esse dixissent. Itaque ambiguo responso utrisque
illusit. Alias idem sacrificulus daemonem rogavit, qui monachum7
obsidebat, quisnam esset? Sum, inquit, Matthias Durensis Abbas, nec
prius obsessum dimittam, quam Trevirim profectus8 virginem Mariam
placaverit, quod pictori statuae virginis non cumulate satisfecerit.

1. Deest in aliis codicibus. 2. Alibi: _Apollineum_. 3. Alius:
_Julianenses_. 4. Alibi: _Leoni_. 5. Wierus de praestigiis. 6. Alius:
_obsidebat_. 7. Alibi: _moechum_. 8. Alibi: _Trevirini praefectus_.

OCTAVIUS: Ne Apollinis oracula cum responsis obsessorum confundamus,
semper existimavi, oracula Christianae religionis primordio magna sui
parte a Graecis conficta, prout quisque hanc vel illam religionem
probaret aut improbaret, ut contraria legimus apud Porphyrium iis, quae
ab Eusebio et Lactantio commemorantur; cujusmodi est illud:
rogantibus1, qualis futurus esset Messias, respondisse fertur Apollo:
Mortalis erit secundum carnem i.e. θνητὸς ἔσται κατὰ σάρκα. Simile2 est
etiam illud oraculum, quod Augusto patri redditum ferunt: Puer, inquit,
Hebraeus Deus rex me fugere3 cogit4; quasi Suetonius, Dio, Tacitus, qui
levissima quaeque Augusti somnia scriptis prodiderunt, oraculum tanti
ponderis ac momenti omissuri fuissent. At etiam M. Tullius5, qui
nascente Augusto consulatum gerebat, scribit, Apollinis oracula pridem
conticuisse, ut jam nihil contemtius esset. Si tantum erat silentium
Apollinis ante Tullium, qui6 trecentesimo7 post anno8 tot ac tam multa
oracula, quae petita legimus, effudisset?

1. Addit alius: _Judaeis_. 2. Aliue: _Consimile_. 3. Alii: _facere_,
vel: _tacere_. 4. Suidas verbo Augustus. Nicephorus Callistus l. 1 c.
17. 5. Libr. de divinatione. 6. Alibi: _quod_. 7. Ita omnes codices. 8.
Alibi: _trecentos post annos_.

CURTIUS: Quam1 diuturni silentii causam Plutarchus2 ad interitum
daemonum referendam putavit. Porphyrius vero Apollinis oraculum editum
de silentii causa non ad illum Deum Hebraeum et regem, sed ad Jovem
traxit: Οἴχεται, inquit, οἴχεται Ἀπόλλων ἐπὶ φλογὸς καὶ βιάζεται
οὐράνιος φῶς Ζεῦς ἐστὶ. Quis autem, nisi plano demens, foeminam a
daemone obsessam ore furente ac rabie spumante, ut Plutarchus,
Heraclitus ac Basilius scripsere, ambigua voce balbutientem de futuris
rogare velit? saepius enim aures foeminarum pudendis admovere
oportebat, ut responsa audirentur; cujusmodi3 sagam Coelius Rhodiginus
in oppido Rhegio se scripsit vidisse, quae pudendis obloquebatur, de
praeteritis quidem perspicue, de futuris obscurissime respondebat. Eo
tamen erupit amentiae4, ut talium sagarum responsa pro divinis oraculis
venditarent5 non modo imperiti homines, verum etiam ipsi, qui summam
eruditionis ac sapientiae opinionem de se ipsis excitarant, Justinus,
inquam, Eusebius, Lactantius, Porphyrius. Credite, inquit Justinus,
credite vetustissimae Erythreae Sibyllae, cujus libros toto terrarum
orbe servari contigit6. Quin etiam Sibyllarum oracula, versibus Graecis
excusa, latine facere ac non ita pridem evulgare non dubitavit
Castalio, in quibus biblica historia brevissime contracta est.

1. Alius: _Tam_. 2. In libro de oraculorum defectu. 3. Alius: _cujus_.
4. Alibi: _amentia_, vel: _dementia_. 5. Alii: _putarent_. 6. Alius:
_contingit_.

136 OCTAVIUS: Ego Sibyllas omnes daemonum contubernio infames esse non
dubito, nec ullum impiae superstitionis argumentum majus1 esse opinor,
quam quod Sibyllarum oraculis quasi fatis2 sustentatur. Atque in eo
quidem Tertullianus3 graviter mihi labi videtur, qui religionis
Christianae probationem ex eo potissimum exquirit, quod daemones in
obsessis occulta quaeque rogantibus Christianis proderent, Christi
sapientiam et virtutem laudantes, caeteris vero paganorum sacerdotibus
nihil responderent. Iisdem Sibyllarum responsis Dei nomen
quadrisyllabum esse denunciatur, ac ne quis sacrum illud Hebraeis
tetragrammaton aeterni Dei proprium cogitaret, tres priores syllabas
duarum litterarum, postremam trium esse, ac totum quatuor vocalibus et
quinque consonantibus constare, idque consistere numerum MDCCXI, quem4
Cardanus ἀρσενικὸν esse putavit, sed suo merito irrisus est, quod
numeri litterarum minime congruant, tametsi caeteri conveniant; qui
vero subtilius discusserunt, non aliud quam dictionem φαοσφόρος
syllabas quatuor, totidem vocales, quinque consonantes, tres priores
syllabas duarum, quartam trium litterarum praescriptum numerum
continere judicarunt. Quo quidem oraculo solem luciferum i.e. φαοσφόρον
seu Apollinem miseris hominibus colendum quasi Deum proposuit daemon
ipse Apollineus5.

1. Alibi: _magis_. 2. Alius: _fundamentis_. 3. In Apologetico. 4. Alii:
_quod_.

5. φ =	500
α =	1
ο =	70
ς =	200
φ =	500 φαοςφόρος
ο =	70
ρ =	100
ο =	70
ς =	200 1711

SENAMUS: Ego vero nomen φαοσφόρου seu Luciferi, lacis totius creatori
optime convenire judico, qui solus ab humanis mentibus tenebras ac
caliginem dispellere possit.

CURTIUS: Ea fraus est daemonum, falsa veris confundere, quo facilius
imperitos fallere queant et admirationem sui concitare, nihil tamen
nisi a furentibus respondebatur. Legistis1, in antro2 Lepadio
Trophonio, Mopsitanos3 dormientes somniis perterritos ac furentibus
similes oracula fudisse.

1. Pausanias in Achalcis. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _Mopsi
fano_.

SENAMUS: At cum Epicuraei quidam oracula Mopsi coram Asiae Proconsule
irriderent1, rusticum quendam ad Mopsum miserunt cum obsignata
epistola, in qua nihil aliud quam illud, utrum bovem atrum, an album
sibi mactari vellet? Rusticus2 in fano obdormiverat, somno3 137
excitatus, ad Epicuraeos cum epistola obsignata rediit, nihil tamen
aliud se audisse retulit, quam vocem cujusdam susurrantis illud: Atrum.
Quo audito proconsul impietatis Epicuraeos coarguit ac Mopso deinde
sacra facere non destitit. Sed audiamus Herodotum4, cujus aetate
loquacissimi fuere omnes Apollines. Is enim scribit: Cnidios, cum
Isthmum Halicarnassi perfodere conarentur, nec quidquam proficerent,
caementis in oculos obsilientibus, aut latomis se ipsos vulnerantibus,
ad Pythiam5 profectos responsum hoc tulisse: Isthmum neque aggerate,
neque fodite; Jupiter namque ipse, si voluisset, fecisset insulam! Illi
accepto responso ab opere destiterunt. Deum quidem ista6 decrevisse
argumento est, quod Demosthenes, Demetrius Poliorcetes7, Caligula,
Nero, Domitianus, qui Isthmum Corinthi perfodere sunt conati, vel caesi
vel capti, vel ab hostibus prostrati fuere, quod vel oracula divina
contemnere, vel naturae statum et ordinem perrumpere conarentur. Quid?
cum Athenienses, variis cladibus et morbis popularibus oppressi,
Apollinem consulerent, respondit, suam aram duplicari oportere; erat
enim cubica. Fabri cubum cubo supposuerunt8 imperite9. Cum pestis multo
magis quam antea grassaretur, iterum Apollo consultus respondit: aram
non esse duplicatam. Itaque Geometras tota Graecia arcessiri oportuit,
ut ara cubica duplicaretur, quod tandem10 Plato cum μεσολάβῳ
praestitisset, exhausta civibus urbe, caedes11 conquievit. Advertite,
obsecro, daemonem γεομετρικώτατον Atheniensibus rem omnium
difficillimam proposuisse, scilicet cubum duplicare, quod mortalium
nullus adhuc demonstratione, sed physica tantum ratione consequi
potuit. Oportuisset enim duabus lineis, quibuscunque datis, duas medias
proportionales invenire, quod nullus adhuc conficere potuit. Nicolaus
Cusa12 id tentavit, Orontius13 id se esse assecutum jactavit14, ex
eoque τετραγωνισμὸν penitus ignotum demonstrasse. Sed ejus
paralogismum15 Nonius16 Lusitanus ac Buteo Delphinas perspicue17
docuerunt. Sic Apollo admirabilitatem sui multo quam antea majorem
excitavit, quam18 Plato bona fide auxit19, cum ab Aegyptiis20 eruditus
praedicaret: Apollinem hoc responso Athenienses a luxu, libidine,
crapula, rapinis ad honesta ingenuarum artium studia revocare voluisse.

1. Plutarchus de oraculorum defectu. 2. Alius addit: _qui_. 3. Alibi:
_a sono_. 4. L. 1 cp. 44. 5. Alii false: _Phidiam_. 6. Alii: _ita_. 7.
In textu: _Polycrates_. 8. Alibi: _imposuerunt_. 9. Alibi: _imperiti_.
10. Alibi: _etiam_. 11. Deest in aliis. 12. Alius: _Chusa_. 13. In
libro de quadrat. circuli. 14. Alibi: _putavit_. 15. Alius:
_parallelismum_. 16. Alius: _Navius_. 17. Alii: _perspicere_. 18.
Desunt haec quatuor verba in aliis codicibus. 19. Plutarchus de
daemonio Socratis. 20. Alius: _Aegyptio_.

TORALBA: Si fabri cubicam argillae massam arae cubicae aequalem
fecissent et ad pondus tantundem adjecissent, tum utramque massam simul
coagmentatam figura cubica finxissent, nullo negotio expedita res erat
physica ratione.

SALOMO: Apollinis aeque ac Bahalis oracula seu vera seu falsa a 138
daemonibus profecta fuisse, nemini dubium esse potest, in rem eam
penitus intuenti. Nunquam1 enim Pythia sacerdos respondit, nisi
furibunda, ore spumante, turgido gutture, oculis torvum intuentibus,
saepe etiam pudendis obloquentibus, aut clausa bucca vel ex intimo
pectore verbis erumpentibus. Quo etiam2 statu sacerdotes Indicos fuisse
legimus ante Hispanorum adventum, qui daemonum cultus, sortilegia et
sacrificia humana sustulerunt. Oracula vero divina prophetis tantum
concessa ac munere Dei contigisse lex divina3 perspicue docet, et a
prophetis reddebantur non furenti, sed tranquilla mente et valde quieta
ac constanti. Neque vero vigilanti cuiquam mortalium, praeterquam uni
Mosi, Deum apparuisse divina lex aperte declarat; caeteris prophetis
non nisi dormientibus, seu somniis seu visionibus nocturnis, quae decem
omnino generibus complexus est Moses Rambam.4 Paucissimis tamen lux
infusa divinitus toto vitae decursu contigit ut Samueli, Heliae,
Helisaeo, Isaiae. Quoties enim in sacris litteris illud occurrit, Deum
vel angelum domini locutum, prophetia est in somno vel visione
dormienti patefacta, ut visiones Abrahae et colloquia Dei cum illo ac
caeteris omnibus praeter Mosen. Quod arcanum qui non percipiunt animo,
variis erroribus implicantur. Interdum tamen vigilantibus, quid factu
sit opus, suggeritur, sed id fit intimis animi sensibus, angeli
procurantis officio.5 Dormientibus vero saepe voces divinae exaudiuntur
aut vellicationes aut etiam terrores sentiuntur6, quo pertinet illud
Elihu Jobi7 instruentis: _Semel_, inquit, _Deus loquitur et iterum, si
homo non advertit in somniis, in visu nocturno, quando sopor8
dormientes obruit9, tunc aurem hominibus vellicat ac divinam vocem10
velut expresso11 sigillo consignat, ut tenuibus probitatem, potentibus
superbiam eripiat._ Cui congruit illud Isaiae12: _Deus_, inquit, _summo
diluculo vellicavit mihi aurem, ut audirem, aperuit mihi aurem, ego
vero praebui me obsequentem._ Hanc autem13 vellicationem auris nemo
plane nisi expertus intelligit.14 Prophetis quidem nostris vaticinia
admirabilia et in multa saecula prodita fuere, quibus populorum strages
et15 excidia civitatum, imperiorum conversiones, caedes principum
calamitosae denunciantur16, quae re ipsa statis temporibus, ac tantis
post aetatibus comperta fuere. Ab iis ergo prophetarum vocibus ac
scriptis oracula petenda, ab iis17 solis verae religionis testimonia
sunt exquirenda.

1. Alibi: _Neque_. 2. Addunt alii: _in_. 3. Num. 12. 4. In libro More
nevochim. 5. 1 (3) Reg. 13. 16. 6. Alibi: _sensuum_. 7. Hiob 33, 14
sqq. 8. Alibi: _super_. 9. Alibi: _opprimit_. 10. Alii: _ac doctrinam_.
11. Alibi: _impresso_. 12. Jesaiae 50, 4 sqq. 13. Alius: _Sane autem_.
14. Alius: _intelliget_. 15. Deest in aliis codicibus. 16. Alii:
_denunciarentur_. 17. Alii: _ex his_, vel: _et iis_.

CURTIUS: Prophetarum quidem principes ab Abrahamo et Israelitis
arcessere oportet, nec tamen omnes videmus. Videmus enim Bileamum1, 139
genere Chaldaeum, etiam oracula divinitus hausisse et conversionem
rerum publicarum admirabiles duo millia annos ante percepisse2 animo,
quam contigissent. Item Jobum, Heliam, Helisam3, Arabes ante legis
promulgationem divinis oraculis claruisse.

1. Num. 23. 2. Alius: _hausisse_. 3. Alibi: _Helipham_.

SENAMUS: Si vera somnia rerum praesentium aut futurarum prophetiae1
nomine veniunt, innumerabiles prophetae futuri sunt. Ecquis enim est,
cui non appareat in somniis ac visionibus nocturnis verum2 quiddam,
quod aliter scire non potuisset? Quin etiam sceleratis somnia saepe
verissima occurrunt. Nam3 Philostratus4 tyrannus se a Jove praecipitem
de coelo deturbari somniavit, paullo antequam interficeretur. Item
Caracallae imperatori visum est in somniis pridie quam necaretur, se a
Severo patre suo5 perculsum ac vocem patris principis6 audivisse acerbe
illum increpantis: En praemium fraterni parricidii! nam Caracalla
jusserat Getam occidi. Plenus est Artemidorus, plenae historiae talium
somniorum. Et quidem Synesius ille7 Christiamis pontifex librum περὶ
τῶν ἐνυπνίων scripsit, in quo vaticinia non modo hominibus, verum etiam
brutis ipsis animantibus communicari scribit.

1. Alius: _prophetico_. 2. Alius: _rerum_. 3. (Artemidorus). 4. Alii:
_Pisistratus_. 5. Alius: _sica_. 6. Deest in aliis. 7. Alius: _ipse_.

SALOMO: Quaedam somnia vera sunt, plurima tamen falsa, ut quae ab animi
perturbatione1 ac curis ad animos derivantur. _Multas curas sequuntur
somnia_, inquit sapientiae magister2, _et ubi multa somnia, plurimae
sunt vanitates._ Saepius etiam a ciborum varietate et copia somnia
contrahuntur, sed iis, qui pura mente a sordibus, a libidine, a curis
inanibus, a cupiditatibus vacui, sobrii dormiunt, saepius somnia vera
et somniis praestantiora visu objiciuntur, quibus turpia declinare,
honesta prosequi aut futura scire docentur, quae in universum communi
quadam appellatione vaticinia dici possunt. Prophetia vero singulari
quadam appellatione dicitur divina vis, Dei munere et concessu3 tributa
ad futura prospicienda ac denuncianda, quae4 non tantum veteribus, sed
his quoque temporibus5 accidit. Quod enim legitur in Hebraeorum
commentariis, prophetiam post reditum ab exilio desiisse, non eo
pertinet, ut nulla deinceps somnia Hebraeis divina contigerint, sed ut
intelligamus, Dei vocem ad prophetas fieri desiisse, ut ejus mandata
legesque6 principibus ac populis7 annuuciarentur. Neque enim desunt
quamplurimi, qui pro sua aut aliorum salute jussa in somniis divinitus
accipiant, vel ut hostium insidias effugiant, vel ut a vitiis
abstineant, vel ut ab impietate et superstitione ad veram religionem
deducantur, sive8 de rebus dubiis fiant certiores. Et quidem vera
somnia et visa nocturna efficaciora sunt ipsis actionibus vigilantium,
140 ut cum Abrahamus dormiens sibi pro salute urbium Sodomae et
Gomorrhae precari videretur et9 cum Deo familiariter colloqui; non
minus efficax illa supplicatio exstitit, atque nescio an non
efficacior, quam si vigilans ea petiisset10. Item Salomo in somniis
sapientiam a Deo precari sibi videbatur11, quae precatio in somniis tam
efficax exstitit, ut eodem12 somnio Deus responderit, se preces illius
exaudiisse ac sapientiam illi tantam afflavisse, quantam mortalium
antea aut postea13 nemini.

1. Alii: _perturbationibus_. 2. Ecclesiastes 5, 2 sq. 3. Alibi:
_consensu_. 4. Alibi: _quod_. 5. Alii addunt: _saepe_. 6. Alii addunt:
_ne_. 7. Alibi: _populo_. 8. Alii: _ac_. 9. Desunt haec quinque verba
sequentia in alio codice. 10. Alibi: _illam praestitisset_. 11. 1 (3)
Regum 3. 12. Alibi: _eidem_. 13. Alibi: _et postea_.

FRIDERICUS: Si summam religionis ac salutis nostrae ad inania somnia
revocaremus1, actum de religionibus est. Jam enim pridem Paulus
admonuit2, a falsis prophetis studiosissime cavendum, nec si angelus
coelo delapsus in terram3 aliud doceat, quam quae ab eo tradita sunt,
ei assentiendum. Quo satis innuit, non vates novos aut4 Apollines aut5
oracula cujusquam exquirenda6 ad optimum genus religionis dijudicandum,
cum aperte7 doceat, esse Christianum.

1. Alibi: _revocamus_. 2. Galat. 1. 3. Alibi: _in terras_, quae verba
in aliis plane desunt. 4. Alibi: _non_. 5. Alibi: _non_. 6. Alibi:
_cuiquam exoptanda_. 7. Duorum horum verborum loco legit alius:
_verum_.

SENAMUS: Quoniam Judaei non modo Paulum, verum etiam Novi Testamenti
tabulas omnes, Ismaelitae vero Christiana1 scripta2 omnia repudiant,
aliis testibus nobis utendum est. Nihil autem mihi commodius videtur,
quam decernere, quae3 sit antiquissima religio, hanc4 enim optimam
fore, maximum erit argumentum.

1. Alius: _Christianorum_. 2. Deest in alio codice. 3. Alibi:
_quaenam_. 4. Alius: _sane eam_.

TORALBA: Si optimum genus religionis antiquitate ipsa metimur, altius
nobis ab ipso totius humani1 generis parente origo est petenda. Hunc
enim optimis moribus, optima disciplina, optima scientia2, optimis
denique animi virtutibus a Deo exornatum3 oportet, cum ab eodem
sanctissimam linguam didicisset. Neque enim4 per se eloqui potuisset,
aut omnium animantium, quibus ex insita cuique5 vi et potestate nomina
indidisse dicitur, naturas nisi ab optimo parente ac magistro eruditus
hausisset et expressisset6. His tam multis ac praeclaris virtutibus
filios sibi charissimos imbuisse consentaneum est atque inprimis vera
religione, ut scilicet Deum aeternum adorarent eique sacra facerent,
tum precibus, tum frugibus, tum pecoribus7 oblatis, quae flammarum
sacrificiis consumerentur, cum ante aquarum colluviones carnibus non
vescerentur8.

1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _sanctitate_. 3. Alibi:
_subornatum_. 4. Alius: _etiam_. 5. Alius: _ejus_. 6. Philo in alleg.
legg. 7. Alibi: _pecudibus_. 8. Zonaras l. 1 ita scribit.

SALOMO: Caetera quidem tibi, Toralba, facile assentior, pecorum1 tamen
carnibus homines aeque ac lacte vixisse non dubito. Ad quid enim2 tam
multi greges? tot armenta ubique terrarum, quae suo foetore mortua 141
nocuissent3, nisi homini suavissimis carnibus vesci licuisset? Nam quod
divina lege permissum est, carnibus vesci, modo sanguis in terram
effunderetur, eo pertinet, ut, quod antea impune licuerat, cruore
saginare4 se ipsos, id5 amplius ne liceret. Nihil enim6 sanguinis esu
impurius, nihil nocentius aut ad lepram et elephantiasin accomodatius
alimentum excogitari potest.

1. Alius ita: _nisi pecorum carnibus vesci semper licuisset_. 2. Alius:
_etiam_. 3. Alibi: _jacuissent_. 4. Alibi: _sanguinare_. 5. Alii: _ut_.
6. Alius: _etiam_.

TORALBA: Nulla mihi tecum, Salomo, de ciborum esu1 controversia futura
est, illud tantum meae conclusionis argumentum est, Adamum ejusque
filium Abelem optima religione imbutos fuisse, deinde Sethum, Henochum,
Methusalem ad Noachum usque, qui aeternum illum et verum solumque Deum,
rerum omnium opificem ac parentem totiusque mundi architectum maximum,
caeteris omnibus exclusis, sanctissime coluerunt. Hanc igitur
religionem non modo antiquissimam, sed etiam omnium optimam esse
confido, et qui ab illa antiquissima optimaque religione discesserunt,
in labyrinthos errorum2 inexpiabiles incidisse.

1. Alibi: _usu_. 2. Deest in alio codice.

SALOMO: Mihi tecum, Toralba, convenit, illam scilicet optimam
religionem esse antiquissimam ab optimo parente generis humani
traditam, quae unius aeterni Dei cultu purissimo, semota Deorum ac
divorum omnium atque etiam rerum creatarum turba, continetur. Nam quod
scribitur, aetate Sethi Deum coli coepisse, plerosque fefellit
ambiguitas verbi הוּחַל quod incipere et profanare significat. Jonathan
Chaldaeus interpres ita reddidit1 ex hebraeis chaldaica: _tunc
coeperunt homines orare in nomine domini._ Sed Onkelos, quem Latini
Aquilam nominant, qui etiam ex Hebraicis Chaldaica fecit, ita reddidit:
_Tunc coeperunt homines non orare in Dei nomine_, cum scilicet ad res
creatas et eorum, quae sub sensum cadant, cultum se ipsos convertere
coepisserit; quae sententia verior est, cum satis appareat, Abelem et
Cainum soli Deo cultum exhibuisse, ac ipsum Henochum tanta religione ac
pietate claruisse, ut adhuc vivus et spirans divina bonitate fuerit ab
hominum2 coetu et conspectu abreptus, quod praeter eum nemini, excepto
Helia, legimus contigisse. In eadem religione perstitit Noachus3, qui
solus mortalium omnium ipsius Dei testimonio ac judicio integer est ac
justus appellatus. Semus item, Noachi4 filius, Dei altissimi sacerdos
ac Solymorum5 rex justissimus, eadem pietate paternam religionem
amplexus est, qua floruit usque ad Abrahami aetatem, i.e. ab
eluvionibus aquarum CCCXLV annos, quo tempore migravit Abrahamus ex
Ur6, Chaldaeorum urbe7, eamque migrationis causam fuisse tradunt8, quod
Chaldaei a vero Deo ad solis et siderum cultum deficerent. Defectionis
rursus causam fuisse opinor, quod cum in coelum 142 intuentes aeterno
Deo sacra facerent9, oculis quasi manibus sese abduci passi sunt ad ea
sidera, quae sub adspectum cadebant, quod Abrahamus indigne ferens
vitae periculum adiit, cum aperte siderum cultum execratus esset.
Chaldaeus interpres scribit10, Nimrodum, qui primus dominatum in
liberos homines invasit, jussisse Abrahamum in fornacem projici, quod
ab unius immortalis Dei cultu ad res creatas avelli nollet, inde tamen
prodigio stupendo11 ereptum et in Syriam a Deo missum, ubi in purissima
illa religione majorum acquievit ejusque nepotes, donec Aegyptiorum
fraudibus ab ingenita religione deflexissent, nec solum sidera, sed
etiam elementa, animantia, statuas, daemones, deserto mundi conditore,
adorarent. Deus igitur populi sui misertus quadringentos post annos,
quam ictum foedus erat cum Abrahamo, Moysen excitavit, per quem
naturalem et insitam animis hominum12 a Deo religionem ex animis
hominum paene obliteratam ad usum revocavit. Ac tametsi Numa Pompilius
statuas, Zeno Stoicus templa Diis exstrui, i.e. ἱερὰ θεῶν13 οἰκοδομεῖν,
idque etiam sanctissimi reges Persarum prohiberent, ne Dei majestatem,
quae amplissimo mundi sinu non continetur, angustiis concludere
viderentur, terrenum14 tamen deinde templum jussit exstrui, non modo ut
ab inimicis coeli, sed etiam siderum coelestium adspectu seu culta
sacra facientes amoveret.

1. Alibi: _reddit_. 2. Alibi: _humano_. 3. Alii: _Noëmus_. 4. Alii:
_Noëmi_. 5. Gen. 6. 6. Alius false: _unâ_. 7. Gen. 12. 8. _scribunt_.
9. Alibi: _fecerint_. 10. In Ecclesiast. IV. 11. Alibi: _prodigiis
stupendis_. 12. Desunt duo haec antecedentia verba in aliis codicibus.
13. Alius: θεοῖς. 14. Alius: _tentorium_.

TORALBA: Constat igitur, optimam atque antiquissimam omnium religionem
ab aeterno Deo cum recta ratione mentibus humanis insitam, quae quidem
Deum aeternum ac solum homini colendum proponit, quoniam superius
demonstratum est, Deum illum ab omni corporum contagione alienissimum,
rerum omnium conditorem et conservatorem esse, qui cum optimus maximus
sit, summum etiam cultum ei deberi, caetera numina, quae ab eo creata
sunt, honoris cultu illi anteferre aut1 conjungere sine ingenti piaculo
posse neminem. Qui ergo sic vixerit, ut purum Dei cultum et naturae
leges sequatur, quis dubitet, quin eadem felicitate fruatur, qua nunc
justus Abel, Henochus, Noah, Semus, Abrahamus, Jobus, caeteri, quod
Deus ipse laudabili testimonio sibi gratissimos ac sanctissimos esse2
declaravit? Nihil enim verius a Platone dici potuit, quam antiquissimos
humani generis parentes eo posteris meliores fuisse, quo propius
aberant a conjunctione Deorum: οἱ παλαιοὶ καὶ κρείττονες ἡμῶν καὶ
ἐγγύτεροι θεῶν οἰκοῦντες, a quibus ad posterorum3 aures vestigia prisca
saeculi dimanarunt. Et quidem Simplicius, Christianorum aeque ac
Judaeorum communis adversarius, mentis humanae consummatam perfectionem
definit conversionem ad dominum: i.e. πάσα ἀνθρωπίνη πλειότης εἰς τὴν
πρὸς θεον ἐπιστροφήν. Idem paulo post: Quamdiu igitur mens humana
radicibus altissimis4 autori suo adhaeserit5, 143 poterit incolumis eam
integritatem, in qua creata est, facile tueri; ab eo autem avulsa
diffluet et marcescet6, quoad rursus ad originem et autorem revertatur,
i.e. ἀποσπασάσα δὲ ἑαυτήν καὶ ὅθεν ἐφ᾽ ἑαυτῇ ἀποῤῥιζωσάσα, ἐκεῖθεν
μαραίνεται καὶ φθίνει, ἕως ἔμπαλιν ἐπιστραφῆ καὶ ἑνωθῆ πρὸς τὴν αἰτίαν.

1. Alibi: _et_. 2. Alibi: _fuisse_. 3. Alius: _posteros_. 4. Alii:
_arctissimis_. 5. Alibi: _cohaeserit_. 6. Alibi: _diffluit et
marcescit_.

SENAMUS: Si haec optima et antiquissima religio naturae, omnium
simplicissima sufficit ad vitam beatam, cur tot sacrificia, ceremoniae,
ritus lege Mosis jubentur1? Neque enim pecudum modo, verum etiam
hominum hostias legimus. Nam Jephtha, princeps illius gentis, filiam,
quam habuit, immolavit eodem fere tempore, quo rex Agamemnon filiam
Iphigeniam.

1. Alibi: _jubente_.

SALOMO: Sacrificia pecudum ab ipsa naturae lege primus Abel ac caeteri
deinceps arripuisse videntur, hominum vero mactatio1 populis fere2
omnibus perniciosissimo more3 fuit usitata; Chaldaeis inquam, Persis,
Amorrhaeis, Graecis, Italis, Gallis, Poenis, Indis. Nec tamen Jephtha
filiam immolavit, ut omnes fere opinantur, sed perpetuae castitatis
votum a se amandavit, ut Chaldaeus interpres, Rabbi Levi Ben Gerson et
David Kimchi, verius et melius interpretantur, quam qui parricidii
crudelissimi parentem accusant. Cui interpretationi congruit4, quod
singulis annis virgines illam inviserent et5 consolarentur. Vox enim
hebraea לְתַבוֹת quae6 ambiguitatem eo loco peperit7, non tam lugere
significat, quam consolari, sacrificium vero Jephtham fecisse oportet
earum rerum, quae8 lege divina mactari fas erat.

1. Alii: _immolatio_. 2. Alibi: _vero_. 3. Alibi: _ modo_. 4. Alibi:
_convenit_. 5. Alius: _ut_. 6. Alibi: _quod_. 7. Alius: _proponit_. 8.
Alius: _quae ... mactare_.

TORALBA: Si naturae lex et naturalis religio, mentibus hominum insita,
sufficit ad salutem adipiscendam, non video, cur Mosis ritus,
ceremoniae necessariae sint.

SALOMO: Nihil in majestate Bibliorum antiquius aut sacratius est lege
divina, cujus divisio triplex est. Nam praeter historiarum libros
praecipua est lex moralis, secunda ritualis, tertia politica. Moralis
iterum duplex: altera1 pars ad Dei cultum, altera ad hominum inter
ipsos mutua officia spectat. Dei cultus quatuor decalogi capitibus
primis continetur, caetera sex capita ad tuendam hominum inter se2
fidem ac societatem pertinent. Politica vero diffusius eadem
complectitur, quae secunda tabula brevissime continet, scilicet leges
judiciales, connubiales, praetorias3, quibus Hebraeorum respublica
fundata est et constituta, sine quibus licet et viro bono in
desertissima solitudine et ubique terrarum salutem adipisci. Ritus vero
et sacrificia4 a Deo instituta, ut Israëlitae, qui ab Aegyptiis et
finitimis populis sacra daemonibus et animalium statuis facere
didicerant, ab iis deinceps abstinerent, quod fieri non potuisset ob
inveteratum daemonibus sacrificandi morem, nisi5 eadem sacra Deo facere
juberentur. Atque eo pertinet 144 gravior illa ac toties injuncta
Israëlitis criminatio, quod epularentur על דמים super sanguines, ut
deterrima Circe Ulyssem ac socios docebat, Manes pascere6 sanguine
effuso in scrobem plurium animantium cruore7. Itaque propositis omnium
sacrificiorum generibus, ad extremum illud a legislatore subjicitur8,
ne deinceps sacrificent satyris et daemonibus, quibuscum scortari,
consueverant. Deum vero sacrificiis nullo modo delectari, ex eo planum
fit, quod vetuit9 usquam terrarum sibi pecudes mactari, praeterquam uno
loco, quem ad sacrificandum delegisset, tametsi ubique gentium
synagogas ac fana liceret habere ad laudes et leges divinas
praedicandas. Nec vero sine summa Dei bonitate ac procuratione templum
illud Sionis, ubi sacrificia pecudum fieri nec alibi licebat, a
Vespasiano Imperatore incensum est, ut omnes intelligerent, non
armentis aut10 gregibus mactandis flagitia11 dilui aut scelera expiari,
aut salutem ab eo quenquam adipisci, ut apud Jeremiam12 Deus clara voce
populo contestatur hunc in modum: _Holocausta vestra victimis
accumulate et ad satietatem carnes vorate, nihil enim majoribus vestris
hujusmodi mandavi, cum illos ex Aegypto educerem._ Et certe nihil Deus
clara voce praeter decalogum jussit13; nullum autem sacrificium toto
decalogo continetur, quod ubique foedus cum populo percussum
appellatur. Id autem a prophetis14 toties ac tam saepe repetitum est,
scilicet Deum a mactatione pecudum abhorrere, ut non15 aliam ob causam
templum illud exarsisse ac populus Dei ex Palaestina ejectus esse
videatur, quam ne deinceps in cruore pecudum spem salutis collocaret.
_Aufer_, inquit Oseas16, _a nobis nequitiam, et exsolvemus juvencos
labiorum nostrorum._ Item17: _Num veniam in conspectum Dei cum
holocaustis, vitulis, agniculis? Num placent Deo mille arietes aut
10,000 torrentes olei? Num dabo primogenitum ad expiationem sceleris
mei? Indicavi tibi, o homo, quid bonum sit18 et quid a te Deus
exquirat, scilicet facere judicium, deligere bonitatem et humilem esse
coram Deo tuo._ Cum autem Saul, quominus Dei mandato paruisset,
sacrificia excusaret, acerbe Samuel illum increpans: _Obsequium_,
inquit, _sacrificiis praestat_19. Acerbius etiam apud Isajam Deus
execratur illos, qui sua scelera sacrificiis elui putant. Est igitur in
decalogi executione salus, non in sacrificiis statuenda. _Hoc fac_,
inquit, _et vives!_ Et quidem cum rex Salomo arcam auream fabricari
jussisset, et20 in sacratissimo sanctuario collocaret, nihil in ea
deposuit praeter duas tabulas decalogi lapideas. Arcam autem protegebat
propitiatorium, ubi Deus inter utrumque angelum versari dicebatur, ut
omnes 145 intelligerent, Deum mortalibus propitium fore, si sacrum
decalogi foedus exsequantur. Item21 Salomo cum Deum loquentem
introduceret22: _Serva_, inquit, _mandata mea, ut vivas!_ Quae qualia
sint, significat his verbis: _Liga ea super digitos tuos, scribito
super tabulas cordis tui!_ Qua quidem eleganti allegoria decem
digitorum decem23 decalogi praecepta24 complexus est, ac duplici tabula
cordis significat, primam tabulam decalogi pertinere ad superiorem
animae facultatem, quae ipsa mens est, ad quam primae tabulae leges de
cultu divino referuntur, secundam vero tabulam ad inferiorem animae
partem, qua docemur naturam coërcere, libidinem continere, ab alienis
rebus mentes, oculos, manus abstinere. Nam 613 capita ac leges25, quae
libro legis continentur, partim ad judicia, partim ad mores, partim ad
ritus, partim ad uberiorem explicationem26 decalogi spectant27, ut cum
uno verbo decalogi scortatio prohibetur, vox enim hebraica נאוֹת omnem
scortationem significat, sive cum daemonibus, sive cum statuis
caeterisque rebus, sive cum proximis, quibuscum incestus admittitur28,
sive cum alterius uxore: denique lex illa vagos omnes concubitus,
stupra29 et cum brutis nefariam copulationem vetat, quae fusius Moses
in libro legum explicat, quam quae tabulis fuere30 comprehensa.
Universam vero legem R. Moses Rambam in quatuordecim partes distribuit:
prima pars aversionem a flagitiis et conversionem ad Deum; secunda
idololatriae prohibitionem; tertia morum probitatem; quarta caritatem
erga singulos; quinta mulctas pecuniarias; sexta contractuum et
hereditatum jura; septima dies fastos, nefastos, feriatos; octava
jejunia31; nona preces et laudationes; decima sanctuarium; undecima
sacrificia ritus; duodecima pollutiones et expiationes; decima tertia
cibos vetitos ac cupiditates frangendas; decima quarta vetitas
libidines. Quae omnia copiosissime libris LXI pandectarum hebraicarum
et capitibus 532 continentur, vetantibus quidem legibus poenae,
jubentibus praemia subjiciuntur, ut cum benignitatis fontes tenuibus
aperire jubemur32, haec verba subrogantur: _Et bene tibi erit, vel
opibus te cumulabo, si hoc feceris._ Semper enim largitionem in tenues
consequetur affluentia bonorum, ac tametsi nulla merces debeatur
officio, nihilominus tamen et iis, qui a vetitis abstinuerint, et iis,
qui jussa fecerint, mercedem ingentem Deus decrevit.

1. Alii: _una_. 2. Alibi: _homines_. 3. Alius: _praedicatorias_. 4.
Addunt alii: _sicut_. 5. Alibi: _etiamsi_. 6. Alius: _placare_. 7.
Odyss. l. X. 8. Levit. 17. 9. Deuteron. 14. 15. 16. 10. Alibi: _nec_.
11. Alibi: _peccata_. 12. Jerem. 7, 21 sq. 13. Deuter. 4. 14. Psalm.
40. 49. Hoseae 6. 15. Alibi: _nullam_. 16. Hos. 14, 3. 17. Michae 6, 6
sqq. 18. Alibi: _est_. 19. 1 Sam. 15. 20. Alius: _ut ... collocaretur_.
21. Alii: _Idem_. 22. 1 Regum. 7. 23. Addit alius: _illa_. 24. Alius:
_capita_. 25. Alii: _capita legum_, vel: _capitibus leges_. 26. Alius:
_interpretationem_. 27. Alibi: _pertinent_. 28. Alibi: _committitur_.
29. Alii addunt: _paederastiam_. 30. Alibi: _erunt_. 31. In aliis
codicibus haec ad septimam partem referuntur, ita ut tredecim tantum
partes enumerentur. 32. Alii: _jubentur_.

OCTAVIUS: Cum itaque Judaei ubique terrarum a sacrificiis pecudum
abstineant, inutiles sunt illae sacrificiorum leges.

SALOMO: Nullum est sacrificium, nulla instrumenta sacrorum, nulli
ritus, quae rerum in naturae thesauris abditarum arcana pulcherrima non
146 contineant, ut ingeniosissime Philo Hebraeus1, Abraham Aben Esra,
Rex Salomo, Leo Hebraeus interpretantur. His etiam docemur prius de
peccatis confiteri2, deinde poenas acerbiores ac piacula3 deprecari
impendentia, tum gratias agere pro tam multis beneficiis, quibus
continuo beamur, denique laudibus Deum praedicare, postremo Deo mentes
puras sacrificare.

1. De sacrificiis. 2. Alii: _conferri_, vel: _converti_. 3. Alii:
_pericula_.

TORALBA: Equidem ab astrologo Judaeo didici, decem illa decalogi capita
decem orbibus coelestibus ordine decenti naturae convenire. Primum ipsi
Deo tribui, ut naturae universae autori supremo, secundum orbi secundo,
qui Hebraeis deserta1 appellatur, propterea quod nulla stella eo coelo
continetur, ita quoque sculptilia sanctissime prohibentur. Tertium
caput, quo Dei nomen temere usurpare prohibemur, orbi tertio congruit,
ne per Jovem caeteraque sidera jusjurandum concipiamus. Quartum caput,
de festa quiete Sabbathi, orbi Saturni, cui et septima dies Saturni,
velut Hebraeorum2 Sabbathi nuncupatur. Quintum caput, de cultu
parentum, quinto orbi seu Jovis, qui a Graecis Deorum parens, a Latinis
Jupiter, quasi Juvans pater est appellatus. Sextum caput, de caedibus,
orbi Martis, quem Homerus3 homicidam vocat et urbium eversorem.
Septimum caput, de adulteriis ac libidine, orbi Veneris. Octavum, de
furtis, Mercurio, quem veteres mercatorum Deum et lucri autorem
fecerunt, et collegium mercatorum4 Romae dicebatur Mercurialium. Nonum,
de vetitis mendaciis falsique crimine tribuitur Soli, de quo Virgilius:
Solem mentiri, quis dicat? Quin etiam Hebraei solem pro veritate
usurpant, ut eo loco: Misericordiam et veritatem diligit Deus, hebraica
littera sic habet: quia sol et scutum est Deus, quod LXXII interpretes
sic reddunt: ὅτι ἔλεος καὶ ἀληθείαν ἀγαπᾶ κύριον. Graeci Apollinem
fecerunt oraculorum ac divinationis rerum abditarum parentem, principem
et qui discussis nebulis omnia perspicua facit. Decimum caput orbi
Lunae, cui eandem vim in macrocosmo tribuunt5, quam jecori in
microcosmo, ubi vis cupiditatis maxime consistit, ita quoque decimo
capite cupiditates cohibere jubemur.

1. Alibi: _dextra_. 2. Alius: _Ebraeis_. 3. Il. Ε, 31. 4. Alius:
_mercatorium_. 5. Desunt haec quinque sequentia verba in aliis
codicibus.

FRIDERICUS: Valde arguta mihi admirabilisque videtur decalogi cum
orbibus coelestibus convenientia, quam Toralba ex abditis Hebraeorum
arcanis promisit, quae non solum naturae universitati congruere, verum
etiam ordinem planetarum a veteribus traditum confirmare videtur. Nam
quod Ptolomaeus a veterum opinione1 primus omnium discedens Venerem et
Mercurium sub sole collocavit, id eo argumento fecisse videtur, quod
solis apsidem2 a terra distare scribit diametris terrestribus 604½,
quod immane spatium planetis vacuum relinquere incongruum putabat, cum
ab axe luna distaret terrae diametris 570. Sed multo absurdius est,
quod Arabes et 147 caeteri fere omnes astrologi inter apsidem Solis et
Martis intervallum intercedere tradunt diametrorum terrestrium 3815,
quod septies majus est intervallo solis et lunae.

1. Alibi: _placitis_. 2. Alibi: _solem_.

SALOMO: Ex iis quidem intelligere potestis, omnia rerum maximarum
arcana et abditos1 naturae thesauros in legibus divinis i.e. etiam in
majorum nostrorum litteris ac libris latere, si quis altius scrutari
velit. Hunc autem decalogum legis naturalis epitomam esse judicavit
Abraham Aben Esra, quae quoniam obliterata videbatur et ingentibus
hominum sceleribus ac flagitiis violata, Deus optimus maximus, hominis
exitium miseratus, solenni legislatione2 naturalia edicta et interdicta
maximis sui populi comitiis renovavit et in tabulis lapideis incisa,
tubarum clangore, tonitruis, fulminibus ac flammis in3 monte Horeb ad
coelum usque medium perstringentibus, ac monte terribili concussione
trepidante, aeternum illud decalogi foedus cum populo aspersis sanguine
tabulis, ut in feriendis foederibus mos erat, sacravit. Quae cum ante
oculos mihi proponerem ac tanti spectaculi faciem altius contemplarer,
quasi furore divino percitus haec breviter cecini:

Quis vero, metuende! tua te voce tonantem4
Audiit impavidus, cum jura sacrata juberes
Nec violanda dares tremuli de vertice montis
Foedera Sinai? Quis vel clangore tubarum
Non fuit attonitus vacuas resonante5 per aures6?
Quisve sacri sceleratus acerbam numinis iram7
Ferre tui potuit, quoties armatus in hostes
Flammea vibrares ingenti fulmina dextra?
Quippe superborum tu colla tumentia regum
Deprimis, et forti victor violenta refellis8
Sceptra manu, quatiens saevi diadema tyranni.
Conteris immanes populos et regna potenti
Comminuis brachio, quaecumque invicta videntur.
Sed Christos humili vindex e pulvere semper
Erigis ipse tuos aciesque evertis ad unum
Indomitas, ductuque tuo fit victor inermis!

1. Alii: _reconditos_. 2. Deuter. IV. 3. Alius: _a_. 4. Alibi:
_sonantem_. 5. Alibi: _resonare_. 6. Alius: _auras_. 7. Alii falsa:
_vim_ vel: _viam_. 8. Alius: _reballia_.

TORALBA: Hoc quidem foedus, duabus tabulis ac decem capitibus
deprehensum, quid aliud est, quam ipsissima lex naturae? Hanc enim a
natura legem arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed
facti, non instituti, sed imbuti sumus, atque imprimis Deum aeternum
causam1 non modo rerum omnium effectricem, sed etiam conservatricem
esse eandem, pro jure suae majestatis metuendum ac venerandum ac pro
148 incredibili erga nos bonitate amandum ac toto mentis impetu
prosequendum. Venerationem autem et cultum Deo debitum sacrilegio
surripere, ac rebus creatis ac caducis illum tribuere et2 praemia
salutis ac fiduciam in illis collocare, nefarium scelus est. Quod item
secundo capite decalogi figuram ullam aut imaginem Deo tribuere
prohibemur, natura quoque nobis insitum est, quia naturali et perspicua
ratione Deum incorporeum esse demonstravimus. Ac propterea Numam
Pompilium sua lege statuas Deorum ullas fieri vetuisse3. Et quidem si
nefas est, coelum, sidera, solem adorare, quanto sceleratius4 est
hominum figmenta venerari? At mirum mihi saepe visum est, tot populos,
tam multis tamque eruditissimis temporibus statuas coluisse studio
pietatis, cum Heraclitus, philosophorum antiquissimus, statuarum
cultores perinde facere diceret, ac si cum parietibus colloquerentur5.

1. Deest in alio codice, qui porro legit: _effectotem ...
conservatorem_. 2. Alii: _aut_ vel: _ac_. 3. Plutarchas in Numa;
Augustinus de civitate Dei. 4. Alibi: _scelestius_. 5. Alii:
_obloquerentur_.

CURTIUS: Ab his populis excipiendi sunt Persae, Scythae, Afri ac
veteres Romani, quos M. Varro sine simulacris annos amplius CXXX
coluisse scribit.

SALOMO: Quid in re tam perspicua argumentamini? Satis est, uno verbo
detestabili ac foedissimo statuam κόπρον i.e. stercus appellare. Hac
enim voce majores nostri solent execrari idola.

TORALBA: Caetera capita decalogi omnium fere gentium communia sunt,
quod satis est argumenti, legem divinam omnino1 naturae consentaneam
esse. Excipio quartum decalogi caput, scilicet requiem Sabbathi. Neque
enim video, quid sit, quam ob rem Judaei septimum potius quam sextum,
ut et Ismaëlitae, aut primum, ut Christiani, feriari debeant. Quod enim
natura injustum sit2, temporis decursu justum fieri nequit, contraque3.
Si ergo ante legem a Mose latam scelus non erat, die septimo rebus
agendis ac opificiis implicari, cur postea impium esse coepisset?

1. Deest alibi. 2. Alibi: _est_. 3. Alius: _contrave_.

Hic ut1 Salomo conticuisset, contra quam sperabatur, FRIDERICUS: Salva,
inquit, res est, Salomo obmutuit2.

1. Alius: _cum_. 2. Alibi: _obtinuit_.

SALOMO: Non video, cur loqui debeam, cum sit capitale, tesseram
imperatoris1 prodere.

1. Alibi: _imperii_.

CORONAEUS: Ita quidem apud hostes, non inter amicos et familiares, quos
hic videmus. Explica igitur, Salomo, quid hic tesseram appelles, ne
Toralba victoriam incruentam reportare videatur.

SALOMO: Certe sabbathum est tessera1 Deum inter et populum selectum,
quam ceteri2 populi capere non possunt, nec si possint, velint3.
Argumentum a Toralba propositum jam antea pridem Justinus Martyr
objecerat Tryphoni. Sed illud abs te, Toralba, peto: num tibi natura
justum vel injustum videatur4, arma ferre?

1. Ezech. 20, 12. 20. Exod. 31, 17. 2. Alius: _non selecti_. 3. Desunt
haec quatuor antecedentia verba in uno codice. 4. Alibi: _videtur_.

149 TORALBA: Videtur ἀδιάφορον.

SALOMO: Quid si princeps impendente seditione arma gestare prohibuerit,
num tibi civis injustus et injuriosus atque iniquus videatur, qui
adversus edictum armatus incedat?

TORALBA: Assentior ego quidem.

SALOMO: Cur ita, cum antea non injustum esset?

TORALBA: Quia naturae lex est, ut magistratui jussa imperanti pareamus,
et qui aliter facit, injustus censeatur.

SALOMO: Quanto igitur injustior est, qui Deo vetante id, quod antea
vetitum non erat, interdicto non paruerit, sive justum, sive injustum
id esse arbitretur; quamquam fieri non potest, ut quicquam injustum a
Deo jubeatur.

CURTIUS: Hoc potissimum inter naturales et civiles leges interesse
jurisconsulti tradunt, quod civiles sint earum rerum, quae justae et
injustae dici nequeant, antequam jubeantur aut prohibeantur, naturales
vero justitiam perpetuo annexam habeant, sine ullis edictis aut
interdictis.

FRIDERICUS: Cur igitur ante Moysen nullum de quiete septimi diei
legimus edictum?

SALOMO: Quis affirmare potest, nihil antea de sancta illius diei quiete
interdictum1 fuisse? quanquam prisca aetate2 homines totum fere otium
honestis studiis et rerum sublimium contemplationi tribuere solebant,
ut omne tempus illud festa quies et sabbathum continuum videretur.
Postea vero cum3 deterior aetas, inanium artium voluptatibus, jocis,
libidini, bellis, rapinis intenta, rerum coelestium et divinarum studia
sprevit, quid tam necessarium fuit, quam homines ad hanc naturae
legem4, honesta virtutis studia, ad mentis quietem, ad cogitationem
rerum divinarum, ad sui salutem revocare? Id autem diei septimi festa
quiete sancire placuit.

1. Alibi: _edictum_. 2. Alii: _pietate_. 3. Alibi: _quum_. 4. Addunt
alii: _id est ad_.

SENAMUS: Sed cur potius septimam, quam primam? Nec video, cur1 postremo
capite decalogi aliena appetere prohibeamur, cum satis sit, nemini
fraudem facere, et ea non exercere, quae publicam laedunt
tranquillitatem: mentibus autem humanis imperare aut cogitationibus vim
inferre, quis possit?

1. Alibi: _an_.

SALOMO: Ad singula vicissim. Primum, rationem a Deo rerum suarum
exposcere, scelus, ambigere nefas est. Nam quod aliena concupiscere
vetat lex divina, alienum est ab omnibus legibus humanis, atque in eo
potissimum praestantia divinae legis1 enitet, quae securim non modo ad
caudicem et ramos, sed etiam ad radices et fibras flagitiorum omnium
admovit. Quisquis enim erumpentes cupiditates coercerepotest, is
profecto imperatoris invicti laudem meretur. Qui vero aliena
concupiscit, jam scelus admisit, etsi2 150 pravas cupiditates ad exitum
perducere non potuerit, quoniam, ut possit, omnia pertentabit, sed
recisa libidine nihil unquam molietur. Nihil autem mirum, si3 homines
hominum cupiditatibus leges nullas posuerunt, quia nec praemia
merentibus nec poenas4 irrogare potuissent, quippe sensus animorum5 non
videntur, id unius Dei proprium est, qui abditas animorum latebras
pervestigat ac propterea καρδιογνώστης appellatur6. Neque enim actionum
ac sermonum prius quam cogitationum praeputia circumcidi jubet. Et
quemadmodum Deus7 accepta ferre et praemia tribuere solet praeclaris
hominum voluntatibus, ita quoque perinde ac homicidam habet, qui
occidere cum maxime vellet, non potuit tamen, quia plus peccatur ipsa
mente, quae pravitati acquievit, quam sceleris executione, quae ad
sensus, satellites animi, quasi ad principis ministros refertur.

1. Alius: _lucis_. 2. Alius: _etiamsi_. 3. Alii: _sed_. 4. Desunt alibi
haec duo verba. 5. Alibi: _animi_. 6. Jerem. 12. 7. Deuteron. 11.

CORONAEUS: Sed ad quietem septimi diei redeamus, quaenam ratio subesse
potest?

SALOMO: Rationem suae legis, quod rarissime fit, subjecit legislator
ipse: _Quoniam_, inquit, _sex diebus coelum, maria, terram1, quaeque
his continentur omnia, Deus creavit ac septimo die requievit, eique
benedixit ac sanctificavit illum._ Et quominus ambigeretur, pluribus
verbis caput illud declaravit, quam totius decalogi capita, nec unquam
aliis diebus benedixisse aut eos2 sibi consecrasse3 legimus. Nam cum
populus universus instruendo Dei sacrario et instrumentis sacrarii
valde occuparetur, diem tamen septimum Deus excipiens: _Nihilominus_,
inquit4, _mea sabbatha colite, quoniam illa sunt quasi tesserae
secretiores et arcana inter me et vos posterosque vestros, ut
intelligatis, me esse Deum aeternum, qui sanctifico vos. Feriamini
igitur sabbathum, quoniam sanctum vobis est5: quisquis ullum opus
fecerit die sabbathi, de coetu populi exscindatur6. Sex dies
sufficiant7 rebus agendis, dies septimus quies esto sancta Deo aeterno,
quisquis opus ullum fecerit, morte afficiatur. Conquiescant igitur
filii Israel die septimo, ut colant sabbathum foedere sempiterno,
quoniam illud est arcanum et tessera inter me et filios Israel,
tessera, inquam, sempiterna, quoniam sex diebus Deus condidit coelum et
terram, septimo quievit._—Haec ille. Videtis, cum homines, liberos,
servos, jumenta sanctissimo illo die conquiescere jussisset, quanta
verborum copia, quam exquisita ratione iterum atque iterum inculcat.
Neque eo contentus populum universum rursus convocari jussit, deinde
coacta8 concione legislator quasi legem novam laturus: _Haec sunt_,
inquit9, _quae_ 151 _mandavit Deus. Sex dies negotiis agendis aut operi
tribuantur, dies septimus sit vobis sacer, quia sabbathum requies est
Deo. Quisquis opus ullum in eo fecerit, moriatur, ne accendatis ignem
in domiciliis vestris._ Item alibi10: _Admonete populum Israelem, ut
sabbatha sanctissime colat._ Id autem saepissime repetitum legimus, et
cum maleferiatus quidam septimo11 die ligna legisset12, Moses
sententiam, tametsi jam lex lata erat, non prius ferendam putavit, quam
judicem Deum appellaret, qui eum capitali supplicio damnatum lapidibus
obrui mandavit. Illud et mirabilius13, quod cum manna caducum singulis
diebus plueret, die tamen septimo nihil decidere solebat14. Cum autem e
tentoriis die septimo quidam egressi fuissent, quasi manna collecturi,
Deus ita exarsit eosque oratione acerbo increpans: _Quousque_, inquit,
_tentabitis me? dedi vobis sabbathum ad requiem, ut die sexto duplices
cibos colligatis, consistite igitur in tentoriis die septimo, nec
quisquam posthac foris egrediatur._ Item urbe Hierosolymorum obsessa et
lata jam de excidio sententia, liberationem omnem Jeremias15 Deo
jubente pollicetur, si sabbatha sancta colerent. Itaque Deus apud
Jesaiam exclamans16: _O beatum_, inquit, _illum, qui sabbathum meum
delicias suas appellat!_ Item paulo post: _Quisquis metuit mea sabbatha
temerare ac foedus illud sanctissimae quietis coluerit, hunc ego
sublimem proveham in montem sanctum meum_, i.e. in coelum. Quid
Ezechiel? ubi sabbathum appellat Dei sacramentum ac tesseram
secretiorem inter Deum et populum Israelis17, Ac propterea theologi18
sabbathorum rationes ac leges copiosissime amplexi sunt.

1. Septem haec sequentia verba desunt in alio codice. 2. Alibi: _nos_.
3. Alibi: _conservasse_. 4. Exod. 20, 31 et 34. 5. Alibi: _erit_. 6.
Alibi _exscindetur_. 7. Alibi: _sufficient_. 8. Alii: _convocata_. 9.
Exod. 35. 10. Num. 15. 11. Alibi: _sabbathi_. 12. Alii: _collegisset_.
13. Alibi: _mirum_. 14. Exod. 16. 15. Thren. 15 et 17. 16. Jes. 56, 58.
17. Ezech. 20 sq. Alibi: _Israelem_. 18. L. 2 Pandect. c. 4 et 24
(Talmud).

CURTIUS: Hanc opinor causam fuisse, cur acutissimus1 quidam theologus2
ad stuporem usque miretur, tot ac tam multis capitibus legum divinarum
ac prophetiarum sabbathi otia inculcari, quasi, inquit, ejus diei cultu
et quiete summa divinae legis et salutis nostrae3 contineatur. Idem
quoque negat, sabbathum aut legem a Christo fuisse abrogatam, eosque
reprehendit, qui aliter sentiunt.

1. Alii: _argutissimus_, vel: _augustissimus_. 2. Calvin. inst. ep. 4.
3. Deest alibi.

OCTAVIUS: Ego Ismaelitasnon aliam habuisse causam judico, cur pro
septimo die sextum feriari soleant, quam ut a Christianis aeque ac
Judaeis festo die segregarentur, ut Christiani, qui primum diem pro
septimo ad colendum sibi proposuerunt, ut a Judaeis secederent. Nam si
jure diem sextum Ismaelitae feriarentur, propter fugam Mahummedis ab
hostibus1 prostrati ac vulnerati die sexto, profecto aequius erat,
Christianos sextum 152 diem, quo Christus supplicio affectus est,
feriari2, quam primum, quo dicitur revixisse.

1. Alibi: _hoste_. 2. Alibi: _celebrare_.

TORALBA: Miror ego, Ismaelitas et Christianos cum Judaeis in eo
convenire, quod decalogus divina voce promulgatus aeternam haberet,
quasi naturae lex, auctoritatem, eos tamen quietem festivam
commutavisse, „cultuque Judaeo septima sacrare“, ut poetae verbis
utar1.

1. Ovidius in Fast.

FRIDERICUS: Ideone Christiani Judaeorum superstitionibus ullis
obligati1 teneantur?

1. Deest alibi.

SALOMO: Si decalogi1 quartum sacrosanctum est, caetera quoque
sacrosancta sunt; sin profana quaedam superstitio, caeteras quoque
decalogi leges pessum ire necesse est, quas tamen aeternas et
immutabiles nulla2 exceptione confitentur.

1. Alii legunt: _Ut decalogi capita, ita etiam sacrosanctum est, quae
tamen aeterna et immutabilia confitentur._ 2. Alibi: _sine ulla_.

TORALBA: Caetera quidem decalogi capita natura ipsa dictitat, quartum
non item, ut etiam Abraham Aben Esra ingenue fatetur.

SALOMO: Cum Deus lapidibus obrui jussisset eum, qui die sabbathi ligna
colligerat, ad Mosen conversus: Dic, inquit, populo, ut fimbrias ac
vittas hyacintho infectas extremis vestium oris assuant, ut in eas
intuentes omnia Dei jussa ad animum revocare consuescant eaque
exsequantur, neque curiosius pervestigate apud vos, aut curiosius post
oculos vestros exquirite, quibuscum scortari consuevistis.

FRIDERICUS: Cur non liceat festam quietem agere, mundi creationem
recolere, Dei beneficia commemorare ac naturae parentem crebris
laudibus celebrare, die primo aeque ac septimo? Nihil enim, utro die id
fiat, ad sanctitatem referre videtur.

SALOMO: Si nihil refert, utrum feriari debeamus primum diem an
septimum, cur primum potius quam septimum contra perspicua Dei jussa
eligendum1 putas, nisi veri Dei leges opera data2 proculcare velis? Tu
diem tuum natalem festis epulis recolere libentissime soles, non
hesternum, cur septimum diem, mundi natalem, rejicis, ut pridie vel
postridie festum agas? At nulli diei Deus praeter septimum benedixit,
nullum diem praeter septimum sanctificavit, non sextum, non primum sibi
consecravit3. Quanquam ista vetus paganorum impietas diem solis
appellatione diserta4 feriari jubet5, quo quid sceleratius?

1. Alius: _optandum_. 2. Alibi: _debita_, vel: _dedita_. 3. Alius:
_benedixit_. 4. Omittuntur duo haec verba antecedentia in alio codice.
5. Alibi: _jubent_.

CURTIUS: Ita quidem scripta lex est, non quod soli sacra fiant, ut scis
tu quidem, Salomo, sed quia in ferendis legibus, ut perspicuae sint, ad
populi captum loqui necesse est.

SALOMO: Igitur errore populari omisso, cum Deus prospiceret futurum,
153 ut imperitorum hominum inscitia dicam an impietate, creationis
memoria ex animis hominum obliteraretur, diem mundi natalem jussit
solenni cultu celebrari. Fuit enim tanta Aristotelis et Epicuri vel
impietas vel ignorantia vel utrumque, ut mundum aeternum fuisse ac fore
existimarent, contra quam superius demonstratum est. Neque solum diem1
septimum, sed mensem quoque septimum, quo creatus est mundus, clara
plurimarum feriarum memoria posteritati commendavit, legum quoque
divinarum lectionem eo mense ac die, quo mundi creatio perfecta est,
auspicari jussit. Anno septimo agricultura deseri jubetur. Item eo die
ac mense, quo mundi creatio consummata est, pontifices ipsi a capite
leges divinas incipiunt omnibus interpretari, accensa facium ac
lucernarum maxima copia, quem morem ab Aegyptiis observari scribit
Herodotus2, qui mos antiquissimus, mundi creationis index, nondum ab
usu exolevit. Hunc autem creationis mensem Ethanim3 i.e. illustrium
Chaldaei vocant, quoniam eo potissimum mense, quo mundus conditus est,
magnorum virorum ortus et occasus ac rerum publicarum insignes
conversiones accidere consueverunt. Dies autem creationis in tota
natura tam clarus est, ac prae caeteris tam4 perspicuus, ut nemo
dubitare debeat5, legem de quiete sabbathi omnium maximo naturalem et
universae naturae consentaneum esse. Sed manum de tabula!

1. Desunt haec quinque sequentia verba in aliis codicibus. 2.
Historiarum Libro II. 3. Alius: _Ethranim_. 4. Deest in aliis
codicibus. 5. Alii: _deberet_.

CORONAEUS: Cur manum de tabula? aut quamobrem propositae orationis
filum abrumpis eo loco, quem potissimum quaerimus, scilicet quietem
diei septimi perinde naturalem esse, ac caetera decalogi capita?

SALOMO: Quia metuo, ea1 quae in arcanis divinis latent, oratione
temerare; nec tam multa dixissem, nisi vos rerum divinarum amantissimos
intelligerem.

1. Deest in aliis codicibus.

CORONAEUS: Ne igitur nobis sublimium rerum veneratoribus1 ac divinarum
invideas haec arcana.

1. Alibi: _venatoribus_.

SALOMO: Ego quidem pauca de multis. Septimo die corporibus robur et
incrementum praecipue additur; bonorum etiam virorum sapientia eo die
potissimum augetur, ut majores nostri a prophetis didicerunt; in
sceleratos autem ultio aëris1 potestatibus eo die potissimum
permittitur. Quod saepe quidem, sed nunquam plenius2 intellectum est,
quam in Aegypto stupenda clade, qua3 omnia hominum ac bestiarum
primogenita totius regni longe late patentis nocte media diei septimi
eodem momento interierunt, Asmodaeis caedentibus4. Quare lex divina
circumcisionem infantis in octavam diem prorogari jubet, ut sabbathum
sanctum intercedens robur addat infanti. Quin etiam medici de morbo aut
accepto vulnere statuere nihil solent ante octavum diem, propter
septimi vim ac potestatem. Illud autem ab omni 154 antiquitate
compertum est, noxios daemones initio diei septimi, i.e. post occasum
solis diei sexti, sceleratos agitare5, ab electis vero procul arceri6.
Sic enim interpretandum est illud cujusdam Rabbini theologi, qui
septimo die daemones noxios ab angelis coërceri dicit, ne scilicet
bonis infesti sint. Ex quo intelligitur, totam rerum naturam
sanctissimi illius diei vim ita sentire, ut etiam7 vulgari proverbio
jactari soleat: nullum unquam8 sabbathi diem praeteriisse, quo sol se
hominibus non praebeat contuendum. Et quidem nisi horizontis obliquitas
ultra sexagesimam partem circuli magni versus utrumque polum terris
intercedentibus solis adspectum auferat, sol die septimo clarior
conspici9 consuevit, aut coeli spirabilis status mutari, ut si
ardentissimo calore sex diebus coelum infectum fuerit, die sabbathi
nubibus roscidis aut aquilonibus10 aliquo modo refrigeratur, sin
perpetuis11 nubibus vel nebulis caliginosum extiterit totos sex dies,
sabbatho solis splendore dies serena temperatur. Item qui morbis aut
febribus continuis conflictantur, nisi desperata salus est, die septimo
mitiores sentiunt dolores. Huc etiam pertinet Graeci illius
philosophi12 quaestio vetus: cur die sabbathi aër mutatur? illud enim
ab omni antiquitate penitus exploratum est. Mens autem boni viri ac
Deum metuentis, quae rerum coelestium contemplatione ac laudibus
divinis quasi epulis delicatissimis pascitur die sancto, et quae
hominem ab homine seducit, eo fit aptior ad hauriendum divinae lucis
fulgorem, quae13 die septimo prae caeteris copiosius affulget14. Hic
autem humanae mentis in Deum raptus pretiosa mors a Davide15 et osculum
oris divini appellatur a Salomone16. Quid? quod17 Josephus antiquitatum
scriptor clarissimus tradit, fluvium sabbathicum in Syria sic
appellari, quod non nisi isto die fluere consuescat18.

1. Alius: _aëriis_. 2. Alius: _planius_. 3. Alii: _quae_. 4. Alii:
_cadentibus_. 5. Alibi: _agere_. 6. Alibi: _proculcari_. 7. Alibi:
_et_. 8. Alii: _Nullum, inquam_. 9. Alii: _aspici_. 10. Alius:
_aquilonaribus_. 11. Alius: _continuis_. 12. Justinus Martyr, qu. 69.
13. Alii: _qui_, vel: _quo_. 14. Alibi: _effulget_. 15. Psalm. 116, 15.
16. Cant. 1, 1. 17. Alibi: _Quin_. 18. Lib. 7 de bello jud. cp. 24.

TORALBA: Fateor equidem, diei septimi arcana valde mirabilia mihi
fuisse hactenus incognita.

CURTIUS: Non dubito, quin mentis agitatio ac meditatio ingenium
vehementer exacuat. Concedo et illud, nihil praeclarius1 ab homine
fieri posse, quam Dei optimi maximi beneficia, leges, actiones, opera
contemplari et ex his laudes ejus eruere ac praedicare. Sed2 cum primi
illi parentes humani generis ante legem de cultu diei septimi nullam ad
contemplationis praesidia dierum discretionem adhibuerint, non videbam,
cur subtilius rationem temporum exquirere deberemus, aut cur diem
septimum quam caeteros3 sanctiorem esse praedicaremus.

1. Alibi: _pulcrius_. 2. Alii: _Sic_. 3. Alibi: _caeteris_.

FRIDERICUS: Nulla dierum distinctio est in coelo1 ac ne in terra quidem
ubique; est enim2 ultra sexagesimam magni circuli partem tanta lucis
155 ac tenebrarum varietas, ut ad utrumque polum accedentibus post
septuagesimam coeli partem dies menstrua sit, propius bimestris,
trimestris, quadrimestris, sive pro 24 horis bis mille octingentas3
horas diem sine sole supra horizontem continuo videre, et4 sub utroque
polo dies unus est semestris sine solis ortu, nox item una sine solis
occasu semestris, et cum alii 365 dies habeant, anno vertente, qui sub
polo versantur, diem unum et noctem unam habeant, utramque semestrem.

1. Alibi: _coelis_. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Addunt alii:
_octoginta_. 4. Alibi: _ut_.

SALOMO: Ultra septuagesimam partem meridiani circuli polum versus
nullis mortalibus ulla statio patet, et ut pateat, quis tam stupidus,
quin1 solis circuitum horarum 24, sive supra sive infra horizontem,
denotare non possit?

1. Alii: _qui_.

FRIDERICUS: Id fortasse doctiores, sole supra horizontem existente1,
observare possunt, sed quis semestri nocte discrimen illud annotaret?
Sed ut ab utroque polo ad regiones medias redeamus, fieri nullo modo
potest, ut eadem dies septima esse possit toto terrarum orbe, quia cum
occasu solis incipit2 sabbathum maximum, mense Aprili hora sexta
pomeridiana3 in urbe Hierosolymitana, eodem momento regionibus
Brasilianis Indorum meridies est; ex quo necesse est, sex horarum
intervallo diem septimum citius auspicari Hierosolymis, quam populis4
Brasilianis.

1. Alibi: _stante_. 2. Alius: _incipiat_. 3. Alii: _promeridiana_. 4.
Alii: _a populis_.

SALOMO: Argute quidem Fridericus, sed quis in tanta oceani ac terrarum
ab ultima Syria usque in Americam regionem immensitate, i.e.
milliaribus amplius 6060, diem septimum putet confundi posse? Argutias
igitur omittamus ac diem septimum, qui tot ac tam multis argumentis
tamque perspicuis naturae demonstrationibus illustratur1, ad divinas
aeque ac naturae leges pertinere fateamur.

1. Addunt alii: _putemus confundi posse, sed_.

FREDERICUS: Si septima dies sola sit sancta, cur a vobis nova luna1
trigesimo quoque die colitur?

1. Alii: ἱερομηνία.

SALOMO: Nulla dies divinis laudibus aut actionibus honestis eximitur,
sed potissimum dies septimus creationis mundi ac trigesimus divinae
procurationis index festivus esse jubetur, quia non satis erat, mundum
condidisse, nisi rebus genitis1 Deus prospiceret ac statum,
conditionem, alimenta, incrementa, vicissitudines rerum omnium
tueretur2.

1. Alibi: _conditis_. 2. Alibi: _intueretur_.

OCTAVIUS: Illud est, opinor, quod innuit Horatius1, ubi τὴν τριακάδα
Judaicam vocat trigesima sabbatha, quanquam non solum Judaei, sed et
Graeci ac Latini novilunia festis diebus colebant, ut Juvenalis hoc
versu significat2:

Observant ubi festa mero pede sabbatha reges,

et Plutarchus περὶ δεισιδαιμονίας.

1. Sat. 1, 9. 2. Deest alibi.

156 CURTIUS: Nimia profecto superstitione Judaei Hierosolymam a Pompejo
scalis admotis otiose1 expugnari ac cives omnes sponte2 velut in
verriculo aut sagena rapi, partim3 etiam crudeliter mactari et urbem
floridissimam4 opibus diripi die sabbathi patiebantur, quem Dio
historicus Saturno fuisse sacratum scribit in hac expeditione, ubi
Judaeos Vegetius5 aeque ac Plutarchus6 valde irrident.

1. Deest in alio codice. 2. Deest in eodem codice. 3. Deest in eodem
codice. 4. Idem habet: _florentissimam_. 5. De re militari. 6. De
superstitione.

SALOMO: Divina lex eos beavit, qui non subsederunt1 in subselliis
derisorum2. Hanc quidem Hierosolymorum expugnationem, Strabo factam
scribit ἐν νηστείᾳ τῶν Ἰουδαίων, cum tamen die sabbathi jejunare
prohibeamur. At Josephus non a Strabone modo, sed etiam a Dione et
Eusebio3 discrepat; scribit enim, urbem captam a Pompejo die Tamuz, M.
Tullio Cicerone et M. Antonio consulibus, quod ut factum sit die
septimo, Judaeorum tamen religionem4 ac numinis metum laudare potius,
quam irridere deberent5.

1. Alius: _consederunt_. 2. Psalm. 1, 6. 3. Alius: _Vegetio_. 4. Alibi:
_religionis_. 5. Alii: _debemus_.

FRIDERICUS: Agatharchides1 Cnidius leges ac religionem Judaeorum ob id
maxime sprevit, quod2 Ptolemaeum Lagi filium Hierosolyma die sancto
otiose invadere permisissent.

1. Alius: _Agatharchiades_. 2. Joseph. antiq. jud. I, 12.

SALOMO: Res tamen ex animo1 cessit Judaeis. Nam Philadelphus Ptolemaeus
Lagi filius urbem illam ac templum ingentibus donis ac largitionibus
locupletavit, centum millia captivorum nostrae gentis, sua pecunia
redemtos, manu misit, tabulam ex auro solidam2 duorum cubitorum ac
semis in sacrarium sanctissimum intulit, theologos LXXII ingentibus
donis ac largitionibus, ut sacra biblia ex Hebraeis graeca facerent,
locupletavit, quo nihil majus ac melius ab ullo principe praestari
potuisset.

1. Alii: _ex animi voto_, vel: _ex omni voto_. 2. Alibi: _solido_.

FRIDERICUS: Sed negari non potest, quin supina illa negligentia dicam,
an stultitia, plane capitalis fuerit, quod Judaei urbem florentissimam
opibus, propugnaculis, juventute, otiosissime1 expugnari, liberos,
uxores, templa sacratissima militum direptioni patere, quam die
sabbathi tueri maluerunt. Nam quid aliud est, quam Dei bonitatem
experiri ac tentare? ubi enim2 periculum a capite, a liberis, a familia
propulsare die sabbathi vetuit? Prius enim3 Agamemnon arma quemque
parare jubet, deinde a Jove victoriam precatur his verbis: δὸς μοὶ κατὰ
πλῆρες ἑλεῖν Πριάμοιο μέλαθρον i.e. da mihi sublimem Priami subvertere
sedem. Nam cum olim Romani inprimis religiose dies praeliares a festis
discrevissent, ut M. Varro scribit, ab hostibus continuo lacessiti
praeliares dies4 exemerunt, ne cuiquam deinceps religio injiceretur,
diebus festis proelium committere.

1. Alius: _atrocissime_. 2. Addunt alii: _obsecro_. 3. Hom. Il. Β, 414.
4. Alius addit: _de festis_.

157 SENAMUS: Jam quoque pridem Judaei dierum praeliarium religionem
repudiarunt, nam Judas Maccabaeus strenuus imperator, cum die sabbathi
Hierosolymam ab Antiocho Nobili expugnatam ac Judaeorum partem in
speluncis exuri, partem mactari, partem suffocari non repugnantes
audiisset, exercitui, quem ex fugitivis civibus collegerat, aperte
declaravit, se pro delubris, pro focis, pro lege, pro civium salute,
pro libertate etiam diebus sabbathis pugnaturum, ac deinceps ingentes
de1 hostibus victorias adeptus est2 ac parva manu saepe legiones
Antiochi vicit ac prostravit.

1. Alibi: _ab_. 2. Alius: _reportavit_.

FRIDERICUS: Non religio, sed superstitio est, quod Judaei tam
pertinaciter ab omnibus etiam necessariis negotiis die sabbathi sic
abstinendum putant, ut ne filius quidem aquis parentem mersum aut
fluvio1 interceptum eripiat, aut illata vulnera2, quo minus sanguis
effluat, obligare velit. Quam superstitiosam crudelitatem Christus3
exhorruit, cum sacerdos viatorem vulneribus saucium die sabbathi
deseruisset, rustici autem benignitatem laudavit, quod hominem
languentem vulneribus obligatis jumento domum importari jussisset. Cum
autem pontifices in Christum acerbe inveherentur, quod4 aegrotum
septimo die curavisset ac lectum alio transferri jussisset5, ipse
obtrectationes6 illorum verbo diluens: _Sabbathum_, inquit, _propter
hominem, non autem homo propter sabbathum conditus est; filius autem
hominis dominus est sabbathi._ Itaque curationes admirabiles7
multitudini, morborum innumerabilium varietate languenti, saepius die
sabbathi mirifice ostentavit8.

1. Alius: _flammis_. 2. Alibi: _illato vulnere_. 3. Luc. 10, 31 sq. 4.
Matth. 12. Luc. 6, 13 sq. 5. Alius: _transferre mandasset_. 6. Alibi:
_objectiones_. 7. Alibi: _admirabilis_. 8. Matth. 12. Marc. 2. Joh. 7.
9. Luc. 1. 6. 13 sq.

CURTIUS: Simili superstitione insaniebat nauclerus ille Judaeus, quem
Synesius1 scribit die sabbathi navis gubernacula in altissimis
fluctibus deseruisse, nec ullo mortis aut tormentorum metu aut navis
cum vectoribus periclitantis ad officium revocari potuisse.

1. In Epistolis.

SALOMO: Nos etiam leges non ad legum, sed ad hominum salutem latas
arbitramur, nec putamus eum in legem quid commisisse, qui quid1 fecerit
vetitum die sabbathi premente2 necessitate, quippe quae nullis coërceri
legibus, nulla obligatione teneri potest. Si tamen demus, sabbatho
curare licuisse, non propterea licuit asportare3 cubile. Illud enim
potissimum arguebatur4, quod Christus lectum asportari5 jusserat. Quin
etiam pontifex facti conscius plebem increpuit his verbis: Sex dies
rebus agendis supersunt, his ergo diebus accedite ad curationem, non
die sabbathi.

1. Alibi: _quicquid_. 2. Alius: _poscente_. 3. Alius: _exportare_. 4.
Alius: _arguebant_. 5. Alius: _avehi_.

FRIDERICUS: Haec verba pontificis1 non eo pertinent, ut curare die
septimo scelus arbitraretur, sed ut invidis obtrectatoribus omnem sui
calumniandi praeriperet occasionem.

1. Alibi: _Christi_.

158 CORONAEUS: Si morbus tam gravis est, ut dilatio vitae periculum sit
allatura, etiam diebus festis curare licere ac semper licuisse non
dubito. Sin facile unius diei moram ferre possit aegrotus, differendum
opinor, dum festa quies praeterierit, quam nos Dominicam dicimus, quia
domino sancta sit, ut sanctissimis christianae ecclesiae institutis
docemur. Quibus acquievisse me profiteor ac prae me fero1, nec me
argumentis cujusquam patiar auferri, aut a suscepta Romanorum
pontificum religione divelli. Quod enim Salomo in allegoriis:
_Custodi_, inquit, _fili mi, jussa patris tui, nec dimitte legem matris
tuae_2, ego Dei mandata et ecclesiae interpretor3. Idem: _Ne transferas
terminum, quem majores tui pepigerunt_4.

1. Alibi: _praefero_, vel: _pro me fero_. 2. Proverb. 6, 20. 3. Alius:
_interpretabor_. 4. Proverb. 22, 28.

SALOMO: Patris quidem appellatione Deus, matris autem natura mihi
significari videtur. Nec tamen dubito, quin ad ecclesiam quoque
transferri possit, quae duobus annorum millibus ante floruerat, quam
Jesus, Josephi et Mariae filius, nasceretur, qui tamen sabbathum
saepissime coli jussit1, ac Paulus2 ipse sabbathismum populo Dei datum
scribit, quibus verbis populum Dei a Christianis et barbaris aperte
discrevit. Ac tametsi Christianorum oriens ecclesia diem primum, quem
vos dominicum appellatis, initio feriaretur, non propterea a cultu
sabbathi destiterat3 Tertulliani aetate, cujus haec verba sunt: Duas in
anno hebdomadas ἀπὸ κρεοφαγίας4 abstinemus exceptis sabbathis et
dominicis. Item: _Sabbathis omnibus, qui adierit5, inveniet Deum._

1. Lucae 17. 2. Hebr. 4. 3. Alibi: _desistebat_. 4. Alii: κρεοφαγῶν. 5.
Alibi: _audierit_.

CURTIUS: Justinus eodem, quo Tertullianus, tempore floruit et apologiam
eodem tempore pro Christianis scripsit ad M. Aurelium Augustum, in qua
fatetur, Christianos ad preces et eucharistiae communionem diebus
dominicis convenire solitos, nihil tamen de sabbatho. Ac tametsi
primordio nascentis ecclesiae christianae plerique circumciderentur, ut
etiamnunc his temporibus Aethiopes Christiani, et sabbathum
feriarentur1, nihilominus tamen Paulus, frequenti discipulorum concilio
coacto, Petrum increpuit ac legitimos majorum ritus abrogandos esse
communi decreto persuasit2. Itaque cum ad Colossenses3 scriberet: _Ne
quis_, inquit, _vos judicet in cibo aut4 potu, vel parte diei festi vel
noviluniis vel sabbathorum, quae sunt umbra futurorum._

1. Alibi: _feriantur_. 2. Act 15, 22 sqq. Gal. 2, 14 sqq. 3. Col. 2, 16
sq. 4. Alibi: _vel_.

CORONAEUS: Fieri potuit, ut primus ac septimus dies Christianis
festivus exstiterit; sed cum utriusque diei conservatio rebus agendis
grave afferret impedimentum, Victor pontifex Romanus sub annum Christi
196 sabbathi quietem valere jussit ac pro sabbatho dominicam feriari.

159 SALOMO: Cave putes, Coronaee, me Christianis persuadere1 velle, ut
pro dominica sabbathum accipiatis, ne diem sanctissimum sabbathi aeque
ac Dominicam saltationibus impudicis, crapula, libidine, venationibus,
lusibus, denique impuris scortationibus foedissime contaminari videam
non sine maximo animi dolore. Praestat, illum diem negotiis ac rebus
agendis transigere, quam impurissimis flagitiis violare.

1. Alibi: _persuasisse_.

SENAMUS: Vos Judaei tetrici ac tristes non videmini dies festos colere,
quos veteres omnes tum Graeci tum Latini ludibus publicis, conviviis,
choreis, canticis, saltationibus laetiores esse voluerunt ac propterea
Diis immortalibus gratiores.

SALOMO: Non abhorret gens nostra a choreis et saltationibus, quin et
dies festus nobis vocatur חַג1 a saltatione et meditatione, ne festi
dies choreis tantum divinis, sed meditationibus etiam tribuantur.
Itaque noviluniorum diebus2 omnes omnibus3 oblectationum generibus,
quae modo4 a turpitudine abhorrent, summopere delectamur5, nec quicquam
nobis saepius ingeritur, quam ut intimi animi pectoribus laetemur ac,
tametsi sanctissimo die sabbathi a vulgaribus choreis abstineamus,
canticis tamen divinarum laudum, suavitate vocum ac nervorum admista,
diem illum laetissimum ac jucundissimum reddere solemus, ac festis
epulis coram immortali Deo obtestamur, nos6 summa cum laetitia cibis
sacrificiorum optimis vesci, ut lege divina jubemur, nihilominus tamen
aliquot horas mentem legum divinarum lectione pascimus7, idque ab
antiquissimis prophetarum discipulis ad haec usque tempora usurpare
solemus. Sic enim de Sunamitide ad Elisaeum profecta8: _Cur_, inquit9,
_maritus uxori, venis ad prophetam, cum nec sit luna nova, nec
sabbathum?_ Licet enim duobus milliaribus, non tamen longius a domo
discedere, ut oracula divina ab eruditis theologis hauriantur. Quod
autem Senamus tristiores et moestiores nos caeteris nationibus videri
queritur, haec potissimum causa est, quod non modo sabbathum, sed etiam
omnia decalogi capita impune violari videmus10. Nam cum primo capite
unius aeterni Dei cultus proponatur, nihilominus tamen sexcenta millia
Deorum ac multo plura11 videmus ubique coli. Veteres quidem pagani
trecentos Joves, ut ille12:

Trecentum tonat ore Deo Erebumque Chaosque,

et quae plura hyperbole amplificat, ad 36000 prodidere; at videmus13
tot a Christianis Deos coli, quot angelos, quot beatas mentes
arbitrantur, i.e. innumerabiles prope legiones, praeter eos, quos
divorum albo pontifices, evocatis arte magica daemonibus, scripsere
detestanda quadam apotheosi14. Et cum secundo 160 capite decalogi ante
statuas aut ullas imagines procidere easque revereri capitali subjecta
poena prohibeamur, omnia tamen fana, omnes templorum angulos ac
recessus quaqua versus sculptilibus idolis redundare videmus, et quidem
ex omni materia, ex omnibus metallis, lapidibus, lignis, terra, cera,
farina, ipsaque putrida cadavera, pulpam aceto et sale conditam, ossa,
cineres, cereis ardentibus deosculari, et eorum contactu non modo
corpori salubritatem, sed etiam menti sanctitatem et ubique salutem
comparari putant. Illud etiam detestabilius, quod in omnibus horariis
precationibus15 secundum decalogi caput, quo statuarum cultus
interdicitur, non modo in Italia, Gallia, Hispania, verum etiam in ipsa
Germania ex ipso decalogo expunxerunt16 ac penitus abraserunt. Ac mirum
mihi visum est, cur Martinus Lutherus negat17, ullas imagines lege
divina prohiberi, praeterquam ipsius Dei, non item crucifixi et18
apostolorum, deinde subjicit: Nos Mosen nec audire nec videre volumus,
mandata de statuis et sabbatho sunt ceremoniae sublatae. Quae quis
aequa mente ferre potest? in eo praesertim, qui se religionum censorem
profiteatur. Tertium decalogi caput, quo nomen domini temere usurpare
prohibemur, multo gravius etiam quam superiora violatur: quia non modo
pejeratur, verum etiam contumeliis nomen illius sacratissimum19
dilaceratur, ac pro aeterno Deo peregrina Deorum ac daemonum nomina
jurantur, cum toties ac tam diserte20 aliud quam aeterni Dei nomen ac
numen21 jurare prohibeamur. Omitto secundae tabulae capita ac
potissimum scortationes, adulteria, stupra et utriusque sexus ab
ordinibus sacris libidines, continentiae specie turpiter effusas.

1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _dies_. 3. Alibi: _omnium_. 4.
Alibi: _quomodo ... abhorreat_. 5. Alius: _oblectamur_. 6. Deest in
aliis codicibus. 7. Alius: _pasci_, ita ut antecedenti verbo _vesci_
correspondeat. 8. Alibi: _profectura_. 9. 2 (4) Regum 4, 8 sqq. 10.
Alius: _violare debemus_. 11. Alibi: _plures_. 12. Virgilii Aeneis IV.
13. Alibi: _ut videamus_. 14. Alii: ἀποθεώσει. 15. Deest in alio
codice. 16. Alius: _induxerunt_. 17. Tom. III. (Jen. ed.)—Alibi:
_neget_. 18. Alibi: _aut_. 19. Alibi: _sanctissimum_. 20. Deuteron. 9.
Jerem. 5 et 12. 21. Desunt haec duo verba in alio codice.

Quae cum Salomo vehementius, quam pro senili aetate, dixisset,
silentium secutum est. Silentii causa fuit, quod ejus oratio CORONAEUM,
acerrimum rituum Romanorum propugnatorem, pupugerat, qui cum se ad
responsionem1 comparare videretur2, omnibus in eum intentis, sermonem
cohibuit, rupto silentio: Mihi, inquit, in animo erat, Salomonis
querelas et criminationes diluere, sed in aliud tempus differendum
puto, ne de libertate dicendi quicquam cuiquam detraxisse videamur3.

1. Alii: _reprehensionem_. 2. Alii: _paratum videret_. 3. Alibi:
_videar_.

OCTAVIUS: Etiam animi pendeo, loquarne an taceam?

CORONAEUS: Cur taceas, cum tam copiosa dicendi seges proponatur, si vel
Salomonem refellere velis?

OCTAVIUS: Cum religionem Ismaëlitarum et instituta cum moribus ac
ritibus Christianorum comparo, mihi videor in terras de sublimi
delapsus coelo. Nam Ismaëlitae summa veneratione Deum aeternum, nec
plures uno colunt, Jesum autem ipsum Isaiam vocant, non modo verbum,
sed etiam spiritum ac nuncium Dei fuisse agnoscunt et manibus hostium
ereptum, quominus 161 ab improbis capitali supplicio afficeretur. Hunc
autem nec Deum, nec Dei filium1 arbitrantur, ac propterea sanctissime
vetant adorari. Abrahami legem se tueri profitentur, ac Deum eundem
colere, quem ille vivens ac spirans adoravit. A cultu statuarum
tantopere abhorrent, ut non modo in templis ac delubris nusquam unquam2
caelatas vel sculptas vel fusas vel pictas imagines, verum etiam nihil
eorum, quae natura peperit, seu stirpes, seu animantia pingere liceat,
aut ad spectaculi fructum usquam haberi, subjecta legibus vetantibus
poena capitali. Et3 quidem, cum statuas Christianorum quasi ad virtutis
imitationem positas excusarem, Pracadius quidam illud mihi reposuit,
eos ipsos, quorum statuas veneremur, coelesti felicitate frui, quod
divorum imagines dejecissent, ut4 Deum aeternum adorarent. Psalmos
Davidis, quos divinitus hominum generi5 datos affirmant, cantibus ac
nervis usurpare et quater quidem interdiu publice, noctu semel privatim
precari consueverunt. Ac memini, cum essem eodem cubiculo6 hospitii cum
Africano inclusus, illum media nocte surgentem a cubili laudes Deo
immortali canere ac me graviter increpare, quod tacerem, usurpans illud
arabica lingua: _Media nocte surgebam, ut laudem dicerem nomini tuo_7;
tum et illud ex libris Jobi afferebat: _Multi_, inquit, _queruntur, se
opprimi tyrannide et cum calamitatibus conflictari, nemo tamen est, qui
Deum nocte laudatoriis canticis prosequatur._

1. Alii addunt: _esse_, vel: _fuisse_. 2. Alii: _nulla usquam_. 3.
Aliter legit alius codex: _Et quidem eo minus statuas venerantur, ut
etiam felicitate coelesti se frui glorientur, quod divorum_ etc. 4.
Alibi: _ac_. 5. Alibi: _Hominibus quasi_. 6. Alibi: _cubiculorum_. 7.
Psalm. 42, 4 sq. et 119, 55.

CORONAEUS: Ecclesiae Romanae mos jam inde a Pelagio, pontifice maximo,
usitatus est, septies singulis diebus Deum laudibus, supplicationibus
et canticis die noctuque colere. Quod ab ipso Davide1 didicimus et
expressimus: _Septies_, inquit, _interdiu tibi dixi laudem_; quod nec
Judaei faciunt, nec Lutherani, nec Zwingliani, qui sacra publica ita
circumciderunt (excipio Anglos, segregatos a Puritanis), ut bis tantum
tota hebdomade preces publice2 fieri patiantur.

1. Psalm. 119. 164. 2. Alius: _publicas_.

SALOMO: Lex divina pontifices et Levitas mane ac vesperi Deo laudes
canere jubet et matutinum quidem sacrificium quatuor horarum fuisse
scribit Rabbi David, vespertinum unius horae, privatim vero laudes
divinas assidue quemque momentis omnibus recolere laudatissimum. Nam
laudare septies apud Davidem non finitum numerum, ut ecclesia Romana
putat, sed infinitum continet seu incertum, ut fere semper. Sic enim
mater Samuelis1, cum Deo gratularetur: _Sterilis_, inquit, _peperit
septem_. Nocturnas vero laudes privatim ex cujusque voto fieri majores
voluerunt, quibus nihil efficacius, nihil gratius esse potest.

1. 1 Sam. 1, 6 sqq.

OCTAVIUS: Rogationes Ismaëlitarum breves quidem sunt, sed supra 162
modum efficaces in hunc modum: El hemdu, tilla hi rabis hallamine, El
rahami, El rachini, Melichi, Jarini, El dini, ejahe, rah tu vejache,
vestecun Isdina. Elzzirata Mustitfa mazzirata cladina evanta alahim
gari ri il magduli olahem velal soline amim. Id est: Laus Deo
misericordi ac flexibili regi extremi judicii! O mortales pietatis
amantes, colamus illum et auxilium consequamur, da nobis, aeterne Deus,
certissimam cognitionem eorum, quos selegisti, ut nunquam, illis
offensis, ex gratia tua excedam. Amen. Haec precatio ab illis Lassala1
dicitur i.e. communis omnium, quia praeter hanc variae sunt preces ac
paene innumerabiles, quas ex voto sibi quisque commentatur.

1. Alibi: _Lessala_.

CORONAEUS: Non video, cur Pater noster Christi cedere debeat Lassalae
Ismaëlitarum aut schema Hebraeorum.

SALOMO: Nostrum illud schema, quod ab omnibus Judaeis quotidie
usurpatur, non est precatio, sed commemoratio, ne ab aeterno Dei cultu
unquam discedamus. Quin Moses in concione totius populi eadem verba sic
expressit, quae a Latinis et Graecis non satis apte reddita mihi
videntur. Sic enim opinor melius1: _Audi Israël! Is qui est aeternus
Deus noster, aeternus est unus, amabis igitur Deum tuum aeternum ex
toto corde tuo et tota anima tua et toto impetu virium tuarum. Atque
haec verba, quae jubeo, in corde tuo haerebunt, eaque saepius
inculcabis liberis tuis, seu domi sedeas, seu ambules, seu jaceas, seu
surgas, et alligabis ea ad manum, et quasi monumenta erunt pro oculis
tuis, quin et asscribas ea postibus domus tuae et pro foribus tuis._
Illud est schema nostrum, quod in membranis vitulinis2 scriptum et in
capsulis conditum brachio sinistro alligamus quidem et capiti inter
caesariem et frontem, idque chaldaica vox Tephilin a תָפֵל, quod
_alligare_ vel _appendere_3 significat: alii ab hebraica voce תפלחן,
quae orationem significat4, quoniam ea quotidie quasi preces
sanctissimas recolunt. In iisdem etiam membranis inscribunt periodum e
decimo tertio capite Exodi, quae incipit: _Memento diei hujus, quo
egressus es ex Aegypto_, usque ad haec verba: _A diebus in dies_5, et
ex eodem capite, paulo post periodum, quae incipit: _Et erit, cum
introducet te_, usque ad haec verba: _quod potenti manu eduxerit nos
Deus ex Aegypto_6. Item periodum ex secundo capite Deuteronomii, quod
incipit: _Exit itaque si audiendo_, usque ad haec verba: _coelum supra
terram_7.

1. Deuter. 6, 4 sqq. 2. Alius: _fibulanis_. 3. Alibi: _apprehendere_.
4. Desunt haec octo antecedentia verba in aliis codicibus. 5. Exod. 13,
3 sq. 6. Exod. 18, 7-9. 7. Deuter. 11, 1 sqq.

FRIDERICUS: Tanta Judaeorum superstitio est, ut satis esse putent ad
salutem adipiscendam, eas membranas circumferre, ut1 quidem Catholici
163 principium evangelii Johannis collo alligant, ea spe ac fiducia, ut
ab omnibus calamitatibus ac morbis tuti sint, quas ligaturas
execrabiles appellat Augustinus.

1. Alibi: _et_.

SALOMO: De nostris si ullus ea spe ac fiducia ducatur, ut earum rerum
sola gestatio ad salutem prosit, quem puto esse neminem, hunc insanire
judico. Sed haec summa capita majores nostri ab unoquoque nostrum
circumferri voluerunt, ut quotiescunque capsulas vel in postibus
videant Mezazam, primi capitis, et divinae legis memores ab omni cultu
peregrinorum numinum abstinere, et ad verum Deum vitam instituere
consuescant.

OCTAVIUS: Ab omnibus ligaturis istis ac pictis imaginibus Ismaëlitae
abhorrent et veram pietatem amplectuntur. Illud etiam praeclare, quod
Mesquedas vel1 fana sic construunt, ut nec a viris foeminae conspici,
nec viros foeminae contueri possint, sed habeant utrique stationes
medio pariete discretas.

1. Alii: _seu_.

SALOMO: Haec a nostris, ut optima quaeque, assumserunt1 et expresserunt
Ismaëlitae, ut nec in templis nec in synagogis viri foeminas intueri
possint. Ita fit, ut nullae pravae cupiditatis inflammandae occasio aut
lenociniorum illecebrae ullae quaerantur.

1. Alii: _acceperunt_, vel: _sibi asserunt_.

CURTIUS: Utinam mos ille nostris hominibus in mentem veniret! Cur enim
laudabilia instituta, ubiubi sint, non imitemur? Illud enim quodammodo
asseverare possumus, nulla fere templa Christianorum lenocinio vacare.

SALOMO: Nihil flagitiosius mihi videtur, quam pietatis faciem libidini
obtendere; ob id enim sublatus est mos a majoribus nostris, quo feminae
prae foribus tentorii sacri1 excubabant2, propterea quod sacerdotes,
filii pontificis maximi ac principis Eli, stuprum his inferre non
dubitarint3. Maxima semper cura fuit majoribus nostris, non modo
impudicitiam, sed impudicitiae suspicionem a sacris longissime
amovere4. Quin5 etiam meretrices ab extrema memoria majorum nostrorum
nunquam nisi vultu velato foras prodibant. Post etiam in Arabia omnes
Hebraeae mulieres capitibus omnino praeter oculos contectae fuerunt,
cum in publicum exirent. Tandem etiam in templis non modo velari, sed
etiam parietibus a virorum conspectu segregari placuit, quod sapienter
Ismaëlitae imitati templa omnia parietibus habuere utrique sexui
divisa.

1. Alius: _sacra_. 2. Forte: _exercebant_. 3. 1 Sam. 2, 22 sqq. 4.
Alii: _movere_. 5. Alibi: _Hinc_.

FRIDERICUS: Nulla calumnia1 graviore Christiani veteres oppressi
dicuntur, quam quod stupris et incestibus nocturna sacra religionis
specie funestarent, quam quidem ad calumniam diluendam scriptae sunt
apologiae Origenis, Justini, Athenagorae, Tertulliani, atque hic etiam
in libro de 164 velandis virginibus Christianorum morem valde
improbavit, quo quidem foeminas viris confusas inter amplexus et oscula
caritatis, quae in ipsis templis fiebant, invaluisse scribit.

1. Origenes contra Celsum; Talmud. in tract. de sabbatho; Philo in
libro de vita contempl.

CORONAEUS: Id quidem a pontificibus Romanis aliquando, ut opto et
spero, emendari poterit, perinde ut illa pietatis oscula fuere sublata.

OCTAVIUS: Agnosco equidem, omnia fere Judaeis et Ismaëlitis, quod1 ad
religionem attinet, communia esse, utrisque aeterni unius Dei cultus,
utrisque idolorum summa execratio, item circumcisio et genus ab
Abrahamo utrisque ducitur; abstinent utrique a sanguinis2 et porcorum
esu, denique lectiones utrisque frequentissimae, quas Tertullianus3 non
satis argute reprehendit in Judaeis, quos lavari quotidie scribit,
quia4 quotidie inquinantur, quasi vero Christiani penitus circumcisi
puriores essent, cum tamen David Goliathen ob id execratus sit5, quod
esset incircumcisus et immundus. Quanquam Aethiopes Christiani
circumcisionem amplexi fuere, qua etiam veteres Aegyptios uti
consuevisse scribit Herodotus6. His vero temporibus non modo mares7 a
maribus, verum etiam foeminae8 a foeminis nymphae quadam particula
circumciduntur.

1. Alibi: _quid_. 2. Alii: _sanguine_. 3. De baptismo. 4. Alibi:
_quoniam_. 5. Alibi: _est_. 6. Lib. 4. Sed intelligendum est de his
Aegyptiis, qui genere Judaei sunt. 7. Alibi: _mas_. 8. Alii: _foemina_.

CURTIUS: Fuit illa quidem foederis cum Abrahamo percussi tessera1, non
tamen ullam2 video fuisse circumcisionis utilitatem.

1. Alibi: _tabula_. 2. Alii: _aliam_.

SALOMO: Quae major aut1 sanctior utilitas esse potest, quam divini
foederis arcanum? Quanquam qui curiosius ista scrutantur, maximas
circumcisionis asserunt2 utilitates, tum ad procreationem liberorum
commodiorem, tum ad inflammationem tumorum amovendam, tum ad coërcendam
vim libidinis effervescentis, quam Rabbi Moses praecipuam
circumcisionis causam esse arbitratur. Hoc tamen Judaei ab Ismaëlitis
differunt, quod hi nec azymis nec agnis paschalibus utuntur3 nec
sabbathi festiva quiete, nec ad occasum conversi precantur, nec Messiam
exspectant, ut Judaei, excipio eos, qui Haly sectam sequuntur, quos
Imanias vocant. Ac tametsi preces ad omnia coeli templa4 fieri posse
confiteantur, saepius tamen ad Mecham ora convertunt, ut olim Daniel in
urbe Babylonis exul, in genua procumbens, Hierosolymam versus
orationem5 concipiebat.

1. Alii: _et_. 2. Alibi: _afferunt_. 3. Alius: _utantur_. 4. Alibi:
_omnes coeli plagas_. 5. Alii: _vota_.

SENAMUS: Mercurius Trismegistus adoraturos primum ad orientem solem,
meridie ad Austrum, sero ad occasum converti1 jussit. Graecis tamen
nonnullis usitatum erat, ad orientalem plagam Diis sacrificare,
heroibus vero ad occasum, caeteris omnibus ad orientem, qui mos a
Chaldaeis et magis Persarum ad omnes fere populos dimanavit; illi etiam
diluculo ac 165 potissimum etiam soli orienti, quem Mithram
appellabant, sacra facere consuerant. Hinc Maro:

Illi ad surgentis conversi lumina solis.

Sic tamen ut statuae in occidua plaga collocarentur, ortum spectantes,
ut Vitruvius2 scribit. Jubet enim Porphyrius, adoraturos statuis ortum
spectantibus ἀντιπροσώπους esse et converti ad occasum, contra quam
Christiani statuas occasum spectantes collocare solent, ut eas ipsi
vultu ad orientem converso adorent.

1. Alii: _verti_. 2. Alius: _Virumnius_.

FRIDERICUS: Christiani veteres cum rogarentur, cur ad solis ortum
conversi vota conciperent, respondebant1, id illis in usu esse, quod
oriens honoratior esset occasu. Sic enim Pompejus2 Cornelio Syllae
dixisse fertur, plures orientem, quam occidentem3 solem adorare. Non
video tamen, cur Judaei ab omnibus populis dissidentes ad occasum
conversi sacra faciant.

1. Justinus Martyr qu. 118. 2. Plutarchus in Pompejo. 3. Alibi:
_abeuntem_.

SALOMO: Plerique nos id facere putant, ne solem ac sidera orientia
colere videamur. Sed falluntur, cum sol utramque plagam spectet et
utroque tempore sacra faciamus. At noster legislator tentorium sacrarii
ad exemplar universitatis constructum erexit. Est autem rapidissima
orbium coelestium conversio ab ortu ad occasum, et qui naturae cursum
tenere volet, cum sideribus ad occasum progredi necesse habet, non
regredi ad ortum. Ex quo quidem pulcherrima naturae arcana eruuntur,
ut1 decentem et naturae congruentem morem intelligamus, quae scilicet
dextra, quae pars mundi sinistra dicatur.

1. Alibi: _et_.

TORALBA: Haec disputatio plurimum1 exercuit omnes scriptores, nec tamen
de mundi situ probabilem afferunt caussam. Nam Pythagoras, Homerus,
Plato, Aristoteles, Galenus, Averroesdextrum mundi latus in oriente
posuere, Plinius et Varro sinistrum. Augur enim Romanus, sub Dio
templorum sacra lituo dividens, vultum ad Austrum convertebat, ut
haberet a sinistris ortum et occasum a dextris. Empedocles, Cleomenes,
Lucanus, Solinus, Philo Ebraeus dextram mundi partem Aquiloni tribuunt.

1. Alius: _ut plurimum_.

SALOMO: Pontifex Hebraeorum sacrificans vultu ad occasum converso
dextrum latus Aquiloni opponit, laevum Austro, qui situs convenit
universae naturae. Sunt enim dextra sinistris robustiora ac vegetiora,
ut pes dexter ac brachium dextrum sinistro grandius, vegetius ac
robustius est. Cor sapientis, inquit Salomo1, _in dextra ejus, stulti
vero in sinistra_, quia stulti, libidinis impotentia, cupiditatibus
suis imperare nequeunt, ut sapientes. Sic aquilonares homines
australibus robustiores sunt ac vegetiores, et ubique fere ad Aquilonem
corpora sunt formae dignitate praestantiora, ingeniorum vis tamen
minor. In dextro latere jecur situm est, sanguinis officina, in
sinistro lien, conceptaculum atrae bilis. Sic ad aquilonarem 166
regionem homines sunt rubicundi ac robusti, nam robustum a rubore
Latini2 derivant, ad meridiem atri; vis tamen ingeniorum major ad
Austrum, cujusmodi sunt melancholici. In dextro latere jecur vim
cupiditatis continet, vitiorum alimentum et ὑποκείμενον, ac propterea
victimae ad Aquilonem spectantes caedi jubentur3. In sinistro vis atrae
bilis ab ipso liene homines contemplationi deditos habet ac coelestium
rerum meditationi; sic ab Aquilone bella, calamitates, exercitus in
sacris litteris saepius denunciantur et potestas ingens Leviathani ad
Aquilonem, qui etiam ob id Aquilonaris4 appellatur. Contra vero Deus
dicitur ab Austro venire et profectiones Abrahami versus Austrum. Quo
pertinet etiam illud: _Dicam Aquiloni, da! et Austro, noli prohibere!_5
quia prohibentis major, quam tribuentis potestas. Nec minus mirum
videri debet, quod omnes omnium populorum regiones, Chaldaeorum inquam,
Judaeorum, Ismaëlitarum, Christianorum ab Austro derivantur. Exercitus
vero Gothorum, Vandalorum, Herulorum, Hungarorum, Turcarum, Tartarorum,
AngloSaxonum ab Aquilone ad Austrum. Item motus omnium animantium est a
dextro ad sinistrum latus6, ac motus trepidantis orbis elati ab
Aquilone ad Austrum inclinat, mirabili naturae consensu. Ex quo
Judaeorum intelligitur templa Deorum7 ad occasum conversa et pontificum
statum in sacris faciendis universitati naturae consentaneum esse. Ex
eoque non tantum Homeri, sed etiam Pythagorae, Platonis, Aristotelis,
Averrois, Galeni, Plinii, Varronis errores emendantur, ac mirabilia
naturae arcana intelliguntur, etiamsi preces ad omnia coeli templa
laudesque divinae locis omnibus ac regionibus Deo gratissimae semper
fuerunt.

1. Eccles. 10, 2. 2. Festus in voce robustus. 3. Levit. I. Jerem. 46.
Ezech. 42. 4. Joel 2, 20.—Alibi: _Aquilonates_. 5. Jes. 43, 6. 6.
Aristoteles de hist. anim. II, 1. 7. Alibi: _Judaeorum_.

OCTAVIUS: Non video, Ismaëlitas tam acute philosophari, sed qui citra
tropicum cancri regiones incolunt, ad Mecham seu Jezecat seu Medinam
Alnabi, ad civitatem prophetae et montem Moriam, ubi Abrahamus filium
immolare1 jussus est, convertuntur, scilicet ad Austrum; qui vero sunt
ultra tropicum, convertuntur ad Aquilonem. Illud tamen singulare est,
quod Ismaëlitae, quoties precantur2, bis inclinato vertice terram ac
manus utrasque deosculantur, Christiani vix unquam.

1. Alibi: _immorali_. 2. Alibi: _provocantur_.

CURTIUS: Manum deosculari Deum adorantes1, antiquissimi moris est, ut
Jobus ipse testatur, non quidem ut de2 osculo cogitarent, sed ut ori
silentium imponerent3, unde saepe peccatur; ut etiam nunc plerique cum
de peccatis confitentur, pectus solent tundere, ubi cor residet,
pravarum cogitationum artifex; alii frontem vola caedere, ubi animi
sedem esse arbitrantur, quasi poenas ab auctoribus flagitiorum
reposcerent ista percussione. 167 Verum enim vero4 sine saliva5
osculari nemo potest. Illud enim veterem6 sapit idololatriam eorum7,
qui terram pro Deorum ac rerum omnium parente adorabant, magnae Cybeles
appellatione carmine impio: O hominum, pecudum, divûmque aeterna
creatrix!

1. Alii: _adorantem_. 2. Alii: _non quia de_. 3. Alius: _imperarent_.
4. Alios: _Terram vero_. 5. Alius: _scelere_. 6. Alius: _veterum_. 7.
In eodem deest.

SALOMO: Nos erecti Deum laudamus, flexis genibus fausta precamur,
adversa deprecamur interdum etiam stantes, ut Ezechias ad parietem
conversus, nunquam sedentes, multo minus ambulantes, nisi morbus vel
imbecillitas cogat, ut Mosen, qui cum diutissime pansis1 ad coelum
manibus, tantisper adversus Amalekitas pugnabatur2, erectus stetisset,
fractis viribus consedit, fusis tamen et extensis manibus usque ad
occasum. Fallitur autem Plutarchus3, qui Numam jussisse scribit, ut
adoraturi sederent, quod et Latinis inusitatum et a Pythagoricis
decretis, quibus Numa dicitur imbutus fuisse4, alienum. Sic enim
Pythagorae symbolum: περιφερόμενον προσκυνεῖν i.e. circumvolutum
procidere. Et nos quidem peccata confitentes frontis ad humum contactu5
testamur humilitatem, quod Plutarchus appellat, ῥίψεις ἐπὶ πρόσωπον. In
ardentissimis rogationibus6 Eliae statura imitamur7. Is enim cum sua
oratione coelum tribus8 annis et sex mensibus ita conclusisset, ut nec
imbres ulli nec rores depluerent, septies oravit, quoad exoraret9,
vultu inter genua composito humi advolutus, qui humillimus est infantis
in utere habitus, ut eliceret imbrem. Sessio10 vero et adoratio e11
diametro pugnant.

1. Alibi: _passis_. 2. Exod. 17, 9 sqq. 3. Περὶ δεισιδαιμονίας. 4.
Addit alius: _penitus_. 5. Alius: _fronte ad humum contracta_. 6.
Alibi: _orationibus_. 7. 1 Reg. 7, 1-9. Jac. 4, 17. Sir. 48, 2. Luc. 4,
25. 8. Alibi: _sex_. 9. Alibi: _exoraretur_. 10. Desunt haec sequentia
Salomonis verba in alio codice. 11. Alius: _toto_; alius: _tota_.

OCTAVIUS: Tantum abest, ut Ismaëlitae osculantes humum adorare velint
Cybelem, ut nulla gens ab idololatriae suspicione longius absit. In
templo sermones et colloquia facere aut deambulare, scelus arbitrantur.
Festis diebus hora sexta concio populi frequens est, nec ante meridiem
festo die cibantur; die vero paschali, quae omnium sanctissime colitur,
post jejunium menstruum1 Elmeide coenam concelebrant, tum deosculatis
mutuo manibus offensiones mutuo acceptas charitate summa ignoscunt ac
veterum ἀγάπας recolunt, non ficta simulatione, sed bona fide, nec si
quisquam post accepta2 illa oscula manuum3 acceptas injurias
ulciscatur, impune laturus est, sed gravi judicio damnatur. Si quis
concionibus ac precibus publicis adesse recusaverit, mulcta, infamia,
carceribus coërcetur. Nec tamen4 unius aeterni Dei purissimo cultu, sed
etiam humanitate et benignitate populos omnes longe superant5. Ac
mirantur, Christianos homines tantam egentium multitudinem, tantam
suorum nuditatem6 et inopiam aequo animo 168 ferre posse, cum apud
Ismaëlitas plura sint domicilia egentibus ac peregrinis vacua, quam
tenues domiciliorum egentes. Saepe quidem videre potuistis Turcas in
hac urbe tenuibus ubique occurrentibus7 nummos libenter objicere. Nulla
enim lex apud istos sanctior colitur, quam Ullache i.e. exsolvere
debita et egentibus largiri. Itaque saepius occurrunt viatoribus
chorabitae, quos Eremitas Graeci vocant, a quibus hoc unum precantur,
ut ad se divertant. Postea vero quam exquisitis ferculis, lotionibus et
cubilibus8 foverunt, non modo nullum pretium reposcunt, sed etiam
gratias agunt his verbis: Demum hannam fal alla se verfis, i.e. hoc
animae meae detur, Deus te amet! Sunt etiam frequentissima domicilia9 a
litteratis hominibus circa fana constituta et uberrimi ad alimenta
reditus; vix enim est ullus opibus locuples, qui aut templum aut
publicum hospitium consecrandum non curet. At innumerabiles Christianos
videmus, quos non benefacere delectat, sed benefecisse videri, ut
ambitioni magis, quam inopiae donare10 videantur. Et quum paucissimi
benignitatis fontes egentibus11 aperiant12, tum vero id faciunt, vel ad
furtorum et flagitiorum expiationem (neque enim13 aqua citius ignem,
quam largitio in egentes peccatum restringit)14 vel ad incrementa rei
familiaris15. Nihil enim verius a Basilio Magno dici potuit, quam artem
omnium quaestuosissimam esse eleemosynariam16. Ac Musulmanni quaestum
rei domesticae non spectant, sed solius Dei intuitu largiuntur, ad
idque curiosissime a concionatoribus erudiuntur, ut mihi Christianis
jure opponere posse videantur, quod olim Spartanus17 quidam seniori
assurgens in theatro, ne adolescentibus considentibus spectaret
erectus, Athenienses honestas artes18 ad pompam et fastum habere, non
tamen ad usum. Hoc vero singulare est, quod Ismaëlitae a vino et alea,
vetantibus legibus, abstineant, tametsi plerique Christiani se legibus
solutos arbitrantur, propterea sive vini luxum et aleam sequuntur, sive
adulteria, stupra, rapinas, injurias, verbera, caedes, mentis ad omnia
concitas, quodque his omnibus foedius est, capitales in Deum
contumeliae19. Juventutis autem molles et teneres annos studiosissime
legibus divinis erudiunt, neque enim fabulas audiri et20 libidinis
ludos aperiri patiuntur, sed Alcorani divinis praeceptis tam assidue
imbuunt, ut ante pubertatem fideli memoria teneant; cantica vero
impudica nulla audiantur. Denique cum illorum religionem, judicia,
leges, mores, instituta cum vestris21 comparo, verissime Ismaëlitas ex
omnibus populis Musulmannos i.e. fideles esse judico, non tantum, quia
lex Muhammedis naturae consentanea est, ut Algibel et Avicenna
scripsere, sed etiam quia caeteri verae22 faciem ac speciem 169
religionis habent, illi religionem ipsam non tantum habere, sed
possidere mihi videntur23.

1. Alibi: _nostrum_. 2. Deest in alio codice. 3. Alibi: _post illas
manuum exosculationes_. 4. Alii: _tantum_. 5. Alius: _superarunt_. 6.
Alibi: _ruditatem_. 7. Alibi: _accurrentibus_. 8. Alius: _cubiculis_.
9. Alius addit: _scholastica_. 10. Alibi: _donari_. 11. Alibi:
_pauperibus_. 12. Alii: _appareant_. 13. Alius: _vero_. 14. Alii:
_restinguit_. 15. Tob. 12, 9. 16. Alius: _eleemosynam_. 17. Alius:
_Spartiata_. 18. Addunt alii: _et divinas_, vel: _et doctrinas_. 19.
Alibi: _contumaciae_, vel: _injuriae_. 20. Alius: _aut_. 21. Alii:
_nostris_. 22. Alibi: _fere_. 23. Alibi: _videantur_.

Cum ad hanc orationem caeteri conticuissent ac mirarentur, Octavium a
Christianis ad Ismaëlitas defecisse, nec quisquam Octavii orationem1
refutaret, tandem rupto2 silentio FRIDERICUS: Non erat, inquit, animus,
Octavii orationem refutare, ac vos ob id opinor conticuisse, quod
refutatione minus egeret. Nec mihi de moribus ac religione
Muhammedistarum3 disputare placet, quia non licuit eorum civitates ac
respublicas pervestigare; illorum tamen religionem Octavio,
ingeniosissimo viro, probari non puto, sed ea tantum4 verbi gratia
disseruisse. Legistis, opinor, libros de doctrina Muhammedis, item de
moribus ejus ac toto vitae genere atque illud inprimis, quod
ingeniosissimus ille5 religionum artifex in libris6 quidem Muhammedes
nuncupetur7, in coelo vero Almad. Sic enim8 Homerus fluvium, qui Trojam
praeterlabitur, Xanthum ab hominibus, Scamandrum a Diis vocari. Cum
autem natus est Muhammedes, ad eum alendum venti scilicet, aves, nubes,
angeli convenerunt, venti quidem odoribus, aves fructibus, nubes aquis.
Et quoniam angelis nihil supererat, quod infanti praeberent, ira
perciti discesserunt. Eundem tamen in coelum abreptum fuisse tradunt ab
ipso Gabriele, ac post reditum prophetam se tulisse, conciones publicas
habuisse; sed quoniam nec orationibus ullis, nec rationibus, quae
vellet, persuadere poterat, vi et armis agere decrevisse; fugatum tamen
die Veneris ab hostibus fugisse, a cujus fuga, scilicet ab Hegira,
initia9 ducunt annorum, postea vera validiore manu reversum Mecham
expugnavisse ac discipulis militibus diripiendam dedisse. Ab his
initiis et praeda locupletiores imperium paulatim propagarunt, cum
Arabiae latrones ad societatem10 proposita libertate ac diripiendi spe
coegissent. Ipse vero jam senio confectus comitiali morbo dicitur
interiisse, sed cum tertia die resurrecturum se promisisset, tam diu
jacuit insepultus, quoad teterrimo foetore intolerabilis a plebe in
cloacas urbis projectus esset. Plerique cum Garuffa, uxore Mazuchi11,
deprehensum ac caesum fuisse tradunt, cum diceret eas uxores, quas
propheta vellet, jure suo capere potuisse. Abadallam vero et Machilium
occidi jussisse, quod prophetam esse negarent, ac tametsi uxores
septendecim domum duxisset, nihilominus tamen Zeidi quoque uxorem socii
dicitur rapuisse. Jucundissimam quoque fabulam commentus est, ut vini
non solum abusum tolleret, sed rem et usum necessarium prohiberet;
fingit enim duos angelos coelitus in terram ad judicia exercenda
demissos, ebrietate et illecebris formosae meretricis, cujus amore
tenebantur, persuasos esse, ut alter illam in coelos veheret, alter in
terram reveheret, propterea mortalibus vini 170 usum interdictum
fuisse. Ex omnibus autem fabulis nulla foecundior est, quam quae extat
de paradiso Muhammedis, ubi ciborum fercula exquisitissima fore
pollicentur, tum vini, lactis ac mellis torrentes undique profluentes,
foeminarum etiam formosissimarum ac cynaedorum greges, quibus uti
liceat et abuti, ac septuaginta millibus annorum voluptatibus perfrui,
post convivium, quod etiam annorum septuaginta millium spatio definit.
Quod12 cum Averroës, Arabicae philosophiae princeps, legisset, porcorum
paradisum dixit, ut13 mirum videri non debeat, si impietas illa
detestabilis, tot ac talibus propositis praemiis, totum pene terrarum
orbem invasit.

1. Alibi: _rationes_. 2. Alius: _recepto_. 3. _Muhamedanorum_. 4.
Alibi: _de ea tamen_. 5. Alii: _iste_. 6. Alibi: _terris_. 7. Alius:
_usurpatur_. 8. Alius: _etiam_. 9. Alibi: _initium_. 10. Alius:
_saevitiam_. 11. Alius: _Mafuchae_. 12. Alibi: _quae_. 13. Alibi: _et
... debet_.

CURTIUS: Tanta vis est pravae opinionis, ut hominum mentibus semel
insita potentius quam natura ipsa dominetur. Et quidem apud Narsingas
Indorum1 populos mortuis maritis viduas eodem incendii rogo viventes ac
spirantes cum cadaveribus2 exuri constat, non modo veterum, sed etiam
recentiorum scriptorum summa consensione easque summa alacritate eo
deferri ab amicis, ut voluptatibus maritorum sempiternis perfruantur.
Sed et illud valde puerile debet videri, quod Ismaëlitae flagitia
lotionibus assiduis elui putant, non aliter atque Indi occidentales3
Hispaniolae ex intimo stomacho ante aras ac statuas vomentes scelera
profligari putabant.

1. Alius: _Indiae_. 2. Alibi: _cadavere_. 3. Alibi: _orientales_.

OCTAVIUS: Nihil mirum est, si Averroës Ismaëlitarum religionem valere
jussit, cum etiam Christianorum ac Judaeorum leges omnes foedissime
proculcarit. Sed Avicenna, princeps in omni genere philosophiae ac
medicinae clarissimus, scribit, legem Muhammedis miserias ac
felicitatem summarum voluptatum corporis proposuisse, aliam tamen
beatitatem1 lege praestabiliorem in animo habuisse. Quae autem ex
libris Elimel Nebi, h.e. vita prophetae ejusque doctrina, et Edit el
nebi i.e. historia prophetae, recensuit Fridericus, plane apocrypha
sunt Ismaëlitis neque usquam theologis approbantur, sed imperitis
hominibus conscripta rejiciuntur, ut ea, quae a Bonaventura theologo de
vita Christi circumferuntur, cum scilicet arbores frugiferae summa
cacumina curvassent leviter, ut infanti Christo, ad poma inhianti ad
satietatem usque vesci liceret. Quae theologi christiani non magis
probant, quam innumerabiles hujusmodi fabulas, quas in aurea dicam an
ferrea lectione divorum legimus, quae referre nolim, ne nos pigeat
ineptiarum. Alcoranus, qui a collectione sic dicitur vel Alphaticianus
a distinctione capitum, quae 123 numerantur, nihil habet ineptiarum,
nihil sibi contrarium, nihil repugnans, ut putarunt Dionysius
Carthusianus et Cardinalis S. Sixti2, qui adversus legem Muhammedis
scripserunt. Mitius aliquando3 Richardus4 ordinis praedicatorum,
arabicis litteris et disciplina instructus5, tametsi quibusdam locis et
falsa simulavit et vera dissimulavit. 171 Quod autem de paradiso et
sordidis voluptatibus plerique calumniantur, satis refelluntur ex iis,
quae Azora septuagesima quinta et septima scribuntur, scilicet
adulteros et perjuros sempiternis inferorum ignibus deflagraturos, ut
clara voce testatus est ipse legislator Muhammedes. At ne foeminas
quidem a viris, dum sacra fiunt, conspici, nec in publico vultus
revelari6 patiuntur populi, qui Muhammedis legibus7 obligantur. Quod
item Christiani Muhammedem se resurrecturum spopondisse commemorant,
nusquam scriptis Ismaëlitarum ista reperies. Atque in eo ipso inter se
discrepant Christiani, quod alii quidem tertia die, alii octingentesimo
post anno resurrectionem se promisisse jactant, quasi Lycurgus alter8,
Apollinem consulturus, cives suis legibus obligaret, quousque
rediisset. Omissis igitur fabulis inanibus, si quis studiose legat
Alcoranum, nihil in9 eo reperiet, quantum quidem judico, nisi summam
erga Deum religionem, pietatem in parentes, caritatem in proximos,
benignitatem adversus tenues, justitiam in omnes assidue inculcari
videbit10.

1. Alibi: _beatitudinem_. 2. Alius: _Coeli_. 3. Alius: _aliquis_. 4.
Alii: _Ricualdus_, vel: _Ricaldus_. 5. Alibi: _divino instinctu_. 6.
Alii: _revelare_. 7. Alibi: _lege_. 8. Alibi: _ille_, vel: _olim_, vel:
_aliter_. 9. Desunt alibi sex haec sequentia verba. 10. Deest in alio
codice.

FRIDERICUS: Mirum est, Agarenos Muhammedis in coelum ascensionem sine
mulo fingere non potuisse, aut cur scalam potius non adhibuerint1, quam
jumentum2, nisi probabiliorem fore putarent mulorum in coelos3
ascensionem.

1. Alibi: _adhibuerunt_. 2. Alibi: _mulum_. 3. Alibi: _coelum_.

OCTAVIUS: Nihil hujusmodi proditum est in sacris1 Muselmannorum
litteris, nec magis incredibiles sunt hujusmodi fabulae, quam Numerii2
Attici, praetoris Romani, qui juratus, in coelum ascendisse Augustum,
acceptis a Livia decem aureorum millibus, confirmavit. Sed cum alius
ascensionem Drusillae in aedibus Caligulae fratris nobilem affirmaret,
non sine risu ingenti a populo acceptus.

1. Alibi: _sanctis_. 2. Alibi: _Numerici_.

CORONAEUS: Miror, Octavium superstitiones Agarenorum, misericordia
potius, quam risu dignae cum sint, ipse acutissimi judicii ac doctrinae
singularis, probare potuisse eoque magis, quo diutius ab illis dura
servitute fuit oppressus.

OCTAVIUS: Me Deus optimus maximus a piratis comprehensum in littore
Siciliae mercatori Syriaco1 vendi passus est; hic rursus Paracadio2 me
dedit, qui ut religionis amantissimum ac litterarum studiosissimum me
esse intellexerit3, de mea religione (jam enim triennium4 captivus
populari, Arabum linguae consueveram)5 percontari coepit. Ego cum ad
singula capita responderem et in meam sententiam illum pertrahere
conarer, quo nihil ab immortali Deo magis et melius mihi optandum
judicabam, ille contra tot ac tam multis rationibus urgebat, ut ab
argumentis, quasi ab 172 aquis desertus6 in vado haererem; tandem mihi
libellum exhibuit arabica lingua a Dominicano quodam christianae
religionis desertore conscriptum pro defensione religionis
Ismaëlitarum. Quem ut legi et relegi, in varias animi sententias
distractus, mirabar ab homine Christiano, et quidem ordinis
praedicatorum, ejurata majorum religione scribi potuisse. Ad extremum
rationibus victus acquievi; quod cum herus animadvertisset, libertate
me donavit, quam ut plerique adipiscantur, Muhammedem amplecti solent
et circumcidi se patiuntur.

1. Alibi: _Syriae_. 2. Alius: _Paracactio_. 3. Alibi: _intellexerat_.
4. Alii: _tertium_. 5. Alii: _adsueveram_. 6. Alibi: _desolatus_.

FRIDERICUS: Audivi quondam eos, qui antrum Trophonium subirent, saltare
solitos, ut1 qui a daemone in furorem agerentur, quos amici cum
revocare conarentur, simulatque ingressi fuerant, choreis sese
admiscebant. Idem Octavio contigisse videmus.

1. Desiderantur haec septem sequentis verba in aliis codicibus.

OCTAVIUS: Omitto contumelias, quibus Muhammedis dignitas adversariorum
obtrectationibus laceratur; rem teneo, h.e. verum ac sincerum unius
aeterni Dei cultum.

TORALBA: Si vera religio in puro aeterni Dei cultu versatur, naturae
legem sufficere confido ad hominum1 salutem. Nec aliam religionem
habuisse videmus antiquissimos humani generis principes ac parentes,
qui aurei seculi memoriam posteritati reliquerunt, non docti, sed
facti, non instituti, sed imbuti ab ipsa natura, a qua pietatis,
religionis, integritatis ac virtutum omnium rivulos hauserunt et
expresserunt. Id quod non solum omnibus omnium philosophorum sententiis
probatum, sed etiam oraculis, si qua fides est oraculorum, confirmatum
videmus. Nam roganti M. Tullio, quodnam vitae institutum sequeretur,
responsum est: naturam sequi oportere. Quod ipsum Paulus ad Romanos2
scribens non obscure aut ambigue, sed aperte confitetur: _Gentes_,
inquit, _quae lege vacant, natura ipsa legitime vivunt, quia tametsi
legum tabulas nullas habent, nihilominus edicta mentibus suis
consignata circumferunt, testificante conscientia ipsorum._ Quibus
verbis rectam rationem et naturae legem ad hominis3 salutem sufficere
docet. Quae cum ita sint, quid opus erat tot ac tam multis ritibus,
quibus obligantur Judaei, Christiani, Agareni, Pagani? Hanc enim
religionem omnium antiquissimam ac optimam esse confido.

1. Alibi: _omnium_. 2. cap 1, 20 sqq. 3. Alii: _hominum_.

Quae cum breviter perstrinxisset Toralba, silentium secutum est; neque
enim de religionibus, quod quisque sentiret, hactenus aperuerat,
praeter SALOMONEM, publica auctoritate fretum1, qui tandem rupto
silentio: Mei sensus, inquit, cum tuis, Toralba, plane congruunt,
scilicet ea, quae ad salutem pertinent, naturae legibus omnia
contineri; atque his naturae legibus vixisse Abelem, Henochum,
Noachum2, Abrahamum, Jobum3, Isaacum, 173 Jacobum, quos viros! certe
ipsius immortalis Dei testimonio, quo nec majus ullum, nec gravius
cogitari potest, summam pietatis ac integritatis laudem adeptos. Neque
enim circumcisio, quae Abrahamo et posteritati quasi tessera foederis
data est, necessaria fuit ad salutem, sed ob id potissimum circumcidi
jubemur, ut a caeteris populis a Deo selecti ac segregati videamur.
Hanc autem naturae legem significare videtur Deus ipse, cum diceret:
_Benedicentur in semine Abrahami omnes gentes, eo quod obedierit voci
meae nec unquam edicta mea legesque meas violarit_4. Atque lex a Mose
nulla lata est, nisi quadringentesimo et trigesimo post anno. Caetera
vero, quae legibus ritualibus ac judiciariis continebantur, sublato Dei
templo ac eversa republica Hebraeorum antiquata fuere. Nam diserte
prohibemur5 usquam terrarum pecudes mactare nisi eo loco, quem
nominatim Deus designarat. Decalogus tantum6 ac circumcisio cum agno
paschali ad sempiternam acceptorum beneficiorum memoriam a nobis
usurpatur. Sic autem persuasum habeo, nullam omnino religionem sine
ritibus ac ceremoniis consistere posse, nec opinor ullum majus arcanum
habere religionem romanam tantae diuturnitatis, quam rituum ac
ceremoniarum tantam, quanta cogitare potest7, multitudinem ac
varietatem, tum suavissimam canticorum ac organorum, tum etiam vestium
ac suppellectilis sacrae ac pretiosae8 pompam, quae populum quasi
spectaculo admirabile retineat suspensum. Ad quod9 enim Deus vestitum
Aaronis pontificis maximi augusta quidem specie venerabilem fecisset?
aut cur tot sacrificiorum ritus, tot lotiones, tot exquisitas
expiationes jussisset, si plebis imperitae mentes cultu religionis
obligari commodius arbitraretur? Multa quidem a Judaeis ecclesia
Romana, maximam tamen rituum partem a veteribus Graecis et Latinis
accepit, ut10 etiamnum pelles hostiarum, quibus ipsi sacrifici caput
obvelabant, a Canonicis usurpari videmus; et abrasiones verticis jam
inde ab Iside, quae Osiridis audita morte caput una cum ejus
sacerdotibus abrasit, forsitan originem traxerunt, tum etiam populi
dimissiones11 peractis sacris, quas τοῦ δήμου ἀφέσεις appellabant, tum
aquae lustrales, chori, proterviae12, theophaniae, tensae, fercula,
saltationes ac pulvinaria Deorum.

1. Alibi: _victum_. 2. Alii: _Noëmum_. 3. Deest in alio codice. 4. Gen.
26, 4. 5. Deut. 4, 19 sqq. 6. Alibi: _tamen_. 7. Alius: _posset_. 8.
Alibi: _sacram et pretiosam_. 9. Alibi: _quid_. 10. Deest in aliis
codicibus. 11. Addit alius: _cum dicitur: Ite, missa est_. 12. Exod.
12.

CURTIUS: Haec pompa Romanae religionis ludos potius theatrales ac
spectacula veterum paganorum decet, quam veram pietatem, quae fucum
respuit, simulationem ac speciem abhorret, nec quicquam fallacius est,
quam quod exterius speciosum apparet, ut fucatae1 merces, picti
parietes, fucati vultus. Et quemadmodum piscis Tulis ac tigris bellua
pereleganti colorum varietate cutim distinctam habent, cum tamen nihil
utraque animante crudelius sit: ita quoque de religionibus judicandum,
quae ritibus tantum ac ceremoniis nituntur.

1. Alii: _fucata_.

174 SALOMO: Alter certe alterius ope carere non potest.

OCTAVIUS: Nihil a Toralba, parum etiam a Salomone dissident Ismaëlitae,
ac saepissime legislator in Alcorano contestatur populos omnes,
Abrahami legem profiteri1 et exequi, scilicet purum unius aeterni Dei
cultum, ab omni idololatria penitus alienum, benignitatem adversus
tenues, infinitis locis justitiam in omnes. Hoc tantum interesse puto,
quod legislator Hebraeorum cum praemia cultoribus suis proponeret,
duobus verbis rem absolvit: _hoc fac et vives_; Ismaëlitarum vero
legislator paradisum suum tot ac tam multis deliciis ac voluptatum
fruendarum spe instruxit, ut talibus illecebris etiam invitos et
nolentes in officio retineret, flagitiosos vero ab injuriosa et
conscelerata vita, suppliciorum immanium2 acerbitate proposita,
revocaret. Ritus autem ac necessarias tantum ceremonias, nullas
inutiles habemus, nulla spectacula, nullas picturas aut caelaturas,
quae populum a cultu et cogitatione rerum divinarum avertere queant.
Lotionibus etiam frequentissimis utimur, ut sordes etiam interiores
saepius eluere condiscamus.

1. Alibi: _confiteri_. 2. Desunt haec tria verba in aliis codicibus.

TORALBA1: Qui rituum multitudine plebem obruunt, religionem in
superstitionem convertunt; qui autem omnes omnino resecant, nae illi
omnes religiones a stirpe evellunt, non aliter ac vinitor ille, qui a
vicino superflua vitium2 secare doctus, ut vites abundantius
repullularent, suas ipse solo tenus exsecuit. Idem iis contigisse
videmus, quos antiquae Romanorum religionis piget, brevi quoque novae
pigebit, nisi cum ritibus ac ceremoniis necessariis, tum etiam
praemiorum spe majore pontificibus ac sacerdotibus proposita, optimum
ac doctissimum quemque retinere conentur. Nihil autem accuratius divina
lege praecipitur, quam ut sacerdotibus ac Levitis bonorum omnium
decimae, primitiae ac sacrificiorum legitima pars modis omnibus
tribuatur. Sic enim ab Hebraeorum sapientibus traditur, frugum
sterilitatem, pecorum interitus ac inopiam extremam eos consequi, qui
sacerdotibus sua eripiant, qui decimis fraudem faciant. _Importate_,
inquit Deus apud prophetam3, _decimas omnes in aedem4 meam, ut subinde
largitio fieri possit, atque in eo ipso periculum facite et tentate me,
si non aperuero coeli fenestras omnes, ut impleam vobis thesauros meos5
et affluentiam omnium bonorum: increpabo devastatorem6, quo minus
calamitatem et sterilitatem vestris agris inferat_; quo quidem arcano
nullum ad opes comparandas majus esse potest.

1. Alius: CORONAEUS. 2. Deest alibi. 3. Mal. 3, 10 sqq. 4. Alibi:
_domum_. 5. Alibi: _vos thesauris meis_. 6. Alius: _devoratorem_.

OCTAVIUS: Illud1 Muselmannis omnibus potissimum curae est, ut sacrorum
antistites opibus affluant, idque Muhammedes sapienter providit, ne
sacerdotum inopia rerum divinarum ac religionis afferat contemptum.

1. Deest in aliis codicibus.

175 CURTIUS: Decuitne Muhammedem, qui se prophetam ferebat, mendaciorum
ferculis imperitos plebis animos inescare aut legem a Gabriele sibi
datam mentiri? Cum autem1 in Alcorano scripserit2, virginem Mariam
matrem Jesu esse Mosis et Aaronis sororem, nimis pueriliter in historia
mentitus est; duobus enim annorum millibus Maria soror Mosis ante
mortua erat, quam Maria mater Jesu nasceretur. Quod autem Agareni se
Deum aeternum colere praedicant et eundem adorare, quem olim Abrahamus,
in eo ipso a sua lege defecerunt, quippe Dei ac Muhammedis laudes3
saepius cumulant, sepulcra Muhammedis ac Nabissae religiose adorant ac
donis ingentibus oblatis venerantur. Quid enim funestius, quam quod
Muhammedes turpissima4 libidinum foeditate homines impuros ad suae
religionis cultum pellicere modis omnibus tentavit? aut quis corruptor
publicus non sibi persuadeat, pulchrum ac honestum esse in terris id,
quod in paradiso honestum esse docuit legislator? et quidem Leo Afer,
qui, Mahomedis ejurata religione, Romanam amplexus est, scribit,
quendam sectarium Ianfarida5 in urbe Cahira publice mulierem, spectante
populi corona, constuprasse ac post amplexum cives mulieris istius
vestimenta, quasi divinitatem6 stupri contagione adepta fuissent,
summis digitis contacta exosculari coepisse, maritum vero non tantum
uxori et adultero gratulatum esse, sed etiam festas epulas et ludos
amicis cunctis concelebrasse. Quod mirum videri non debet, cum talia
praemia Muhammedes suae religionis cultoribus proposuerit7. Quodsi
Pythagoras Homerum, Orpheum, Hesiodum apud inferos, de arboribus
suspensos, a serpentibus jure torqueri dixit, ac Plato ipse a sua
civitate Homerum exegit, quod Deorum jurgia, plagas, lenocinia, stupra,
caedes, incestus turpiter finxisset, quanto poena graviore dignus est
Muhammedes, quod8 se prophetam et legislatorem et pietatis magistrum et
religionum censorem profitetur9?

1. Alii: _enim_. 2. Alibi: _scripsisset_. 3. Desiderantur haec viginti
verba in aliis codicibus. 4. Alii: _turpissimarum_. 5. Alibi:
_Ibufaridae_. 6. Alii: _divinam_. 7. Azora 1 et 81. 8. Alibi: _qui_. 9.
Alii: _profiteatur_, vel: _profitebatur_.

SALOMO: Haec omnia non modo dictu foeda, sed etiam exemplo perniciosa
videntur, scilicet hominibus turpia libidinum praemia proponere
virtutis ac pietatis ergo, ac falsis promissis imperitos, contra quam
deceat, tractare1, cum Deus optimus maximus promissa non tantum
praestet, sed etiam multo liberalius, quam polliceatur2; impostores
vero plura semper promittant, quam efficere queant aut velint. Nam cum
Deus spopondisset, virgam illius, quam ad pontificem sibi delegerat,
germinaturam, mox eadem virga protulit germina, flores, frondes,
fructus: ita quoque cum suae legis cultoribus terram polliceretur,
coelestia praemia largitur; cum vitam promittit, non modo hanc, sed
etiam futuram multo meliorem donat. Sic Onkelos Chaldaeus interpres
locum hunc: _Qui pacta mea et judicia exequetur,_ 176 _vivet_3,
interpretatur de vita sempiterna. Illud perniciosius, quod qui praemia
ista libidinum fabulosa esse sciunt, etiam supplicia4 proposita pro
fabulis habent et in omne dedecus praecipites ruunt.

1. Alii: _lactare_. 2. Alibi: _pollicebatur_. 3. Levit. 19. Exod. 20,
31. Deuter. 15. Ezech. 2. 4. Alibi: _sceleribus_.

OCTAVIUS: Xenophontis et Platonis sententia mihi valde probatur,
scilicet magistratibus ac medicis licere ac semper licuisse, perinde ac
nutricibus erga infantes, mentiri, his quidem salutis corporum ac rerum
publicarum causa, quanto magis animorum1 saluti modis omnibus
consulendum? Demus certe Muhammedem corporeas voluptates post hanc
vitam promisisse his, qui pudicitiam colerent, quam ipse legislator in
Maria virgine, in Zacharia, in Johanne maximis laudibus pluribus
Alcorani locis commendavit, adulteros vero sempiternis inferorum
ignibus devovit2. Sed quis non videt, haec ab eo3 scripta fuisse, ut
omnes intelligerent, eos, qui sese turpium voluptatum blanditiis
mancipassent4, praemiis aeternis ac beata vita carituros? Sic enim
aperte declarat5. Sed quoniam australes populi omnium maxime projecti
sunt in Venerem, Muhammedes illa praemia excogitavit, ut homines etiam
invitos pertraheret6 ad verum decus. Cum igitur illa sanxerit, ut
animas ab interitu servaret, quid in eo genere tum peccavit, quod
veniam non mereatur? aut quid aliud Christus proposuit7, quam eos, qui
summa cum integritate vixerint, beatissimam vitam in aeternis
voluptatibus perfruendis adepturos? Quanquam non valde solliciti sint
viri boni ac sapientes, quanta sint virtutis ac pietatis praemia
futura, cum virtus per se ipsam maximum sibi praemium sit, ac magnopere
laudandus videatur, qui nihil boni facit, nulla proposita mercede.
Omissis igitur virtutum praemiis, omnes omnium religiones inquirite, si
ulla est usquam gentium aut antea8 exstitit unquam, quae puriorem
aeterni Dei cultum doceat, quae ab idolorum et creatarum rerum non modo
cultu, verum etiam adspectu et cogitatione longius discedat, quam
religio Musulmannorum.

1. Alibi: _animarum_. 2. Azora 76. 3. Alibi: _illo_. 4. Alius:
_manciparent_. 5. Azora 1 et 6, 51 et 117. 6. Alibi: _protraheret_. 7.
Alibi: _promisit_. 8. Alibi: _ulla_.

SALOMO: Quod Ismaëlitae aeternum Deum nec plures uno colunt, hoc habent
a lege divina, nec decuit Muhammedem, novae1 legis specie, quam ab
angelo Gabriele sibi datam mentitus est, vera falsis, turpia honestis
miscere.

1. Alibi: _nova_.

OCTAVIUS: Necessariam fuisse legem Muhammedis, docuit eventus; neque
enim aliter Asiae et Africae populi de opinione illa deitatis, quam de
Jove et Christo conceperant, deturbari potuissent, nisi Muhammedes ope
divina id praestitisset, ne deinceps homines ullam spem aut praesidium
salutis in illius vita aut in hujus morte collocarent, quem tamen
mortuum esse negavit, sed Dei potestate hostium manibus ereptum. His
jactis fundamentis, duo1 praesidia maxima stabiliendae religionis
adjecit, primum quod servitia 177 ad pileum vocavit, libertate
proposita iis omnibus, qui se suamque disciplinam sequerentur, alterum
quod de sua lege2 disputari vetuit, sed bellorum vastitate ac terrore
poenarum sua jussa detrectantes compelli jussit3. Itaque Homarus,
Muhammedis legatus, ingenti servorum exercitu collecto, praefectos
urbium ac praesides Arabiae, Syriae, Aegypti armis fregit, ac brevi
Chaldaeorum ac Persidis regiones4 invasit, exustis omnibus paganorum et
Christianorum libris. Illud tamen arcanum adhibuit, quod Christianos
quidem ad se pertraxit, cum prophetam Christum appellaret, Judaeos
vero, Arianos, Nestorianos, Sabellianos pellexit, cum Christum negaret
Deum esse. Est enim Arianorum sententia fundamentum religionis
Ismaëlitarum, quoniam utrique virginis quidem filium et creaturam esse
confitentur, Deum tamen esse negant5. Quae Arianorum sententia
conciliis octo confirmata est, scilicet quae Tyri, Sardibus, Smyrnae,
Mediolani, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi coacta sunt, ac potissimum synodo
Ariminensi, qua sexcentorum pontificum concordibus animis ac sententiis
Arianam religionem comprobarunt. Clarius etiam Nestorius, qui Mariam
Dei matrem esse aperte negavit.

1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _religione_. 3. Azora 2. 3. 6. 4.
Alibi: _legiones_. 5. Epiphanius contra Arianos; Hilarius l. 3. de
trinit.

CURTIUS: Si haereticorum inter se conspirantium multitudo synodus est
appellanda, quid obstat, quominus Epicuraeorum coetui ecclesias et
concilia non liceat appellare? At ne juris consulti quidem ullam
societatem scelerum aut collegia flagitiosorum1 coire patiuntur, quanto
minus Nestorianorum, Sabellianorum et Arianorum nefariae conjurationes2
in Deum concilia dici debent, cum abrogaverint praecipuum fidei caput,
scilicet Christi deitatem ac trium personarum in unius essentia
trinitatem, quam firmissimis innumerabilium conciliorum ac potissimum
Nicaenae synodi fundamentis stabilitam debemus tueri.

1. Alibi: _flagitiorum_. 2. Alibi: _conciones_.

OCTAVIUS: Christianae religionis antiquitatem—1

1. Alii codices adjiciunt: _conspiciuntur_.

Hic CORONAEUS, cum Octavium ad responsionem paratum prospiceret ac
diutius de rebus gravissimis protracta disputatio fuisset, coetum
solvens: Post coenam caetera, inquit, ne Octavium de possessione
loquendi dejecisse videamur; tum illud disseretur, si placet, an viro
bono de religione aliter sentire liceat, quam publice profiteatur? Ita,
salutati vicissim, cum summa spe futurae disputationis discesserunt.




178 LIBER QUINTUS.


Cum ad coenam singuli rediissent, ego tragoediam Octavii persequi
jussus, cum ad eum locum pervenissem, quo Soliman, Turcarum rex,
primogenitum Mustapham fracta gula in interiore cubiculo coram ingenti
exercitu ad Prusiam1 coacto projici mandavit, praeconis voce ad tubae
sonitum altissime exclamante hoc carmen:

Sit unus coeli imperator2 maximus,
Sit unus terrae imperator praepotens;

consistere me jussit Coronaeus, qui quidem secundis3 mensis affabre
ficta4 poma veris ita miscuerat, ut acutissimus quisque5 posset falli.

1. Alibi: _Prassiam_, vel: _Russiam_. 2. Alibi: _temperator_. 3. Alius:
_sentiendi_. 4. Alius: _picta_. 5. Alibi: _quisquis_.

FRIDERICUS, homo minime malus, specie deceptus, cum pomum fictum
dentibus admovisset: Haud scio, inquit, an quisquam vestrûm non
falleretur. Quum caeteri propius intuentes admirati sunt tam
artificiose ficta1 poma, ut de arbore decerpta viderentur, CORONAEUS:
Si oculorum sensus, omnium acutissimus, tam absurde fallitur in rebus
levissimis, quî2 fieri potest, ut mens, quae nihil nisi a sensibus
habeat, rerum arduarum ac sublimium scientiam certam nanciscatur?

1. Alius: _facta_. 2. Alii: _quid_.

SENAMUS: Didiceram ab Aristotele1, sensus nunquam, sed mentem saepe
falli.

1. De anima 3, 3.

TORALBA: Et ab Academicis, opinor, peccatur, sensus semper falli ac
nihil scire posse, et ab Aristotele, quod sensus nunquam falli putat;
gravius1 tamen ab hoc, quam ab illis, quod mentibus nihil inesse
affirmant, quam quod a sensibus hauserint; sed quoniam haec a nobis
fusius disputata sunt in quaestione de anima, nihil repetitione opus
esse videtur.

1. Alibi: _quamvis_.

CURTIUS: Ars in hujus pomi fabrica (quod intentis oculis intuebatur)
naturam aut vicisse aut certe exaequasse videtur.

SALOMO: Ars quidem hominis, natura vero Dei radius est, ac tantum
abest, ut ars naturam vincere et exaequare, ut ne vix quidem imitari
possit, ac tametsi opificia, signa picturae, hominum oculos saepe
fallunt, mirabilius tamen est, in eo genere bestias falli nunquam1
posse. Itaque cum regem Salomonem regina Sabae fallere conaretur, vero
ac ficto flore simul compositis, rogavit, uter verus esset? Princeps
sapientissimus apes importare jussit, quae ad verum florem repente
advolarunt, arte neglecta.

1. Alibi: _non_.

Et cum nescio quid aliud in eam sententiam dixissent, hymni modulatione
immortali Deo gratias egerunt.

179 FRIDERICUS, quem fictio pomi pupugerat: Utinam, inquit, sic omnes,
qui falsa simulare ac vera dissimulare acutissime norunt, tanta
felicitate detegerentur.

CORONAEUS: Rem omnium maximam optat Fridericus, quae tamen nec
appetenda1 nobis et unius Dei propria sit. Nam si omnes omnium
voluntates et cogitationes omnibus paterent, nec suam innocentiam boni
contra vim improborum tueri nec de sceleratis justa supplicia sumi
possent, quia2 per leges humanas cogitationes flagitiosae poenam non
patiuntur. Idcirco bonis improbi, cogitationibus nudatis3 semper
insidiarentur, sceleratis vero boni nunquam. Itaque Momus suo merito
irrisus est, quod cum naturam temere carperet, tum vero fenestram in
pectore fieri oportuisse contenderet, ut animorum occultae latebrae ac
intimi recessus explicarentur. Sed ut proverbio dicitur: Ῥᾶον ἐστὶ
μωμεῖσθαι ἢ μιμεῖσθει. Nam cum naturae parentem admirari ac laudare
debuisset, impie criminatur4.

1. Alibi: _expetenda_. 2. Alii: _qui_, vel: _quin_. 3. Deest in alio
codice. 4. Alibi; _debuissent ... criminantur_.

CURTIUS: At illud quanti est, quod nudatis consiliis scelera
praeoccuparentur?

SENAMUS: Ne Deus quidem, qui omnes hominum cogitationes percipit mente
ac suscepta parricidia prospicit, prius punienda judicat, quam ad
exitum ea perducantur, contra quam Isocrates1 ac Tiro Tullius fieri
oportere putabant, ne supplicio poenitentiam cogitationis impiae
praevertisse putaretur2.

1. Contra Lochiten; Tiro apud Gellium c. 29. 2. Alii: _quaeremur_.

TORALBA: Ego quidem non, si possim, aliorum sensus aperire velim, sed
illud optem, ut nemo aliud sentiat et aliud obloquatur, nisi id
alterius commodo fiat, ut superius ab Octavio dictum est, laudabile
semper fuisse, salutaribus uti mendaciis.

FRIDERICUS: Ita quidem homines hominum causa de rebus publicis ac
privatis statuunt, sed cum Deus singulas mentes altissime1 scrutetur,
mirum tamen, plerosque2 adire templa, sacra facere, vota verbo tenus
concipere ac reddere, contra quam sentiant ac velint; ac de his quidem3
Deus apud Esaiam4; _Populus hic_, inquit, _labiis suis glorificat me,
cor autem ejus longe est a me._

1. Alibi: _artissime_ vel: _accuratissime_. 2. Alibi: _plures_. 3.
Alibi: _quondam_. 4. Jesaiae 29, 13.

SENAMUS: Quoniam Fridericus in quaestionem a Coronaeo propositam
ingressus, ut accuratius discutiatur: an viro bono de religionibus
aliter sentire liceat, quam publice profiteatur, distinctione opus esse
opinor. Nam theologorum fere omnium summa consensione nihil aliud est
religio, quam aversio a creatura ad purum unius Dei1 cultum, impietas
vero aversio a creatoris cultu ad creaturas; verius opinor, quam
Aristoteles, qui religionem 180 definit περὶ τῶν θείων2 ἐπιμέλειαν. Et
pauci admodum reperiuntur, qui sine ullo bonorum, famae, capitis metu
publice et privatim, ubi terrarum fuerint, Deum aeternum colant, quos
ordine primo collocare possumus. Secundum genus est eorum, qui privatim
Deum aeternum amplectuntur ac publica idolorum templa fugiunt. Tertium
genus est eorum, qui hostium captivi idolorum ac daemonum templa
supplicii metu adeunt, nihilominus tamen intimis animorum sensibus Deum
aeternum contestantur, sese ab omni idololatria mentem alienam ac puram
retinere, secuti Jeremiae4 consilium in iis litteris, quas ad cives
Babylonem adductos scripsit, quos graviter cohortatur, ut cum ante
idola procidere cogerentur, animis tamen et mentibus Deum aeternum
adorent. Quartum genus est eorum, qui nec hostium captivi sunt, nec
pericula capitis adire coguntur, sed opibus, honoribus, liberis aucti5,
publica idolorum fana subeunt, ne opes deserere aut exulare necesse
habeant, privatis tamen precibus ac votis Deum aeternum venerantur et
pro statuis procidentes eundem suae puritatis testem appellant ac
precantur ab immortali Deo, ne vis illa sibi fraudi sit. Quintum genus
est eorum, qui, falsa religione, quam opinantur veram esse, altius
imbuti, aliorum templa, quae profana putant, refugiunt ac privatis
domesticisque Diis inserviunt. Sextum genus est eorum, qui privatos6
Deos et falsam religionem, quam habent pro vera, privatim et publice
sine metu amplectuntur. Septimum est eorum, qui dubitant, verane sit an
falsa opinio, quam sectantur, in ea tamen instituti publice ac privatim
acquiescunt, ambigua spe salutis. Octavum genus est eorum, qui quam
veram religionem putant, ob id tantum sectantur, ut pietatis opinione
tutius fallere possint. Nonum genus est maleficorum et sortilegorum,
qui cum in ipsis templis adoraturi procumbant, Deum illum, quem rerum
existimant, mentibus ac verbis tacitis impie detestantur et privatim7
daemonibus8 humanas hostias mactant, aut si de religionibus statuendi
potestatem habent, sacrorum majestatem ac venerationem omni genere
foeditatum conspurcant, ut qui Bahalis Peori sacra instituerunt,
pudenda impudentissime revelare cogebantur9 ac stercoribus religionis
speciem funestare, nec minus turpiter, qui, ad sagarum Pythiacarum
pudenda auribus admotis, oracula excipiebant. Decimum genus est eorum,
qui nullam omnino religionem, aut religionis speciem curant aut
inquirunt, sed bestiarum in modum cupiditatibus ac libidini
obsequuntur. Quorum10 teterrimi non satis habent omnem ex animo
religionem et religionis speciem exuisse, verum etiam omnes omnium
religiones privatim et publice irridere. Ex quibus planum fit, septem
esse religiosorum hominum genera, quos amplecti soleo, quatuor vero
Atheorum appellatione usurpare possumus, alios aliis deteriores.

1. Alibi additur; _creatoris_. 2. Alibi: τὸν θεὸν, vel τὸ θεῖον. 3.
_Post librum Baruch, in epistola ad Judaeos in Babylonia_. 4. Alibi:
_adjuti_. 5. Alii: _patrios_. 6. Alius: _privatis_. 7. Alibi:
_daemoniis_. 8. Alibi: _cogebant_. 9. Alius: _omnium_.

181 OCTAVIUS: Cui publice sine metu capitis ac bonorum non licet, Deum
aeternum colere, hunc tamen ante aras daemonum ac idolorum procidentem
mente pura Deum adorare posse, judicavit Jeremias1, cujus sententiam
quis audeat aut velit aut possit improbare?

1. Epist. ad cives in Babylone.

CURTIUS: Mihi profecto probari non potest eorum simulatio, qui corpore
quidem statuas, mente vero Deum adorare se posse arbitrantur; id enim
si licuisset, cur Paulus contra sentiens: _Corde_, inquit, _creditur ad
justitiam, ore autem fit confessio ad salutem._ Qui aliter faciunt, hos
Tertullianus ἀλλοφύλους appellans: negat, inquit, quisquis1 dissimulat.

1. Alibi: _quicquid_.

OCTAVIUS: Multa quidem probantur, plura1 improbantur, caetera nec
probantur nec improbantur, sed quodammodo excusantur, ut quae vi et
metu fiunt.

1. Alibi: _multa_.

CURTIUS: Ita forsitan1 apud judices metus verberum aut gravioris
cruciatus.

1. Alibi: _quidem_.

OCTAVIUS: Tune igitur, Curti, Deum acerbiorem arbitrare, quam humanos
judices?

FRIDERICUS: Ut sit excusatio1 metui cruciatus2, quo minus clara, voce
quis Deum aeternum profiteatur, non video tamen, ut quisquam excusandus
sit, quod ante Dianae aut alterius virginis statuam procumbat, ne
opibus aut3 honoribus cariturus sit, modo patriam deserere liceat, ut
licuit Abrahamo, qui ne ad siderum cultum adigeretur, sedes patrias
jussu divino mutavit. Alioquin non video, quibusnam rationibus oraculum
illud divinae vocis effugere possimus4: Qui me confitetur coram
hominibus, confitebor et ego eum coram patre meo, qui in coelis est.
Itaque Christiani veteres, qui Juliani Augusti fraude sacra daemonibus
fecerant, a suis pontificibus admoniti ac poenitentia fracti, publice
exclamabant5: Nos animo Christiani sumus ac fuimus, Christe servator,
fidem tibi non fregimus.

1. Alibi: _Ut sic excusatur_. 2. Alibi: _cruciatuum_. 3. Alibi: _et_.
4. Matth. 10, 32. 5. Epiphanius lib. III.

OCTAVIUS: Si fidem ista ratione non fregerant, errore decepti, nihil
erat, quamobrem errorem deprecarentur aut precarentur veniam, cum qui
errant, nullam praebeant assensionem1.

1. Alibi: _assentationem_.

CURTIUS: Est apud Originem1 gravis et acerba reprehensio in eos, qui
quod mentibus de Christo sentirent, id ipsum verbo negarent. Tales
hypocritas Deus apud2 Heliam hac ratione refellit3: _Reliqui mihi 7000
virorum_ etc. Haec verba non ad mentem4, sed ad corpora referri, quis
non videt? Quodsi veteres5 Apollinis, Dianae, Jovis aeditui clara voce
atheos, Epicuraeos (addit Lucianus etiam Christianos) compellebant6, ut
ex eorum templis excederent, quanto id verius in templo Dei fieri
oportet?

1. Contra Celsum. 2. Alius: _ad_. 3. 4 Regum 17 sqq. 4. Alibi:
_mentes_. 5. Alii: _Veneris_. 6. Alii: _compellebat_ vel:
_compellabant_.

182 OCTAVIUS: Duobus propositis incommodis majus est declinandum, summo
sapientum omnium consensu. Grave quidem est homini prudenti ac
religioso, ante simulacra inania procidere, osculari, donis
amplificare, tametsi mens adorantis sit aeterno Deo conjuncta; gravius
tamen, impietatis labes aeternas subire et ab omni religione desertum
videri, si sacra publica deseras; gravissimum, exemplo pernicioso
caeteros contemtu publicae religionis ad omne genus impietatis1
arcessere. Haec igitur incommoda prius declinanda sunt, quam illa.
Neque enim cuique licet, uxorem, liberos, parentes, familiam secum
abducere2, et ut liceat, longissimas tamen regiones peragrare necesse
est, ut populum vera religione utentem reperias3. Moses quidem4 ac
Jeremias5 animo supplicia percipiebant, quae Israelitisimpendebant, ac
futurum6 perspexerunt, ut captivi ad hostes abducti lapides ac ligna
inviti adorarent, quia7 prae vero Deo idola maluissent, ut per quae
quisque peccat, per ea ipsa puniatur. Id tamen singulare adversus
idololatriam8 Deus ipse amuletum dederat, ut animos ad se converterent,
cum statuis inservire cogerentur, seque propitium illis fore testatus
est.

1. Alius: _impietatum_. 2. Alibi: _ducere_. 3. Alibi: _reperiat_. 4.
Deuteron. 28. 5. Jeremiae 16. 6. Alibi: _futura_. 7. Alii: _qui_ vel:
_quod_. 8. Alibi: _idololatras_.

CURTIUS: Ad servos et captivos haec oratio pertinet, vel ad eos, qui
carceribus, vinculis, verberibus ad impios cultus adiguntur, ut1 quidem
Albuguerii, proregis apud Indos orientales, crudelitas singularis
denotatur, quod Christianorum, qui ad Muhammedem2 inviti defecerant3,
dextras manus ac pollices sinistros, nares et auriculas amputari
jussit. Sed haec ad eos non pertinent, quibus alio emigrare fas est.

1. Alibi: _et_. 2. Alius: _Muhammedanos_. 3. Alius: _defecerunt_.

OCTAVIUS: At licuit Naëmo principi emigrare, noluit tamen, qui tamen ab
Elisaeo propheta excusatur1. Is enim lepra curatus vovit, se deinceps
aeterno Deo sacra facturum. Si tamen, inquit, rex Syriae humeris meis
innixus sacrificet2 Deo Rimmoni, propitius mihi sis. Ad quem Elisaeus:
_Vade_, inquit, _in pace!_ Quibus verbis perspicuum fit, etiam illum,
qui opibus ac divitiis affluens sine ullo periculi metu contiguam
Syriae Palaestinam evadere poterat, ut libere Deo sacra facere liceret,
excusari tamen. Neque enim, opinor, Deus Abrahamum patriam deserere
jussit, ne sideribus servire compelleretur, sed ut adversariorum
insidiis liberaretur.

1. 2 (4) Regum 5, 20 sqq. 2. Alius: _significet_; alius:
_sacrificaverit_.

FRIDERICUS: Ego illum, qui corpore et publice ante aras ac statuas
mortuorum procumbit, etiamsi Deum pura mente adoret, non minus peccare
statuo, quam si omni religione deserta Atheus censeretur, quoniam
imperitos abducit a vero Dei cultu.

CORONAEUS: Superstitio, quantacumque sit, quovis atheismo tolerabilior
est; nam qui superstitione aliqua obligatur hunc numinis metus in
officio quodammodo ac naturae legibus continet, atheum vero, qui nihil
nisi 183 testem metuit aut judicem, ad omnia scelera proclivi lapsu
ruere oportet. Ac tametsi actionum humanarum praestantiam
sapientissimus quisque non solum finibus ipsis metitur, verum etiam
omnibus partibus et causis, scilicet efficiente, subjecto, forma, fine,
summam tamen omnium actionum ac praecipiam causam ipso fine dijudicat1.

1. Petrus Lombardus ex Augustino libro 2. sent. 1. qu. 1. Thomas in
secunda secundae q. 15. et canon. ministr. 23. qu. 5., ubi intentio
mala reddit opus malum, quod alioquin bonum fuisset, et 15 qu. 6. cap.
51: Si sacerdotibus.

CURTIUS: Quid igitur fiet sacris litteris, quae toties ac tam saepe
hypocrisin abominantur?1

1. Job. 8. 13. 15. 17. 20. 27. 34. Jesai. 9 et 33. Matth. 6. 7. 15. 22.
23 et 24. Luc. 12. 13. Jer. 9. Ezech. 33. Mal. 3. 2 Regum 15.

OCTAVIUS: Ita quidem abominantur eos, qui labiis Deum, non mente
colunt, quod pietatis ac justitiae speciem immanibus flagitiis
praetendunt. At is qui genibus advolutus, ante idola procumbit ac
nihilo secius mente sincera Deum veneratur, longissime abest ab
hypocritarum perniciosa simulatione.

SALOMO: Probabili certe argumento utitur Coronaeus, vir non modo
πολιτικώτατος, sed etiam εὐσεβέστατος, quo superstitionem, quantacunque
sit, quovis atheismo judicat tolerabiliorem. Videtur tamen atheus, qui
Deum penitus ejuravit et ex animo ejecit, minus peccare, quam qui illum
cum rebus creatis conjungit eodem cultu, quia minus peccat servus
fugitivus aut miles desertor, quam qui obsequium domino et imperatori
suo contumeliose praestat. Quin etiam gravius peccatur ab iis, qui
aeternum ac verum Deum cum falso cultus honore communicato copulant,
quam qui hunc ab illo disjungunt, et veri Dei veneratione deserta
inserviunt iis, quos sibi erroris opinione Deos finxerunt. Et
quemadmodum uxor poenis capitalibus obligatur1, quae legitimum thorum,
adulterio commisso, conspurcaverit, meretrix non item, quia maritum,
quem nullum habet, fraudare2 non potest: ita, duobus superstitiosorum
hominum generibus propositis, alteri quidem ingrati, qui3 verum Deum
non exquirunt4, alteri5 contumeliosi, qui quidem aeternum ac solum Deum
agnoscunt, eundem tamen insigni contumelia non dubitant societatis
impurissimorum daemonum vel statuarum contubernio violare. Contumelias
autem acerbius, quam injurias ferre solent ii, qui nullam suae
dignitatis et gloriae curam habent; at immortali Deo suae gloriae decus
quanti sit, indicat illa obtestatio apud Jesaiam: _Cui_, inquit6, _me
exaequavistis, aut cujus similem fecistis? Vivo ego, si meos honores
cuiquam impertiar?_ Et quidem impios Deus saepe execratur, saepius
tamen eos, qui se cum diis peregrinis7 communi caeterorum obsequio
conjunxerunt, supra modum zelotypia commotus abominatur. Et quoties
agit de jure suae majestatis, 184 agit autem8 saepissime, supra homines
et supra Deos hominum9 fictos et supra quicquid est, quod hujus mundi
ambitu comprehensum videmus, ut in altissimo imperii et honoris culmine
collocatus, caetera fluxa ac caduca longissime infra se despiciens, pro
nihilo esse et ex nihilo creata et ad nihilum recasura10 testatur.

1. Numerorum 20, 10. 2. Alibi: _foedare_. 3. Alibi: _quod_. 4. Alibi:
_cognoscunt_ vel: _agnoscunt_. 5. Alius: _aliter_. 6. Jesaiae 46, 9 sq.
7. Deest in alio codice. 8. Alibi: _enim_. 9. Addunt alii: _inani
opinione_. 10. Alibi: _evasura_.

OCTAVIUS: Non dubito, illum, capitaliori fraude obligari, qui sciens,
prudens creatorem cum creatura1 honoris communicatione conjungit, quam
qui Deos fictiles una cum vero Deo plane rejicit. Et quidem2 mallem
diceres, Octavium nunquam exstitisse aut abs te, Coronaee, qui
singulari amore me amplecteris, repudiari, quam furiosum, petulantem,
iracundum, impium dici ac talium hominum contubernio copulari. Sic
quoque praestat, Deum non esse, mentiri, quam aut mortalem aut
corporeum arbitrari aut cum sanctis3 illum eodem cultu, iisdem sacris,
eadem ara consecrare4. Sed qui statuas ac sidera pro Diis habent, vel
angelos ac divorum mentes iisdem sacris cum aeterno Deo conjungunt,
etsi non recte faciunt, attamen in eo sunt, ut quodammodo excusationem
mereantur, cum integra mente et animo, recta conscientia, sic a
pontificibus instituti, sic docti, sic imbuti, numen5 sibi cognatum et
cognitum colant.

1. Alibi: _creaturam cum creatore_. 2. Alius: _plane_. 3. Alibi: _cum
his_. 4. Alii: _consociare_. 5. Alibi: _mundum_.

SALOMO: Agnosco, rectam illam animi conscientiam Deo non ingratam esse.
Argumento est, quod lege divina capite plectatur1 et is qui quem Deum
esse putabat, verbo violavit, et qui aeternum Dei nomen minus diserte
pronunciavit2. Vocem enim אֱלהֵיךּ i.e. Deum tuum distinxit a nomine
sanctissimo יהוה, quo Deus aeternus significatur, et utrumque3 ab
utroque segregatur, quod arcanum latet imperitos linguae sanctae. Ex
quo sequitur etiam, aeterno Deo non4 ingratum esse cultum, qui fictili5
Deo exhibetur bona fide. Itaque videmus6 Abrahamum, Isaacum, Jacobum,
Josuam foedera cum paganis idolorum cultoribus ferientes, jurejurando
Deorum suorum illos obligasse, ut non minus peccare videretur, quod7
Deos fictiles, quam qui Deum aeternum pejurio violarent.

1. Alius: _plectitur_. 2. Levit. 24.—Alibi: _pronunciant_ vel:
_enunciaverit_. 3. Addunt alii: _caput_. 4. Deest in aliis codicibus.
5. Alibi: _futili_. 6. Genes. 37, 31. Josuae 9. 7. Alii: _qui_.

OCTAVIUS: Est apud Aristotelem1 memorabilis historia: si quis in charta
jusjurandum scripsisset, illamque in fontem Palicorum2 jecisset3, si
pejeratum esset, charta fundum petebat, et qui perjurio sese obligarat,
brevi moriebatur.

1. περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων. 2. Alii: _Palisorum_, vel: _Palyrum_. 3.
Alius: _conjecisset_.

SALOMO: Si peccatur ab eo, qui, quem Deum putabat, eundem perjurio
contumeliose afficit, etiam si Deus non sit, consequens est, Deo non
ingratos esse honores, qui errore justo ac bona fide Diis fictilibus
exhibentur.

185 CURTIUS: Quis errore justo1 se tueri potest, ut dominum servo,
regem subdito, creaturam creatori cultu anteferat aut conferat?

1. Alius: _decore, juste_.

OCTAVIUS: Veteres populi, paucis admodum exceptis, aut peregrina numina
coluerunt, aut cum Deo conjugarunt1, quin etiam illi ipsi, qui in
Samariam jussu regis Assyrianorum2 venerant3, Deo aeterno simul ac Diis
patriis sacrificabant; justo quidem errore, cum ita instituti4 essent
ac a suis pontificibus imbuti, ac si aliter fecissent, quam a
pontificibus praescriptum esset, impietate se ipsos obligare5
viderentur, quoniam pontifices ubique religionis sunt judices, ut L.
Lucullus pontifex in senatu disserebat6. Nec divina lex cuiquam judicia
religionum praeterquam pontificibus et ordini Levitico7 tribuit,
tametsi violatae religionis supplicia quoque ac caeteris irrogari
velit.

1. Alibi: _combinarunt_. 2. Alii: _Assyriorum_. 3. 2 Regum 17. 4.
Alibi: _instructi_. 5. Alibi: _commaculare_. 6. Cicero ad Atticum l. 4.
7. Deuteron. 22.

FRIDERICUS: Quid igitur Christus, cum diceret1: _Eum qui domini jussa
mente2 percepit ac plane intellexit, si minus exequatur, gravissimis
plagis vapulaturum, cum vero qui penitus ignoravit3, minus quidem, sed
vapulaturum tamen et ignorantem simul cum ignorantia ac inscitia
periturum?_

1. Lucae 12, 47 sq. 2. Deest in alio codice, qui legit: _percipit_. 3.
Alibi: _ignoraverit_.

OCTAVIUS: Profecto verberibus dignus non modo is, qui domini jussa,
quae exequi poterat, contemsit, sed etiam is, qui non exsequitur, non
tamen is, qui nec scire poterat et suorum pontificum culpa1 in fraudem
impulsus est, cum Dei sui voluntatem ac jussa diligentissime
exquireret2. At pontifices, sacerdotes, episcopi, ministri religionum
ac sacrorum interpretes Dei voluntatem ignaris ac imperitis litterarum
omnium hanc esse interpretantur ac persuadent, ut non solum aeterno
Deo, sed etiam Apollini, Dianae, Virgini, Palladi, Angelis, daemonibus,
statuis hominum ac bestiarum, cadaveribus et cineribus sacra faciant.
Hanc igitur illiteratorum et agrestium hominum imperitiam quis accuset?
aut quis poenas mereri putet? quis potius non reprehendat3 eorum
pervicaciam ac superbiam, qui pontificibus ac sacerdotibus non
acquieverunt? cum lege divina4 sanctissime caveatur, eos, qui
pontificis magni decretis non paruerint, capite puniendos.

1. Alii: _causa_. 2. 1 Corinth. 14. 3. Alibi: _reprehendet_. 4.
Deuteron. 17.

SENAMUS: Ego quidem sic existimo, eos, qui pontificum suorum
auctoritate freti ac jussis obsequentes, statuas vel ossa putrida pro
Deo coluerunt, bona fide semper excusari.

SALOMO: Divina lex1 pontifices ac sacerdotes tantae eruditionis ac
sapientiae esse voluit, ut nullam erroris praetexerent excusationem,
quoties de jure divino quaereretur, cum tamen caeteros non modo
universos, 186 sed etiam singulos ipsumque populi totius principem
errore peccantes semper excuset.

1. Levit. 5.

TORALBA: Justum errorem justa excusatione purgari non dubito,
litterarum etiam atque eruditionis expertes, qui1 in majorum suorum
institutis ac pontificum suorum decretis acquiescant, justam erroris
causam habere, non tamen litteratos ac potissimum eos, qui doctrina
rerum naturalium imbuti fuerunt, a qua quidem certissimas de unius Dei
natura, potentia, bonitate notiones elicere potuissent, uti etiamnum
Paulus ipse aperte declarat.

1. Alibi: _quod_.

SALOMO: Praeclara quidem vis naturae est, hominum mentibus insita, quae
illos ad pietatem, justitiam, virtutes omnes exsuscitat: sed ut divinam
sententiam assequatur, nisi Deus ipsos afflaverit1, non magis fieri
potest, quam inclusa tabula2, docta manu picta atque elegante colorum
varietate distincta videri, sed oportebit perspicuo lumine illustrari.
Ita3 Moses coacta populi concione declaravit4, cum diceret: _Non
dederat hactenus vobis Deus cor ad intelligendum, nec oculos ad
intuendum, nec aures ad audiendum, annos tamen quadraginta populum ab
Aegypto per desertissimas regionum vastitates reduxerat5 in Palaestinam
cum ingentibus ac stupendis rerum admirabilium6 prodigiis ac
portentis._ Interdum Deus homines ita excoecari patitur, ut etiamsi
rerum omnium magnarum scientiam adepti sint, nunquam Dei cognitione ac
vera religione fruantur, quoniam ingenii acumine ac subtilitate elati
feruntur atque arroganti supercilio divinam sapientiam7 suo studio se
assequi posse confidunt. Job8 vero aperte confitetur, nec in aquis, nec
in terris, nec in daemonibus, quos volucres appellat, sapientiam
inesse, sed solius immortalis Dei munere et concessu tribui ad eamque
assequendam lucernam divinam sibi praeluxisse.

1. Alibi: _afflavit_. 2. Alius: _inclusae tabulae ... distinctae ...
pictae_. 3. Alius: _Id autem_. 4. Deuteron. 29, 4 sqq. 5. Alius:
_deduxerat_. 6. Alibi: _imo admirabilibus_. 7. Alibi: _divina_. 8. Jobi
29 sq.

TORALBA: Istud quidem assentior, non tantam naturae esse vim ac
potestatem, ut sine ope ac luce divina consummatam illam rerum
divinarum sapientiam assequatur. Videmus enim Aristotelem, qui veterum
omnium philosophorum fontes exhauserat1, multa quidem argute et ordine
decente scripsisse, rerum vero divinarum scientiam nullam habuisse2, ut
supra perspicue demonstratum est3, Platonem vero, qui ab Aristotele
argutiarum subtilitate superatur, multo certiores de Deo deque
mortalium animarum vi ac potestate comprehensiones habuisse, quas sine
divina luce nunquam potuisset adipisci. Nam cum in ipso ineuntis
aetatis flore Phaedonem scripsisset: Libenter, inquit, mentis4 illius
aeternae praestantiam ac naturam didicissem, sed neque per me ipsum
intelligere, neque ab alio audire poteram. Quibus autem ritibus Deus
homini colendus sit, qui doceat, fore 187 neminem confitetur5, nisi
Deus ipse ducem se praebeat. Id autem appellat rem omnium maximam ac
praecipuam, τὸ μέγιστον καὶ κυριώτατον. Cui congruit illud Arriani ad
Epictetum: Nos a Deo per angelum de rebus maximis ac pulcherrimis
admoneri, περὶ τῶν μεγίστων καὶ κυριωτάτων διὰ καλλίστου ἀγγέλου. Idem
paulo post: Memento aeterni Dei illumque adjutorem appella: τοῦ θεοῦ
μέμνησο, ἐκεῖνον ἐπικάλου βοήτον. Quid Jamblichus? Certum est, ea sola
fieri oportere, quibus ipse Deus delectatur, quae assequi nemo potest,
nisi aut Deum ipsum audierit aut arte quadam divina sibi illud
comparaverit.

1. Alii: _exhauserit_. 2. Alius: _hausisse_. 3. Alibi: _fuit_. 4.
Alius: _mortis_. 5. Alibi: _fere neminem esse confitetur_.

SALOMO: Quo quisque Deum accedit propius ac ardentius amat et metuit,
eo lux illi salutaris copiosius affulget, quam Aristoteli defuisse quis
miretur, cum vix unquam Dei meminerit, cui etiam illudit, cum animal
vocat aut negat justum esse, fortem, prudentem, sapientem, inanissimis1
sophismatum argutiis confisus. Quid autem capitalius quam arbitrari,
eum, a quo sapientia, prudentia, justitia, virtutes omnes oriantur,
iisdem ipsum carere?2 Idem libro decimo quarto τῶν μετὰ τὰ φυσικὰ (nam
duo posteriores Arabum beneficio in latinum redierunt), ubi praecipuum
erat de Deo argumentum3 nihil usquam nisi libri decimi primi capite
postremo, idque tam breviter, ut rem praeteriisse potius, quam
attigisse videatur. Plato saepissime4 de Deo vero, nec tamen aliter,
quam summa cum veneratione ac numinis metu scribit et in contemptores5
Dei supra modum excandescit, illud autem frequenter usurpare solet: si
Deus velit, aut ubi Deo collibuerit, ἐαν θεὸς ἐθελῇ vel ἐὰν μὲν τῷ θεῷ
φίλον. Denique Deum solum bonum persuasum esse habet in eoque virtutes
omnes παραδειγματικὰς καὶ αἰτιώδεις εἶναι. Quis ergo tantam sapientiam
ac numinis claritatem in eo fuisse dubitet, qui Deo et cui Deus tam
carus exstiterit?6

1. Addit alius: _ac levissimis_. 2. Aristoteles lib. 14 Metaphys. 3.
Alibi: _argumentari_. 4. In Timaeo, in Phaedone, in Alcibiade, in
Theage. 5. Alibi: _contemplatione_, vel: _contemplationibus_. 6. Alius:
_extitit_.

SENAMUS: Sed Platonem1 tametsi de Deo tam praeclare scriberet ac
sentiret, Apollini, Palladi caeterisque diis populorum sacra fecisse ac
sacris interfuisse videmus, etsi litteris secretioribus amicos ad unius
Dei aeterni cultum et cognitionem cohortaretur.

1. Ep. 7 ad Dionem.

SALOMO: Mirum videri debet nemini, si Platoni divina lux abundantius,
quam caeteris philosophis affulsit, cum tanta veneratione scriptis
omnibus Deum persequeretur1, ut eum Numenius Academicus Mosen Atticum
appellare non dubitarit. At noster legislator aeque ac Salomo non semel
admonuere, Deum ab iis inveniri, qui toto mentis impetu feruntur in
ejus investigationem ac venerationem; et quidem me de Deo disserentem
metus invadit cogitantem, nihil ab hominum oratione, nihil a mente
proficisci, quod tantae majestati congruere possit, seu sententiarum
seu verborum ponderibus 188 res exigatur. Et ut sit aliquis ea
religione ac naturae bonitate, ut toto animi conatu in Dei amorem
rapiatur, ut etiam orationis ubertate ac verborum luminibus Dei laudes
exornare, ut omnia ejus gesta, judicia, leges rerumque omnium mirabilem
procurationem sermonis copia complecti, ut illius vim infinitam,
potestatem, sapientiam cogitatione, verbis, scriptis prosequi possit,
ut denique tanti numinis majestatem omnibus ad intuendum proponat,
frustra tamen se torqueat, nisi Deus ipse afflaverit2 aures et mentes
auditorum.

1. Alius: _prosequeretur_. 2. Alii: _afflavit_, vel: _affluxit_.

CORONAEUS: Demus igitur operam, ut qui amore ac necessitate studiorum
unum et idem esse videmur, unum et idem de rebus divinis sentiamus, ut
tandem praepotenti optimoque rerum omnium conditori similes fiamus. Nam
in eo videtur Plato summum hominis extremumque bonum posuisse.

CURTIUS: Eadem est Christi et acutissimi cujusdam theologi1 sententia:
Ei, inquit, cum apparuerit, similes ei erimus.

1. Joh. 3. 7. 8. 9. Acta 14. Calvini institut.

SALOMO: Non video, cur in eo summi hominis bonum constituere debeamus,
cum nihil creatori cum creatura simile ac commune esse universim1
possit, ut R. Moses non semel admonuit, sed verius est, extremum
hominis bonum in aeterni Dei fruitione versari. _Satiabor_, inquit
David2, _cum apparuerit gloria tua._

1. Alii: _univoce_. 2. Psalm 16 (17), 15.

SENAMUS: Ego ab Aristotele didiceram1, summum hominis bonum in virtutis
amore2 consistere.

1. Eth. ad Nicom. lib. 7. 2. Alius: _actione_.

TORALBA: At ille1 suorum decretorum constantiam non tuetur, cum aliis
summum bonum in mentis actione collocarit, quo quidem loquendi genere
usus est, ne cum2 magistro Platone, cujus omnia decreta evertere3
conatus est, idem dicere videretur, cum tamen idem sentiret, quia
nemini dubium est, quin ipsa mentis actio sit contemplatio, quam
improprie actionem appellat. Neuter tamen verum hominis bonum attigisse
videtur, quia tametsi negotium ad otium, motus ad quietem referatur,
actio ad contemplationem, ipsa tamen contemplatio esse potest rerum
abjectiorum ac viliorum, et ut sit circa rem omnium optimam et maximam,
quoniam alio refertur, extremum bonum dici nequit. In quo rursus
Aristoteles4 non leviter lapsus, quod finem hominis cum ejus summo bono
confundit.

1. Alibi: _Atqui_. 2. Desunt haec novem sequentia verba in alio codice.
3. Alibi: _rejicere_. 4. Libro 2 et 11 ad Nicom.

SENAMUS: An potest alius esse finis hominis, aliud extremum ejus bonum?

TORALBA: Quidni? Fines rerum omnium genitarum sunt extra res ipsas,
nihil enim fit propter se, bonum vero cujusque rei in se vertitur, et
ejus commodo, non alterius expetitur, quoniam se quisque plus amat,
quam bonum illud, quod sui beandi causa conquirit. Gramen enim
progerminat, 189 ut sit pabulum pecori, pecus hominum victui1, jumenta
ut hominibus sint adjumento2 ac pro illis moriantur. Nemo tamen
dixerit, hunc bestiarum finem extremum esse bonum illarum, cum rerum
omnium commune bonum sit, bene esse pro cujusque natura. Ita quoque
finis hominis est, inserviisse gloriae Dei. _Omnia_, inquit ille3,
_feci propter me ipsum, etiam impium ad diem ultionis_, cum scilicet
impius flammis exuritur aut in mare demergitur, ut Pharao cum
legionibus eum finem habuere, ad quem nati, facti, editi fuerant. Sic
enim Deus ad Pharaonem: _Ad hoc excitavi te, ut ostenderem in te
virtutem meam et ut mei nominis fama ubique dispergatur._ Nemo autem
dixerit, Pharaonem summum bonum adeptum fuisse. Ex quo sequitur illud
etiam, eos scilicet aberrare, qui argumentum aut subjectum4
philosophiae moralis statuunt esse summum bonum, quod per se ipsum Deus
est, nec aliud cogitari potest.

1. Alibi: _victus_. 2. Alibi: _sint hominum adjumenta_. 3. Proverbiorum
16, 4. 4. Alibi: _et fundamentum_.

SENAMUS: Quodnam igitur subjectum futurum est sapientiae1 moralis?

1. Alibi: _philosophiae_.

TORALBA: Homo beandus.

SENAMUS: Cur ita?

TORALBA: Quoniam omnis disciplina, quae ad actionem refertur, subjectum
habet id, cui primo acquiritur ipsius actionis bonum, non autem ipsum
bonum, ut valetudo non propter se ipsam appetitur, sed propter hominem.
In quo rursus deprehenditur aliud peccatum Aristotelis1, quod2 summum
bonum statuit in eo, cujus causa caetera non cupias, ipsum vere propter
se, non alterius causa, quia Dei fruitio, in qua psaltes lyricus3 et
Salomo felicitatis humanae summam constituunt, non propter se ipsam,
sed propter hominem ab homine expetitur. His erroribus sublatis,
caetera, quae ad felicitatem illam pertinent, faciliora sunt futura.
Cum enim lex divina ad honesta prosequenda turpiaque declinanda hominem
excitaret, illud subjicit, ut bene tibi sit, quia Deo nihil accedere,
nihil decedere potest. Igitur actio virtutis non est extremum hominis
bonum, quoniam ad contemplationem, ut motus ad quietem refertur,
contemplatio ad optimae rei h.e. ad Dei cognitionem, cognitio ad ejus
amorem, amor eximius ad fruitionem. Ad quod enim amas, nisi ut re amata
fruaris? In hac autem fruitione summa voluptas animi versatur in actu
reflexo h.e. in clarissima lucis et amoris Dei erga nos effusione, quam
patiendo adipiscimur, non agendo.

1. Ethicorum libro 1 cp. 7. 2. Alibi: _qui_. 3. Psalm. 16 (17).

SENAMUS: Sed cum haec beatitas divinae fruitionis mortalium nemini
contingat tantisper, quam mortalis corporis ergastulo inclusa mens est,
quis unquam beatus erit?

SALOMO: Certe paucis admodum felicitas illa contigit, ut Mosi tantum
vigilanti, caeteris prophetis dormientibus, nec1 tamen omnibus.
_Video_2, 190 inquit Esaias3, _Deum in sublimi sede majestatis et
viderunt oculi mei regem Deum exercituum._ Item Ezechiel4 oratione
longiore se hanc beatitudinem assecutum gloriatur. Huic felicitati
proximus est prophetiae gradus, cum divina lux, intercedente angelo
humanae menti copulato inter dormiendum affulget.

1. Alibi: _non_. 2. Alibi: _Vidi_. 3. Jesaiae 6, 1 sqq. 4. Ezech. 2, 1
sqq.

SENAMUS: Quid Aristoteli1 fiet, qui beatam vitam in actione virtutis ob
id consistere docuit, ne dormientes, inquit, beati videantur?

1. Eth. ad Nicomachum.

SALOMO: Tantum abfuit ille a veri summique boni cogitatione1, ut
bonorum fines ac malorum cum extremis bonis et malis confuderit, ut
Toralba disseruit, quin etiam hominis officium, finem ac felicitatem
unum et idem esse putavit, quia secundum virtutem vivere hominis
officium est, quod ille summum bonum appellat2.

1. Alii: _cognitione_. 2. Alibi: _vocat_.

FRIDERICUS: Ego vero summum hominis bonum Dei cognitione per Christum
terminari confido. _Haec est enim_, inquit ille, _vita aeterna, ut
agnoscant te Deum verum et quem misisti Jesum Christum_1.

1. Johannis 17, 3.

SALOMO: De Christo quidem alias. Sed Dei cognitio proximus1 est ad
illam, quam expetimus, felicitatem gradus. Sic enim sapientiae
magister2: _Nosse Deum3 consummata justitia est, et tuae potestatis
agnitio radix est immortalitatis._ Illa tamen cognitio fertur ad
cultum, cultus ad amorem, amor ad fruitionem, quae summam animi
voluptatem parit, vel potius ipsa voluptatis4 est fruitio.

1. Alibi: _maximus_. 2. Sapient. 15, 3. 3. Alibi: _te_. 4. Alibi:
_voluptas_.

TORALBA: Haec igitur mea sententia est, primos illos aurei saeculi
parentes, quos superius diximus, Abelem, inquam, Enochum, Jobum sine
lege, Mosen sine Christo veram illam divinae voluptatis fruitionem
purissime lege naturae adeptos fuisse.

SALOMO: Non alia mihi mens est. Nam cum Abrahamum legem altissimi
coluisse legimus1, quid est aliud, quam naturae legis exemplar secutum
esse? Et quidem Philo Hebraeus2: Edicta, inquit, duarum tabularum nihil
a natura discrepant, nec magno studio opus est, ut vitam exigas ad
praescripta legum divinarum, quoniam nihil aliud, quam naturae legem et
majorum nostrorum vitam continent. Haec ille. Sed quoniam aetate Mosis
naturae lex hominum sceleribus ac flagitiis ita inquinata erat, ut
penitus ex animis obliterata videretur, et quasi sua vetustate
antiquata, Deus optimus maximus, hominum vicem misertus, eandem naturae
legem sua voce renovare ac decalogo, quem tabulis lapideis
inscripserat, complecti voluit, ac potissimum interdicta, quibus
naturam violare prohibemur. Cum igitur 191 homines ad naturae legem
obsurduissent, divina vox necessaria fuit, ut qui naturam contemserant,
naturae parentem sua verba resonantem exaudirent.

1. Genes. 22. Sirac. 44. 2. In libro de vita sapientis.

OCTAVIUS: Muhammedes Mosem imitatur, cum leges naturales, i.e. divinas
pessum ire ac pro Deo aeterno mortuis hominibus cultum exhiberi
perspiceret, naturae legem de unius aeterni Dei cultu renovavit,
mortuorum hominum funestissima sacra sustulit. Sic enim1 Deum Abrahami
se colere ac vitam Abrahami ad usum revocare clara voce testatur2, se
vero nihil aliud esse, quam Dei nuntium ac servum, caeteris etiam
prophetis inferiorem3.

1. Alius: _etiam_. 2. Azora 4. 3. Alibi: _infeliciorem_.

CURTIUS: Optimum divinae legis interpretem habemus Christum, quo nec
majorem possumus1 nec optare meliorem, qui non est alius, quam Deus
ipse ab aeterno tempore2 genitus, qui hominem tantum induit, ut humanum
genus ab interitu et exitio servaret sempiterno.

1. Alii: _possimus_. 2. Deest in aliis codicibus.

FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione
sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur1, ego vero
Augustanam, quae auricularem quidem confessionem, non tamen singulorum
peccatorum dinumerationem probat2. Item Christi verum corpus mystica
verborum prolatione panis speciei subesse confido3, quod Helvetica
ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad cultum admitti
oportere existimo4, quas Helvetii novae religionis professores
rejiciunt omnino.

1. Alibi: _opinionem complectitur_. 2. Alius: _probo_. 3. Alibi:
_existimo_. 4. Alibi: _confido_.

CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem1, in qua
natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum iri spondeo, si qua
fides, quae maxima semper fuit scripturae sacrae2, conciliorum decretis
ac sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus animis ac
sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt ab ipso
Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac discipulis,
quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et consummata
est3. Quorum pontificum triginta tres continentur4, qui pro Christi
nomine caesi fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac omnium
gentium pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis
scriptis5 fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a successione
Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus Hipponensis6, qui
ecclesia Romana viguisse scribit apostolicae cathedrae principatum,
Ignatius et Chrysostomus Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius,
Theophilus Alexandriae, Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et
Basilius in Cappadocia, Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius
Corinthi, Gregorius Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed
infinitum sit omnes commemorare.

1. Alibi: _religione_. 2. Alius: _fuit, scripturis sacris_, ctt. 3.
Damasus in vitis pontif. Romanorum. 4. Alius: _recensentur_. 5. Alii:
_doctrina, scriptis_. 6. De doctr. christ. c. 8. et Epist. 162.

192 Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset:
Omnes, inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur
Toralba, tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari
colunt, tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu
non fucata simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non
ingratos ac justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima
est illa, quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella,
ubiubi terrarum sint1, adire non gravate consuevi, tum ne pernicioso
exemplo Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini numinis metu
terreantur. Quod meum studium optimo cuique probatum iri non diffido,
tum ex iis, quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod religiosissimos
populos, quantacunque Deorum fictilium superstitione uterentur,
virtutibus, potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus aeternus,
praemiorum arbiter, beavisse mihi videtur2. Qui vero suae religionis ac
Deorum etiam inanium, in quibus ullam3 divinitatem inesse
arbitrarentur, cultum deseruissent, bellorum offensionibus
peculiaribus4, morbis5, frugum calamitatibus, pecorum inopia,
seditionibus intestinis conflictari semper consuevisse, quod
historicorum omnium consensione6 planum7 fit8.

1. Alibi: _sim_ vel: _sunt_. 2. Alius: _videatur_. 3. Deest alibi. 4.
Alibi: _popularibus_. 5. Deest in aliis codicibus. 6. Alius:
_consensu_. 7. Alibi: _clarum_. 8. Alii: _sit_.

TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus
explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur,
quid Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus1
Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut accuratius, quam
Jobus Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam, judicia
admirabilia, summam denique erga res omnes procurationem explicare
potest? Quis item arcana plura rerum naturalium ac divinarum allegorica
narratione complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium genere
purius Deum aeternum adoravit2? Ille tamen Arabs, antiquior Mose, non
alia quam naturae lege, quam Abelis lege vixit. Deus tamen,
integritatis ac pietatis judex aequissimus, tantam illi justitiae,
religionis, puritatis laudem dedit, quantam mortalium nemini. Christum,
qui post annorum duo millia natus est, nec speravit nec venturum
suspicatus unquam, multo minus Muhammedem. At cum solis et siderum
mirabilem magnitudinem, sublimitatem, rapiditatem intelligeret:
_Dispeream_, inquit, _si solis ac siderum splendorem ac pulchritudinem
intuens ad eorum adorationem prociderem, quia scelus est capitali poena
plectendum, Deum enim excelsum ejurassem._3

1. Alii: _futilibus_. 2. Job. 1 et 31. 3. Job. 31.

FRIDERICUS: Eo ipso, quod Toralba Jobi libro, quo nihil divinius fieri1
potest, atque ejus auctoritate utitur litterarumque sacratiorem
majestatem veneratur, profecto a philosophorum gregibus segregari se
putat oportere?

1. Alibi: _esse_.

193 TORALBA: Libros sacratiores melioris notae non improbo, neque tamen
iis assentior propter litterarum auctoritatem, neque enim id possum ac
ne velim quidem, si possim. Sed quia certis1 rationibus adducor, et
quoniam disputatio saepe nobis est cum Epicureis, qui litteras sacras
pro fabulis habent, hos ego non librorum auctoritate, sed perspicuis
argumentis frangi atque ab illis, quasi adhibita quaestione assentionem
extorqueri volo, ut res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione
certet. Nam qui credit, Deum esse trinum et unum, quoniam a Deo ipso
revelatum, oportet argumentis necessariis constare, id a Deo revelatum
esse, cui plus assentimur ut conclusioni propter principia, quae si non
erunt2 certiora conclusione, nihil poterit fieri, quia conclusio in
principia resolveretur, haec item ut alia aeque3 incerta.

1. Alii: _certissimis_. 2. Alibi: _essent_. 3. Alius: _quaeque_.

CURTIUS: In rebus divinis, quae a demonstratione longissime absunt,
usurpandum illud est, quod apud Lucam legimus1: _Domine, adauge fidem
meam_2.

1. Lucae 17, 5. 2. Deest hoc verbum alibi.

SALOMO: Superius dictum est, fidem omnem aut argumentis perspicuis aut
sensibus integris aut divinis oraculis niti, fidem infusam nullam esse,
nisi oraculo prophetae1 divinitus homini dato, quod omni scientia
certius est. Sed quia rarissima nunc sunt prophetiae, acquiescere nos
oportet oraculis prophetarum, quae majores nostri summa fide
posteritati reliquerunt, quoniam Christiani Alcoranum, Ismaëlitae
quidam2 novum Testamentum; Ebraei utrumque repudiant.

1. Alibi: _prophetiae_. 2. Deest in aliis codicibus.

OCTAVIUS: Ismaëlitae quidem hos evangeliorum libros, qui Christianorum
manibus teruntur, ut corruptos a sectariis omnino rejiciunt, vera
evangelia, quae tamen ipsi nusquam habent, penitus intercidisse putant.

FRIDERICUS: Cur igitur Muhammedes1 Gabrielem inducit ita loquentem: Si
de legibus et edictis ad te missis dubitas ulla in re, majorum libros
legito, nihil amplius haesitabis. Item Azora, cujus initium est: Sors
Amram2, Deus inquit misericors, vivens, altissimus, primo vetus
Testamentum, deinde Evangelium, postremo veracem Alphaream3, vestrae
legis confirmatorem, vobis dedit. Igitur utriusque Testamenti tabulae,
veteris et novi, aut usquequaque probandae sunt, aut usquequaque
rejiciendae. Quanquam nihil est novis tabulis comprehensum, quod
legibus divinis et prophetarum oraculis non congruere videamus.

1. Azora 91. 2. Azora 3. 3. Deest alibi.

SALOMO: Veteres majorum nostrorum tabulas probant Ismaëlitae,
Christiani, Judaei; sed quando Alcorani ac novarum tabularum fides in
dubium revocatur, veteribus tabulis utendum nobis est, ac testes omni
exceptione majores adhibendi. Hi autem exquirendi nobis sunt ab
ecclesia 194 vera, cujus tanta sit dignitas, ut si omnium scripturarum
ac litterarum monimenta pereant, ab ecclesia tamen superstite rerum
gestarum veritas ac memoria in sempiterna posteritate resident. Ob id
enim Moses in populi concione: _Narrabis_, inquit, _haec filiis tuis_1,
ne quis legem divinam cum litteris suspicaretur interituram. Item apud
Jesaiam2 Deus Israëlitas sic obtestatur: _Vos a me rerum gestarum
testes appello_, non quia testibus egeret ad suae majestatis decus
stabiliendum, sed ut planum esset, ecclesiam Ebraeorum ab immortali Deo
fundatam ad selectani fuisse, Israëlitas adhuc viventes3 ac spirantes
ad testimonium exsuscitabat, ut omnibus gentibus non tantum scriptis
legibus, sed etiam clara voce Dei actiones, gesta, leges
testificarentur, etiamsi litterae penitus interirent, quanquam Deus
sapientissimus prospexit, ne sacrae litterae4 interciderent, cum in
lapides ac silices incidi et omni aetati, omni sexui explicari ac
describi jusserit5. Itaque incredibile videri possit, cum verum tamen
sit, in tot ac tantis majorum cladibus, exiliis, ipsiusque reipublicae
conversionibus et extrema eversione libros divinae6 legis integros
exstare, et quidem in7 omnibus linguis ac populis pervulgatos, atque in
iis Christianos et Ismaëlitas suarum religionum fundamenta collocare.

1. Deuteron. 5, 31. 2. Jesaiae 55, 4. 3. Alibi: _venientes_. 4. Alii:
_scripturae_, vel: _scriptiones_. 5. Exod. 1 et 29. Deuter. 28. Josuae
8. 6. Alibi: _divinos_. 7. Deest in aliis codicibus.

FRIDERICUS: Fuit quidem ante Christum ecclesia Dei1 in populo Israëlis,
quae nunc ad Christianos translata est, lege autem divina nihil aliud
est, quam evangelii πρωτότυπος2, ut Origenes appellat. Sed quando
humani seminis3 servatorem, etiam4 totius ecclesiae caput a stirpe
Abrahami coelitus missum non modo repudiarunt Judaei, verum etiam
probris5, ac contumeliosa6 morte affecerunt, Deus etiam illos suo
merito rejecit ac repudiarit, ut ceterae gentes divinae salutis
beneficio fruerentur.

1. Deest in aliis codicibus. 2. Alius: ἀρχέτυπος. 3. Alius addit:
_Messiam sui seminis_. 4. Alii: _in_. 5. Alii addunt: _omnibus_. 6.
Alii: _contumeliosissima_.

SALOMO: Haud sane invidemus caeteris gentibus suam salutem, sed
ardentibus votis optamus ac pro illis continenter precamur.

FRIDERICUS: Vestris precibus ac votis facile carere possumus, quin
etiam vota Judaeorum potius nocitura Christianis quam profutura
judicamus. Non legistis apud Jesaiam1, fore tempus illud, cum dicetur:
_Benedictus populus meus Aegypti, opus manuum mearum, Assyrius._ Item
capite ultimo2: _Congregabo omnes gentes et linguas, quae venient et
videbunt gloriam meam, et mittam ad eos, ut praedicari possit nomen
meum et laus mea ubique promulgari._ Ac de eorum numero mihi Levitas ac
sacerdotes cooptabo.

1. Jesaiae 19, 25. 2. Jesaiae 66, 18.

SALOMO: Operae pretium est1 adjicere id, quod a Friderico praetermissum
est in illis Jesaiae oraculis2: _Benedictus_, inquit, _populus_ 195
_meus Aegypti et opus manuum mearum Assyrius, hereditas autem mea
Israël_, quia est creator populorum et communis parens. Itaque legem
eandem voluit esse civium ac peregrinorum, et utrisque consultum esse
voluit3; sed tamen singulari quadam praerogativa Israëlitas ex omnibus
populis selectos sibi ascivit, quos etiam et peculii et haereditatis et
primogeniti appellatione quadam prae caeteris et honore singulari
cumulavit: _Filius_, inquit4, _meus primogenitus est Israël, gens
sancta, natio sacerdotalis._ Quae cum ita sint, quis arbitraretur, Deum
immortalem suae haereditatis unquam obliturum, suam gentem, suam
ecclesiam deserturum? Nam cum olim finitimi Israëlitarum populi urbes
majorum nostrorum ab hostibus5 solo exaequatas, templum direptum6 atque
incensum, reliquias populi a Chaldaeis in servitutem abductas viderent,
superba verborum contumelia Israëlem a Deo rejectum criminabantur. Sed
Deus apud Hieremiam7 omni asseveratione8 confirmat, ratos coelestium
orbium cursus ac rapidas siderum conversiones ante conquieturas, quam
Israëlitarum obliviscatur. Idem, si poterit, inquit, coelorum amplitudo
mensura designari aut terrae fundamenta exquiri, ego quoque populum
meum Israël repudiabo. Et tametsi graves ac acerbas calamitates populo
suo impendere9 minatur, si a sua lege desciscat, nunquam tamen sui cum
Abrahamo foederis ac populi obliturum, gravi jurejurando10
confirmavit11. Ac revera nunquam suae gentis oblitus est, sed ubique
terrarum dispersam amplexatur, quia in eadem lege divina exercemur, in
qua majores nostri quatuor circiter annorum millibus acquieverunt, quod
non modo sacri, sed etiam profani scriptores testificantur. Sic enim
Tacitus: Judaei unum Deum, unum numen aeternum ineffabile, nunquam
interiturum colunt, ac profanos habent, qui simulacra colunt ac12
venerantur. Ac tametsi Hebraei, Ismaëlitae, Christiani Abrahamum
ecclesiae suae auctorem credere non dubitant, soli tamen Hebraei legem
ac religionem semper sui similem coluere. Christiani vero et Ismaëlitae
sectarum familias innumerabiles foverunt semper, Arianos inquam,
Nestorianos, Sabellianos, Manichaeos, Donatistas, Ebionitas,
Novatianos, Nazaraeos. Sed quid commemorem sectas circiter centum
viginti, quas Tertullianus, plures etiam quas Epiphanius jam initio
nascentis ecclesiae Christi scriptis suis dinumerat13? Neque vero
Themistius, nobilis peripateticus, graviorem habuit causam, ut Valentem
Augustum a profligatione et proscriptione Christianorum revocaret, quam
quod asseverabat, trecentas amplius sectas a se invicem dissidentes
Christianos fovere. Quaenam potuit igitur in tanta opinionum inter se
discrepantium varietate ecclesia consistere? 196 quin etiam his quoque
temporibus Helvetiorum ecclesia Romanam14, Augustana utramque,
Catholici Anabaptistas. Puritani superstitiosos, Abyssini Graecos,
Graeci Latinos refutant ac vicissim omnes ab omnibus refelluntur. Nec
minor est varietas sectarum inter Ismaëlitas. Nam mortuo Muhammede
Hali, sororis ipsius et Habitali15 filius, prophetam se ferens, sectam
potentissimam excitavit, Muhammedistis infestissimam, quae duae sectae
a discipulis incrementa sensim acceperunt, Lesharion scilicet et
Imanian16, qui certant inter se capitalibus odiis; sed praeter utramque
sectam sexaginta duae singulares enumerantur. Nam Elhosiba Albilaben
Muhammedis multa abrogavit17. Octogesimo18 post anno Elhari Ibim novam
sectam condidit, quae centesimo post anno capitalibus pontificis et
Calipharum decretis et suppliciis est abrogata, deinde quinquagesimo
post anno renovata ac rursus vigesimo post anno rejecta, nec aliter
discordiae sedari potuerunt, quam Elgazuli theologus septem libris
quasi arbiter pontifices quidem legum imperatoriarum sectatores, legis
vero Muhammedicae castigatores appellaret19. Neque tamen licuit
plebejis ordinibus hanc sectam sequi, sed eruditis tantum. Cur eruditis
tantum? aut si Muhammedi lex ab angelo Gabriele data erat, ut quidem
ille mentitur, quid humanis castigatoribus opus erat? Aliam quoque
sectam creavit Esses Renardus20, aliam Isbofaridus21, qui omnes omnium
religiones Deo gratas esse scripsit, si quem quisque Deum arbitretur,
eundem sincera mente colat; Deos autem appellat sidera, coelos,
elementa. Sed ne infinitus sim ac taedio vobis futurus, si omnes
Ismaëlitarum sectas oratione complecti posse confidam, quas tamen
Eleofanus theologus distincte libris septem, utcunque22 potuit,
explicare videtur. Ex quo efficitur, nec Ismaëlitas, nec Christianos
religionem certam, quam sequantur, ullam habere, multo minus ecclesiam
certam in tanta varietate.

1. Alius ita: _Ac de illorum numero mihi leve pretium est_. 2. Jesaiae
19, 25. 3. Exod. 4, 23. 4. Exod. 19, 6. 5. Desunt alibi duo haec verba.
6. Alibi: _dirutum_. 7. Jeremiae 31, 37. 8. Alibi: _assecuratione_. 9.
Alibi additur: _hinc inde_. 10. Alibi: _juramento_. 11. Levit. 1. 26.
12. Duo haec antecedeutia verba desiderantur in alio codice. 13. Alii:
_dinumerant_, vel: _dinumerarunt_. 14. Alius: _Helvetica ecclesiam
Romanam_. 15. Alibi: _Habigali_. 16. Alius: _Leshariorum scilicet et
Imaniarum_. 17. Alius: _Abilaben multa legibus Muhammedis subrogavit_.
18. Alii: _octuagesimo_. 19. Alius: _appellarat_. 20. Alii: _Romardus_.
21. Alii: _Ismofaridus_. 22. Alibi: _ut aeque_.

FRIDERICUS: Certissima ecclesiae et verae religionis argumenta sunt tum
in doctrina Christi, legibus divinis consentanea, tum in legitimo
sacramentorum usu perpetuaque electorum multitudine, unam et eandem
Christi disciplinam constituente1; Christum vero Abrahami foedus
explevisse2 et ejus beneficio gentes omnes felicitatem divinitus
promissam adepturas, omnes fere confitentur, exceptis Judaeis,
Paganis3, Epicuraeis. Ecclesia inquam4 Romana, Zwingliana, Augustana,
Graeca, Abyssina, neque hi modo, sed etiam Ariani, Manichaei,
Donatistae, Nestoriani, Sabelliani, Eutychiani, Pelagiani, neque hi
tantum, verum etiam Agareni, a Muhammede instituti, Christum Messiam
esse testantur. Nec solum isti, sed et bona pars Judaeorum, Apostoli
inquam, Christi discipuli, reipublicae Christianae creatores. 197 Et
quidem, si quis Judaeus in coetum arrogandum se dederit, prius Christum
Mariae virginis filium5 verum Messiam confiteri necesse est6. Nec si
quidem7 inter se Christiani dissideant, propterea inconcussam ac
stabilem ecclesiam, quae8 invisibili electorum coetu conflatur,
subvertendam inquam.

1. Alibi: _constituere_. 2. Alii: _explicuisse_. 3. Deest in aliis
codicibus. 4. Alibi: _Ecclesiae, ut_ etc. 5. Addunt alii: _et_. 6.
Alibi: _habet_. 7. Alii: _quid_. 8. Alius: _ex_.

CURTIUS: Nullam omnino ecclesiam comperiemus, si levium etiam opinionum
fibras computare1 velimus omnes. At ne vetus quidem illa Israëlitarum
multitudo ecclesiae nomen mereretur, cum sectarios suos quoque
haberet2, Nazaraeos scilicet, Pharisaeos, Sadducaeos, Essaeos,
Samaritanos, Herodianos, Hemerobaptistas.

1. Alius: _amputare_. 2. Alibi: _haberent_.

SALOMO: Sectarios ab haereticis dividere nos oportet; hi enim ab
ecclesia penitus divelluntur, illi vero non item, sed puriore quodam
vitae instituto a fece plebis segregantur, ut quos divina lex notat
Nazaraeos1 i.e. separatos, quod2 ex voto dies aliquot aut menses aut
annos aut perpetuam vini abstinentiam vovebant, quo tempore nec barbam
nec crines circumcidere licebat. Atque haec una secta est, ab immortali
Deo instituta, eorum qui caeteris sanctiores essent, qua quidem
imitatione Pharisaei h.e. separati, et Essaei h.e. operatores, qui3 non
simul actione ficta, sed operibus ipsis sanctissimam omnium vitam
agebant. Seorsim enim collegia instituebant Essaei et victu communi
utebantur, ut monachi, sine ulla vestitus commutatione4.
Hemerobaptistae nihil aliud a caeteris differebant, quam quod corpora
quotidie proluebant. Sadducaeorum nomen a צדק, quod justum significat,
quod justiores caeteris haberi vellent Sadducaei, sed a plerisque ad
ironiam trahebatur, ut Aegyptii reges, qui fratrem aut patrem aut
matrem interfecerant, Philadelphos, Philopatres, Philomatros
appellabant. Igitur intelligitis, homines istos5 omnes vitae
sanctitate, non religionum varietate dissidere. Alioquin si haeretici
illi appellandi sint, innumerabilium monachorum collegia, victu ac
convictu discrepantia, haereticorum appellatione censeri oportet.
Quantum ad Samaritanos attinet, nec Judaei genere sunt, nec religione,
nec Ismaëlitarum coetu continentur; quippe Deorum turbam cum aeterni6
Dei cultu conjungunt, ut7 catholici Romani, qui ad unius aeterni Dei
venerationem angelos ac Divorum ordines adjunxerunt, statuas etiam
proni deosculantur et panis crustulas8 pro Diis habent, quod Zwingliani
summae impietati tribuunt, Romani Catholici Zwinglianos, Augustanos,
Graecos capitalibus judiciis ac flammis ultricibus prosequuntur9,
quasi10 Deum faciant illi impietatis rei. Sed Hebraeorum purissima ac
simplicissima religio nihil impuri admistum habet, nullas haereses
adjunctas, nullum praeterquam unius Dei cultum agnoscit.

1. Alibi: _Naziraeos_. 2. Alii: _qui_. 3. Alii: _quod_. 4. Josephus, de
jud. 2, 8. 5. Alii: _hos omnes_. 6. Alibi: _aeterno_. 7. Alii: _et_. 8.
Alii: _crustula_, vel: _crustulam_. 9. Alibi: _persequuntur_. 10. Alii:
_Sunt autem hi aut illi impietatis rei_.

198 CURTIUS: Quod Salomo gloriatur, Israëlitas singulari quadam Dei
beneficentia selectos fuisse, demus illud; sed ab illa coelesti gratia
sponte defecerunt1, quando Christum Deum et hominem humani seminis
servatorem sibi oblatum, falsis testibus ac calumniis oppressum,
supplicio contumeliosissimo dediderunt2. Itaque nihil mirum, si Deus,
tanti sceleris immanitate commotus, centum amplius Judaeorum myriades,
unius anni vertentis spatio, quo Vespasianus Hierosolymam obsedit et
expugnavit, trucidari passus3 est, tum etiam urbes Palaestinae ac
templum ipsum ferro ac flamma deleri, urbem funditus everti, populi
reliquias in servitutem abduci ac toto terrarum orbe dissipari. Illud
etiam divini furoris argumentum vel maximum est, quod de religione
sanctissima non solum dejecti ac exterminati omnino fuerunt, verum
etiam de principum fere omnium consensu interdictum illis est, ullam
terrae glebam usquam gentium possidere, quare4 ingentes calamitates
propter Christum supplicio affectum illis contigisse quis dubitet?

1. Alibi: _discedunt_, vel: _desciverunt_. 2. Alii: _dederunt_. 3.
Alius: _jussus_. 4. Alii: _quas_.

SALOMO: An non1 quingentos amplius annos quam Christus nasceretur,
majores nostri multo2 graviora passi fuerant3 a Chaldaeis, qui templum,
urbes, oppida caedibus ac flammis funestarant totamque regionem in
vastitatem redegerant et populum in servitutem abduxerant. Postea vero
quam postliminio redeuntes, oppida, urbem ac templum ipsum
instauravimus, Antiochus cognomento Epiphanes, capta et direpta
Hierosolyma, triduo nonaginta millia4 Judaeorum mactavit. Item
Ptolemaeus, Lagi filius, rex Aegypti, tantam erga majores nostros
crudelitatem exercuit5, ut etiam milites Judaeorum infantibus vesci
cogeret, quae ducentos annos ante contigerunt, quam Christus
nasceretur. Quanquam si religio propter hujusmodi calamitates
rejicienda venit, nulla merito majore quam christiana rejici deberet,
cum trecentos amplius annos continuae caedes, supplicia, tormenta,
proscriptiones et crudelitates intolerabiles toto terrarum orbe in
Christianos decernerentur.

1. Alibi: _Ante_. 2. Alibi: _multa_. 3. Alii: _sunt_. 4. Aliii _novem
millis_. 5. Josephus, de b. jud. I.

FRIDERICUS: Illud quidem acceptum referebant Judaeis, quorum synagogas
sentinam Christianorum persecutionum appellabat Augustinus1.

1. Libro 1. de imitat.

SALOMO: Quonam modo id fieri potest1, cum Judaei Romanorum hostes
judicati sint ex senatusconsulto, primum Claudio2, deinde Trajano, post
etiam Hadriano principe?

1. Alibi: _potuit_. 2. Josephus de b. j.

CURTIUS: Si vestrae, Salomo, religionis fides stabilis esset aut1
certa, aut si religio Christianorum non esset omnium certissima, cur
apostoli Judaei seminis ac sanguinis, cur discipuli ac prirni illi
antistites, christianae religionis creatores, Christum ardentissimo
amore amplexi sunt? Cur innumerabiles 199 vestri generis et nominis2
jam antea et his quoque temporibus se Christianis pontificibus
adoptandos dederunt et summa cum sua laude verbis et scriptis Christum
publice profitentur?

1. Alius: _ac_. 2. Alibi: _ordinis_.

SALOMO: Imo potius mirum videri debet, cur tam pauci a nobis vel potius
a Deo foedifragi deficiant1, cum tot contumeliis tantaque rei inopia
premantur. Illas autem2 clades nostrae genti confitemur3 illatas primo4
a Chaldaeis propterea, quod a vero Dei cultu plerique desciverant, id
quod prophetarum vocibus ac scriptis testatum habemus. Sic quoque
arbitramur, majores nostros diram Romanorum servitutem pertulisse, quod
ab immortali Deo ad hominem mortalem adorandum et colendum paucis
exceptis defecissent.

1. Alii: _defecerint_. 2. Alibi: _enim_. 3. Alius: _confidimus_. 4.
Alius idem: _primum_.

CURTIUS: Sed cur sola Judaeorum gens ex omnibus tot ac tantas
calamitates pertulit?

SALOMO: Deus ipse causam subjiciens: _Vos_, inquit1, _filii Israël ex
omnibus populis agnovi, ac propterea in vestra omnium flagitia
animadvertam._ Quod ab iis gentibus segregamur2, Dei cultus eo nos
deducit, quod3 Bileamus, Chaldaeus vates, jam olim mente praeviderat,
cum diceret4: _Hic populus solus habitabit et5 inter caeteras gentes
non censebitur._ Item cum Deus caeteras gentes coelestium siderum
virtutibus ac potestatibus subjecisset6, Israëlitas tamen exemit: _Ne_,
inquit, _adores solem, lunam, sidera, quae praeparavit Deus caeteris
quidem populis, qui amplissimo sinu coeli coërcentur, vos autem
adjunxit sibi et eripuit de fornace ferrea, ut esses populus
hereditarius ac selectus_7.

1. Amos 3, 2. 2. Alii: _segregantur_. 3. Alii: _adducit, et_. 4. Numer.
23, 9. 5. Alibi: _quod_. 6. Alius: _subjunxisset_. 7. Deut. 4, 19 sq.

CORONAEUS: Haesi semper eo loco, nec intelligo1, quid Deus voluerit,
cum diceret, caeteris quidem populis coelestia sidera2 attributa
fuisse, Israëlem vero singulari quadam praerogativa sibi delegisse.

1. Alibi: _intellexi_. 2. Alibi: _signa_.

SALOMO: Hebraeorum theologi sic locum illum interpretantur, ut1
caeteros quidem populos siderum coelestium legibus ac potestate
gubernari, solos Israëlitas et qui in eorum coetum ac societatem
conscribi volunt2, legibus coelestium siderum solutos, Deum unum vitae
ac felicitatis habeant auctorem nec metuant diras illas, quibus
astrologi minantur, planetares trajectiones et concursus. Libet enim
versibus accepta beneficia quodammodo commemorare:

Ipse ego3 crudeli servatus ab hoste triumphos
Saepe tuli faciles, nec quidquam sidera vires

200

Exercere suas in me, non aspera fata,
Haud4 metuenda bonis, non principis ira timendi
Terruit5 impavidum, mihi non nocuere latronum
Conjurata manus fusi sitibunda cruoris,
Non legio, magnam quae circumfusa per urbem
Sanguinolenta suos cives mactabat ubique.
Ac jam6 armata cohors, aditus ac limina quaerens,
Me circumsteterat, clara cum numen ab arce
Hostibus eripuit sensum mentemque fefellit,
Ac me coelesti clypeo, coelestibus armis
Protexitque opibusque suis cumulavit abunde.
Singula quid memorem? Sacro spiramine pectus
Afflavit, legis latebrasque imosque recessus,
In quibus aeternae spes est humana salutis,
Edocuit, volucri semper comitante7 magistro
Pro quibus aeternos iterum renovamus honores8.

1. Alius: _et_. 2. Alibi: _voluerunt_. 3. Deest in alio codice. 4.
Alibi: _Non_. 5. Alii: _Terrent_. 6. Alibi deest hoc verbum. 7. Alius:
_comitata_. 8. Alii: _tibi debeo grates_.

CORONAEUS: Heroica profecto beneficia carminibus heroicis eleganter
cecinisti. Sed cum erga Israëlitas tanta divinae bonitatis beneficia1
extent, eo graviora vos ac acerbiora supplicia manent.

1. Alibi: _vestigia_.

SALOMO: Ut primum a nobis peccatur, ita repente Deus in nos
animadvertit et1 ea pontificibus auspicari solet. Nam cum angelos
scelerum ultores2 misisset: _A sanctis meis_, inquit, _incipiatis_3.
Illud enim amoris divini erga nos argumentum vel maximum est, quod et
assidue increpat, et continenter castigat. _O beatum_, inquit _lyricus
psaltes4, quem Deus castigat!_ In eos vero, qui ad verbera obduruerunt
et collum obduxerunt, vim gravius exercet, et tandem contestatur, se
illos deserturum, nec amplius castigaturum. _Non amplius_, inquit,
_coërcebo filias vestras, cum pudicitiam prostituerint, nec uxores
vestras, cum sese adulteris submiserint_5. Nihil enim a sapientiae
magistro verius ac melius dici potuit, quam tormentis6 ac doloribus
prudentiam comparari. Quis enim arbitraretur, Deum sic ultum7 fuisse
Israëlitas, ut propter eorum flagitia non modo lepram corporibus, sed
etiam vestibus ac aedium parietibus immitteret? Id autem interpretes
divinae legis tradunt; nusquam terrarum lepram vestimentis8 aut
parietibus adhaesisse, praeterquam in Palaestina9 idque Judaeis omnibus
supra modum mirabile, caeteris populis incredibile videri, nisi
diuturna experientia id compertum esset; quamquam clades et exitia
majorum nostrorum maximas utilitates omnibus 201 populis pepererunt.
Nam ex iis secuta est initio nascentis ecclesiae Christi idolorum
eversio, et cum toto fere terrarum orbe sidera, daemones, elementa,
fruges, animantia pro Diis ubique colerentur, tandem post annorum tria
circiter millia Judaeorum, qui christianam religionem cum domestica
combiberant, concionibus ac doctrina coli desierunt, ac postremo
Constantini dominatu conclusa fuere templa veterum Deorum; tum libri
Mosis ac prophetarum, quos habemus communes cum Christianis, ab omnibus
ordinibus ac populis pervulgari coepere, ut non immerito Chrysostomus
Judaeam gentium matrem appellarit, quae10 salutem reliquis omnibus
populis divino munere et concessu peperisset!

1. Alius: _ut_. 2. Alibi: _vindices_. 3. Alius: _incipietis_. 4. Psalm.
94, 12. 5. Psalm, 81. Jesaiae 1. Oseae 4. 6. Alibi: _lamentis_. 7.
Alibi: _ulturum_. 8. Alius: _vestibus_. 9. Levit. 13 et 14. Leprae
domorum ac vestium curationes aeque ac corporum traduntur. 10. Alii:
_quia_.

SENAMUS: Verius poëta lyricus: Judaea capta ferum victorem cepit.

SALOMO: In eo certe mirabilem Dei bonitatem ac sapientiam intueri
licet, qui dum justas scelerum poenas a suis reposceret eosque procul a
patriis sedibus amandaret ac juste profligaret, colonias Israëlitarum
toto terrarum orbe deduxit, quae exteras nationes ab inanium Deorum ac
daemonum cultu revocarent, deinde divinis legibus ac institutis1
informarent, tum ad unius aeterni Dei cultum ac metum assuefacerent. Ob
id enim divina lege2 Israëlitas appellat regnum sacerdotale ac populum
sanctum, propterea hujus populi precibus ac votis, quasi gentium omnium
sacerdotis, florentissima quaeque imperia non modo ab interitu Deus
servavit, sed etiam beavit et quasi sapientiae sale respersit3, ne
penitus interirent. Sic Deus apud Jesaiam4: _Dedi te_, inquit, _testem
gentibus, principem ac praeceptorem populis._ Huc etiam pertinet foedus
illud5 cum Abrahamo percussum: _In semine tuo_, i.e. in posteris6 tuis,
_benedicentur omnes gentes_, quia per hunc populum Deus universo
terrarum orbi cognitus est, et hujus populi precibus caeteris gratior
fuit, quin7 et Ismaëlis gentem illustrem fore Deus promisit Abrahamo8,
_quoniam_, inquit, _semen tuum est_. Itaque Rabbi Johannes exclamat,
gentes idolis deditas nesciisse, quantam jacturam sui facerent, cum
templum illud Hierosolymorum9, in quo gentium omnium scelera
expiabantur, inflammarent. Nam diebus festis, qui in tentoriis
celebrari consueverant, hostiae septuaginta immolari jubentur, quod
interpretes pro septuaginta populis factum tradunt10. Quod vero Curtius
divini furoris argumentum putat, nos de majorum sedibus ac terra sancta
dejectos ac dispersos, quasi ἀπωστικοὺς11 καὶ ἀνεστίους vagari, illud
bonitatis divinae argumentum certissimum esse arbitramur, quod nusquam
agri particulam possidere liceret. Ob id enim Deus Israelitassuam
haereditatem appellat12,
202 quod ii, quibus coelum pro haereditate obtigit, terra non egent13
ac propria et eleganti voce sancti a Graecis appellantur: ἅγιοι i.e.
sine terra ἄνευ τῆς γῆς. Sic enim Deus de Levitarum tribu, quam
pontificali ac sacerdotali praerogativa ministerioque aedis sacrae
donarat: _Levitae_, inquit, _nullam terrae partem capiant, quia
haereditas mea est_14. Quod15 autem de Levitis inter Israëlitas, idem
de Israëlitis inter omnes populos declaravit, cum diceret16:
_Benedictus populus meus Aegyptius et opus manuum mearum Assyrius,
haereditas autem mea Israel._ Falluntur17 igitur, qui hoc nostrum
exilium et agrorum inopiam divinae erga nos ultionis conjecturam18 esse
putant. Quanto rectius sapientes decreverunt, justorum initia esse
castigationes, exitus vero prosperos et felices, contra quam improbis
accidit, quorum prospera principia exitus habent valde calamitosos.
Illud etiam praeclarius, quod cum ante proscriptiones et exilia
Israëlitae, rerum omnium affluentia pingues et obesi, Deum aeternum
minus, quam decuerat19, religiose haberent20 postea in extremas oras,
procul a patriis sedibus in servitutem expulsi et abjecti, tam ardenter
Deum adamarunt21, ut nec praemiorum magnitudine a proposita religione
divelli, nec poenarum acerbitate terreri potuerint, quominus inter
medios sui nominis hostes mundi conditorem purissimo cultu adorarent,
atque inter omnes populos sui generis antiquitatem certissimam
retinerent22, ipsiusque linguae sanctae majestatem inviolabilem
servarent23; haec enim sola divino munere hominum generi concessa est,
caeteras vero spurias et hominum arbitrio fictas videmus. Haec sola
naturalis est lingua, quae rebus vocabula per naturam cujusque dicitur
indidisse. Quae cum ita sint, quis dubitare potest, quin populus hic a
Deo selectus verissima sit Dei ecclesia, fidelissimus rerum gestarum a
Deo testis, sacrosanctae legis et oraculorum custos a Deo designatus24,
a quo ad omnes populos salus dimanavit?

1. Alibi pro verbis _ac institutis_ legitur: _institutos_. 2. Alii:
_divina lex_. 3. Alibi: _sole respexit_. 4. Jesaiae 55, 4. 5. Gen. 12,
3. 6. Alibi: _liberis_. 7. Alii: _quoniam_. 8. Alibi: _Abrahae_. 9.
Alibi: _Hierosolymitanum_. 10. R. Levi et R. Salomo Ben Gerson in
Levit. 23. 1. in Talmud. 11. In codicibus sine dubio false legitur:
ἀπωλίδες. 12. Alius: _pro haereditatis parte contingit_. 13. Alibi:
_egeant_. 14. Alibi: _sunt_. 15. Alibi: _Id_. 16. Jesaiae 49, 25. 17.
Alii: _Fallunt_. 18. Alii: _objecturam_. 19. Alius: _docuerat_. 20.
Alibi: _colerent_. 21. Alii: _adoraverunt_. 22. Alibi: _retinuerunt_.
23. Alibi: _inviolatam servarunt_. 24. Alibi: _designata_.

CURTIUS: Laudes quidem majorum vestrorum, prophetarum inquam et
illustrium virorum, audio ac lego non invitus, sed eorum, qui
prophetas, qui apostolos, qui Christum ipsum cruentis manibus
interfecerunt, qui sacrosanctam ejus doctrinam contumeliis omnibus
funestarunt, ferre non possum, multo minus sanctum ecclesiae nomen iis
tribuere, quoniam vera Dei ecclesia in electorum coetu consistit, ac
tametsi vocantur omnes, pauci tamen sunt electi. Electos autem esse
oportet per1 fidem ab ipso Christo, qui ecclesiae caput est; qui
quoniam hominibus incogniti sunt, ob id ecclesiam invisibilem esse
tuemur. Caeteri, qui fidem Christi rejiciunt, sua se sponte albo 203
ecclesiae penitus2 exemerunt, Judaei inquam, Romani3, Ismaelitae,
Pagani, Epicuraei.

1. Alibi: _qui habent_. 2. Deest in aliis. 3. Alius: _Sociniani_.

SALOMO: Ecclesiae verbo coetus significatur, cujus acceptio duplex est:
una, quae1 populum Israelisselectum a Deo continet, ut cum Moabitae et
Ammonitae prohibentur in ecclesia populi Dei censeri, i.e.2 jure
connubiorum cum Israelitidefoemina uti. Altera acceptio latius patet,
cum scilicet Ammonitae, Moabitae, Idumaei ac peregrini omnes, qui Dei
foedus cum populo percussum amplecti et in pacti societatem venire
voluerint, ecclesiae partem faciunt, caeteri eximuntur.

1. Alibi: _qui_. 2. Alibi: _et_.

CURTIUS1: Neque vero ecclesiam invisibilem electorum probare possumus,
ut qui ab ecclesia Romana defecerunt, sed visibilem tantum, a qua nemo
nisi sponte segregatur i.e. qui Deum aeternum repudiat, ut res genitas
amplectatur aut cum illis creatorem conjungat2.

1. Deest in aliis codicibus. 2. Alibi: _aut ... amplectitur ...
conjungit_.

OCTAVIUS: Veram Dei ecclesiam Ismaëlitarum esse facile1 convinci
potest, sive amplitudine regionum, quae sunt infinitae, sive origine
Abrahami, a quo Muhammedes Ismaëlita2 genus ducit, sive Dei aeterni
cultu, quem unum sanctissime adorant, sive execratione idolorum ac
imaginum, quas et publice et privatim abominantur, sive puritate
doctrinae, quae inexplicabilium quaestionum latebras, quibus caeterae3
religiones misere conflictantur, suo splendore diluit, sive legis
exsequendae facilitate, quae major esse non potest4.

1. Alibi: _fere_. 2. Alibi: _Ismaëliticum_. 3. Alibi: _exterae_. 4.
Alii: _possit_.

CORONAEUS: Si veram ecclesiam latifundiis metimur, ecclesia Christi1
longe superior futura2 est, tum antiquitate temporis, tum multitudine
populorum, tum principum pene omnium consensu. Nihil enim verius a
Seneca dici potuit, quam pessimi argumenti esse turbam, ac propterea
Pythagoras3 sequi vetuit viam popularem, i.e. ἐκτὸς λεωφόρου βαδίζειν.
Et certe viam regiam ac latissime patentem ad inferos deducere, nunquam
verius ac melius perceptum4 est, quam Noachi aetate, cum5 in ejus unius
familia ecclesiam dei constitisse planum sit. Cum autem Christi cruore
fundata sit ecclesia vera, quae in apostolorum, martyrum, confessorum,
pontificum continua quindecim seculorum serie6 floruit ac praecipuam
Romanae sedis dignitatem obtinuit, quis dubitare jure queat, hanc, quam
Romani pontifices tuentur, verissimam ac sanctissimam ecclesiam, ut ne
Lutherus quidem ipse dubitavit, sed aperte7 confessus est. Quamquam8
non video, quam ob rem Agareni de multitudine9 populorum aut regionum
gloriari debeant, 204 cum religio christiana nostro saeculo propagata
sit in omnes orientalis et occidentalis Indiae latissimas regiones,
Europa triplo majores, et antea ignotas mundi plagas pervaserit.

1. Alii: _Sathanae_. 2. Alii: _natura_. 3. Laërtius in Pythagora;
Clemens Alex. in Strom. 4. Alibi: _praeceptum_. 5. Desunt haec septem
sequentia verba in alio codice. 6. Alibi: _fere_. 7. Deest alibi. 8.
Sequentia haec verba ad finem usque interlocutionis desunt in alio
codice. 9. Alibi: _amplitudine_.

FRIDERICUS: De quatuor religionum generibus, scilicet Judaeorum,
Christianorum, Ismaëlitarum, Paganorum, plures unâ verae esse non
possunt. Pagana quidem a se ipsa refellitur, Ismaëlitarum vero, quae
Muhammedem conditorem arcessere1 solet, ineptior est, quam ut
argumentis refutari mereatur. Itaque contentio nobis praecipua est cum
Judaeis, qui de librorum sanctitate et antiquitatis origine gloriantur.
Primo igitur abs te, Salomo, peto, si Christum verum Deum esse
certissimis argumentis ac testibus omni exceptione majoribus
demonstrari possit, num christianam ecclesiam, cujus caput est
Christus, veram esse fatebere?

1. Alibi: _agnoscere_.

SALOMO: Quidni? sed hoc opus, hic labor est.

FRIDERICUS: Imo nihil facilius.

SALOMO: Non demonstrationem peto, sed probabile aliquod argumentum.

FRIDERICUS: Illud igitur quaero: Num Messiam venisse antea an1 venturum
olim putes?

1. Alius: _aut_.

SALOMO: Confido equidem venturum.

FRIDERICUS: Fateri quidem non dubitas, cum extremo capite symboli
Judaeorum, quod R. Moses pervulgavit, scriptum sit, Messiam esse
expetendum. Id autem callidissimo commento factum est. Cum enim
christiana aemulatione symbolum fidei totidem capitibus, quot
Christiani, finxissent, caput extremum surrogarunt, scilicet Messiam
venturum, ne quis crederet1, Christum Jesum esse Messiam. Sed si nondum
venit, quando tandem venturum putas? Nam vester Abrahamus, is qui a
vobis שַּׂר i.e. princeps usurpatur2, astrologiae peritissimus, Messiam
vestrum venturum spoponderat3 anno Christi MCCCCLXIV. Is tamen omnium
opinionem fefellit. Nec ita pridem aetate nostra Judaeus quidam, cum se
Messiam faceret, a praetore Bononiensi flammis tanti sceleris
ultricibus exustus est. Alius in Judaea, cognomento Barcochab i.e.
stellae filius4 Messiam sese ferens5, variis cladibus Christianos
afflixit6. Non dubito, cum a nobis7 quaeritur, quid8 tamdiu moretur
Messias vester, vos excusare9 solitos populi peccata, ut quidem in
libris talmudicis legimus. Sed cum peritiores vestrae gentis
intelligerent10, se inani spe laetari, a Judaeorum secta non modo11
desciverunt, verum etiam libros pro religione christiana scripserunt.
Testis est liber fidei ab Judaeo, qui ad Christum accessit, testis est
catechismus hebraicus Emanuelis Tremelli cum eleganti epistola ad
fratres Hebraeos; 205 tertius Isaacus Agrippinensis, vir eruditissimus;
testis Paulus Paradisus, regius hebraicae linguae professor in academia
Parisiensi; testis est Paulus Brugensis, testis Nicolaus Lyranus,
bibliorum interpres acutissimus, atque innumerabiles vestrae gentis,
qui etiamnum12 hac aetate Messiam Christum verum Deum et hominem
amplectuntur.

1. Alibi: _ne qui crederent_. 2. Alii: _appellatur_, vel: _nuncupatur_.
3. Alibi: _spopondit_. 4. Numer. 24, 17, (בַר כוֹזִיבָא). 5. Alibi:
_gerens_. 6. Josephus de b. j. 7. Alibi: _vobis_. 8. Alius: _quare_. 9.
Alibi: _accusare_. 10. Alius: _intellexerint_. 11. Alii: addunt:
_sponte_. 12. Alii: _extrema_.

SALOMO: Si merito laudantur Pythagoraei, quod κενοτάφια exstruerent
iis, qui a sua doctrina defecissent, quasi mortuis hominibus, quanto
aequius est, divinae legis desertoribus erigere monumenta? Miror tamen
te, Friderice, verae religionis ac ecclesiae argumenta deducere ab iis,
qui a sua defecerunt; qua quidem ratione et Arianos et Ismaëlitas veram
religionem tueri dicemus. Hoc si nobis absurdum est, illud igitur
absurdum videri debet. Cum enim majores nostri vitulum ex auro
conflatum in deserta solitudine sibi erexissent ac pro Deo colerent,
Deus Mosen interpellans: _Tuus_, inquit, _populus violatis foederibus a
me defecit_; semper antea dixerat1: _populus meus_. Quod satis est
argumenti, eos, qui aeterni Dei cultum penitus deseruerunt, ut mortuis
inserviant, ab ecclesia Dei penitus excludi.

1. Alius ita: _cum semper ante dixerit_.

CURTIUS: Eodem igitur argumento concludemus, Judaeos, qui Christum
verum Deum humani generis servatorem deseruerunt ac suppliciis
acerbissimis cruciandum prodiderunt1, ab ecclesia vera se ipsos
abduxisse2, ac tum primum veram ecclesiam in apostolorum et
discipulorum coetu constitisse.

1. Alibi: _tradiderunt_. 2. Alii: _subduxisse_.

SALOMO: Prospiciendum nobis est, ne pro argumento1 assumatur, quod erat
concludendum, scilicet Jesum, quem pro Deo colitis, esse Deum. Ac
primum illud christianorum veterum theologos fefellit, quod non
perceperunt vim Hebraicae legis, cujus ignoratione tam multa in legum
divinarum interpretatione peccantur, ut quidem2 maxime non facile dici
possit3. Argumento sit, quod Justinus Martyr4, cum ab homine Judaeo
rogaretur, quid vellent Christiani, cum canerent Halleluja et Osianna,
respondit5: Laudate concinne et magnitudo excellens, quo quid ineptius?
Nam vox Hallelu significat: laudate, Jah: Deum, vox Hosia: serva, nah:
quaeso.

1. Addunt alii: _id_. 2. Alibi: _quod_. 3. Alii: _potest_. 4. In
quaest. 10 ad orthodox. 5. Addit alius: _significare_.

CURTIUS: At D. Hieronymus, cum a Judaeis irrideretur, quod quid esset
Hosianna nesciret, in Judaeam usque profectus, Judaeos ipsos in eo
genere facile superavit.

SALOMO: Illud admonendum putavi, quod Messiae vox, quid significaret,
veteres Latini et Graeci non satis intellexerunt1; est enim2 Messias
nihil aliud, quam unctus, et quoniam reges ac principes inungi
solebant, Messiae dicti sunt3. Quam vocem4 interpretes LXXII χριστὸν
206 reddunt5, non χρηστὸν, ut olim putabant Graeci. Ex quo adversarii,
in contumeliam Christi, togati hominis statuam altero pede mancam et
auriculis asino consimilibus6 fingebant vel librum manu tenentem, cum
hac epigraphe: Christus! Quod vero Messiae vox populi principem
significet, ex eo satis intelligitur, quod David Sauli satellites
increpans: _Cur_, inquit7, _praesidium Domini nostri8 Messiae
deseruistis?_ Idem, iratus ei, qui Sauli ab hostibus caesi caput
secuerat9: _Non veritus es_, inquit, _inferre manum Messiae?_ Item cum
Samuel Eliabum, Davidis fratrem primogenitum, intueretur: _Certe_,
inquit, _hic est Messias Dei._10 Quin et Samuel et David se ipsos
vocant Messias. Fuisse autem quam plurimos Messias, docet Nehemias in
concione post reditum ab exilio: _Tu_, inquit11, _populo tuo plures
Messias dedisti, qui ab hostibus illum vindicarent._ Nam vox משּׁיח,
quam interpretes LXXII reddunt χριστός, eadem usurpatur hoc versu: _Ne
attingite Christos meos, Messias meos12._ Id13 autem explicat Samuel in
maxima populi concione, priusquam regem designatum renunciaret: _misit
dominus14 ad populum Messias Jerubbahalem, Jephtham, Samuelem._
Falluntur15 igitur, qui unum tantum Messiam esse aut fore arbitrantur.
Omnium tamen16 errorum nullus fere capitalior est, quam eorum, qui
putant, eum Messiam, quem venturum speramus, Deum fore; gravius tamen
mihi peccare videntur, qui Messiam, quisquis fuerit aut venturus sit,
humani generis servatorem appellant, cum tamen nihil aliud futurum17
speremus, quam hominem ex homine, ducem belli strenuum fore, qui
Israëlitas, huc atque illuc dispersos ac dissipatos, in Palaestinam et
avitas majorum sedes reducat18 et ab imperioso aliorum19 dominatu
vindicet, quales fuere Moses, Josua, Maccabaei ac principes omnes, Dei
munere majoribus nostris concessi. Nec desunt, qui Messiam ab Helia
unctum iri putant. Ac tantum abfuit, ut Jesus vester majores nostros a
servitute Romanorum20 vindicarit, ut etiam a praeside provinciae caussa
cognita servili supplicio fuerit affectus.

1. Alius: _intelligerent_. 2. Alibi: _autem_. 3. 2 Regum 9, 1. 4.
Alius: _Quum vero_. 5. Alibi: _reddiderunt_. 6. Alibi: _consimilem_,
vel: _similem_. 7. 1 Regum 1, 34. 8. Alius: _vestri_. 9. 1 Regum 26, 9.
10. 1 Regum 26, 16. 11. Psalm. 6. 17. 83. 88. 12. Psalm. 105, 15. 13.
Viginti haec proxima verba desunt in alio codice. 14. Alius: _Deus_.
15. Alibi: _Fallunt_. 16. Alii: _autem_. 17. Alii: _venturum_; vel
deest hoc verbum. 18. Alius: _educat_. 19. Alibi: _impiorum_. 20. Deest
alibi.

CURTIUS: Illud est pingui Minerva Messiae arcanum ad principes et
tyrannos adducere velle, quod quidem arcanum plane divinum nemo
percipiet unquam, nisi id ei divinitus tributum fuerit1 et concessum.
_Nemo_, inquit Christus, _venit ad me, nisi pater traxerit eum2._

1. Alii: _velit_. 2. Joh. 6, 44.

FRIDERICUS: Si Messiae verbum ad principes et tyrannos pertineret, cur
igitur de promisso Messia, cur Moses Hardusam1 scriberet, magnum 207 et
ineffabile Dei nomen יהוה nihil aliud esse, quam Messiam, nisi Messias
Deus2 esset?

1. Alius: _Hardanam_. 2. Deest in alio codice.

SALOMO: Quia plerique nostrae gentis Messiam sensu secretiore
intelligunt immortalem regem, non ducem mortuum aut moriturum.

CURTIUS: Valde mihi frigere haec videtur responsio. Sed ad gentis
vestrae pareatem veniamus, qui, jamjam moriturus ac liberis fausta
precatus, ad Judam convertitur et oraculum proferens: _Non auferetur_,
inquit, _sceptrum de Juda_1. Si enim reges ac duces omnes Messias fore
putaret, nec Messiam illum humani generis servatorem singulari nota
significaret, absurdum illud fuisset ac sensui plane contrarium,
scilicet sceptrum de gente Judae non ante sublatum iri, quam Messias
venturus esset, penes quem regnum populorum futurum sit. Vocem enim
שֶׁבֶם sceptrum Onkelos Chaldaeus vertit שּׁוּלתַן Sultan, imperator,
qua voce imperatores non Chaldaei tantum, sed etiam Arabes ac Syri
significari solent, et pro voce שִּׁילהֹ reddit Chaldaeus: משיחא
Messias, ut ambiguitatem2 explicaret. Eadem est interpretatio Targum
Hierosolymitani, quem sequitur R. Salomo, et in Davidis gente imperium
tantisper scribit futurum, dum venerit Messias. Et cum ab eo
quaereretur, ubinam regnum Davidis? respondit: in Babylonia, ubi fingit
superesse adhuc principes de gente sua3, qui populis illis exulantibus
imperent; ridiculum, inquam4, an impium figmentum, sed ea saeculi
barbaries erat. Floruit enim sub anno Christi MCC, ut mendacii non
facile posset convinci, cum esset Gallia longissimis aquarum et
terrarum spatiis a Babylone disjuncta5, quae tunc Arabum imperio ac
dominatu crudeli tenebatur. Hanc porro interpretationem caeteri
repudiantes, pro sceptro6 dignitatem ac praestantiam in gente Judae
tamdiu futuram tradunt7, quo advenisset, qui mittendus erat, scilicet
rex David, tunc enim potestatem illam in dignitatem regiam concessuram
putant. Alii vocem Schiloh ad locum referunt, ubi erat arca foederis,
quae inde translata est a Davide8. Alii ad Saulem unguendum in Schilo
traduxerunt, quae interpretatio plane contraria est historiae sacrae,
quia prius arca deducta fuerit a Schilo in urbem Kiriathjearim, ac ne
Saul quidem unctus est in9 Schilo. Talmudici autem10 Messiae venturi
nomen Schiloh fore tradunt, recentiores haec ad regem Chaldaeorum
Nebuchodonosorem pertinere statuunt, quia regem Zedekiam interfecerit,
nec ullus postea regnum adeptus est de stirpe Judae, quod falsum11 est,
cum Zorobabel gentem12 postliminio reduxerit ad sedes avorum.
Praeterea13 Senatus Judaeorum, de stirpe Davidis sub principibus
Asmonaeis14 aristocratiae 208 speciem tuebatur15, quem senatum Herodes
sustulit, caesis patribus praeter16 Semeam. Sub eadem fere tempora17
Jesus Christus Deus ac Dei filius ex Maria virgine natus est.
Interpretes LXXII reddunt pro voce Schilo, reposita illi, quasi ex
littera ש servili significet, quod vel quae et לה scriptum sit pro לך,
cum litterae Echeri18 permutabiles sint19. Sed ista quidem vis est
scripturae sacrae illata. Postremo David Kimchi, ut caeteris omnibus
acutior videretur20, Schilo a Schiliath derivare conatur, quae vox
secundinas significat, quibus involvitur Embryo, quasi diceret בַנוֹ
i.e. filius ejus, scilicet matris, quam interpretationem miror
Galatinum21 amplecti22 potuisse.

1. Genes. 49, 10. 2. Alibi: _dignitatem_. 3. Alii: _Juda_. 4. Alii:
_dicam_. 5. Alii: _distincta_. 6. Alibi: _qui sceptri_. 7. Alii:
_credunt_. 8. 1 Regum. 7, 1 sqq. 9. Alibi: _ad_. 10. Deest in aliis
codicibus. 11. Alibi: _factum_. 12. Alius: _de gente regia populum_.
13. 1 Regum 11, 4 sqq. 14. Alii: _Ammonaeis_. 15. Alius: _praeferebat_.
16. Alius: _propter_. 17. Alibi: _eodem ... tempore_. 18. Forte _Ehevi_
(in margine unius codicis). 19. Locus vulneratus. 20. Alibi:
_videatur_. 21. De arcania catholicae veritatis l. 4. c. 4. 22. Alibi:
_complecti_.

SALOMO: Videtis, hujus loci obscuritatem tantam esse, ut ne argumenti
quidem species ulla probabilis elici queat ad Messiam eo tempore
venturum1 quo natus est Jesus. Jam vero rex ultimus gentis Judaeorum
fuit Zedekias. At tametsi Zorobabel a stirpe Davidis populo Judaeorum
praefuit sub rege Persarum anno mundi ter millesimo 3432, ejus tamen
posteri nulli fuerunt. Principatus vero erat penes pontifices ex
Aaronis gente. Quin etiam Maccabaei ex eodem Aarone reipublicae
dominatum una cum pontificatu tenuerunt usque ad Antigonum, ultimum
Asmonaeorum, centum viginti sex annos. Hunc enim duplici nomine2
Christum i.e. unctum, quia rex et pontifex maximus erat3, Herodes, a
senatu populoque Romano, rex Judaeorum appellatus, anno mundi ter
millesimo octingentesimo quarto mactari jussit. Quadragesimo post anno
natus est Jesus. Ex quo intelligitur, sexcentos circiter annos ante
Christum neminem de gente Juda principatum Judaeorum tenuisse, nec
posse vaticinium illud ad Jesum pertinere. Omitto multa, quae Galatinus
ex talmudicis libris sensu plane contrario detorsit, ut4 cum Messiam
tunc natum scribit, cum aedes sacra Hierosolymorum exscinderetur,
eumque Messiam Romae latere, qui stato tempore appariturus sit. Quae
imperitis fucum fecerunt, cum illam dicendi rationem allegoriarum
plenissimam minus caperent.

1. Alii: _futurum_. 2. Alibi: _ratione_. 3. Deest in aliis codicibus.
4. Alibi: _et_.

CURTIUS: Planum est igitur, vos eo loco oraculo1 parentis vestri ita
haesisse, ut nemo vestrum, qui hebraica et chaldaica tractatis2, sese
expedire potuerit, quae ad Jesum translata luce clariora sunt. Caetera
prosequamur3, ne uno tantum loco Judaei haesisse videantur, ad quem4,
credo5, illud Esaiae oraculum spectat: _Ecce virgo concipiet et pariet
filium, et vocabit6 nomen ejus Immanuel7._ Hoc enim Lucas ad Christum
pertinere docet8.

1. Alii: _oraculis_. 2. Alius: _translantis_. 3. Alibi: _persequamur_.
4. Alibi: _ad quae_. 5. Alii: _cedo_. 6. Alius: _vocabitur_. 7. Jesaiae
7, 14. 8. Lucae 1, 31 sqq.

209 SALOMO: Esaias nihil unquam de Jesu, multo minus de Maria1 matre
ipsius suspicatus est. His enim verbis utitur: הִנֵּה הָעַלְמָה i.e.
Ecce juvencula! Neque enim haalma virginem significat, sed eam, cujus
vir amore fruatur, ut etiam nunc Christiani theologi2, qui modo
hebraica intelligunt, confiteri coguntur. Nam ea vox usurpatur a
Salomone in canticis amatoriis3 de iis, de quibus apud virgines
disserere indecorum fuisset. Itaque amicam vel adolescentulam
significat. Argumento est etiam, quod halmanah viduam appellant4, quasi
a viro divisam aut quae5 virum amisit. At quoties in sacris litteris
agitur de virginibus, agitur autem saepissime, proprium verbum semper
usurpatur, scilicet בטולה vel נְעַרָה6 vel utrumque conjunctim7.

1. Deest alibi. 2. Hieron. Calvin. in cap. 9 harmon. 3. Cant. 1. 6.
Proverb. 10. 4. Jesaiae 47 et Ezech. 9 et 44. 5. Alibi: _quod_. 6.
Desunt haec duo verba in aliis codicibus. 7. Gen. 24. Levit. 20. Jer.
31. Deuter. 32. 22. Exod. 22. Judic. 19. 21. 2 Sam. 13. 1 Regum 1. 2.
Psalm. 43. Jesaiae 23. 37. Amos 5. 8. Zach. 9. Thren. 2.

CURTIUS: Cur igitur vox haalma de Rebecca diceretur, priusquam
nupsisset, erat enim pudicissima virgo?

SALOMO: At eodem capite בטולה i.e. virgo diserte adjicitur, ut omnis
ambiguitas tolleretur. Absurdum autem fuisset, Esajam virginis partum
contra naturae leges significare et ambigua voce haalma, quae saepius
unicam significat, in tanto ac tam stupendo prodigio uti voluisse.
Historia vero ipsa aperte declarat, de uxore regis Achas Jesaiam
scripsisse. Nam cum exercitus duorum regum, scilicet Samariae ac Syriae
inferioris, totam Judaeam infestarent, vaticinatur prophetes, uxorem
regis adolescentulam filium parituram ac paulo post utrumque regem de
Judaea discessurum, ut contigit. Nam biennio post Abia1, regis uxor,
sic enim Josephus2 appellat, peperit Ezechiam, religiosissimum omnium
post Davidem ac fortissimum principem, ac paulo post urbis obsidio
soluta est. Fuisset autem illa inanis spes liberationis ab hostibus
regionem vastantibus, si in nativitatem Jesu i.e. in annum
octingentesimum dilata fuisset.

1. Alibi: _Albia_. 2. Antiq. jud. l. 13, 9.

CURTIUS: Cur igitur Jesaias signum seu prodigium pollicetur? Aut quid
prodigii fuisset, mulierem parere?

SALOMO: Non dixit vates prodigium, sed signum illud ante liberationem
futurum, quod regina masculum pareret. Nam tribus capitibus puelli
nascituri historiam complectitur; septimo capite puerum nasciturum
scribit et clamatum iri: Immanuel i.e. nobiscum Deus! Sequenti capite
haec scribit: Acceptis testibus gravissimis Uria et Zacharia prophetis:
Accessi, ait, ad filiam prophetae Zachariae (erat enim Abia regina
filia Zachariae, uxor regis Achas), quae conceperat et pepererat
filium. Et dixit Deus ad me: Voca nomen ejus Lamaher schalal chusch
bas1 i.e. accelera praedam, festina direptionem, quia priusquam
proferre possit! Abi, Immi, i.e, pater mi, mater 210 mea! tollentur
copiae Damasci et Syriae ante regem Samariae, ante regem Assyriorum
etc., quoniam Immanuel, nobiscum Deus est. Nono capite, cum jam puer
Ezechias biennium attigisset, liberatis obsidione civibus: _Puer_,
inquit, _natus est nobis et vocabitur nomen ejus2 admirabilis,
consiliarius, fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis_3. Quibus
verbis aperte constat, ad Ezechiam regem omnia4 pertinere, nihil ad
Jesum, quem veteres5 ex oraculo Immanuel vocari debuisse querebantur6;
hic enim Christiani plerique haeserunt7, quanquam illud inexplicabile
est, quod evangelistae tradunt, Jesum vocatum fuisse Nazaraeum8, ut
impleretur, quod scriptum est apud prophetas: _Nazaraeus vocabitur_,
cum nullus usquam propheta haec9 scripserit.

1. Jesaiae 8, 1. 2. Alibi: _ipsius_. 3. Jesaiae 9, 6 sq. 4. Alibi:
_nomen_. 5. Alius: _veteri_. 6. Justinus qu. 90. 135 ad orthod. 7.
Alii: _haesitarunt_. 8. Matth. 2, 23. 9. Alii: _hoc_.

CURTIUS: Utrumque nomen et Jesus et Immanuel Christo1 aptissime2
congruit. Jesus enim salvatorem3 significat, quia genus humanum
salvaturus esset4, ut evangelistes scripsit5. Ac ne quis haereat in eo,
quod Hieronymus et Chrysostomus nihil6 a prophetis de nomine Nazaraeo7
scriptum reperiant8, ex quo suspicantur, aliquot prophetas Judaeorum
fraude intercidisse, nihil ea de re suspicandum, quoniam Nazaraeus
domicilii cognomen est, ubi erat educatus.

1. Luc. 1. 2. 2. Alius: _apertissime_. 3. Alius: _servatorem_. 4.
Alius: _servaturus_. 5. Alibi: _scribit_. 6. Alius: _nusquam_. 7.
Alibi: _nomen Nazaraei_. 8. Alibi: _reperiri_.

FRIDERICUS: Mihi videtur Osiander nomen Jesu non a verbo יָשַׁע, quod
_servare_ significat, deducere voluisse, sed a sacratissimo Dei nomine
יהוה, copulata1 salutari littera ש, hunc in modum יהשוה, ut naturam
divinam cum humana tunc conjunctam fuisse intelligamus, cum Jesus
nasceretur2.

1. Alibi: _copulatur_. 2. Alii: _natus est_.

CORONAEUS: Sed ut Salomo oraculi sententiam ad Ezechiam pertinere
acutissime1 contendat, non video tamen, Ezechiam vocatum fuisse
Immanuelem2, multo minus haec3 ei congruere: Admirabilis, consiliarius,
Deus fortis, pater futuri saeculi, ut fulciat regnum Davidis in
aeternum, quae verissime Christo Deo conveniunt, ut haec quoque4:
_Progerminabit virga de radice Jesse et flos de ramis ejus prodibit,
super quem spiritus Dei, spiritus sapientiae, fortitudinis, scientiae,
prudentiae conquiescit_, quae tam dilucide ad Jesum pertinent, ut non
futura, sed praesentia, non umbram, sed rem ipsam Esaias acu tetigisse
videatur.

1. Alii: _argutissime_. 2. Alius: _Immanuel_. 3. Jesaiae 9, 7. 4.
Jesaiae 11, 1 sqq.

SALOMO: Quae Esaias praedixerat, filium regi, nasciturum, biennio post
contigisse videmus ex1 ipsius prophetae verbis, quando2 sequente
capite: _Puer_, inquit, _natus est nobis et filius datus est nobis_ 211
etc. Neque enim lingua hebraica patitur eo loco praeteritum usurpari
pro futuro, grammatici omnes Hebraeorum reclamant.

1. Alius: _in_. 2. Alibi: _quae_.

CORONAEUS: Cur igitur puerum Ezechiam Dei nomine appellaret?

SALOMO: Vox Hebraica אל nihil aliud significat, quam robustum et
potentem. Declarat igitur Esaias, Ezechiam heroëm non modo magnanimum,
potentem, pacificum ac prudentem in republica gerenda, sed et pium ac
religiosum futurum, ut quidem1 princeps exstitit omnium post Davidem
pietate, prudentia, consilio, virtutibus omnibus clarissimus.

1. Alibi: _quemadmodum_.

FRIDERICUS: Mirum videri non debet, si Judaei oracula aliquantum
obscura alio detorquent, cum ea ipsa, quae nihil obscuritatis habent,
sed in perspicua luce posita sunt, argutiarum caligine obruere ac solis
ipsius splendorem obvelare conentur. Quanquam innumerabilia sunt ejus
rei oracula, quibus vaticinium illud Jeremiae1 confirmat: _Ecce_,
inquit dominus, _veniet dies, ut excitem germen justum Davidi; regnabit
rex prudenter ac juste imperabit, in diebus ejus servabitur Juda et
Israël cum securitate florebit, et hoc nomen ejus, quo vocabunt eum
Deus aeternus justitia nostra._ Utitur insuper2 sacratissimo nomine
יהוה, quod nulli creaturae communicabile est, unde colligit acutissimus
quidam theologus3 ex hoc Hieremiae loco, Messiam Deum futurum, quae4 ad
Ezechiam nullo modo referri possunt, cum ante mortuus esset, quam
Hieremias nasceretur.

1. Jerem. 23 et 33. 2. Deest in alio codice. 3. Calvinus. 4. Alibi:
_quae ... potest_.

SALOMO: Haec ad Zorobabelem, principem regiae stirpis, pertinere,
sequentia declarant, quoniam hic populum de captivitate Babylonica in
Judaeam reduxit. Id1 autem2, quod Fridericus subjecit ex Hieremia:
_Vocabunt eum Deus aeternus_, nusquam in ullis exemplaribus legi:
_Vocabunt eum_, sed vox יִקְרְאוּ h.e. clamabunt sive alta3 voce dicet
populus: Deus est justitia nostra! Quae phrasis hebraica est frequens
in sacris litteris et ab eodem Hieremia paulo post usurpata4: _In
diebus illis_, inquit, _servabitur5 Juda, Hierosolyma otium colet et
vocabitur Deus aeternus justitia nostra._ Nam utroque loco adjectum est
nomen Jehovah. Quis autem tam ineptus est, ut Dei nomen urbi tribuat?
Consimilis est locutio haec: Et vocavit6 Jacob aram: fortis Deus
Israëlis7. Item apud Ezechielem8: _Et Hierusalem vocabitur Deus
aeternus nomen ejus_ i.e. יהוה per Mappik in הּ, quod foemininum sonat,
non masculinum. Videtis, in quos errores linguae sanctae ignoratio
deploranda theologos christianos adegerit9.

1. Alibi: _Quod_. 2. Desunt duo haec verba in alio codice. 3. Alibi:
_elata_. 4. Jerem. 33, 16. 5. Alius: _separabitur_. 6. Alibi:
_vocabat_. 7. Genes. 33, 20. 8. Ezech. 25, 3 sqq. 9. Alii: _adegit_,
vel: _redegerit_.

212 FRIDERICUS:1 Mirabiles argutiae conflantur a Judaeis non tam
ignaris, quam pervicacibus, ut perspicua scripturae sacrae loca quasi
atramento sepiae2 suffusa delitescant3. Caetera videamus.

1. Alii: CURTIUS. 2. Alii: _saepius_. 3. Alii: _deleant_.

CURTIUS:1 Locus est in libro psalmorum2: _Dixit dominus domino meo,
sede a dextris meis_; quo Christus ipse indominatam Judaeorum
pervicaciam apte convincit, ut Messiam Deum esse doceret: _Si David_,
inquit3, _vocat Christum dominum, quomodo filius ejus esset?_ tunc
enim4 obticuisse scribit.

1. Qui habent antea CURTIUS pro FRIDERICUS, omittunt hîc CURTIUS. 2.
Psalm. 109 (110), 1. 3. Matth. 22, 40. 4. Addunt alii: _Matthaeus_.

SALOMO: Probabile est, illos obticuisse1, ne ineptire in re tam futili2
viderentur, primum quia hic psalmus non est Davidis. Sunt enim
psalmorum auctores decem, quos enumerat R. David Kimchi in hebraicis
commentariis ad psalmum primum. Hic autem psalmus est ordine CIX, ac in
fine psalmi LXXII haec verba subjiciuntur: Finis orationum Davidis3. Ex
quo intelligitur, consequentes psalmos non esse Davidis, nam in eo vim
argumenti collocarunt, quod haec verba Davidis esse arbitrantur4.

1. Alii: _obmutuisse_. 2. Alius: _subtili_. 3. Addunt alii: _filii
Isai_. 4. Alii: _arbitrarentur_.

FRIDERICUS: Cur igitur inscribitur psalmus Davidis?

SALOMO: Omnia exemplaria hebraica1 vacant hac epigraphe, ut psalmus
centesimus trigesimus septimus, tametsi a Latinis inscribitur psalmus
Davidis, nihilominus quingentesimo2 fere anno post scriptus est, i.e.
post reditum ab exilio Babylonis, ut illa declarant: _super flumina
Babylonis_. Sed cum inter decem autores psalmorum David caeteros
dignitate superaret, inscriptio totius libri tributa ei est, tametsi de
psalmis centum quinquaginta haud plures octodecim a Davide conscripti
ferantur. Quanquam si psalmus ille Davidis esset, christiani tamen
theologi argumentum illud Christi frigere3 tradunt4; quia fieri
potuisse ajunt, ut Christus Jesus5 Messias futurus Davidem opibus ac
potentia longe superaturus fuerit.

1. Alii: _Ebraeorum_. 2. Alii: _quinquagesimo_. 3. Alibi: _frigide_. 4.
Calvinus in harmonia (hom. ev.) in cap. 22 Matth. 5. Alii: _sive_.

CURTIUS: Quae theologorum christanorum auctoritate probantur1,
unumquemque probare oportet2. Qui3 profecto locis omnibus Christi
deitatem asserunt et de hoc psalmo Davidis convincunt, vocem Adonai Deo
soli convenire, ut de Messia tunc futuro illud interpretandum sit.

1. Alius: _Qui ... autoritatem probant, ubique_ etc. 2. Alii addunt:
_si probant_ etc. 3. Deest in aliis codicibus.

SALOMO: Vox Adonai per ָ 1 creatori tribuitur, per ַ 2 vero creaturae,
ut grammaticis notum est. At in hoc psalmo nec patach nec kamez
scribitur: sed hoc modo לְאְדֹנִי, quae vox nunquam creatori tribuitur.
Ac tametsi psalmi scripti fuissent hebraice sine vocabulis notis, cum
interpretatio graeca prodiit3, ut ex infinitis locis intelligitur, ac
potissimum ex psalmo 213 trigesimo et quadragesimo sexto, nihilominus
tamen ex ipsa prolatione4 nec kamez, nec patach in penultima syllaba
percipi potest.

1. I.e. kamez. 2. I.e. patach. 3. Alii: _cum interpretatione graeca
prodiit_. 4. Alius: _interpretatione_.

CORONAEUS: Quis melius psalmum interpretari aut1 scire potuit, quam
Christus ipse?

1. Alibi: _ac_.

SALOMO: Profecto quam plurima loca in sacris litteris in aliam
sententiam imperite1 detorta videraus, ut illud: _In omnem terram
exivit sonus eorum_2, quod apostolis tributum est, cum tamen de
sideribus et coelis illic agatur. Et illud: _Minuisti eum paulo minus_3
ab angelo ad Christum referunt, qui tamen, si minor angelis fuisset,
Deus nullo modo esse potuisset.

1. Alibi: _immerite_, vel: _impie_. 2. Ps. 19 (18), 5. 3. Ps. 8, 6 (cf.
Hebr. 2, 7).

CURTIUS: Vox מֵאֱלֹהִים significat: a Deo, ut sit sensus: Christum,
tametsi patri aequalis quoad divinitatem, eo tamen fuisse inferiorem
sit quoad humanitatem.

SALOMO: Hanc interpretationem funditus evertit uterque Chaldaeus
interpres, qui vocem hebraicam reddunt1 chaldaice מאלהים i.e. ab
angelis, quam LXXII interpretes reddunt: παρ᾽ ἀγγέλους, ut ambiguitas
τοῦ אֱלֹהִים quae in Deum et angelos convenit, omnino tolleretur.
Agitur enim de hominis2 dignitate et praestantia, cui cum Deus omnia
subjecisset3, angelis tamen paulo inferiorem fecit. Consimile est
illud: _Foderunt manus meas et pedes meos_4, quae plane desunt
Hebraeis5. Sic enim scriptum est: עֲדַת מְרֵעִים הִקִּיפוּנִי כִי סְ
בָבוּנִי כְלָבִים כָּאֲרִי יָדַי וָרַגְלָי: i.e. _Congregatio impiorum
offendit me, sicut leo manus meas et pedes meos._ Chaldaeus vero
interpres Jonathan hoc modo reddidit: _Congregatio impiorum obsedit me,
mordentes sicut leones, manus meas et pedes meos._ Vox enim כַאֲרִי in
כַאֲרוּ mutata est, ut David Kimchi copiosissime docet, ut ad manuum et
pedum confixionem crucifigi6 accommodarent.

1. Alibi: _reddit_. 2. Alii: _hujus_. 3. Alibi: _subjunxisset_. 4. Ps.
22 (21), 17. 5. Haec quatuor verba omittit alius codex. 6. Alius:
_crucifixionem_.

FRIDERICUS: Imo verius est, a Masoretis recentioribus verbum כארו in
כארי mutatum1 esse, propter litterarum affinitatem. Argumento sit, quod
interpretes LXXII, qui jussu Ptolomaei Philadelphi regis ex Ebraeis
biblia graeca fecerunt, verbum graecum ὤρυξαν i.e. foderunt, non
inseruissent pro vocibus ὥςπερ λέων, quae nullam inter se affinitatem
habent.

1. Alius: _corruptum_.

SALOMO: Agnosco illud utilitatis habere veterem interpretum LXXII
interpretationem, ut quid in altera mutare licet, in altera non liceat,
propter hebraicae et graecae linguae dissimilitudinem, ut cum Moses
scripsisset, Israëlitas annos 430 in Aegypto transegisse, interpretes
LXXII reddiderunt eundem numerum. Sed quia vox τετρακοσίων similis est
voci τριακοσίων, plerique trecentos emendari putant oportere, quia vix
annos 140 in Aegypto 214 transegisse videantur, si aetates cujusque
colligas1. Nihil tamen immutandum venit, cum hebraicae dictiones
integrae nullam sui diminutionem patiantur, sed a foederibus cum
Abrahamo percussis et promissione ei divinitus facta usque ad exitum
ex2 Aegypto numerus sibi constat, ut omnes intelligant, per Aegyptum
secretiori sensu intelligi terrestre domicilium. Necesse est igitur, ad
Hebraeorum fontes3, si quid ambigitur in Graecis, redire. Atque ex eo
intelligitur, quanta fide et integritate majores nostri sacras litteras
incorruptas nobis reliquerint. Nam cum antea vocalibus, punctis,
accentibus ac versuum distinctionibus scriptura vacaret, theologi post
extremum templi excidium ac potissimum Ben Asser et Ben Naphthali,
principes4 Masoretarum, libros singulis capitibus, capita versibus,
versus distinctionibus, distinctiones syllabis, syllabas vocalibus et
accentibus denotarunt. Nec eo tamen5 contenti, versus omnes numero
complexi sunt, et libri cujusvis medium designarunt, ne quid usquam
addi aut detrahi posset, ut librum Geneseos versus 15346 complecti
notarunt, ac libri medium in his verbis esse: _In gladio tuo vives._
Idem in caeteris libris fecisse videmus, in psalmis accuratius. In
quatuor enim libros et illo in capita distinxerunt, et versum, qui
medius est omnium librorum, notarunt7. Numerus autem versuum quinque
librorum Mosis est 5845, prophetarum 92948, hagiographorum 86649. Ac ne
quid additum aut detractum esse videri possit, Ptolomaeus Philadelphus
sacras tabulas Hebraeorum in graecam linguam transferri maximis
sumptibus mandavit, trecentis amplius annis antequam10 Jesus
nasceretur, ad idque conficiendum viros LXXII ex duodecim tribubus
selectissimos accessere non dubitavit. Accessit etiam triplex
interpretatio Chaldaica, una Onkeli11, quem Latini Aquilam vocant, qui
floruit ante secundi templi excidium, altera Jonathanis12, qui a
Graecis eadem nominis significatione Theodotio detur et floruit ante
Jesum annos quadraginta duo. Tertia est13 Hierosolymitana, post
excidium templi, quae fusior est et cum paraphrasi, ut quod in
scripturis obscure aut14 ambigue dictum erat, planius ac melius
intelligeretur: ut immerito15 Hieronymus queratur, quaedam loca
bibliorum, quae deitatem Jesu continebant, ab interpretibus LXXII
omissa fuisse, ut gratiorem et acceptiorem redderet16 suam, quam
veterem, a quibus omnia corrasit17, interpretationem. Quae autem ad 215
historiam pertinent, ut octo versus postremi librorum18 Mosis, a Josua
scripti traduntur, ut duodecim versus postremi libri Josuae a Samuele,
qui etiam librum Judicum ex antiquitate majorum collegit et Samuelis
primum librum usque ad caput vigesimum quintum. Libros autem Regum
magna sui parte Hieremiam scripsisse ajunt, scilicet duos posteriores,
uti a majoribus collectos acceperat, ut Esdram librum Paralipomenon19,
in quibus continentur libri Hananiae, Nathanis et Gadi prophetarum.

1. Cahal cum patre Levi descendit in Aegyptum, vixit autem ille annos
133. Ejus filius Amram vixit annos 137. Moses, filius Amram, natus erat
annos 80, cum eduxit populum. Demus, Cahal, cum in Aegyptum descendit,
annum vigesimum attigisse, et cum genuit Amram, annum 30 explevisse,
detrahendi erunt anni 100, qui absorbentur in annis Amram, quem si
demus fuisse annorum 40, cum genuisset Mosen, summa erat annorum 140.
(Theod. Beza.) 2. Alius: _ab_. 3. Alibi: _fontem_. 4. Alibi:
_princeps_. 5. Deest in aliis codicibus. 6. Alibi: _1504_. 7. Versus
medius est in psalmo 77, 35: Deus excelsus redemptor eorum est. 8.
Alii: _9224_. 9. Alii: _8064_. 10. Alii: _quam_. 11. Alii: _Onkelosi_.
12. Alii: _Jonathani_. 13. Deest in aliis codicibus. 14. Alibi: _et_.
15. Alius: _merito_. 16. Alius: _redderent_. 17. Idem: _corraserunt_.
18. Alibi: _libri_. 19. Vid. postremum (50) caput libri primi
Paralipom.

FRIDERICUS: Sed cum de sacris litteris agit Salomo, nihil de tabulis
Novi Testamenti. At vetera Testamenta jubentur valere apertis Novi
Testamenti tabulis, ut novis pactibus, novis legibus, novis foederibus
vetera semper cessisse videmus.

SALOMO: Demus illud de testamentis ac foederibus, modo sit idem
posterioris, qui prioris autor Testamenti, nec falsae sint aut
suspectae tabulae. At Novum Testamentum Christianorum non est ejus, qui
prima foedera in monte Horebi scripsit et promulgavit, non coram septem
testibus puberibus masculis, sed coram sexcentis millibus testium
praeter foeminas, servos et peregrinos. Novum autem Testamentum,
qualecunque aut cujusque sit, nemo affirmare potest. In eo tamen tot ac
tam multa detracta, addita, suspecta, commutata1 videmus, ut lectionum
varietates habeat plus quam trecentas. Nec tantum litteris aut2
syllabis aut dictionibus, sed etiam periodis aut integris capitibus
additis, mutatis, detractis. Argumento sit, quod Epiphanius scribit,
exemplo Marcionis, Johannis discipuli, duo priora Lucae capita
defuisse: in quibus tamen ea continentur, quae nusquam ab3 aliis
scriptoribus prodita fuere, scilicet angeli legatio ad Mariam, partus
virginis stupendus, magorum ab extremis oris profectio in4 Judaeam,
stella praeeunte ad ea loca stabulorum, in quibus virgo peperisset.
Fuit autem Marcio Johannis evangelistae discipulus, vir imprimis
Christianorum studiosissimus, quippe qui sestertia quadringenta in
ecclesiam christianam profudit, qui quo propius aberat ab elementis
reipublicae christianae, eo minus a rerum gestarum veritate potuit
aberrare. Is ergo totum5 Lucae evangelium ut plane corruptum
rejiciebat, ut quidem Tertullianus6 scribit.

1. Alius: _subjecta, commentata_. 2. Alibi: _ac_. 3. Alibi: _nunquam
de_. 4. Alii: _ad_. 5. Alibi: _omnino tum_. 6. Contra Marcionem.

CORONAEUS: Marcioni, haeresiarcharum maximo, fides omnis jure
derogatur, cum ab isto1 evangeliorum corruptore Manichaei errorum
fontes ac flumina in universum orbem derivarint, ut non immerito
Tertullianus scripserit, unam epistolam Pauli ad Philemonem2 falsarias
Marcionis manus evasisse ob sui brevitatem, quam ab eodem corruptam
esse querebatur Epiphanius.

1. Alibi: _ipso_. 2. Desunt duo haec verba in alio codice.

216 SALOMO: Nihil ad Marcionis opinionem confirmandam valent illa duo
priora capita Lucae, nec verisimile est, caeteros evangelistas
legationem illam coelestem, partum virgineum, stellam magorum ducem1,
denique res omnium maximas fuisse praetermissuros, cum levissima
quaeque complectantur ac saepe2 iidem eadem repetant, usque ad
dysenteriae et haemorrhagiae curationem. Aliud etiam est argumentum,
duo priora illa capita Lucae scriptis adjecta fuisse, quod tertium
caput, quasi totius historiae praefatio3, sic incipit: Anno quinto et
decimo imperii Tiberii Caesaris, Pontio Pilato praeside Judaeae,
Tetrarcha vero Galilaeae Herode, Philippi fratre Tetrarehae Barcoae et
Abilenes, sub pontificibus Hanna et Caiapha factum est verbum domini ad
Johannem etc. Haec initia sunt prophetarum ac historicorum fere omnia4
communia. Sic enim incipiunt Daniel, Ezechiel, Hoseas, Michaeas,
Zephanias5, Zacharias, Esdras, quos imitatus Lucas, initium hoc futurae
historiae fecerat, ut satis perspicuum, duo priora capita alterius esse
potius, quam auctoris.

1. Alii: _stellas ... duces_. 2. Alii: _saepius_, vel: _saepissime_. 3.
Alius: _prolusio_. 4. Deest in alio codice. 5. Alii: _Sophonias_.

FRIDERICUS: Particula autem1 δὲ initio posita satis declarat, ad
praecedentia pertinere2.

1. Deest alibi. 2. Addunt alii: ἔδει δὲ.

OCTAVIUS: Nihil habeo, quod ea de re statuere possim1, sed memini me in
sacris litteris Alcorani legisse, legationem illam angeli ad virginem
Mariam et ea, quae de partu virgineo feruntur, plurimum tamen a Lucae
scriptis discrepantia. Sic enim Gabriel ad Mariam inducitur a
Muhammede: O Maria, omnibus mulieribus ac viris2 splendidior, purior ac
jucundior, tibi gaudium summi nuncio, cum verbo Dei, cui nomen est
Jesus Christus, vir optimus ac sapiens ab universitatis creatore
mittitur. Ad quem illa: Virum non attigi, Deus aeterne, quomodo pariam?
Huic angelus: Omnia, inquit, Deo facilia sunt. Ipse filium tuum divina
virtute augebit, librum legis, verum evangelium3 docebit, coecos et
mutos curabit, leprosos mundabit, mortuos excitabit, vetus Testamentum
confirmabit.

1. Alius: _Nihil ea de re statuere possum_. 2. Alius: _Omnibus utrique
ac mulieribus_. 3. Alius: _librum legiferum et evangelium_.

SALOMO: Fateor quidem, Muhammedem subjecta illa Lucae capita legisse
forsitan aliter, quam scripta sint1, cum infinita sit scripturarum
varietas. Sed quod attinet ad particulam autem initio capitis tertii,
facilius fuit ei, qui duo capita subjecerat, inserere, quam virgineos
conceptus et partus, repugnante natura, philosophis persuadere.

1. Alibi: _sunt_.

TORALBA: Non tam mirabilis mihi videtur partus virgineus, quam piscium,
avium, reptilium examina, quae prius demonstrata sunt, sine patre
repente prodire. Audistis Fridericum narrantem, daemonum ac foeminarum
concubitus et amplexus foecundos, idque tam usitatum esse, ut non
tantum 217 Augustinus1 impudentes judicet, qui dubitent, sed etiam
Thomas Aquinas et caeteri fere theologi communi quadam sententia
foeminarum partus a daemonibus conceptos ut rem omnium certissimam
asseverarint, quae a Joanne et Francisco Pico2, philosophorum saeculi
sui doctissimis, confirmantur. Quae si vera sunt, quid mirum, si virgo
sine hominis concubitu, angeli officio concepit ac peperit? Accedit
illud, quod non solum stirpes et animantia pleraque sine ullo semine ex
intimo terrae ac sinu ac utero prodeunt, sed etiam id ipsum de
hominibus pingui solo, calore coelesti temperato factum, Anaximander,
Empedocles, Anaxagoras, Plato ac tota Arabum schola, auctore Avicenna,
confirmant3; inter historicos auctores Diodorus Siculus, Pausanias,
Justinus, Strabo, denique Aristoteles4 ipse in eadem sententia fuisse
videtur, ut omittamus poetas, apud quos nihil frequentius. Quin etiam
Maro, Varro, Plinius, Solinus, Justinus, Strabo, Columella, Silius
Italicus5 equas Lusitaniae saepius sine maribus concipere ac parere,
sed pullos ita natos triennium non excedere tradunt. Incredibilis est,
inquit Varro, foetura in Lusitania, sed tamen vera, equos vento
concipere, de quibus Maro:

Ore omnes verso in Zephyrum stant rupibus altis
Exoptantque leves auras et saepe sine ullis
Conjugiis vento gravidae, mirabile dictu.

Id quod Homerus antea de Achillis equis scriptum reliquerat. Non igitur
tam mirabilis videri debet virginis partus.

1. De civ. Dei l. 18. 2. Joh. Picus in positionibus; Franciscus Picus
l. 4 praelect c. 4. 3. Plutarchus de placitis philos; Plato in
Protagora, Politico, Menexeno, Critia. 4. Probl. sect. 10 et l. 2 de
republ. 5. Virgilius in Georgicis, Ovidius in Metamorph. Arrianus l. 3
de venat. Varro de re rustica. Plinius hist. nat. 1, 30. Solinus cap.
44. Columella l. 6.

SENAMUS: Demus haec, tametsi rarius accidunt, fieri tamen posse, non1
repugnante natura; sed contra naturam est, ut Christus natus sit utero
virginis plane concluso, contra quam Tertullianus scribit, virginem
patefacti2 corporis lege peperisse, quod omnes theologorum scholae
coarguere non dubitarunt, quia Dei et hominis naturam in Christo
unitam3 naturae lege solutam fecerant4.

1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _patefactam_. 3. Alibi: _naturae in
Christo unitae_; vel: _naturam in Christo unitam_. 4. Alii: _fecerunt_.

OCTAVIUS: Ismaëlitae Christum nec Deum nec Dei filium fuisse
asseverant. Sic enim in sacris Alcorani litteris scribitur: Multi
mentiuntur, Deum habere filium. Item1: Dic illis constanter, Deum esse
unum, incorporeum, qui nec genuit, nec genitus est, nec habet quemquam
sui similem, Jesum virum optimum esse et faciem2 omnium populorum, qui
etiam Ruach3 dicitur, quod4 ipsi spiritum et ventum Dei interpretantur.
Illud tamen confitentur, Christum ex virgine natum, cujusmodi plures
esse putant, quos vulgari sermone Nephlis Ogli, Britanni Merlinos,
Germani Wechselkinder 218 appellant. Quin etiam in Hispaniola5
occidentalis Indiae persuasum erat, Concotonem Deum cum foeminis
concumbere et qui ex eo concubitu nascerentur, duplici corona insignes
esse. Quae antiquissima opinio veterum videtur fuisse, ut superius
Toralba disseruit. Sic enim Josephus6: Multi, inquit, angeli Dei
mulieribus misti contumeliosos filios genuerunt, πολλοὶ γὰρ ἄγγελοι
Θεοῦ γυναιξὶ συμμιγνύμενοι ὑβριστὰς ἐγέννησαν παιδάς.

1. Azora 121. 2. Alius: _facem_. 3. Alii: _Ruella_. 4. Alii: _quem_. 5.
Alius: _Hispania_. 6. Josephus libr. 2 Antiquit. Augustinus in c. 2
Genes.

FRIDERICUS1: Cur Ismaëlitae Christum ex virgine natum Dei verbum et
spiritum appellant, si tantummodo putant, virum optimum fuisse?

1. Duae hae sequentes Friderici et Octavii interlocutiones desunt in
alio codice.

OCTAVIUS: Christum quidem prophetis omnibus ac Muhammede longe
superiorem esse, Ismaëlitae agnoscunt. Sic enim scribitur1 Deum Judaeis
dixisse, Christum Mariae filium, cui dedimus evangelium, lumen et
confirmationem Testamenti et rectam viam timentibus Deum, ad vestrae
legis cumulum et consummatam perfectionem. Item in capite Elmeide:
designavimus hominum vestigia per Jesum filium Mariae veracissimum
eique dedimus evangelium, in quo est lux et veritas aperta.

1. Azora 12.

CURTIUS: Si veritatem apertam in eo fuisse fatentur Ismaëlitae, cum
aperte Christus dixerit1 _Ego principium sum, qui loquor vobis_, cur
Deum esse negant?

1. Johannis 8, 25.

OCTAVIUS: Haec verba negant a Christo prolata, sed a falsariis
evangeliorum corruptoribus subjecta fuisse.

SALOMO: Profecto Jesus in synagoga majorum rogatus, cur se Dei filium
jactaret: _Nonne scriptum est_, inquit, _ego dixi, Dii estis et filii
excelsi omnes?_1 Quibus verbis expresse2 declaravit et quidem actu
legitimo, non aliter se Dei filium esse arbitrari, quam caeteros
mortales. Tametsi dictum illud Davidis אֱלֹהִים אַתֵם vertit Chaldaeus
interpres: אַנְגְלִי אהין מלאכיא i.e. angeli vos. Deinde idem interpres
corrupta voce Graecorum אַנְגְלִי usus est, scilicet: Vos quidem
magistratus ac judices angelis nihilo vos inferiores esse arbitramini,
omnes tamen ad unum usque ruere necesse est. Haec enim ad principum ac
tyrannorum acerbam castigationem, non ad laudem dicta sunt, ut putat
evangelistes.

1. Psalm. 82, 6. 2. Alii: _aperte_.

CURTIUS: Justa quidem oratio Christi est ad Pharisaeos. Ut illis
eriperet criminandi occasionem, ad apostolos vero conversus: _Vobis_,
inquit1, _datum est nosse arcana Dei, caeteris autem parabolis_, ut
scilicet criminationem dilueret2, quae in eo potissimum exstitit, quod
se filium Dei jactaret. Nam si vulgaris ea fuisset appellatio, qua
quisque Deum parentem omnium communem agnoscit, inanis erat adversus
eum accusatio. Fuit igitur in eo generatio quaedam sublimior ac
divinior filii, qui ab aeterno tempore 219 genitus est, sic enim
saepius usurpatur, ut hoc differat ab hominibus filio, quo nomine se
ipsum appellavit, quia verus homo fuit et hominis i.e. virginis filius
et verus Deus, ab infinita aeternitate a Deo genitus3.

1. Matth. 13, 11. 2. Johannis 9, 16 sq. 3. Matth. 3. 4. 14. 17. 25.
Marc. 1. 3. 5. 9. 15. Luc. 1. 3. 4. 10. Joh. 8. 13. 14. 17. Rom. 1. 8.
Hebr. 1. 5. 7.

SALOMO: Si ab aeterno tempore genitus est, originem illam non corpoream
fuisse oportet.

CURTIUS: Ab aeterno quidem genitus est, incorporea generatione sine
matre, postremis vero temporibus in utero virginis officio spiritus
sancti genitus est sine patre.

SALOMO: Cur igitur ubique appellatur filius Davidis et filius Josephi?
Frustra enim Matthaeus et Lucas stirpem Jesu a Davide usque ad Josephum
derivarent, nisi filius Josephi extitisset; huc enim pertinet utriusque
historia, ut illum de gente Juda et quidem de regia stirpe Davidis
oriundum esse docerent1, alioqui Messias non futurus, ut ex oraculis
prophetarum intelligitur, scilicet Davidis gentibus ac stirpi Messiam
deberi. Quin etiam in ipsis Talmudicis libris Messias appellatur David,
quoniam a stirpe Davidis germinaturus esset.

1. Matth. 8. 12. 13. 26. 29. Marc. 2. 6. 9. 13. 14. Luc. 6. 9. 12. 18.

FRIDERICUS: Certe Suidas1 memorabilem historiam narrat, scilicet Jesum
sacerdotem a collegio pontificum cooptatum fuisse, propter summam ejus
eruditionem ac pietatem, et cum originem ejus exquirerent, tum a matre
tum a propinquis et obstetricibus compertum esse, de virgine a spiritu
sancto conceptum, prius angelo denunciante, filium Dei futurum, qui
nasceretur, idque a sacerdotibus in acta publica relatum. Connubia vero
cum agnatis et gentilibus jubente lege saepius contrahebantur. Itaque
satis erat Josephi stirpem a Davide dici, ut intelligeretur, Mariae
uxoris genus ab eadem stirpe deduci. Tametsi plerisque placet, Mariae
genus ad Leviticam2 et Davidicam gentem pertinere.

1. In voce Ιησους. 2. Alius: _regiam_.

SALOMO: Novum profecto est, foeminas gentem propagare, cum familiae
finem faciant. Lex autem illa de maritandis ordinibus in eadem tribu,
omnium fere consensu ac usu diuturno jam antiquata pridem erat, ut
videmus, avum Davidis sibi despondisse Moabitidem uxorem propinqui
viduam: ac Jojadam pontificem maximum Leviticae tribus, uxorem duxisse
de tribu Judae regiae stirpis, quia legi vetanti satis cumulate fiebat,
si praedia1 ex una tribu in aliam non traducerentur, quae sola fuit
legis ferendae causa. Quis tandem fabrum regiae stirpis uxorem domum
duxisse putet?

1. Alibi: _praesidia_.

FRIDERICUS: Etiam regum nepotes ac posteros inopes a pecunia fabrilia
tractare, quis dubitet? cum nec Dionysio tyranno de imperii culmine1
dejecto turpe fuerit, quod ludimagister esset, nec filio Persei, regis
Macedonum, 220 aut2 Jubae regi, quod inter mancipia scribarum
censerentur. Ita nec mirum debet videri, si posteri Davidis, in
Chaldaeam exsules abducti, obsequia servilia victoribus praestiterunt.

1. Alibi: _de imperio_. 2. Alibi: _nec_.

SALOMO: At postliminio redeuntes posteri Davidis, quotquot fuere,
honores senatorios1 adepti sunt. Quanquam Matthaeus et Lucas non modo
cum historia, sed etiam secum ipsi discrepant, ut alter Jesum a
Salomone, alter a Nathane2 infinita nominum varietate deducat; uterque
enim tum a Philone Hebraeo3, antiquitatis auctore optimo, tum etiam ab
historia sacra plurimum dissident; quod cum4 etiam argutus theologus5
ferre non posset, aperte scripsit, effici nullo modo posse ex Matthaei
et Lucae scriptis, ut Jesus a Davide originem traxisse videatur. Ex
duobus6 enim alterum fieri potest, ut utraque theogonia seu genealogia
falsa sit, alterum non potest, ut plus una sit vera, cum utraque
stirpites7 omnino diversas habeat, scilicet Salomonem et Nathanem
fratres. Illud enim in tanta repugnantia proditum est, ab utroque
evangelista Boas, Salomonis filium proavum esse Davidis, cum tamen
inter utrumque intersint anni 3728. Levius est etiam, quod Justinus
Martyr9 scribit, contra quam10 caeteri sentiunt, Eli fuisse Josephi
patrem adoptivum. Quod autem ad Suidae historiam attinet, ne Christiano
quidem ulli praeter Suidam probatur, cum aperte pugnet11 cum omnibus
scriptoribus evangeliorum. Electionem vero fieri sacerdotum apud
Judaeos inauditum est, multo minus etiam de stirpe regia. Cui regulae12
cum derogare conaretur Usias rex ac pontificibus honores praeripere
obsistentibus repente lepram contraxit, quia genti Aaronis tributum
erat lege divina sacerdotium, idque extra sortem et suffragium,
caeteris tribubus ab aditu sacerdotii exclusis.

1. Alibi: _nomen senatoris_, vel: _honores servatoris_. 2. Alius addit:
_cum_. 3. Lib. 1 de genealogia. 4. Deest in alio codice; alius: _id
cum_. 5. Calvinus lib. 1 de harmon. 6. Legit alius codex ita: _Ex
duabus enim lineis non potest ut plus una sit vera, cum utraque
stirpites omnino diversos habeat, scilicet Salomonem et Nathanem
fratres_. 7. Alibi: _stipites_. 8. Alii: _368_. 9. Quaest. 131 et 133
ad orthodox. 10. Alii: _quam_. 11. Alii: _nam ... pugnat_. 12. Alius:
_legi_.

CURTIUS: Erroris opinione falluntur, qui non vident, nomina propria in
sacris litteris saepius commutari. Nam qui Azarias rex Judaeorum loco1
dicitur, idem alibi Ozias appellatur. Item Esdras mox Athiarsatha, mox
Nehemias, mox2 Malachias vocatur, et qui saepius Artaxerxes, interdum
Ahasverus et Asverus dicitur. Quare de nominibus minime laborandum est,
modo rem teneamus, scilicet Christum ad Davidem3 genus referre, sive a
Salomone vel4 a Nathane ducatur, cum uterque Davidis filius esset.

1. Alius: _Judae uno loco_. 2. Alius addit: _etiam_. 3. Alibi:
_Davidis_. 4. Alius: _sive_.

SALOMO: Sint haec Matthaei et Lucae μνημονικὰ ἁμαρτήματα, sed urgent
graviora. Aut enim Josephus est pater Jesu, aut alius. Si non est pater
Josephus, inanis1 est illa gentilium descriptio a Davide, vel etiam 221
ab Adamo repetita; sin est natura pater, nec Maria virgo sit, nec alia
fuerit, quam caeterorum hominum origo. Sin Mariam stirpis Davidicae
fuisse arbitrantur, de conjugio Josephi argumentum incertissimum2, tum
quia usu contrario lex antiquata pridem erat, tum etiam quia Maria
Elisabethae gentis Leviticae cognata vocatur.

1. Alius: _vana_. 2. Alius addit: _est_.

CURTIUS: Tua te, Salomo, argumenta refutant. Nam si antiquata lex erat
de maritandis ordinibus, quis dubitet Mariam paterno genere a gente
Levitarum, materno vero a Davide stirpem traxisse?

SALOMO: Sed his omissis1 Messiam in oppido Bethlehem nasci oportuit ex
oraculis prophetarum. At Jesus natus est in vico Nazaraeo2 regionis
Galilaeae, quae fluminibus ac imperio divisa erat a Judaea. Hinc
objectio illa, cum de Jesu ageretur: potestne Nazaretho aliquid boni
esse?3 quam etiam in Actis confirmat: _Ego sum_, inquit, _Jesus
Nazarenus, quem tu persequeris_4.

1. Alibi: _missis_. 2. Alibi: _Nazareth_. 3. Joh. 1, 46. 4. Actor. 9,
5.

CORONAEUS: Vetus est illa objectio1 a theologis jam pridem confutata.
Quis enim nescit, Josephum et Mariam a Galilaea in Bethlehem oppidum
concessisse census causa atque illic Mariam peperisse, Nazarenum tamen
appellatum, quod illic educatus, ubi mater domicilium haberet2? Quin
etiam Oregines contra Celsum et Justinus Martyr3 stabulum, in quo
Christus natus est, in antro Bethlehem sua aetate a peregrinis visitari
consuevisse tradunt.

1. Unus false: _occupatio_. 2. Alibi: _habebat_. 3. In apolog.

SALOMO: Ita quidem existimant1, sed ratio temporis cum historia census
Augusti convenire nequit. Augustus enim censum illum totius Romani
imperii fecit anno sui dominatus penultimo, ut est apud Dionem2, quo
tempore Jesus annum agebat3 quartum decimum.

1. Alii: _existimo_. 2. Lib. 36. 3. Alibi: _attingebat_.

CURTIUS: Descriptio duplex ab Augusto facta est. Sic enim dicit Lucas1:
primum praeside Lyrorum Cyrenio, et quoniam2 in sua quemque civitate
censeri oportebat, ob id Josephum e tribu Juda cum uxore Maria in
oppidum Bethlehem profectum esse.

1. Luc. 2, 1 sqq. 2. Alibi: _quondam_.

SALOMO: Id fieri nequit1, cum ex historia Josephi2 Quintilius Varus eo
anno praeses esset, non Cyrenius. Idem Josephus scribit, Cyrenium
Judaeae tantum descriptionem fecisse ac novem annos post Herodem
mortuum. Et quia3 subtilius ista conquirunt theologi Christiani4, ex
aetate Jesu colligunt, Quintilio Varo praeside natum esse. Huc accidit,
quod illa Augusti descriptio civium Romanorum etiam peregrinorum et
sociorum et vectigalium censum continebat, ut planum5 facit Eusebius,
qui post Aegyptiacam victoriam censum civium Romanorum factum esse
scribit, tum in urbe, 222 tum in provinciis. Numerum autem civium
fuisse 6560000 et Christo nascente 15820000. At Josephus non erat civis
Romanus, alioquin Pontius provinciae praeses Jesum filium ejus,
majestatis ac impietatis reum, Romam misisset, ut postea Festus,
ejusdem provinciae praeses, Saulum civem Romanum (quia pater ejus
civitatis jus emerat) Romam amandavit. Nec credibile est, si vectigales
cum sociis censi fuissent, qui imperii Romani finibus continebantur,
tantam hominum paucitatem futuram, quantam Eusebius ex libris
censualibus in historiam retulit6. Ei7 tamen, repugnantibus
historicorum scriptis, vectigalis quoque populos censos fuisse
concedamus, qui tam acerbus et ineptus censor, qui subditos coëgit
unquam ex civitatibus et provinciis emigrare census causa? Quodsi
unquam factum est8, quis parturientes foeminas ad id compulisset? Ac
tantum abest, ut parturientes eo necessitatis adigerent, ut ne foeminae
quidem in censum venirent, ut videre est apud Livium9, qui quoties
civium numerum ex censibus descripsit, haec verba fere subjicit:
Praeter mulieres10. Ut libro11 septimo: Civium, inquit, qui puberes
essent, supra centum decem millia, mulierum autem et puerorum
servorumque et mercatorum et sordidas artes exercentium, si quidem
Romano12 civi operosam artem tractare non licuit, triplo plus quam
turbae civili. Nec vero13 Moses duplici censu, quem habuit14, nec
David, cum populum censeri jussisset, foeminas aut minores annorum15
viginti complexi fuere. Jam vero, si census causa emigrandum fuisset,
oportuisset Africae incolas, Romanorum subditos, cum uxoribus ac
liberis totaque familia in Europam, ubi nati fuerant, et ab Asia in
Africam traduci, non sine intolerabili molestia ac sumptu, quae nullis
unquam Romanorum aut populi cujusquam institutis facta legimus, sed ubi
quisque domicilium habuit16, illic censebatur, et censores coloniarum
libros censuales Romam transmittere consueverant, ut Livius scribit.
Quin etiam Caesar ipse dictator17 civium singulas domus urbis Romae
adiit, quo censum faceret, ut scribit Tranquillus in Caesare. Itaque
non mirum, si acutiores Christiani theologi nodum istum, quem solvere
non poterant, secuerunt.

1. Alius: _Id factum negatur_. 2. L. 4 de bello jud. 3. Alius: _qui_.
4. Beza ad 3, 2 Lucae. 5. Alibi: _plane_. 6. Alibi: _contulit_. 7.
Alius: _Si_. 8. Alii: _esset_. 9. Libro 2 Florus 1. 27. 10. Desunt haec
verba in uno codice. 11. Alii: _lustro_. Caeterum haec omnia, usque ad
verba: quam turba civili, desunt in alio codice. 12. Alibi: _nostro_.
13. Alibi: _etiam_. 14. Numer. 20. 15. Alii: _annis_. 16. Alibi:
_habebat_. 17. Alii addunt: _ad_.

FRIDERICUS: Valde subtilis est haec, dicam an futilis, disputatio. Sed
quaecumque occasio Mariam compulit, ut in oppidum Bethlehem concederet,
satis constat, illic natum fuisse Christum, cum etiam magi ab oriente
illuc profecti sunt ad infantulum adorandum, ut antiqua prophetarum
oracula implerentur1: Reges Arabiae et Sabaeorum dona offerent et
stella praeeunte perducti juxta stabulum, ubi virgo peperisse
dicebatur.

1. Esaiae cap. 60, 6.

223 OCTAVIUS: Illud, opinor1, omnibus mathematicis ἀδύνατον videri
necesse est, ut stella unius stabuli tecto verticalis sit, sed tractum
plurimorum oppidorum ac regionum continere oportet, quia negant omnes
theologi Christiani fuisse cometam, sed ἀστέρα i.e. stellam fuisse
asserunt. Quanquam ne cometes quidem, qui spatio2 immenso abesse a
coelo stellato, uni civitati, quantacunque sit, verticalis esse possit,
quin latissimis quoque regionum verticibus immineat.

1. Alibi: _arbitror_. 2. Addit alius: _aëris_.

SALOMO1: Quomodo fieri potuit2, ut novam stellam Deus condiderit, cum
ab omni opere, post hujus mundi fabricam, conquievisse dicatur? Quasi
vero angelorum obsequiis ad reges ducendos caruisset3, aut stellam ad
iter demonstrandum interdiu inutilem minimeque idoneam ac paulo momento
interituram condidisset.

1. Addit alius: _Sed_. 2. Alius: _qui fieri potest_. 3. Ut Tobiam et
Habacuc per angelos deduxit.

FRIDERICUS: Tametsi Deus populum per deserta loca deduceret,
nihilominus igneam columnam creavit, quae populo semper dux itineris
praeiret.

CURTIUS: Magos eo pervenisse, planum fit ex eo, quod Herodes regem
futurum metuens ex stirpe Davidis, infantes conquiri ac mactari
mandavit1. Cum autem caedes impuberum postularetur, omnes senatores
stirpis regiae ac reliquos praeter2 Semeam interfecit3. Itaque
Josephus, ut Lucas4 scribit, in somniis admonitus puellum in Aegyptum
traduxit, ut illud ex oraculo veteri conveniret5: _Ex Aegypto vocavi
filium meum._

1. Alii: _mandaverit_. 2. Alibi: _propter_. 3. Josephus de bello jud.
l. IV. 4. Errat autor; scribit enim hoc Matthaeus 2, 12. 5. Oseae 11, 1
(Matth. 2, 15).

SALOMO: Oseas propheta hoc loco non futura denunciat, sed res duorum
annorum millibus ante gestas, quam Christus nasceretur, scilicet
Israëlem ad avitas majorum sedes Deum arcessere voluisse. Sic enim
appellatur in sacris litteris: _Primogenitus filius meus Israel_1.
Quanquam absurdum est, ut praenotionem sequatur res futura, quia
praedictum sit, sed prospicitur ac praedicitur2, quia futurum est, ut
Julianus Augustus Galilaeis ac Celsus Christianis saepissime
objecerunt.

1. Exodi 4, 22. Jerem. 31, 9. 2. Alibi: _praedicatur_.

CURTIUS: Jam pridem haec omnia veterum haereticorum sophismata fregit
autoritas Augustini, Hieronymi, Theophili, Chrysostomi, Cyrilli, ut
nulla ratione possit evangelicae veritatis clarissima lux talium
argutiarum caligine obscurari. At vero1 facilius est, stellam ad reges
deducendos creari, quam solis et lunae cursum Josuae imperatoris
arbitrio sisti.

1. Alius: _Et_.

SALOMO: Scriptae quidem veteris Testamenti tabulae certissimae sunt,
certissima illarum testimonia, non modo Hebraeorum, sed etiam
Christianorum et Ismaëlitarum summa consensione, sed evangelicis
libris, quos Hebraei et Ismaëlitae merito rejiciuut, quae fides esse
potest?1

1. Alibi: _possit_.

224 CORONAEUS: Si evangelica testimonia rejicitis, perinde est, ut si
principia scientiarum negaretis, sine quibus ne geometris quidem ulla
demonstratio constabit.

OCTAVIUS: Principia scientiarum seu postulata omnibus omnium sensibus
patent et animis imperitorum perspicua sunt; sed haec, quae contra
naturam fiunt, quibusnam principiis niti possunt?1 quanquam
evangeliorum scriptores tot ac tam multis locis a se ipsis dissident2,
ut infinitum sit, ea persequi. At quod verum sit, plus uno esse non
potest, caetera igitur falsa sunt. Sic enim Augustinus: Si scriptura,
inquit, non continet ineffabilem veritatem et aliqua sui parte falsa
reperitur, non est in ea certa3 fides, ut ei credatur, sed propter
falsitatem una sui parte compertam tota suspecta habetur. Quum etiam in
rebus ac rationibus hominum inter homines distrahendis, tabula4, quae
una sui parte falsum continet, omnino rejicitur.

1. Alibi: _possint_. 2. Alius: _dissentiant_. 3. Alibi: _certe_. 4.
Alius: _tabulae ... continent ... rejiciuntur_.

CURTIUS: Tantum abest, ut scriptores evangelici1 dissideant inter se,
ut ex ipsorum concordia sacrae scripturae veritas eruatur. Si quaeris,
inquit Ambrosius, quid Matthaeus scripserit? id quod Lucas, Marcus,
Johannes. Quid Lucas? id quod Marcus, Johannes, Matthaeus. Quid Marcus?
id quod Johannes, Matthaeus, Lucas. Quid Johannes? id quod Marcus,
Matthaeus, Lucas, ut nullus tam sui similis sit, quam omnes omnium. Si
quid est, inquit Augustinus2 quod repugnare videatur, nihil aliud, quam
mendosum codicem, vel interpretem non satis assecutum, vel quod
scriptum est, non percipi judico3. Idem Chrysostomi judicium de sacris
scripturis fuisse videmus. Sed quemadmodum dementes putant, et solem
geminum et triplices se ostendere Thebas, et imperiti rectos coelestium
orbium cursus errare arbitrantur, cum tamen ipsi densissima caligine
obruantur, sic quoque accidit iis, qui a recta via deflexerunt, ut4
alios aestiment errare.

1. Alii: _scripta evangelica_, vel: _scripturae evangelicae_. 2. Ep. 9
ad Hieron. hom. 1 in Genes. 3. Alibi: _judicio_. 4. Alibi: _alios
existiment aberrare_.

OCTAVIUS: Quaenam evangeliorum et novarum tabularum tanta esse potest
convenientia, quantam esse existimas? Cum Julianus imperator, si qui
transfuga usurpatur1, nullum majus ad refellendos Christianos
argumentum haberet, quam quod doceret, libros eorum plenos esse τῶν
ἀντικειμένων, quam reprehensionem ut effugerent Christiani,
decreverunt2 evangelia quatuor tantum probare, caetera omnia repudiare.
Nam ex libro, qui inscribitur orthodoxographia et ex ipsius Originis,
Epiphanii, Hieronymi, Ambrosii auctoritate colligimus, quindecim
evangelia sacra, scilicet evangelium secundum Marcum, secundum Paulum,
secundum Basilidem, secundum Matthaeum, secundum Bartholomaeum,
secundum Lucam, secundum Thomam, secundum
225 Nicodemum, secundum Johannem, secundum Matthiam, secundum
Cerinthum, secundum Hebraeos, secundum Aegyptios, secundum Nazaraeos,
secundum omnes apostolos. Idem acta S. Andreae3. Si tot evangelia vera
exstitissent, minime rejicienda fuerunt; sin falsa aut inter se
discrepantia, quaenam fides his aut illis habeatur? cum omnes hos4
autores inter divinos, praeter Cerinthum et Basilidem, relatos videamus
a Christianis? Si mendacii et impietatis convicti, cur pro divis
coluntur5? Si veraces ac sancti, cur eorum scripta ut falsa6
rejiciuntur?

1. Alius: _appellatur_. 2. Apud Cyrillum libro contra Galilaeos. 3.
Apud Epiphanium in l. contra haereticos. 4. Alibi: _hi_. 5. Alibi:
_colunt_. 6. Desunt alibi haec duo verba.

SENAMUS: Ismaëlitas prudentius in hoc genere sibi consuluisse videmus,
quam Christianos. Cum enim plures libri lectionum varietate inter se
discreparent, Calipha quidam1 pontifex, Asiae maximus, coactis in urbe
Damasco theologis ducentis, sacros libros collegit praeter Alcoranum,
quibus ducentos camelos onustos fuisse legimus, ex quibus sex theologi
concordibus sententiis totidem libros in unum volumen collegerunt, quod
Zuna vocant, unde liber florum selectus est, ac ne quid addi aut adimi
posset in posterum, caeteros omnes praeter emendatum dejici mandavit in
lacum Damascenum, capitali poena subjecta, si uspiam alius quam ab
exemplari vel ab exemplo Archetypi descriptus haberetur. Quo quidem
arcano stabiliendae religionis haud scio an ullum majus habuerint
pontifices Agarenorum. Alcorani vero, qui manibus teritur, Merbam
filium Itha, quem auctorem esse plerique putant, qui etiam dicitur
Elgah, sententias octoginta2 de Alcorano vero detraxisse, ac totidem
subjecit. Primus autem ordine3 Homari successor recollegit ac distinxit
Alcorani4 Azoras, qui propterea Alphurcanus in distinctione dici
coepit. Ac ne humano consilio conscriptus videretur, Deum Azorae primum
auctorem ciere et a Gabriele Muhammedi datum et carmine scriptum
asserere non dubitarunt. Ac ne quid de litteris detraheretur, posteri
typis excudi sanctissime vetuerunt. Quod edictum tanta severitate
executum, ut cum mercator quidam civitatis hujus Alcoranum in hac urbe
excudi et Constantinopolim transvehi curavisset, capitis postulatus
sit; ac nisi legatus Venetorum, qui cum principe Turcarum societatis
foedere conjuncti sunt, imperitiam typographi excusavisset, quoniam
infinitis erroribus scatebat, supplicio capitali addictus fuisset, nec
tamen aliter evasit, quam libris omnibus exustis et dextra manu
truncata.

1. Alibi: _quidam_. 2. Alius: _octingenta quinque_. 3. Alibi:
_ordinis_. 4. Alius: _Alcoranum in_.

FRIDERICUS: Cum igitur Alcoranus ille non sit Muhammedis, cui non
tantum ab re sua otii erat, ut carmine scriberet leges divinas, sed
merae fictae fabulae vel potius rhapsodia metrica, id enim proprie vox
arabica Coran significare dicitur, cur tantae auctoritatis est apud
Agarenos?

OCTAVIUS: Non video, cur alterius, quam Muhammedis Alcoranus 226 dici
debeat, quod1 ab erroribus librariorum repurgatus, aut versibus
scriptus sit, cum veteres fere legislatores omnia versibus scriberent,
ne quid facile addi aut detrahi posset. Sic enim Draco, Solon,
Terpander, Decemviri legum ferendarum, qui leges duodecim tabularum
tulerunt, quas Tullius appellat carmina duodecim, ut ab omnibus etiam
facilitate majore memoriae commendarentur et cum voluptate canerentur.
Est enim carmen a canendo dictum. Quin etiam historia primis temporibus
et physica versibus scribi consueverunt, ut Orphei, Hesiodi, Lini,
Musaei, Parmenidis, Homeri, Empedoclis, Xenophontis2, Pherecydis,
Thaletis, Davidis, Sibyllarum, Appollinis dicta versibus continentur ac
potissinmm divinae laudes. Ac tametsi Moses3 unus ex omnibus
legislatoribus oratione numeris soluta4 scripserit, ne rerum
gravissimarum pondera numeris inservirent, cantica tamen omnia
carminibus usurpavit.

1. Alibi: _qui_. 2. Alibi: _Xenophanis_. 3. Deuter. 33. Exod. 14.
Psalm. 90, qui est Mosis. 4. Alibi: _orationem numeris solutis_.

CURTIUS: Quia fabulae, quo gratiores sint, versibus scribi solent,
liceat1 Muhammedi fabulas versibus conscribere et uno tantum volumine
complecti, ne sibi contrarius unquam2 esse possit, evangelica vero et
rerum a Christo gestarum fides nec versibus scribi decuit, nec ab uno,
sed a pluribus. Atque utinam evangelia secundum omnes apostolos et
eadem evangelia, quae modo commemoravit Octavius: secundum Aegyptios,
secundum Thomam, cui quod incredulus esset, fidem sensibus ipsis fieri
oportuit, secundum Nicodemum, secundum Matthiam, secundum Nazaraeos
exstarent, ut veritas magis ac magis eluceret et eadem omnium, quae
semper fuit, evangelistarum congruentia perciperetur.

1. Alibi: _libuit_. 2. Alibi: _usquam_.

SALOMO: Si quatuor tantum evangelistarum inter ipsos congruitas
conciliari nullo modo potest a theologis christianis, quantam fore
putatis, si quindecim illa, quae dixistis, evangelia exstarent? Nam qui
harmonias evangeliorum scripserunt1, non minus discrepant, quam voces
quatuor, quae harmoniam nullam efficerent2, nisi contrariae essent.

1. Calvinus et Gabriel a Puteo in TentamineA. Carolus Molinaeus. 2.
Alibi: _efficiunt_.

A. Tetrameno.

CURTIUS: Saepe videmus falsa veris tanta similitudine convincta, ut
nulla sit imperitis assentiendi aut dissentiendi nota, acutius tamen
intuenti nihil in sacris litteris dissentaneum videbitur.

SALOMO: Veterum quidem instrumenta tabularum1 nihil a se discrepant,
sed novis tabularum legibus2 ita repugnant, ut raro similia utriusque
loca reperiantur. Novarum autem tabularum inter ipsas discordia primo
cuique intuenti facile perspicitur ac, ne singulos singulis conteramus,
ne unus quidem sibi ipsi convenit de rebus iisdem scribenti aut eandem
historiam bis 227 repetenti3. Nam Lucas4 Pauli comites attonitos ipsius
casu stetisse scribit, neminem tamen videntes, sed solam hanc vocem
audientes: _Ego sum Jesus Nazarenus, quem tu persequeris_5. Idem paulo
post comites Pauli coruscam lucem vidisse, nullam tamen vocem audivisse
scribit. Quae loca nulli adhuc interpretum6 conciliari potuerunt.

1. Alii: _Veteris quidem instrumenti tabulae_. 2. Alii: _Novi
Testamenti libris_. 3. Alibi: _in eadem historia bis repetita_. 4.
Actorum 9, 7. 22, 6. 5. Actor. 9, 5. 22, 8. 6. Alibi: _interpretes_.

CURTIUS: Actiones apostolorum graeca lingua scriptae sunt, dictionum
autem φῶς et φωνή i.e. lucis et vocis affinitas efficere potuit, ut
scriptorum1 incuria, qui ab archetypo descripserant, facile alterum
alterius loco usurparint, ut veteribus Graecis contigit, Apollinis
oraculum male interpretantibus, cum lucem h.e. φῶς sibi placere
diceret, ipsi φὼς dici putarunt ὀξυτόνως i.e. hominem, unde2 mos
mactandorum hominum apud Graecos dicitur inolevisse.

1. Alius: _scriptoris ... descripserat_. 2. Alibi: _inde_.

SENAMUS: Mirabile mihi videretur, si in tanta scriptorum varietate ac
sectarum, quanta fuit primordio nascentis reipublicae christianae atque
adeo in ipsis ecclesiae rudimentis, nihil in apostolorum ac
discipulorum scriptis dissentaneum reperiretur, cum Epiphanius scribat,
pontifices catholicos quaeri consuevisse, sacram scripturam ab Arianis1
depravari, ut2 Tertullianus3 acerbe quaestus est: Arianos contra
praedicare, ab adversariis omnia evangelia scripta corrumpi. Quin etiam
Origenes4 Marci evangelium erroris5 coarguere non dubitavit; Origenem
autem Hieronymus ecclesiarum patriarcham ac lumen appellavit; ac
Rufinus ipse in apologia Origenis scribit, Apellem et Marcionem jactare
solitos, quam pluribus erroribus evangelia suo studio ac labore fuisse
repurgata. Idem Marcio, Johannis apostoli comes et discipulus, actiones
apostolorum, apocalypsin et epistolas Pauli, paucissimis quibusdam
exceptis, ut suppositias rejiciebat, ut quidem6 Tertullianus7 scribit.

1. Alii: _Arminianis_. 2. Alibi: _et_. 3. De praescript. 4. Contra
Celsum. 5. Deest in alio codice. 6. Alibi: _idem_. 7. In libro de
praescript.

OCTAVIUS: Ob eam causam Ismaëlitae Novum Instrumentum penitus
repudiant, ut a Christianorum veterum1 sectis plane corruptum. Tametsi
multa peccantur etiam in historia, ut cum Zachariam filium Barachiae in
templo caesum dixit Christus2, qui tamen caesus non est, sed Zacharias
filius Jehojadae, pontifex maximus, qui annos circiter 400 antecessit
Zachariam prophetam, cujus scripta exstant, qui filius Barachiae,
filius Iddo appellatur, Haggaei prophetae aequalis3, qui cum Zorobabele
postliminio Hierosolymam rediit, quo tempore templum nondum restaurari
coeperat4. Alium quoque Zachariam filium Barachiae profert Jesaias5.
Hic theologi 228 conflictantur inter se, ut ea concilient, quae
conciliari non possunt. Clemens Alexandrinus, qui ab aetate Christi
proxime abfuit, Christum uno tantum anno conciones habuisse tradit.
Epiphanius Clementem reprehendit ac duos annos concionatum testatur.
Juniores annos quinque ex evangelicis scriptis enumerant6 a baptismo
usque7 ad ejus supplicium. Tertullianus et Africanus anno trigesimo
passum arbitrantur, alii quadragesimo, quos refellit Augustinus.
Quaecunque autem de coena scripta sunt ab evangelistis, ruinam
minantur, quoniam evangelistae omnes in eo consentiunt, mortuum fuisse
Christum feria sexta hora nona, coenam vero paschalem ab eo factam
feria septima incipiente, post solis occasum, ut semper fieri
consueverat. Ut omittam, capitale fuisse, vetantibus legislatoribus8,
aliter facere. Ex quo intelligitur, coenam paschalem Christum non
fecisse nec si voluisset potuisse, cum die sexto ante solis ortum
comprehensus ac luce sequente supplicio affectus sit. Nihilominus tamen
in illo coenae instituendae ritu Christiani summam suae religionis ac
salutis contineri putant. Item tradunt, Christum primo sabbathorum
resurrexisse, eundem tamen tres dies totidemque noctes in sepulcro
jacuisse. Sic theologi christiani non modo singuli a singulis, sed
etiam omnes ab omnibus dissentiunt. Quos ut conciliaret Paulus
Burgensis, genere Judaeus, feria quinta coenam paschalem fecisse
scripsit, contra perspicua evangelistarum scripta. Inde mos inolevit in
ecclesia Romana, coenam feria quinta recolere. Quae opinio non tantum
testimonio evangelistarum, sed etiam efficacissimis argumentis
refutatur a recentioribus9, qui agnum paschalem fecisse10 dicunt eo
ipso die, quo cruci affixus11 est, anno 1. Olymp. 203. die 4. Aprilis,
Luna 14. d. 6. Contra Mercator, historiarum ac temporum peritissimus,
anno 4. Olymp. 202. die 13 Martii, feria 6. Lun. 15. mortuum tradit,
Lucidus feria 6 Aprilis.

1. Alius: _veteribus_. 2. Matth. 23, 35. 3. Alius: _filium Barachiae
filii Jojadae appellant, Haggaei prophetae aequalem_. 4. Zach. 1, 1. 7.
Esrae 5, 1. 6, 14. 5. Errat autor et sine dubio scribere voluit:
_Esdra_ (Esdrae 8, 17). 6. Alibi: _emunxerunt_. 7. Deest _usque_ alibi.
8. Alius: _sacratis legibus_. Matth. 26. Marc. 14. Luc. 22. Exod. 12.
Lev. 13. Num. 25. 9. Jos. Scaliger l. 6 de emend. temporum. 10. Alibi:
_edisse_. 11. Alius: _crucifixus_.

FRIDERICUS: Syllabarum aucupes et qui singulos apices nimis curiose
consectantur, temporum ac lectionum infinitam varietatem ubique
comperiunt. Sed qui lotis manibus et sincera mente accedunt, nihil
dissentaneum vident. Quanquam quo anno, quo die, qua hora quaeque facta
sint, nihil ad salutem.

OCTAVIUS: Haec igitur, quae leviora putantur, omittamus. Sed quonam
modo excusari possit, quod apud Johannem legimus, quo tamen nihil esse
gravius potest1, non video: _Tres sunt_, inquit2, _in coelo, qui
testimonium perhibent, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres
unum sunt._ Hanc periodum antiquis omnibus exemplaribus interpretes
gravissimi deesse quaeruntur, subjecta Cyrilli pontificis
Hierosolymorum3 antiquissimi auctoritate.

1. _possit_. 2. Alibi: _1 Joh. 5, 7_. 3. Alius: _Hierosolymitani_.

229 FRIDERICUS: Desunt sane quibusdam exemplaribus, attamen Hispanus1
Codex eadem vocibus Graecis continet: Ὅτι τρεῖς εἰσὶν οἱ μαρτυροῦντες
ἐν τῷ ὀυρανῷ, ὁ πατὴρ, ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦμα, καὶ οὕτοι οἱ τρεῖς ἕν
εἰσι, quae catholicorum omnium consensu probantur.

1. Alibi: _Hispanicus_.

OCTAVIUS: Quis putet, Cyrillum, Hilarium, Ambrosium, Augustinum,
Hieronymum ac tam multos pontifices, cum Arianos refellerent, locum
illum tanti ponderis ac momenti fuisse praetermissuros, cum levissimas
quasque conjecturas, imo etiam syllabas et apices hujus argumenti
consectari videamus? At ne Johannes quidem illius epistolae auctor id
omissurus erat, cum ad evangelii scriptionem non prius accesserit, quam
Cerinthus et Ebio Jesum nihil praeter hominem fuisse praedicarent, ut
Epiphanius scribit.

FRIDERICUS: At illud est argumentum maximum, Johannem ea tam perspicue
scripsisse, ut omnem praeciperet dubitandi occasionem.

SALOMO: Johannes, qui1 caeteros evangeliorum scriptores ut aquila
dicitur superavisse, cum2 in multis sui oblitus videtur, tum in eo
maxime, quod Jesum antequam moreretur ita loquentem inducit3: _Nemo
ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, filius hominis, qui
est in4 coelo._ At Jesus nondum in coelum ascenderat (si tamen
ascendit), cum ne mortuus quidem esset.

1. Alibi: _quidem_. 2. Alius: _tamen_. 3. Joh. 3, 13. 4. Alibi: _de_.

CORONAEUS: Optimus quisque theologus1 sic interpretatur, ut utrique
naturae simul tribuat, quod neutri seorsim conveniret. Alii duplicem
ascensum fingunt, unum visibilem, alterum invisibilem, de quo agitur
hoc loco.

1. Calvinus in harmon.

TORALBA: At neque ascensus in coelum Deo convenit, neque homini.

CURTIUS: Utrique naturae convenit, quod seorsim alteri congruere non
potest. Atque haec solutio latissime patet ad mirabiles Christi
actiones, quae nec in hominem solum nec in Deum solum convenire
possunt.

SALOMO: Idem Johannes Jesum ita loquentem inducit1: _Si testimonium
perhibeo2 de me, testimonium meum non est verum._ Alibi3 tamen plane
contrarium affirmat: _Dum si testimonium_, inquit, _perhibeo de me
ipso, testimonium meum est verum, quia scio, unde veni._ Item de
Christo scribens4: _Mea doctrina non est mea, sed ejus, qui misit me._
Cur suam appellat, si alterius est? Nam in eo ipso omnem deitatem5 a se
abjecisse videtur.

1. Joh. 8, 14. 2. Alibi: _perhiberem_. 3. Joh. 5, 31. 4. Joh. 7, 6. 5.
Alibi: _divinitatem_.

CURTIUS: Alia fuit oratio Christi ad apostolos, alia fuit ad Scribas et
Pharisaeos, qui sua dicta criminari consueverant, apud quos nihil aliud
se quam hominem, i.e, phrasi Hebraea et Graeca τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου
profitetur, 230 at in coetu apostolonim aperte se Dei filium esse et ab
eo venisse affirmavit.

SALOMO: Idem Johannes1: _Is super quem videtis spiritum descendere, is
est baptisatus a spiritu sancto._ At Matthaeus bene ac2 penitus Jesum
Johanni Baptistae fuisse cognitum scribit his verbis3: _Quin potius abs
te baptizari debeo._

1. Joh. 1, 33. 2. Deest alibi; loco verborum _bene penitus_ alii
legunt: _ante_. 3. Matth. 3, 14.

FRIDERICUS: Cognitus quidem erat Jesus ut propheta, non autem ut
aeternus Dei filius, quia nondum audita Dei vox erat: _Tu es filius
meus dilectus._

SALOMO: Sed quoniam utriusque1 Johannis mentio incidit, jure mirantur2
etiam theologi christiani, quamobrem Lucas introduxerit Elisabetham
colloquentem cum Maria, quasi3 foetum, quem utero gestabat, senserit
eodem visitationis illius momento, cum tamen ante visitationem natus
esset Johannes? Hanc absurditatem ut Graeci declinarent, visitationis
illius diem fastis exemerunt, sed eo die festum colunt venerandae
vestis Mariae virginis, in plachernis4 Syri vero et Graecos et Latinos
aberrare praedicant ac propterea visitationis festum diebus septem ante
Johannis Baptistae et hujus ante Christi natalem diebus septem
collcoarunt.

1. Alibi: _utrinque_. 2. Alius: _merentur_. 3. Alius: _sicut_. 4.
Alius: _glachemis_.

CURTIUS: Quasi vero dies feriarum, quas colimus, nondum institutos tam
curiose veteres consectarentur!

OCTAVIUS: Gravius illud est, quod Johannes scribit1, Christum prius
afflavisse apostolos spiritu sancto, quam ascenderet in coelum, qui
tamen obtestatur, spiritum non2 venturum, nisi abiret ad patrem3.

1. Joh. 20, 22. 2. Loco duorum horum verborum alibi legitur: _non
prius_. 3. Joh. cap. 14 et 15.

FRIDERICUS: Hoc ita scriptum est, ut intelligamus spiritum a patre et
filio prodire1, contra Graecorum opinionem.

1. Alibi: _procedere_.

SALOMO: Solutiones istas non moror, sed miror apostolos toties ac tam
saepe labi, cum prophetas testes arcessere consueverunt, ut cum
Matthaeus scribit, Christum triginta nuramis argenteis divenditum
fuisse1, ut prophetia Jeremiae2 impleretur: _Appretiaverunt_, inquit,
_pretium meum triginta argenteis_, quae verba nec apud Jeremiam, nec
apud ulles scriptores veteris instrumenti reperiuntur. Item, ut Messiam
Deum3 de ligno suspensum iri docerent, illud ex psalmis corripuerunt4:
_Dicite in gentibus, regnavit a ligno Deus_, ut quidem Justinus Martyr,
Lactantius, Augustinus, Cassiodorus, Theodulphus, alii aliorum errorem
secuti scripserunt, quae verba „a ligno“ Ebraeis, Chaldaicis, Graecis
ac Latinis interpretationibus veterum deesse videmus, non modo in
libris5 psalmorum, 231 verum etiam in libris Paraleipomenon. Sic enim
Ebraica legimus: אִמְרוּ בַגוֹיִם יְהוָֹה מָלָךּ, quae LXXII sic
reddunt: εἴπατε ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὅτι κύριος ἐβασίλευσε, i.e. dicite in
gentibus, Deus regnavit. Jam vero miracula stupenda sunt a Johanne6
descripta, quae a reliquis praetermitti capitale videri possit, ut cum
milites praetoriani Jesum comprehendere conarentur, sola illius voce
perterritos ac retrolapsos corruisse. Item Lazari resurrectionem tam
stupendam solius Johannis7 testimonio niti videmus, cum caeteri
levissimas etiam febrium curationes denotarint.

1. Matth. 27, 9. 2. Non Jeremiae, sed potius Zach. 11, 13. 3. Alibi:
_ducem_. 4. Ps. 96 (95), 3 sq. 5. Alibi: _libro_. 6. Joh. 16. 7. Joh.
11.

CORONAEUS: Nec ab omnibus omnia scribi potuerunt, cum nec omnes
evangeliographi rebus gestis adesse, nec si affuissent scriptis omnia
complecti, nec si omnia scriptis mandarent, mundus ea capere potuisset,
ut Johannes ipse scribit, sed ea quae ab aliis vel omissa, vel
obscurius dicta erant, recognovit, cum postremus omnium ad scribendum
accesserit et ab ipsa deitate Christi auspicatus fuerit eo tempore, quo
Cerinthus et Ebio Χριστὸν εἶναι φίλον ἄνθρωπου praedicarent: Tum,
inquit Epiphanius, Johannes coepit εὐαγγελίζεσθαι.

SALOMO: Non capio, quae deitas in Christo esse potuerit, nam si post
baptismum spiritu sancto afflari coepit, ut quidem Lucas1 asseruit,
quonam modo a daemonibus agitatus est, ut modo supra pinnaculum templi,
mox in montem altissimum subvectus sit? Consimile est illud, quod
Johannes tradit, Judam apostolum accepto Christi corpore in coena,
eodem momento a cacodaemonibus correptum fuisse2. At in eodem homine
bonus et malus daemon simul stare non potuit. Nam cum Saul a Samuele
rex est initiatus et unctus, ab angelo beari et afflari coepit. Et
postquam Dei jussa sprevisset, desertus ab angelo coepit a cacodaemone
agitari3. Jam vero cur tantum anno trigesimo Christus coepit afflari
spiritu sancto? Nam ex eo planum est, antea spiritu sancto caruisse,
quem tamen Deum fuisse affirmant.

1. Luc. 4, 36. 2. Joh. 13, 17. 3. 1 Sam. 12. 14.

CURTIUS: Utrumque stare potest, simul a bono daemone eundem agitari
posse1 et cacodaemonem eundem exerceri2 posse. Argumento sit, quod
Jobus, mortalium integerrimus, cum a malo genio torqueretur, non
propterea tamen a bono genio desertus, sed ad breve tempus facta est
potestas ejus vexandi Satanae, principi mundi hujus, ut probaretur.

1. Alibi: _fuisse_. 2. Alibi: _excoecari_.

SALOMO: Quid divina potestate alienius, quam Deum agitari a daemone?
Quid item absurdius aut capitalius, quam appellare Satanam principem
mundi hujus, ut Jesus loquutus1, vel aëris hujus, ut Paulus2 scribit.
Hic enim Manichaeorum perniciosissimus3 error, qui Satanam rerum
elementarium et corporum principem efficere tentarunt. Angeli quidem
232 provinciarum principes ac urbium custodes et praefecti dicuntur in
scriptura sacra4, Satan5 vero carnifex eorum et minister.

1. Joh. 14, 30. 16, 33. 2. Ephes. 6, 11. 3. Alibi: _perniciosus_. 4.
Dan. X., 12. 5. Alii: _Satanas_.

CURTIUS: Quando spiritum sancturu legimus Christum afflavisse post
baptismum, non eo pertinet, ut eum1 antea ipso caruisse putemus, cum
ipse Deus esset, sed quia tum maxime virtus divina, quae antea
humanitatis specie contenta delituerat, foras prodire coepit et
actionibus plane divinis implicari.

1. Alibi: _illum_.

SALOMO: Si spiritu sancto ita caruisset, ut putatur, cur his verbis
uteretur: _Spiritus sanctus, cum venerit, docebit vos omnia_1? Ex quo2
intelligitur, ea quae spiritui sancto nota erant, illi fuisse igota,
aut ea noluisse3 aut non potuisse carissimos discipulos docere, quae in
Deum nullo modo convenire possunt.

1. Joh. 14, 26. 2. Alius: _eo_. 3. Alibi: _non voluisse_.

CORONAEUS: At in eo ipso Christi deitas elucet, qui tametsi apostolos
summa caritate complecteretur, eaque1 doceret, quae pro illorum captu
percipi poterant; arcana tamen diviniora ac sublimiora, nisi Deus illos
spiritu suo afflavisset, non magis intelligi2, quam colores sine luce
videri potuissent. Hoc igitur beneficium distulit post suam in coelum
ascensionem. Atque illud est, quod rex Salomo eleganti allegoria fingit
de amica interpellante Amasium, i.e. de mente sapientiae avidissima:
_Trahe me_, inquit3, _post te et curremus._ Ita Christus non obscure
aut ambigue, sed aperte dixit: _Nemo venit ad me, nisi pater traxerit
illum._4

1. Alius: _eosque_. 2. Alibi: _intelligere ... videre_. 3. Cant. 1, 3.
4. Joh. VI., 44.

SALOMO: Nisi evangelia magna vi distorqueantur, negari nou potest,
Christum multa ignorasse: _Diem_, inquit ille1, _et horam judicii, ne
angeli quidem sciunt, sed pater ipse solus_, ac propterea spiritum
Christi diviniorem coelitus evocandum fuisse. Si Jesus erat ipsissima
patris aeterni sapientia, qui fleri potuit, ut aliquid ignoraret, cum
ignorationem theologi ab originis sordibus ac peccatis derivari putent?

1. Matth. 24, 36.

FRIDERICUS: Haec ambiguitas bifariam dilui potest1, scilicet filium
nescivisse judicii diem, ut evulgaret: aliud enim est nescire negative,
aliud ignorare privative, ut scholasticis verbis utamur, vel quatenus
homo nescivit, non quatenus Deus. Quo pertinent illa2: _Proficiebat
aetate ac sapientia._ Item3 didicit per ea, quae passus est, quae ad
mentem humanam referuntur. Neque tamen Ambrosii sententia probatur, qua
secundum carnem scientia et sapientia impleri coepisse scribit.

1. Cyrill. l. 9. Thess. cap. IV. 2. Luc. 2, 44. 3. Hebr. 13.

SALOMO: Fames, sitis, dolor, tristitia, metus, formido, consternatio,
quibus Christus conflictabatur, corpori et animae inferiori communia
sunt, quae tametsi aliena a sapienti a forti viro dicantur, humana
tamen esse1 233 fatemur, quia corporis contagionem quandam cum anima
inferiore significant. Sed scientia, prudentia, sapientia mentis solius
propria sunt, quae mens, si divinitati conjuncta fuit, nihil potuit
ignorare, tametsi affectiones humanas illi tribuunt, ejusmodi, ut
nullum nisi voluntarium fuerit perpessus, quod quidem si verum esset,
quorsum diceret: _Anima mea turbata est?_2 Cur item in horto supplicia
deprecanti sudores sanguinis aqua despersi3 diffluerent? cur in haec
verba prorumperet4: _Pater! si fieri potest?_ An illa Dei vox est? num
potius hominis dolore et desperatione fracti? Quid extrema illa
declamatio5: _Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?_ Nonne6
satis significant hominis abjectissimi vocem et alium a se Deum
confitentis?

1. Alibi: _ei_. 2. Matth. 26, 38 sqq. 3. Alibi: _respersi_. 4. Alibi:
_erumperet_. 5. Matth. 27, 46. 6. Alius: _Num_.

TORALBA: Cum Zeno Eleates et Anaxarchus1, variis uterque temporibus, in
mortario malleis ferreis tyrannorum jussu tunderentur, magno ac forti
animo dolores acerbissimos pertulerunt, atque etiam verborum2 majestate
crudelitates omnes aspernati superaverunt. Quis igitur Christum, quem
totius3 divinae sapientiae fontem appellant, tam abjecti et fracti
animi fuisse arbitratur?

1. Diog. Laertius in vitis philosophorum. 2. Alius addit:
_magnanimitate_. 3. Alibi: _toties_.

SALOMO: Memorabilis est historia septem fratrum Ebraeorum apud Josephum
περὶ αὐτοκράτορος λογιςμοῦ1, qui Antiochi crudelissimi tyranni jussu
laceratis artubus cum flammis torquerentur, ne porcorum esu contaminati
legem divinam violarent, non lacrymas, non suspiria ex intimo pectore
duxisse aut vultum mutasse feruntur, sed invictum animi robur adversus
omnia tormenta prae se tulisse.

1. 4 Maccab. 7, 6 sqq. (cf. Euseb. hist. eccles. 3, 10). [N.]

TORALBA: Fuit igitur in Christo metus futurae mortis necessarius, aut
non fuit metus, quia fingit metuere, qui volens metuit. Si non fuit
metu mortis perterritus, cum tanto ardore et impetu exclamaret, certe
metum simulavit, cum esset in ejus potestate, non metuere, non angi,
non dolere, non mori, non cruciari et simulatione quadam inanes illas
rogationes effudit, ut pater eum crudelissimo supplicio1 liberaret, cum
nihil pateretur.

1. Alibi: _cruciatu_.

CORONAEUS: Non simulatione fictus, sed erat verus1 metus, verus
cruciatus, verus dolor, vera mors, alioquin tot loca scripturae de
acerbissimis Christi doloribus, morte, cruciatu pro generis humani
salute falsa fuisse fateremur, quasi nihil hominis habuisset Christus,
si tum nihil pateretur: _Sed tamen oblatus est_, inquit David, _quia
voluit._

1. Alibi: _vere_.

CURTIUS: In eo tantum quaestio vertitur, an vero metu conflictaretur,
an omnino metu vacaret? Metu caruisse putant plerique. Sic enim
Paulus1: _Cum in diebus carnis suae precationes et supplicia omnes
funderet ad2 illum, qui a morte servare poterat, cum clamore_ 234
_valido et lacrymis, exauditus est a metu_. Sic enim illa verba; ἀπὸ
εὐλαβείας interpretantur3, ex Ebraica phrasi4 et praepositione מִן. Est
enim epistola hebraice primum scripta.

1. Ebr. V, 7 sq. 2. Alibi: _apud_. 3. Beza in cap. V ad Ebraeos. 4.
Alius: _voce_.

SALOMO: Certe cruciatum deprecabatur et mortem his verbis1: _Si fieri
potest, transeat a me calix iste_, i.e. cruciatus et mors ipsa
cruciatum secuta. Si est exauditus, sine cruciatu et morte supplicium
evasit, si dolorem sentit ac mortem, non est exauditus.

1. Matth. 26, 39.

OCTAVIUS: Ismaëlitae exauditum fuisse constanter affirmant ac Dei
bonitate hostium manibus ereptum, ex Alcorani Azora secunda, Simeonem
vero quendam cruci affixum. In qua sententia legimus Hilarium1,
Simeonem magum, Celsum, Marcionem, qui fatentur quidem cruci affixum,
nullos tamen pertulisse dolores. _Habuit Christus_, inquit Hilarius,
_ad patiendum corpus idoneum, sed non ad dolendum, ut telum, ignem et
aquam penetrans._ At neque Christiani, neque Ismaëlitae Christum
probant habuisse corpus ἀλλοειδὲς2 καὶ φανταστικὸν, neque enim verus
homo fuisset, si spectri corpus impatibile ei fuisset.

1. Lib. 1 et 10 de trinitate. Epiphan. contra haereses. 2. In codicibus
false: αὐγοειδές.

FREDERICUS: Illud quidem est Mahummedis teterrimi perniciosissimum
figmentum, scilicet Christum supplicio mortis ereptum, ne homines in
Christi veri Dei ac hominis morte salutari fiduciam ac spem
collocarent. Oporteret enim omnia omnium1 sanctorum scripta una littera
inducere. _Mortuus est_, inquit Paulus2, _propter scelera nostra et
resurrexit propter justificationem nostram._ Mortalem fuisse quis
ambigere potest, qui hominem fuisse fateatur? At enim resurgens verum
corpus recepit. Itaque tum apostolis se contuendum praebens, ut verum
corpus esse doceret: _Spiritus_, inquit3, _carnem et ossa non habet,
contrectate, videte loca clavorum et vulnerum cicatrices._

1. Deest alibi. 2. Rom. V, 6. 8. 3. Luc. XXIV, 39.

OCTAVIUS: Celsus is, qui septem libros contra1 Christianos effudit2,
Christi resurrectionem plane similem dicebat resurrectioni Cleomedis
Astypalaei, quem ex Apollinis oraculo resurrexisse veteres scripserunt,
nec postea in sepuloro repertum. Idem Celsus3 valde absurdum sibi
videri scribit, quod unius meretricis testimonio resurrexisse credatur
is, qui pridie populis spectantibus in cruce mortuus erat.

1. Alibi: _adversus_. 2. Origenes l. 3 contra Celsum. 3. Orig. c.
Celsum. Lib. III.

FRIDERICUS: Celsum Epicureum fuisse constat; nulla autem est pietatis
nota melior, quam ab Epicureis irrideri.

SENAMUS: Si ex utero Christus conclusa vulva prodiit in lucem, ut omnes
Christiani fatentur, si adversariis illum lapidare cupientibus
disparuit, ut est apud Johannem capite octavo, si aedibus conclusis in
coetu discipulorum 235 visus est1 ac saepius hominum obtutum ut Gyges
effugit, si maria sicco pede calcavit, profecto spectrum fuisse aut
inane corpus habuisse fatendum est, quia verum corpus sive osseum sive
aëreum nullam penetrationem admittit.

1. Marc. 16. Luc. 14. Joh. 21.

SALOMO: Demus illud, corpora corporum nullam penetrationem pati,
videmus tamen angelos veris corporibus assumtis, imo et sortilegos
transvectos saepius apparuisse ac disparuisse, saepe quoque aquis
subvectos nullis voraginibus immergi potuisse, ut judicibus omnibus
compertum est, eos tamen veris corporibus indutos constat. Ita quoque
Jesum verum corpus habuisse et cruciatus acerbissimos ipsiusque mortis
duritatem cum dolore pertulisse confitendum est. Sed illud me angit,
cur mortis et supplicii veniam tam ardenti supplicatione flagitaret is,
qui si Deus esset, nullo negotio a se impetrare potuisset?

CURTIUS: Ut omnes intelligerent, Christum non modo Deum verum, sed1
etiam hominem verum esse, nec utramque naturam in eo fuisse confusam.

1. Alibi: _verum_.

OCTAVIUS: Ismaëlitae constanter negant, Christum deitatem sibi
arrogavisse. _Nec rapinam_, inquit Paulus1, _arbitratus se esse
aequalem Deo._ Atque ejus rei sempiterna testimonia in evangeliis
exstare videmus. Cum enim quidam Christum compellaret his verbis2:
_Magister bone!_ Tum ille: _Cur me_, inquit, _dicis bonum, cum nemo
bonus sit nisi unus Deus?_ Hic non modo deitatem procul a se rejecit,
verum3 etiam peccatorem se confitetur. Item, cum rogaretur, cur se Dei
filium appellaret, reposuit illud4: _Nonne scriptum est: Ego dixi, Dii
estis et filii excelsi omnes?_ Item illud: _Vado ad patrem meum et ad
patrem vestrum._ Nec satis habuit, se cum caeteris hominibus eadem
originis societate conjugare, verum etiam cum caeteris Deum unum
agnoscere omnium communem, nec modo illud, sed etiam sui reditus causam
subjiciens. _Quia pater_, inquit5, _major me est._ Quo loco
Tertullianus contra Praxeam: Pater, inquit, alius est a filio quia
major. Item illud6: _Haec est vita aeterna, ut cognoscant, te unum Deum
verum et quem misisti, Jesum Christum._ Hic omnem omnino divinitatem
exuit, ut acutissimis7 quibusque8 theologis placet. Item9: _Qui in me
credit, non in me credit, sed in eum, qui misit me._ Item: _Pater, in
manus tuas commendo spiritum meum._ Item: _Pater, quia hoc
abscondidisti sapientibus_10. Paulus vero locis omnibus Christum
appellat dominum, sed a Dei appellatione semper segregans:
_Benedictus_, inquit,11 _Deus domini nostri Jesu Christi_, et cum de
236 Christo multa scripsisset ad Timotheum, subjicit haec verba
adversante particula12: _Regi autem seculorum immortali, invisibili,
soli Deo honor et gloria!_ Item: _Unus est dominus, unum baptisma, una
fides, unus Deus_13. Item appellat Christum imaginem Dei14, ut Moses
initio libri originum hominem ad imaginem Dei conditum scribit: res
autem ab imagine tota natura differt. Item15: _Deus autem pacis, qui
reduxit a mortuis dominum nostrum Jesum Christum._ Item16: _Gratia in
vobis17 augeatur per agnitionem Dei et Jesu domini nostri. Item18: Unus
est Deus, ex quo omnia, et unus Christus, per quem omnia._ Item19:
_Sciat omnis ecclesia, quod Christum hunc Jesum facit Deus._ Item: _Qui
custodiunt mandata Dei et fidem Jesu_20. Vox autem domini nihil aliud
Ebraeis quam doctorem21, paedagogum ac magistrum significat. Itaque
Lucianus22, Christianam religionem professus, Christum μέγαν σοφιστὴν
honoris causa vocat, ut Plato Protagoram.

1. Phil. II, 6. 2. Marc. X, 17. Lucae XVIII, 18. 3. Alibi: _veram_. 4.
Joh. 10, 34 sq. 5. Joh. 14, 28. 6. Joh. XVII, 3. 7. Calvinus; Cap. XX
Joh. 8. Alibi: _quibusdam_. 9. Joh. 12, 44. 10. Matth. 11, 27. 11. 2
Cor. 1, 3. 12. Timoth. 6, 15 sq. 13. Eph. 4, 5. 14. Col. 1, 15. 15. 1
Petri 1, 2. 16. 2 Petri 3, 18. 17. Alibi: _nobis_. 18. 1 Corinth. 8, 6.
19. Ephes. 3, 10. 20. Apocal. 14, 12. 21. רַב, רַבִּי, רַבוּנִי. 22. In
Peregrino.

CURTIUS: Quid mirum, si Lucianus Atheorum ter1 maximus Christo, quem
turpiter ac impie ejuraverat, deitatem eripere conatur? Qui autem
Christum a Paulo2 Dominum tantum, non etiam Deum, appellari ajunt,
illud opinor non legerunt: Ex Judaeis est Christus, quantum quidem ad
carnem, qui est in omnibus Deus laudandus.

1. Alius: _derisor_. 2. Rom. 9, 3.

OCTAVIUS: Haec verba antiquis exemplaribus defuisse testantur Cyrilli
et Epiphanii scripta, ut illud: Petra autem erat Christus; et infinita
prope loca, quorum partem maximam Epiphanius denotavit. Sed qui fieri
posset, ut qui sit Deus, alteri sapientiam, sanctitatem acceptam ferat:
_Pater_, inquit, _clarifica filium!_1

1. Matth. XX. Marc. X. Joh. V.

FRIDERICUS: Bona fide, Octavi, caetera subjungere oportet: clarifica
filium claritate, quam habuit prius quam mundus hic fieret! Quis autem
exstitit prius quam mundus hic fieret, nisi Deus ipse? Hoc igitur loco
superiora facile diluuntur, quae tamen veteres ad personarum
distinctionem traxerunt.

OCTAVIUS: Sed juniores theologi veteram dicta refutant, cujusmodi est
illud: principium qui et loquor vobis; quod veteres ad deitatem referri
putant oportere. Et illa Jesaiae verba: _generationem ejus quis
enarrabit?_1 Quae veteres ad deitatem pertinere tradunt. Apertioribus,
inquit Calvinus2, scripturae locis contentos esse oportuit, ne se
Judaeis deridendos praeberent. Exceptio enim erat in promtu, prophetam
de Christo non cogitasse. Idem, quod Petri concionem refellit, qui haec
verba3: 237 _Excitabit Deus vobis prophetam de fratribus vestris, mei
similem, ipsum audite_, ad Christum pertinere diceret, qui cum Petrus
Christum. Mosi similem fuisse praedicat, illi eripit deitatem.
Muhammedes vero legislator Deum ita loquentem inducit, Azora tertia: O
Jesu Mariae fili, tu persuades hominibus, ut Dei loco te matremque tuam
Deos habeant ac venerentur. Ad haec Jesus ita respondit: Absit a me,
Deum esse mentiar, tu scis, me hominibus semper suasisse, ut te Deum
meum et suum adorent.

1. Jesaiae cap. 53, 8. 2. Calvinus in Joh. 5 et 8. 3. Deuteron. 18, 15.
Act. 3, 23.

FRIDERICUS: Aliud est, eripere Christo deitatem, aliud negare, Christum
se pro Deo gessisse. Publice quidem Dei appellationem rejecit, apud
suos autem quis et qualis esset aperte declaravit, sic tamen ut divinae
illius majestatis decus humana imbecillitate ac specie vetaret. Sed cum
multa de Christi deitate occurrant, tum vero duo gravissima ipsius Dei
patris de coelo testificantis oracula exstant1: _Hic est filius meus
dilectus, in quo mihi complacuit, ipsum audite!_ Item illud2: _Et
clarificavi et clarificabo._ Item illud Thomae clara voce confitentis3:
_Dominus meus et Deus meus!_ Nam utrumque in Christi persona conjunxit;
quanquam testimonio Johannis ipsius, qui4 ab intimo Christi pectore
divinam sapientiam expressit, nullum clarius esse potest. Sic enim5
auspicatur spiritus sanctus illud evangelium6: _In principio erat
verbum et verbum erat apud Deum et Deus erat verbum._

1. Matth. 3, 17 et 17, 5. 2. Joh. 12, 28. 3. Joh. 20, 28. 4.
Desiderantur haec octo sequentia verba in uno codice. 5. Alius: _etiam
de Christo Jesu_. 6. Joh. 1, 1 sqq.

SALOMO: Tametsi ecclesia nihilo plus et certe minus apud nos ponderis
habeat, quam apud Israëlitas, nihilominus ea quae Christiani firmissima
putant divinitatis Christi fundamenta veteribus exemplaribus deesse
videmus. Nam Epiphanius haec verba1: _Audita est vox de coelo: tu es
filius meus_ etc., Marcionis archetypo deesse scribit, et illud2: _In
Christi morte sol obscuratus est_; item illud3: _hodie mecum eris in
paradiso_; item illud4: _Petra erat Christus_; et illud: _finis legis
Christus, in salutem omni credenti_5; item illud: _Quaeritis viventem,
resurrexit a mortuis et totum resurrectionis caput_6. Item illud7: _Ut
sciatis, quod filius hominis potestatem habeat dimittendi peccata._
Quid, ducenta circiter loca commemorem, quae Marcionis exemplari
defuisse Epiphanius denotavit8.

1. Matth. 3, 17. 17, 5. 2. Matth. 24, 29. 3. Luc. 23, 43. Caeterum
desunt haec verba in uno codice. 4. 1 Corinth. 10, 4. (cf. Exod. 17, 6.
Psalm. 78, 15 sq. 105, 41. Jesaiae 48, 21. Sapient. 11, 4). 5. Rom. 10,
4. 6. Coloss. 2, 16. 7. Matth. 9, 6. 8. Alibi: _notavit_.

CURTIUS: Si quid a Marcione haeresiarcha detruncatum, si quid ab
Arianis detractum, addictum, mutatum, inversum, perversum, an propterea
fides evangelicis scriptis deroganda venit? Nam ex eo maxime Christi
deitas colligitur, inquit Theophylactus1, quod peccantibus ignovit, cum
solius Dei sit proprium, crimen abolere.

1. Alius: _Theophilus_. (Theophylactus in cap. 1. Luc. Cypriani serm.
de laps.)

238 SALOMO: Illud quidem assentior, atque ita Dei propium esse, ut ne
angelis quidem tanta sit ab Immortali tributa potestas, ut Rabbi Joseph
notavit. De omnibus autem impietatis generibus, quae multa sunt, nullum
detestabilius est, quam homini ab homine illud ignosci, quod in Deum
peccatur1.

1. Psalm. 130, 4.

CURTIUS: At nihil saepius in sacris litteris occurrit, quam illa
formula Christi in curatione languentium: _Remittuntur tibi peccata
tua_1. Et cujus est, mundum judicare, nisi Dei solius proprium? At
Christo mundi judicium datum esse constat. Quis igitur de illius
deitate dubitare possit? Quae cum ita sint et cum omnia non modo
argumenta, sed etiam argutiarum sophismata, divinis oraculis facillime
diluantur, constanti ac stabili assensione Christi, veri Dei et
hominis, divinitatem tot ac tam multis seculis confirmatam, sic
teneamus oportet, ut nunquam nos a suscepta fide divelli patiamur.

1. Matth. 9, 2.

CORONAEUS: Rectissime tu quidem, Curti, sed non satis est docuisse1,
Christum verum Deum et hominem esse, ut nobis persuasum est, nisi
intelligamus, quae qualisque sit unio utriusque naturae, quod sequenti
disputationi relinquitur nobis asserendum.

1. Alibi: _non satis docuisti_.

Quibus dictis singuli, peracta solita1 gratiarum actione, discesserunt.

1. Alius: _cum solita_.




LIBER SEXTUS.


Die consequenti tardius solito convenerant, quoniam dies erat Veneris
jejunio sancta, qua non nisi semel cibum capiebat Coronaei domus. Qui
tametsi frugalissime viveret propter jejunium, diutius tamen aliquanto
prandium protraxerat, ut mihi1 tragoediam coeptam perlegere licuerit ad
extremum, quo Muphtes2, maximus sacrorum antistes ac divini juris
interpres, pro trium principum caede veniam a Deo precatus expiavit. Et
cum laudatorio Davidis cantico simul Deo gratias egissent, ut
consueverant: Vos, inquit CORONAEUS, lautioribus ferculis excepissem,
si per leges pontificias carnibus vesci licuisset.

1. Alibi: _nisi_. 2. Alius: _Mystes_.

239 SENAMUS: Nunquam jucundius epulari soleo, quam jejuniorum diebus,
quibus exquisita fercula piscium nobis apponuntur ac poenitentia
scelerum vescimur cibis, quibus olim reges summa voluptate fruebantur
i.e. piscibus, cum nulla prope carnium fercula principum mensis
apponerentur, nisi quis forsan turdos aut lepusculos intulisset, aut
aprum grandiorem delicatissimis avibus1 plenum, quem equum Trojanum et
ἐχεδώρον2 appellabant3. Et certe Augustus Caligula, ut natalia ineunte
imperio magnifice celebraret, totum mare mediterraneum expiscari
jussit, ut piscium optimorum lactes in urbem inveherentur ac praecipue
mulli, rhombi, muraenae, siluri, qui mensis cum triumpho apponi
solebant.

1. Alius false: _civibus_, id quod sine sensu est. 2. Alii: ἀσχεδῶρον.
3. Athenaeus, l. V. deipnos.

OCTAVIUS: Sunt ista insanientis libidinis argumenta. Quae cum M. Cato
Censorinus multis ante saeculis prospiceret, eam civitatem1 diutius
stare posse negabat, in qua pisces bove carius emerentur. Nam veteres
gregibus et armentis epulas parabant, iis etiam sacra faciebant, nulla
enim fere piscium sacrificia reperiuntur.

1. Alius: _eam aviditatem_.

CURTIUS: Antiqui ea Diis offerebant, quibus affluebant, ac potissimum
porrigebant molas, i.e., ut scribit Homerus, ex hordeo, sale et aqua
confectas, unde1 vox immolandi. Postea porcos caeterasque pecudes
sacrificare licuit, rarius aves. Accolae maritimi, nautae, piscatores
maximum quemque thynnum Neptuno mactabant, ut scribit Athenaeus, qui
mullum Dianae, cytharum Apollini, phocas Mercurio, apros Veneri,
pompilum2 Marti sacros fuisse scribit. Sed eo processit amentiae3
Caligula, ut sibi quasi Deo phasianos, rhinocerotas4 et pavones mactari
juberet.

1. Alibi: _quae_. 2. Piscem quemdam maritimum, quem alibi appellant
nautilum. Plinii hist. natur. 32, 54. 9, 20 et 47. 3. Alibi:
_dementiae_. 4. In codicibus: _phaerincopteros_.

TORALBA: Si praestantissimum immortali Deo quoque gratissimum, et quo
praestantius, eo gratius est donum. Profecto nihil piscium sacrificio
inter animantia1 gratius debet videri, si puritatem sive2 sanctitatem
animantis illius, seu morbis omnibus vacua corpora sive vitae
diuturnitatem spectes, qua caeteris longe praestare mihi videtur.

1. Addit alius codex: _bruta_. 2. Alibi: i.e.

FRIDERICUS: Ego quidem pisces caeteris animantibus puriores esse duco,
tum quia in elemento purissimo vivunt, tum etiam quod maris puritate
sordes omnes non modo corporum, sed etiam animorum elui atque expiari
putantur. Sed quod vitam terrestribus diuturniorem aquatilia ducant,
vix est, ut mihi persuaderi possit, cum Elephantos centum annos supra
viginti vivere consuesse proditum sit de Juba rege, rerum naturalium
acerrimo venatore.

OCTAVIUS: Immo vero Apollonius Tyanaeus elephantum in India vidit, ut
est apud Philostratum1, qui ab Alexandro Magno ad sua 240 usque tempora
vitae trecentos annos superarat2. Quod Aristotelis opinioni quodammodo
congruit; is enim tradit, nullum animal homine vivacius esse post
elephantum.

1. Lib. 7, in vita Apollonii Tyanaei. 2. Alibi: _superabat_.

FRIDERICUS: Certe vivacissimum esse animalium hominem, ex sacris
litteris constat, scilicet primos illos humani generis creatores
nongentos amplius annos vixisse ac nonnullos proxime ad annum
millesimum accessisse.

SENAMUS: Quid est igitur, quam ob rem diuturna vita tam brevi
curriculo1 conclusa sit, ut etiamnum Moses2, qui libros originum et
vitas diuturniores litteris mandavit, conqueratur, hominem robustiorum
vitam vix ac ne vix quidem octogesimum annum superare.

1. Alibi: _circulo_. 2. Ps. 90, qui est Mosi tributus.

FRIDERICUS1: Scio plerisque Epicuraeis2 libros originum incredibiles
videri et ea potissimum, quae de hominum diuturna vita prodita fuere.
At Josephus, antiquitatum interpres optimus3, ut ea, quae Moses
scripserat, confirmaret, duodecim historias ab omnibus fere populis
summae antiquitatis ac auctoritatis testes arcessere non dubitavit,
scilicet Berosum Chaldaeum, Mochum, Hestiaeum, Hieronymum Aegyptium,
Nicolaum Damascenum, Homerum, Hesiodum, Hecataeum, Hellanicum, Ephorum,
Theopompum, Acesilaum4, Xenophontem, qui homines aliquot non modo
quadringentos et sexcentos annos, sed et nongentos excessisse
prodiderunt. Quin etiam majorum5 nostrorum aetate historicis
nobilitatus est Miles, qui quod annos 369 explevisset, Johannes de
Temporibus usurpatur6. At nostra aetate, i.e. 1519, Franciscus
Aluaresius7 in Aethiopicis scripsit, Marcum Abnuam8 pontificem maximum
Abyssiniorum, anno centesimo quinquagesimo aetatis nondum senium prae
se tulisse. Ex quo intelligitur, eos aberrare, qui longissimam hominis
vitam post aquarum eluviones centum ac viginti circumscriptam fuisse
putant, cum id tempus9 hominum generi ad poenitentiam ante diluvia Dei
concessu data esset10.

1. Alius: SALOMO. 2. Alibi: _Epicuraeorum_. 3. Antiq. lib. IV., 5. 4.
Alius: _Acasiceum_. 5. Alii: _majori_. 6. Alibi: _vocatur_. 7. Alius:
_Mauretius_. 8. Alibi: _Albanum_, vel: _Atanam_. 9. Alibi: _id_. 10.
Genes. 6, 3 sqq.

SALOMO: Illud philosophis constat inter ipsos, non modo certum vitae
tempus omni animantium generi ab ipso conditore circumscriptum fuisse,
verum etiam singulorum hominum annos, menses, dies, horas, momenta
definita esse1, quae tum virtutibus augeri, tum etiam flagitiis
circumcidi sacra oracula declarant, sive in hoc cadaveris gurgustio,
sive cadaveribus erepti. Sic tamen interpretor, ut hominis spirantis
vita non excedat annos 969, quoniam Methusala is, qui vitam mortalium
omnium longissime protraxit, non diutius vixit2.

1. Deuter. 6. 3. Regum 3. Josuae 14. 21. 29. Psalm. 14. 60. 72 et 108.
Proverb. 6. 15. 28. 2. Alibi: _ulterius non vixerit_.

TORALBA: Vitam hanc diuturnam non naturae vi, sed procuratione 241
divina primis hominibus tributam fuisse existimo, ad artes et scientias
constituendas ac praesertim ad coelestium motuum cognitionem.

CURTIUS: Principio quidem ad generis humani propagationem potius, quam
ad scientiarum et artium investigationem, hominibus vitam diuturnam
opinor fuisse concessam, postea vero, cum1 longe lateque dissipatum est
hominum genus, vita brevius contracta est, alioqui terrarum orbis,
quantus est, populorum vim capere nullo modo potuisset. Sic autem
natura comparatum est, ut frequentissimi sint partus eorum animantium,
quorum vita brevior est, et rari foetus eorum, quibus vita fruenda
diutius conceditur. Videmus enim biennio vitam polyporum definiri, quo
genere piscium est nullum foecundius. Item lepores, quorum vita septimo
anno circumscribitur, terrestrium omnium foecundissimi sunt.

1. Alibi: _quam_.

TORALBA: Haec partim vera, partim in conjectura posita sunt. Neque
enim, opinor, foecunditas leporibus aut polypis tanta1 tributa est,
quod illis breve curriculum vitae concederetur, sed summa Dei
procuratione, ut alteri voracium piscium2 alimentis3, alteri
terrestrium belluarum et hominum venationi et pabulo sufficerent.
Foecunditatem enim et profusionem seminis sequitur vitae brevitas.
Rapaces autem alites ac belluas terrestres ac maritimas4 infoecundas
esse videmus, quae tamen caeteras vitae diuturnitate vincunt, maxime
tamen aquatiles, neque enim immanis illa balaenarum [ac justi ceti]5
vastitas, quae interdum est octo jugerum, usque eo excresceret, nisi
plurium seculorum spatio. Nam Juba Rex in commentariis ad Augustum
scribit6, balaenam captam tantae magnitudinis, ut trecentos pedes
latitudinis et sexcentos longitudinis haberet. Nullum autem longaevae
vitae7 argumentum majus est, quam quod pisces nullis omnino morbis
corripiantur, praesertim marini.

1. Alibi: _ita_. 2. Alibi: _avium_. 3. Alius: _alimento_. 4. Alibi:
_marinas_. 5. Desunt haec verba in uno codice; alii legunt: _ac
mysticeti_. 6. Relatum apud Plinium ex Jubae commentariis l. 32, 1 et
9, 3. 7. Alius: _longitudinis vitae_.

FRIDERICUS: Certe quidem Fridericus II. imperator Germanus piscem
Lucium in lacum Helpruntium1 injici curavit2, innexo prius branchiis
annulo aetatis indice, qui captus est anno 1497, i.e. anno post 267,
quam in lacum justa magnitudine injectus erat, ea3 tamen vivacissimum
constabat ac diutius victurum, nisi violenta morte praereptus esset4.
Ac nostra aetate Cyprini ab avorum memoria usque ad nepotes centum
viginti annos amplius superarunt. Ut omittam, quod Seneca5 scribit,
piscem Apolliona6 anno sexagesimo postquam in piscinam grandis illatus
fuerat exspirasse, duobus ejusdem aetatis superstitibus. Ex quo
intelligitur7, belluas marinas in aqua salsa puriore et salubriore
largissimam omnium animantium 242 vitam protrahere. Nec invitus ab
Aristotelis8 et Theophrasti opinione discedam, quippe qui scripserunt,
aquatilium quam terrestrium et volatilium vitam esse breviorem.

1. Alibi: _Heilbrunnium_. 2. Munsterus in descript. Gall. de aequalit.
et Conr. Gesnerus cap. de Lucio. 3. Alibi: _eum_. 4. Alibi: _fuisset_.
5. Lib. de long. vit. cp. II. 6. Alibi: _Apolloniam_. 7. Alius:
_intelligo_. 8. Lib. IV cp. 14 de caus. plantar.

TORALBA: Invideo tantam mercedem Aristoteli, quantam ab Alexandro Magno
accepisse dicitur, i.e. octingenta talenta, ut in re tam perspicua tam
graviter peccaret.

CORONAEUS: Facit igitur et1 vitae longitudo et explorata valetudo
piscium, ut alimentis hominum utiliores quam animantia terrestria
videantur, sed ex his solidiora sunt, quam ex illis alimenta: quae
ratio fecit, opinor, ut Romani pontifices ciborum delectum et ad victus
puritatem et ad libidines coërcendas, suis decretis adhiberent,
jejuniorum diebus et eo potissimum die quo Christus cruci affixus est,
ut ἀπὸ τῶν ἐμψύχῶν sive terrestrium sive volatilium abstineamus; qui
religiosiores, etiam a piscibus et somno abstinent, quidam vero horas
viginti quatuor uno pede nituntur, coelum intuentes; qui
religiosissimi, non modo abstinent ab his quae diximus, sed etiam collo
tenus in aquis diem jejunii peragunt, ut accuratius vigilando somnus
coërceatur. Idem2 Aethiopibus Christianis consuetum esse, Franciscus
Alvaresius3 scribit, ac potissimum die sexto expiationis,
προπαρασκεῦης.

1. Alibi: _ea_. 2. Alibi: _Id enim_, vel: _Id etiam_. 3. In
Aethiopicis.

SENAMUS: Jejunium die sexto Christiani commodius, quam Ismaëlitae, qui
eundem diem solenni festivitate colunt, cum tamen eo die Muhammedes ab
hostibus graviter vulneratus sit ac fugatus; melius etiam Christiani,
qui solennia festa colunt eodem die, quo Christus a morte dicitur
resurrexisse.

CURTIUS: Primordio nascentis ecclesiae Christiani die resurrectionis
jejunare consueverunt: die Paschae, inquit Tertullianus, quo publica
jejunii religio est, merito deponis osculum pacis; postea tamen eo die
jejunium vetitum est.

SALOMO: Si de generis humani libertate ac salute laetandum omnibus est,
profecto Christianis exultandum esset eo ipso die, quo libertatem
animorum ac salutem sibi partam confidunt. Sic enim divina lege
cavetur1, ut diem illum, quo primogenita omnium animantium caesa sunt
in universa Aegypto propter Israelitas, et eorum greges, festivis agri
paschalis epulis jucundissime coleremus, quoniam cladi superstites
durissima Aegyptiorum servitute liberati sumus. Nullum autem jejunium
nobis imperatur praeterquam die decimo mensis septimi, ad exsecrationem
et expiationem nefandi sceleris, quo majores nostri vitulum ad colendum
sibi conflassent. Illud autem jejunium auspicamur a vespera ad vesperam
consequentis, quo nec cibum nec potum capere, nec in cubilibus2 jacere,
nec ullum opus moliri, nec ullis negotiis implicari licet, sed
peccatorum poenitere, deinde corpore et vultu 243 terram contegente3
apud Deum misericordem de peccatis confiteri ac nos ipsos affligere
jubemur. Est enim vox Ebraica תענית (Thaanith) nihil aliud, quam
afflictio et moestitia. Praeter jejunium illud legitimum expiationis
indicta sunt jejunia viginti quinque, partim propter occasus illustrium
prophetarum Mosis, Aaronis, Josuae4, Samuelis, partim propter excidium
urbis et populi defectionem, quae in libello Tahamith explicantur. Non
desunt, qui Mosis et Eliae exemplo quadraginta diebus5 jejunant.
Sanctissimi totum vitae tempus, praeter Sabbatha et Novilunia solennia,
semel tantum interdiu cibantur, ut de Juditha legimus6.

1. Alibi: _cautum_. 2. Alibi: _cubili_. 3. Alibi: _conspiciente_. 4.
Addunt alii: _Mariae_. 5. Alibi: _dies_. 6. Judith 5.

CURTIUS: Origenes contra Celsum1 scribit, veteres Christianos quarta
sextaque die jejunia coluisse, sabbathis vero ac dominicis illud non
licuisse.

1. Libro V.

OCTAVIUS: Ismaëlitae dictum Empedoclis usurpare consueverunt, scilicet
a vitiis jejunandum, i.e. νηστεύσαι κακότητος, summa tamen religione
colunt jejunia Elmeidi, menstrua paschalia jejunia nec nisi post
occasum solis cibantur. Sunt tamen qui singulis mensibus tria jejunia
sibi indicunt, sub luna tredecim, quatuordecim, quindecim, quos ipsi
candidos vocant, quod his diebus luna, copioso lumine aucta, reddit
animantium corpora multum vegetiora et ad jejunium aptiora. Eadem fere
ciborum religio, quae Judaeis, nam utrique ab esu sanguinis et suillae
carnis sibi temperant, ut lex divina jubet.

FRIDERICUS: Multa multis religiosa sunt, quae aliis valde profana aut
impia aut superstitiosa judicantur. Nam Judaei et Ismaëlitae aeque ac
veteres pagani velato capite sacra faciunt, ut illa significant:

Purpureo velare comas adopertus amictu1.

Quin etiam religiosum erat flaminibus, aperto capite sub Dio versari;
ut Saturnus, quia velatus erat, nudo vertice colebatur, Christus1
tamen2 aperto capite precatur.

1. Virg. Aen. III. 405. 2. Alii: _Christiani ... precantur_. 3. Alibi:
_tantum_, vel: _autem_.

SALOMO: Sabaeorum quidem1 et Arabum foeminae nudatis corporibus choreas
agitabant, oriente sole, ut illi gratularentur, et qui sacra faciebant
Bahali Peori, impudenter pudenda revelabant, quo idolo nullum
detestabilius divina lege execratur, qua quidem lege pontifex
sacrificans caput velare jubetur2.

1. Rabbi Moses Rambam l. 1. 2. Levit. 20, 10.

OCTAVIUS: Mos hic omnium populorum, qui religiosius colebant, communis
erat; nam Prusias Bithyniae rex, operto capite adoratis Curiae
liminibus divinos senatui honores dicitur exhibuisse. Item1 Lucius
nescio quis adulator Caligulam, qui se Deum ferebat, adoraturus capite
obvelato canis in modum circumvolutus, ad pedes principis procidebat.

1. Alibi: _Ita_.

SALOMO: Quid Moses? Audita primum Dei voce, non modo verticem, 244 sed
vultum quoque operuit, quia verebatur, inquit scriptura sacra, Deum
intueri. Item Helias cum Dei vocem audisset in eodem monte, quo Moses,
pallio caput ac vultum obtexit.

CURTIUS: Saepe1 contrariis itineribus eodem pervenitur. Nam ut Asiae
populis principem intueri nefas habetur et ab ejus conspectu
discedentem retrocedere oportet, ne illi terga obvertantur, ac velato
capite alloqui aspectu in terram demisso: ita quoque flagitiosum est in
Europa, praesente principe2 capita velare, quin etiam ad edicta regis
Abyssiniorum non modo caput aperire, sed etiam corpus usque ad pudenda
nudare necesse est. Olim saltatio in sacris faciendis omnium fere
populorum communis erat, quae nusquam terrarum nunc usurpatur3. Et
quemadmodum capitale esset apud Genevates et Helvetios in templo
saltare, quod religiosissime fiebat apud Judaeos; sic enim Davidem
legimus, cum arcam deduceret, accepta lyra saltasse aliquanto altius4,
quam uxori Michalae decorum videretur, ac si quis ullum munus altaribus
sacris oblaturus veniret, hunc alacri gestu saltare mos erat5.

1. Alibi: _Saepius_. 2. Alibi: _pontifice_. 3. Franc. Alvaresius in
Aethiopicis. 4. 2 Reg. 6, 14 seqq. 5. Rabbi Kimchi in Ps. 42.

SENAMUS: Saltationes et choreas sacris omnium populorum solennes fuisse
constat. Nec tantum Salii sacerdotes Martis a saliendo dicti sunt, sed
etiam Jovis ipsius ludis praesultor ad numerum et modum choream.
agebat1. Et cum senatori cuidam Jupiter in somniis visus esset, qui
ludos instaurari juberet2, quod praesultor indocte saltaret3, deque ea
re ter admonitus neglexisset, duorum filiorum morte perterritus senatui
rem aperuit, qui ludos instaurari jussit. Ex quo etiam planum fit, quod
ante diximus, etiam paganorum sacra negligentius peracta immortali Deo
displicuisse, omissa clades et excidia populis invexisse.

1. Plutarchus in Nicia et Alcibiade. 2. Valerius Maximus, Livius,
Plutarchus, Dionysius Halicarnasseus. 3. Alibi: _saltarat_.

CORONAEUS: Existimo nostros bufones, qui clypeis et gladiis nudi
saltant, Salios veterum1 omnino imitari vel etiam saltatorem illum, qui
quod bovem Jovi2 apud Athenienses mactaret3, βουφόνος dicebatur.

1. Alibi: _veteres_. 2. Alii addunt: _Bulaeo_, vel: _Poleo_, vel:
_potentissimo_. 3. Alibi: _mactarat_.

CURTIUS: Christiani primum nascente ecclesia saltationes sacras
intermiserunt, ut scribit Justinus Martyr1, quippe qui cogebantur
nocturna sacra metu suppliciorum obire. Sed Constantino Magno
dominante, sublato metu, choreas frequentes et choros2 agere coeperunt,
qui mos nondum ab ecclesia Romana plane desertus est. Nam quae
processiones ab ipsis appellabantur, saltando fiebant, non ambulando.
Nec ita pridem cantores duo, qui3 canticum in medio choro incipiunt, ab
occasu ad ortum, deinde ab ortu in occasum saltabant, tum utrique in
medio choro, alter quidem Austrum, alter Aquilonem spectans, aliquamdiu
immoti stabant. Quae ratio fuit4 245 a citharoedo in sacris ludis
antiquitus observata, ut coelestium orbium ac Deorum in coelis choreas
agentium motus ipsiusque Terrae matris Deorum stationem imitarentur.
Illud tamen singulare fuit in Christianis, quod cantores duo in choro,
ne Diis infernis aut idolis gratulari saltatione viderentur, ut5
pagani, dextram in coelum attollebant, et quia molestum erat diutius
elatam dextram habere, baculos argenteos, qui in manum argenteam
desinebant, gestare coeperunt, ac summis pedum digitis modestius niti,
ut modestius saltarent. Sed cum imperitis hujusmodi6 sacerdotia ac
munera quaestuose tribuissent, non amplius saltare, sed deambulare
coeperunt, inde proverbium de ignaris, qui7 nec canere didicerint8 nec
saltare. Ita paulatim ambulationes pro saltationibus desertis ab
ecclesia Romana susceptas videmus.

1. Ad orthodox. qu. 7. 2. Desunt alibi duo haec verba. 3. Alius:
_quod_. 4. Scholiastes Pindari. 5. Alibi: _aut_. 6. Alius: _hujus
mundi_. 7. Alibi: _quod_. 8. Alius: _didicerant_.

SALOMO: Moderata saltatio in laudibus divinis efficacissima semper
nobis visa est, illud enim psaltes lyricus voluit, cum ipse coram Deo
caneret ac saltaret: _Colite Deum cum timore, exsultate ei cum1
tremore!_2 Est enim exsultare altius saltare, quia fleri non potest, ut
qui saltat ac gestit3 animi quadam alacritate erga res divinas, ut non
etiam ardentissimo Dei amore in eum rapiatur, mente vero tristi Deum
laudare nefas est. Itaque pontifex Aaron, repentina adhuc filiorum
morte saucius, sacrum convivium obire recusavit, cum diceret4: _Quomodo
gratus essem Deo, mente lugubri?_5 et qui laeta mente affectus est erga
Deum, hunc etiam oportet non modo ab omnibus sceleribus abhorrere,
verum etiam summa integritate ac innocentia vivere. Ita saepius in
psalmis occurrit vox illa Selah, quam Symmachus et Theodotion vertit6
διάψαλμα, Latini interpretationem omiserunt. Nam Chaldaeus interpres
putat, verbo Selah aeternum significari, quem Origenes et Hieronymus7
sequuntur. Sed Abraham AbenEsra interpretatur אָמֵן i.e. vere; διάψαλμα
vero significare mihi videtur distinctionem modulationis et varietatem
quandam silentio interjecto. David Kimchi Selah vocis elationem
significare putat, ego vero vocis ac totius corporis subsaltationem
fuisse video, quam in sanctis canticis usurpare etiamnum solemus, ut
laetitiam erga Deum et intimi animi gaudium testificemur. Laudationes
vero divinas non modo saltationibus et canticis, verum etiam omni
genere instrumentorum ab immortali Deo instituta fuisse, gravissima
Nathanis et Gadi testimonia declarant, a quibus admonitus David 285
Leviticae tribus cantores peritissimos ad divinarum laudum modulationes
adhibuit8, quos partim vocibus, partim fidibus, partim fistulis9
explicabat, quod ex initio psalmi cujusque facile intelligitur,
מִזְמוֹר fidibus tantum10, ubi שִׁיר sola voce canebatur, ubi utcunque,
voces fidibus miscebantur. Interdum tuba cornea, quae Sophar, vel
metallica, quae Halsopherat 246 dicebatur, adhiberi solebat et
metaltaim sive cimbala et mahol tibia. Sed quia Judaei aeque ac populi
australes fidibus magis delectantur11, et aquilonares tubarum ac
tibiarum sono12, propterea cantica Davidis Psalmos appellarunt. Est
enim ψαλμός, ut scitis13, carmen fidibus expressum, psalterium autem
vas in clypei quadrati formam, decem chordis14 aptum. Propria tamen
appellatione laudes ab Ebraeis appellantur cantica Davidis תְהִלִים, ut
omnes intelligant, brevissimis quidem precibus, sed laudibus assiduis
intentos esse oportere. Nihil autem15 frequentius in psalmis occurrit,
quam vox הַלֵלוּיָה i.e. laudate Deum.

1. Alibi: _in_. 2. Ps. 2, ii. 3. Alibi: _petit_. 4. Alibi: _dicens_. 5.
Levit. 10, 19. 6. Alii: _vertunt_. 7. Hieronymus in epist. ad
Marcellum. 8. 1 Paral. XXV, 1 sqq. 9. Alibi: _fibulis_. 10. Alibi:
_tamen_. 11. Alibi: _delectabantur_. 12. Alius: _sonitu_. 13.
Aristophanis scholiastes in Avibus. 14. Alibi: _fidibus_. 15. Alii:
_enim_.

CORONAEUS: Ego vero existimo, ecclesiae Romanae organa1, quae
Constantinopoli circa annum Christi 700 inventa, fistulis plumbeis
conflantur, omnium antiquorum instrutmenta musica longo intervallo
superare, nec satis mirari possum, eos, qui Romanae ecclesiae ritus
deseruerunt, organorum genus illud penitus abjecisse, cum nihil
modulatius fieri possit.

1. Ammonius l. IV. et XVI.

CURTIUS: Hoc ideo factum opinor, ne plebs illecebris modulationum
divinas laudes obliviscatur. Ac propterea Justinus Martyr1 instrumenta
illa musica puerorum esse ac de templo rejicienda putat, comprobante
Theodoreto pontifice2, eoque magis, si lingua peregrina utantur
sacerdotes, quam imperiti non capiunt3, quo nihil absurdius nec ullius
populi moribus, praeterquam Romanorum, id probari posse opinor.

1. Qu. 157 ad orthodox. 2. Libro de sacrific. 3. Alibi: _capiant_.

CORONAEUS: Id certe casu contigit; cum enim Ebraei, Graeci, Latini et
caeterae quoque gentes lingua populari Deos colerent, usu tamen
diuturno factum est, ut antiqua carmina sacrorum Polybii aetate non
amplius intelligerentur, mutatione scilicet latinae linguae, neque
tamen usitata carmina propter venerationem antiquitatis ac religionis
mutare fas erat. Ita quoque ecclesiae Romanae cantica tunc1 a Gregorio
latine sunt instituta, cum ab omnibus omnia perciperentur, paulatim
lingua latina peregrinorum undequaque in Italiam adventu et concursu
mutari et corrumpi coepit, carmina tamen usitata sine gravi incommodo
mutari nequeunt.

1. Deest alibi.

CURTIUS: Non video, quid incommodi sequatur, pulcherrimas illas Davidis
laudes linguis omnibus usurpare. Si tamen instrumentis musicis etiam
sacris utendum sit, ut quidem ex oraculo divino Nathanis et Gadi
prophetarum jubemur1, fidibus praestaret, quam fistulis plumbeis uti,
quibus voces sono fistularum confuso tanta vi erumpunt ut verba nullo
modo percipiantur; soli enim Britanni, opinor, organa fistularum
plumbearum vocibus musicis miscere consueverunt. At nihil tam necesse
est, quam psalmos ac laudes divinas ab omnibus intelligi, ut omnes
erudiantur.

1. 1 Paralip. 25, 1 sqq.

SENAMUS: Mirum mihi saepe visum est, Judaeos, Christianos, Ismaëlitas,
247 Helveticos, Romanos, Germanos, tanta1 religionum varietate
discrepantes, in psalmis tamen Davidicis omnes omnino conspirare atque
iis quotidie gratias immortali Deo gratissimas ubique terrarum agere.

1. Alibi: _tam_.

SALOMO: Non debet illud mirum videri, cum hi omnes unius aeterni Dei
nomen ac numen se colere nec plures uno esse profiteantur. Laudationes
autem Davidis ad aeternum Deum omnes spectant, nulla Jovis, Apollinis,
Dianae, Martis, Herculis, Saturni numina, nihil de Venere et Baccho,
nihil de Jesu Nazaraeo, nihil de Muhammede aut Maria virgine, nihil de
myriadibus innumeris1 Divorum, quos sibi Christiani non tam ad
imitandum, quam etiam ad colendum proposuerant, sed unius sempiterni
rerum omnium opificis laudes ac gesta commemorantur.

1. Deest alibi.

TORALBA: Quid est igitur, quam ob rem1 in tanta populorum
innumerabilium multitudine soli2 Christiani Christum pro Deo cum
infinita divorum multitudine laudant, precantur, adorant, qui tamen
Deum unum mundi conditorem prae se ferunt?

1. Alibi: _ac_. 2. Desunt haec novem sequentia verba in aliis
codicibus.

FRIDERICUS: Quia1 Christus non alius est quam Deus ipse, aeternus Dei
filius.

1. Alibi: _Qui_, vel: _Si_.

OCTAVIUS: Si Christus idem est, quod1 Deus aeternus, cur Petrus in
concione ad populum his verbis utitur2: _Sciat totus domus Israël, quod
dominum et Christum hunc Jesum fecerit3 Deus?_

1. Alibi: _qui_. 2. Actorum II., 36. 3. Alibi: _fecit_.

FRIDERICUS: Hac oratione Petrus naturam humanam a divina distinguit, ut
homo Jesus a Deo sit factus et quatenus Deus ab aeterno genitus a
patre, sic utraque natura in uno Jesu coaluit, ut Dei et hominum
mediator esset, quia mediator unius esse non potest1, Deus autem unus
est.

1. Gal. 3, 20, et 1 Timoth. 2, 5.

TORALBA: In natura quidem universa quoties ex duabus naturis inter se
repugnantibus1 tertium quoddam ab utraque diversum conflatur, perit
utraque natura propter conflationem formarum. Si ergo in una Christi
natura coalescit simul humana ac divina forma, utramque perire oportet,
et ex utraque tertium quoddam et diversum ab utraque conflari, ut ex
aqua et melle videmus hydromel componi, corrupta utriusque natura.

1. Alibi: _repugnatis_.

CORONAEUS: Natura duplex in Christo sic copulatur, ut non sit confusa,
sic distinguitur, ut non sit divisa.

OCTAVIUS: Cur ergo1 Athanasius in libro de incarnatione non duas in
Christo naturas, sed unam tantum agnoscit?

1. Alibi: _vero_.

CORONAEUS: Ne quis putet, Christi divinam esse adorabilem, non item
humanam. Ac propterea Gregorius Nazianzenus et Cyrillus1 duas 248 in
Christo naturas agnoscunt. Sed quia post humanitatis assumtionem facta
divisio non est, una et eadem esse praedicatur.

1. Libro 9 cp. 31 in Joh.

CURTIUS: Quod1 Toralba de forma naturali ad divinam traduxit, non
congruit2 metaphysica tractantibus ad physica trahere disputationem.

1. Alius: _Quid_. 2. Alibi: _convenit_.

TORALBA: Christus quatenus homo physicae subjectum est, metaphysicae
vero, i.e. theologiae, argumentum verum et quidem1 proprium Deus est.
Si ergo naturalibus omissis de Deo disputandum sit, nihil profecto est
in universa natura, quod de Deo affirmari queat, sed omnia commode
negari, quia quicquid est praeter Deum, aut substantiam aut accidens
esse oportet2, Deus autem neutrum est, nec ullus est naturae conceptus
Deo et creaturae communis, quia nihil una voce de finito vel infinito
dici potest, nec ullum genus est infinitum aut indifferens ad finitum
et infinitum. Itaque cum de rebus omnibus quaeri soleat, quid sit? de
Deo quaeritur, quid non sit? Ex quo sequitur, theologos omnes, qui Deo
substantiam aut hypostasin aut personam tribuunt, impropie loqui. Quae
res impulit Simplicium3, ut primam omnium causam diceret nomine vacare,
i.e. τοῦ παντὸς αἰτίου, ὑπὲρ πάντα ὄντος τὰ ὄντα, οὐδέν ἐστιν ὀικεῖον
ὄνομα. Proclus vero Academicus Deum ob id ineffabilem esse scribit,
i.e. ἄῤῥητον, quia unus est, vel ut Parmenides ἀγράμματος. Et cum multa
de Deo dicantur improprie, ipse tamen dici non potest ac ne cogitari
quidem. Sed qui minus inepte loquuntur, essentiam aeternam appellant,
eamque unam, puram, simplicem et ab omni corporum contagione4 liberam,
infinitae bonitatis, sapientiae, potestatis. Atque in eo Academici,
Stoici, Peripatetici cum Ebraeis et Ismaëlitis conveniunt quodammodo,
quasi proprium5 illud in omnium hominum animis ac mentibus ipsa natura
insitum6 esse videatur.

1. Alibi: _quodammodo_. 2. Dionysius Areopagita de divin. nomin., Moses
Rambam l. 3. 3. In libro de singulari Deo. 4. Alius: _concretione_. 5.
Alius: _principium_. 6. Pro quatuor his antecedentibus verbis alibi
legitur: _institutum_.

SALOMO: Ebraei decem habent1 nomina Deo in sacris litteris tributa,
epitheta vero LXXII omnia creatori cum2 creaturis quodammodo communia
praeter sacratissimum nomen tetragrammaton, quod sui proprium esse
dixit, scilicet יהוה, i.e. aeternus, quia nihil praeter Deum est3
aeternum. Hujus unius cultum, caeteris omnibus repudiatis, quemque sibi
proponere debere contendimus. Caetera quae tum in coelo, tum in
elementis ac mundi totius compage cernimus, tum etiam beatas mentes
cadaveribus superstites et angelos utriusque naturae, sensibus hominis
abditos, colere ac ullis precibus ac veneratione prosequi nefas esse
arbitramur, ac multo magis nefarium ulli creaturae4 Deum incorporeum
copulare5.

1. Alibi: _Hebraeis decem sunt_. 2. Alius: _ac_. 3. Alii: _potest
esse_. 4. Alibi: _nefandum ullam creaturam_. 5. Alibi: _computare_.

SENAMUS: Ego veteres Jovem a tetragrammato duxisse opinor, propter
utriusque nominis similitudinem.

249 SALOMO: Qui Jova aut Jehova pro sacro nomine יהוה pronunciant,
hujus linguae vim non tenent. Neque enim ratio Ebraeae linguae patitur
nomen illud ita pronunciari. Ac tametsi vocabulis subscriptis saepius
יְהוָֹה legamus, fallunt tamen qui sic legi putant oportere, nec
intelligunt, majores nostros, qui primi vocales litteris affixerunt1,
arcanum illud reddidisse varietate scribendi, mox יְהוָֹה, mox יְהֶוה.
Cur autem abdiderint arcanum illud, causa est in promtu, quod lege
divina capitali supplicio plectendus est2, qui diserte nomen illud
denuntiarit3. Itaque nunquam nomen illud in ore habemus, sed nomine
Elohim vel Adonai uti solemus, quoties in sacra scriptura legentibus
occurrit.

1. Alibi: _affinxerunt_. 2. Levit. 24, 6. 3. Alii: _denuntiavit_.

CURTIUS: Mei sensus, Salomo, cum tuis sensibus congruunt, nec alia mihi
mens est, nisi quod Deum illum opificem ac moderatorem rerum omnium
humanam naturam induisse persuasum habeo, ut hominum scelera morte sua
expiaret. Caetera Deorum inania1 ac divorum numina nihil moror, ac2 ne
angelos quidem, qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, ullis
precibus aut3 veneratione coli volo.

1. Alibi: _Caeteros Deorum inanium_. 2. Alius: _at_. 3. Alibi: _ac_.

CORONAEUS: Ego vero duodecim fidei Christianae capita cum Curtio
amplector, ac praeterea1 corporis ac sanguinis Christi sacrificium
expiatorium, tum etiam angelorum ac divorum mentes sacris rogationibus
eliciendas censeo, ut Deum propitium habeamus, item purgatorios ignes,
quibus animorum labes ex animis eluantur.

1. Alibi: _propterea_.

OCTAVIUS: At1 ista ratione populus Deorum innumerabilium cum immortali
Deo admittatur necesse est.

1. Alibi: _Ac_.

CORONAEUS: Caetera quidem suis quaeque locis. Sed illud prius Salomoni
persuaderi oportet de Christi deitate, quo si persuasus erit, facile
Octavium et Toralbam in suam sententiam adducet.

SALOMO: Istud quidem Toralbae difficilius quam meis popularibus
persuaderi posse video, quoniam multa constanter credimus, quae
philosophi omnino repudiant, ut Lyricus ille de nostris1 loquitur:
_Credat Judaeus Apella, non ego2._

1. Alibi: _nobis_. 2. Horatius.

TORALBA: Ut pervicacis animi est, perspicuis argumentis acquiescere
nolle, ita summae levitatis, temere omnibus omnia assentiri. Non desunt
etiam, qui minutorum theologorum multitudine nos obruere conantur, sed
non ego credulus illis1, vel ut Siculi pastoris2 oratione utar: ἐγὼ δέ
τις οὐ ταχυπειθής. Ecquis enim est tam angusti animi et ingenii, cui
probari possit, Deum aeternum post sexcenta millia saeculorum, imo post
infinitum tempus incorporeum fuisse, eundem tamen non ita pridem coelo
delapsum in mulierculae intimis visceribus novem menses delituisse, tum
carne, ossibus 250 ac sanguine concretis indutum ac natum utero clauso,
paulo post etiam turpissimo supplicio affectum ac terra conditum
revixisse et3 corpoream illam molem, antea coelo invisam, illuc
vexisse? Quod haec tam nova tamque insignis mutatio in Deum cadat,
omnes Ebraeorum et Ismaëlitarum populi, omnes4 philosophorum familiae
constanter negant. Imo gravis illa et coelestis vox obstat: _Ego Deus
aeternus et non mutor._5 Quae verba non modo ad essentiam pertinent,
verum etiam ad ea, quae illi accidere putantur.

1. Alibi: _ullis_. 2. Theocriti. 3. Omittuntur haec novem sequentia
verba in alio codice. 4. Alius: _omnis ... familia_. 5. Jes. XLIV, 6.

SENAMUS: Salomoni caetera quidem assentior, sed illud1 non capio, si
Deus etiam2 mentis habitu immutabilis est, cur toties irasci et
placari, toties poenitere facti dicatur?

1. Alius: _illum_. 2. Alius: _ratione_.

SALOMO: Ista quidem oratio est quasi parentis optimi cum infantibus
balbutientis, ut cum Deus Samueli dixisset1, se pigere Saulis, quod
regem eum2 renunciari jussisset, eodem tamen capite haec verba
subjicit3: _Deum facti nunquam poenitebit, quia non est homo, ut ulla4
facti poenitudine ducatur5._ Aut enim illa tanta Dei mutatio in
hominem, sive assumtio hominis Deum facit meliorem aut deteriorem,
alterum dicere scelus, alterum cogitare nefas est. Nam cum ab infinita
temporis aeternitate optimus maximus fuerit6, melior aut beatior scipso
fieri non potuit, alioquin optimus et beatissimus antea non fuisset.
Deteriorem factum esse, tanta sui status ac conditionis conversione
fateri oportet7, quo nihil capitalius cogitari potest.

1. 1 Sam. XV, 11. 2. Alius: _illum_. 3. 1 Sam. 15, 29. 4. Alibi:
_nulli_. 5. Alius: _poeniturum dicatur_. 6. Alibi: _fuit_. 7. Alibi:
_cogeretur_.

CORONAEUS: Nec melior nec deterior factus est, ac ne mutatus quidem ab
illo, qui semper antea exstiterat, qualis semper futurus est. Consimili
fere argumento Proclus1 mundum aeternum statuebat, ne si principium
ortus haberet, Deus ab alta quiete ad motum, ab otio ad negotium
excitatus videretur.

1. Philoponus in libris, quos adversus Proclum scripsit.

SALOMO1: Illud quidem constat ex abditis legum divinarum arcanis, Deum
perpetua mundorum creatione ac recreatione gaudere nec quicquam sub
sole novum esse2, quod antea non fuerit, nec fuisse, quod non sit
futurum, nec propterea Deum sui status ullam pati conversionem aut
mutationem, sed eundem humanae naturae copulatum et carneam massam
induisse, non ita pridem, i.e. paulo ante saecula quindecim3, non modo
contra Dei naturam et essentiam est, verum etiam contra suae majestatis
decus.

1. Omittitur in aliis. 2. Eccles. 1, 9. 3. Deest in alio codice.

FRIDERICUS: Incredibile quidem est incredulis, sed iis quos divinus
intellectus afflaverit1, facillime2 persuaderi potest.

1. Alibi: _afflavit_. 2. Alius: _facile_.

251 OCTAVIUS: Certe graecae et latinae initio nascentis ecclesiae
christianae non ita difficile fuit persuadere, ex homine Deum fieri,
quippe qui Deorum et hominum amplexus et puerperia ita crediderunt, ut
non modo agrestibus et imperitis hominibus, sed etiam Graecorum et
Romanorum1 disciplinarum omnium laude florentibus quasi certissimum
quiddam et exploratissimum haberetur. Argumento sit nobilis historia2
de Mundo, cive Romano, qui summa pietatis specie sacerdotum detestabili
lenocinio matronae pudicissimae stuprum intulit, cui persuasum erat
aeque ac marito, Herculem ipsum in templo, ad stirpis divinae
propagationem, cum ea concubuisse. Comperta fraude, quam Mundus celare
non potuit, Tiberius Augustus templum solo aequari et sacerdotes
ultricibus flammis exuri jussit. Itaque nihil mirum, si Christum, qui
vitae integritate ac miraculorum multitudine clarus exstiterat, de Deo
ac virgine natum paganis, consimili3 Deorum generatione jam imbutis,
persuaserunt.

1. Alius: _Graecis et Romanis_. 2. Josephus in Antiq. jud. lib. 18 et
4. 3. Alibi: _consimilium_.

SENAMUS: Certe puerperia Deorum ac Dearum non modo θεογονίαν, verum
etiam imperatoribus et pontificibus Romanis mirabiles ἀποθεώσεις
invexerunt: quas Bessario Cardinalis cum Romae fieri vidisset1, veterum
divorum historias valde sibi suspectas esse praedicabat.

1. Alibi: _vidissent_.

TORALBA: Imperitis illa non persuaderi, eruditis potuisse miror. Nam si
cognitis extremis media non propterea cognoscuntur, etiamsi fuerint
essentiali causarum ordine cohaerentia, quis Christum, quem ex humana
divinaque natura constare dicunt, animo percipere queat, cum Deus
homini nullo naturae ordine cohaerere ac multo minus quam coelum terrae
uniri possit?1

1. Alibi: _potuerit_.

CORONAEUS: Veteres Academici hominem coelestis et elementaris mundi
vinculum esse tradunt ac propterea solum ex omnium animantium genere ad
Dei similitudinem et imaginem conformatum. Quae cum ita sint, quis
naturae ordinem turbari putet, si Deus homini uniatur in Christo?

TORALBA: Comprehensio infinitae rei est infinitum quoddam1, quod
naturae finitae congruere nequit. Neque enim verum est, quod theologis
quibusdam video placuisse, scilicet mentem humanam infinitorum
intelligibilium successionum capacem esse, oportet enim mentem
hominibus aeternam aut certe sempiternam esse suapte natura, contra
quam superius demonstratum est. Quodsi mens humana ne cogitatione
quidem Deum infinitum assequi possit, qui fieri possit2 ut infinitam
Dei essentiam capere eique actu et re ipsa uniri queat?

1. Alius: _quiddam_. 2. Alius: _potest_.

FRIDERICUS: Quod humanae mentis imbecillitas assequi non possit,
Christi mirabiles actiones et stupenda facta praestant.

252 OCTAVIUS: Si miracula Deos faciunt, quid obstat, quin maximus
quisque magus Deum se ferat? Quid enim sortilegi non moliuntur? Quid
sagarum turba non1 facit? Cujus tam2 perspicacis oculos non
perstringit? Testes svmt magi Pharaonis, Orpheotelestae, Medea, Circe,
Cleomedes Astypalaeus, Apollonius Thyanaeus. Atque hic tanta
prodigiorum varietate mirabilis exstitit, ut veteres illum non modo
ipsi Christo, verum etiam omnibus Christianorum Diis longe anteferrent.
Is enim dicitur a mortuis complures excitavisse, morbos populares
sedavisse, saepe moribundos curavisse, saepius futura praedixisse,
saepe daemones sua praesentia fugavisse, semper ab esu animantium,
quamdiu vixit, abstinuisse, eruditione ac sapientia3 clarissimus
exstitisse4, sapientiae praeceptis divinissimus fuisse, verbo lamias
frequentes abegisse, Ephesum exitiali peste liberavisse, paenulatum5
senem lapidibus obrui jussisse, obrutum detegi, detectum leonem mortuum
demonstravisse, annos 140 in terris vixisse, et ex ipso Dianae templo
in coelum abreptum ascendisse, ab ipsis arboribus curvato cacumine ac
voce diserta loquentibus salutatus esse, denique ab universa Graecia et
Asia pro Deo habitus fuisse memoratur. Profecto tanta laudum
contentione6 acceptus est ab antiquis, ut ex ejus7 statuis oracula
quasi ab ipso Apolline peterentur. Nec tantum paganis, sed etiam
Christianis clarus et admirabilis exstitit, atque inprimis Hieronymo et
Justino Martyri8, quod maris tempestates, ventorum impetus, murium
populationes, incursiones ferarum istius Apollonii dictatis prohiberi
tradit9.

1. Deest alibi: _non_. 2. Alibi: _etiam_. 3. Alius: _doctrina_. 4.
Desunt alibi haec quinque antecedentia verba. 5. Deest in aliis
codicibus. 6. Alibi: _consensione_. 7. Alii: _ipsius_. 8. Philostratus
Lemnius. Justinus Martyr qu. 245 ad orthodox. Hieron. ad Rufinum. 9.
Alibi: _tradunt_.

FRIDERICUS: Multa quidem Philostratus de Apollonio, sed ea tantum quae
a Damide audierat, Damis item ab Apollonio ἀκροάσει1 ἐκ τῶν ἄλλων
ἀκροαμάτων. Ea tamen octo libris ab Eusebio Caesariensi ut fabulosa
refelluntur2. Hic autem magia quam doctrina fuit clarior, cum velare
sagarum in modum et vincula ferrea daemonum ope perrumpere consuesset,
ac propterea Domitiani Augusti jussu depilatus ac nudus causam dicere
coactus est, cum reus magicae impietatis argueretur3.

1. Alii: ἀκροάματα. 2. Alibi: _referuntur_. 3. Alibi: _teneretur_, vel:
_haberetur_.

OCTAVIUS: Videtis tamen istius magi tantum valuisse miracula, ut
aliquot saeculis pro Deo coleretur et Christianis objiceretur,
Apollonium rerum gestarum miraculis longe superiorem Christo fuisse;
fuit enim Christo1 fere aequalis aut non multo junior2.

1. Alius: _Christi_. 2. Alius idem: _minor_.

SALOMO: Foecundissima profecto fuit aetas illa magorum ubertate et
copia; nam praeter Apollonium peperit etiam Dositheum, Theudam, Judam
Galilaeum, Simonem Magum, qui divinitatis nomina et opinionem sibi
asseruerunt1. 253 Quin etiam in Arabia quidam magus2 cum se pro Messia
ferens quam plurimos stupendis prodigiis ad se pellexisset, rex Arabum
rogavit, quo miraculo se probare Messiam vellet: Caput meum, inquit,
truncari jube, tum ni reviviscam, ne Messiam me arbitrere. Rex accepta
conditione caput hominis spectante populo amputari jussit, nec3 revixit
tamen.

1. Alibi: _asseverarunt_. 2. Moses Rambam in epistola ad astrologos. 3.
Alibi: _non_.

CURTIUS: Tanta fuit amentia dicam an impietas multorum, ut non modo
deitatis famam sibi vindicarent, verum etiam Deum ipsum de coelo
praecipitem deturbare conarentur, ut olim conjurati coelum conscendere
fratres. Quin etiam Heraclides Ponticus1 Pythiacos sacerdotes pecunia
corrumpere non dubitavit, ut se Deum esse praedicarent, ac serpentem in
feretrum, quo elatus est, imponi jussit. Sed fraude comperta, non
qualem se vellet, sed qualis erat, judicatus est. Talem quoque fuisse
tradunt Psaphonem Africanum2, qui aviculas haec verba proloqui
docuerat: _Psapho Deus est_; deinde volare patiebatur. Sed omnes omnium
fraudes Simon Magus superare videtur, quia portentis ac prodigiis
famosissimus non modo a mortuis plures excitavit, sed etiam se ipsum in
frusta concisum tertio die erexit, atque ita sublimis in aëra sublatus
est, populo Romanorum ac principum spectante corona, eoque prorupit
hominis istius impudentia, ut se Deum appellaret, ac in hunc mundum3
venisse jactabat, ut qui ab angelis corrupti4 fuerant, emendaret et
eos, qui in se crederent, ab interitu sempiterno, non meritis
cujusquam, sed sua gratia servaret.

1. Laërtius in Heraclidis vita. 2. Clemens Alexandrinus, Irenaeus,
Justinus Martyr. [Philosophumena Origenis. N.] 3. Alius: _modum_. 4.
Alii: _quae ... corrupta_.

FRIDERICUS: Qualem igitur exitum habuit, nisi quod ex aëre sublimi
dejectus praecipiti casu crepuit!

SENAMUS: Si casu crepuisset, cur senatus populusque Romanus, cur
collegium pontificum annuente imperatore statuas ei cum inscriptionibus
divinis erexisset? Nam ejus statua inter utrumque Tiberis pontem,
imperante Claudio Augusto, collocata hunc titulum prae se ferebat:
Simoni Mago Deo, quam Justinus Martyr1 se vidisse confitetur. At in
Deorum numerum nemo referri poterat sine senatusconsulto, ut
Tertullianus de Christo scribit, scilicet Tiberium imperatorem ad
senatum scripsisse, cum suffragio sui praerogativa, de Christo, ut
inter Deos censeretur. Noluit Senatus vel quia non probabat2, vel quia
pigebat, hominem Judaeum supplicio affectum in albo Deorum inscribi.
Tiberius tamen, ut est apud Tertullianum, in sententia mansit. Ex quo
intelligitur, Simonem Magum rerum gestarum et miraculorum stupendorum
magnitudine Christo videri clariorem.

1. In apolog. I. 2. Alibi: _nihil probaverat_.

OCTAVIUS: Nemini dubium est, quin magus ille caeteros praestigiorum
vanitate1 superarit, haec tamen omnia daemonum ope facta esse, quis 254
non videt? Nihil autem mirabilius videtur, quam a mortuis excitari2 et
in sublime ferri, utrumque tamen necromanticis usitatissimum est. Nam
Apollonius3 ab extrema4 Aethiopia et5 Nili fontibus Romam brevi delatus
est, quo se imperatoris Domitiani jussu acciri sciebat, inde momento
Corinthum et ex Smyrna6 Ephesum. Item Pythagoras7 a Thuriis Metapontum
advolavit, nec aliam ob causam Romulus in Deorum numerum relatus est,
quam quod in coelum, exercitu et senatu spectante, sublatus ab hominum
conspectu disparuisset. Idem Aristaeo8 Proconnesio, idem Cleomedi
Astypalaeo contigisse, veteres historici scripto prodiderunt9. Hos
omnes sortilegorum impietate ac scelere obligatos fuisse constat.

1. Alibi: _varietate_. 2. Alius: _mortuos excitare_. 3. Philostratus l.
VI. 4. Pro his duobus verbis legitur alibi: _ex_. 5. Addit alius: _a_.
6. Alibi: _exinde_. 7. Dionysius Halicarnass., Livius, Plinius l. VII,
Plutarchus in Romulo. 8. Alibi: _Anithaeo_. 9. Plinius, Hugo
Floriacenus de comit. Martyr.

CURTIUS: Ita quidem si daemonibus seipsos sponte1 mancipaverint, sed
interdum divino concessu viri pietate atque integritate clarissimi
exercentur et cruciantur, ut de Jobo dictum est, item de Christo, qui
tametsi totius pietatis ac divinitatis exemplar esset, a daemone tamen
in templi pinnaculum, inde in montem transvectus est, ut de illius
virtute ac praestantia periculum proderetur; sed explorata Christi
constantia, pietate, divinitate cacodaemon fractus discessit. Itaque
Christus jam inquit2: _Princeps mundi hujus ejicietur foras, nullum
triumphum de me laturus._

1. Alibi: _sponte se_. 2. Joh. 12, 31.

CORONAEUS: Ut simia purpura induta, sic magus, qualemcunque se ferat,
sibi semper similis futurus est. Nam Vespasianus imperator etiam arti
magicae deditissimus fuisse dicitur et Christum imitari voluisse, in
prodigio coeci a nativitate, cui visum dedit, oculis sputo ac luto
leviter oblitis, spectante populi Alexandrini corona; sic enim
Tranquillus et Tacitus historicorum probatissimi scripserunt1. His
etiam artibus addictissimum fuisse Neronem Plinius scribit. Sed ad
veram religionem dijudicandam argumentum certius nullum est, quam quod
Gamaliel praescripsit2. Cum enim Christiani apostoli a magistratibus et
pontificibus impietatis postularentur, quod Christo divinitatis aliquid
tribuerent, Gamaliel ad populi concionem: _Attendite_, inquit, _ad ea
quae decreturi estis; antea exstitit quidam Theudas, qui cum multa de
se jactaret ipso, 400 circiter discipulos ad se pellexit, non multo
post tamen cum toto comitatu caesus est. Alius item impostor Judas
Galilaeus, qui plebem aliquamdiu seduxerat, tandem cum suis omnibus
prostratus est. Nolite igitur in homines istos saevire. Nam si est ab
hominibus haec disciplina, brevi dissolvetur, si a Deo, frustra illius
voluntati obsisteremus!_ Hac oratione persuasi pontifices 255 apostolos
periculorum metu liberarunt. Quid enim profuit Apollonio, quid Simoni
Mago, quid Cleomedi Astypalaeo, quod a mortuis se ipsos excitavissent?
Quid3 Empedocli, quid Romulo, quod in coelum abrepti fuisse feruntur?
Sed cum Christi doctrina toto terrarum orbe divulgata sit, ac jam
saeculis amplius quindecim, renitentibus populis ac principibus,
altissime radices egerit nec ullis suppliciis aut tormentorum
crudelitate aboleri potuerit, nullis haereticorum innumerabilium
flatibus everti, quis dubitet, quin omnium religionum optima sit ac
divinissima?

1. Tranquillus in Vespasiano. Tacitus histor. IV, 83. 2. Act. V, 34
sqq. 3. Omittuntur haec cetera interlocutoris verba in alio codice.

SALOMO: Nihil renitente Deo fieri posse confido, nec dubito, quin omnes
religiones, quae Deum auctorem non habent, tandem aliquando sint
interiturae; sic enim majores nostri quasi communi consensu testatum
reliquerunt.

SENAMUS: Adversus Deum immortalem nulla temporis diuturnitate
praescribi potest, ut olim Themistocles Athenis1 ac M. Cato Censorinus
pro concione populi Romani dixisse feruntur2. Nam qui sola vetustate ac
diuturnitate religionis praestantiam metiuntur, paganorum religionem
optimam esse declarant, cum jam inde usque a Belo et Nimrodo annorum
fere quatuor millibus toto terrarum orbe claruerit3 atque his etiamnum
temporibus apud Indiae populos orientales floreat. Illis enim sol,
luna, sidera, ignes, boves, elephantes, statuae mortuorum hominum pro
Diis coluntur. Nec ita pridem apud Americanos4 occidentalis Indiae
populos altaribus daemonum homines mactabantur. Et quidem avorum
memoria in Brasilia5 regione viginti amplius hominum millia eodem anno
sacrificari visa sunt. Quo nihil usitatius Amorrhaeis et Ammonitis
fuisse legimus, neque his tantum, sed etiam Latinis, Graecis, Germanis,
Gallis, Afris. Ac tametsi Darius Persarum rex vetuisset edicto,
Carthaginienses humana carne vesci et humanas hostias immolare; atque
item eo foedere, quod Gelo percussit cum Carthaginiensibus ad Himeram6,
uno capite cautum sit, ne Poeni deinceps humanas hostias sacrificarent,
nihilominus cum ab Agathocle jussi7 essent, ut Deos sibi propitios
redderent, ducentos nobilium liberos Diis mactarunt8. Ac ne Romani
quidem ipsi ab humanis sacrificiis abstinuerunt, ante Cornelii Lentuli
et P. Crassi consulatum. His enim consulibus cautum est, ne amplius
humano sanguine litaretur. Galli vero non ante desierunt, quam dominatu
Tiberii9, qui primus hoc vetuit. Si tanta impietas toto terrarum orbe,
tot saeculis, religiosissima visa est, quis temporum diuturnitate
religionis veritatem probari posse putet?

1. Alibi: _Atheniensis_. 2. Plutarchus in Themistocle et Catone
Censorino. 3. Alibi: _claruit_. 4. Alius: _Americos_. 5. Alius:
_Messina_, id quod forte emendandum esset: _Mexicana_. [N.] 6. Alius
false: _Smyrnam_. 7. Alii: _victi_. 8. Justinus in historiis. Plinius
h. nat. l. 7. Cicero pro Fontejo. 9. Addit alius: _Augusti_.

CORONAEUS: Paulatim haec impietas omnis sublata est et christiana 256
religio in utramque Indiam longe lateque dissipata, ut nunc iisdem
finibus quibus solis cursus contineatur, quod verae religionis maximum
est argumentum, i.e. catholicae Romanae ecclesiae, quam utraque India
sponte suscepit.

CURTIUS: Optimae religionis argumenta posuimus in ecclesia vera, veris
tabulis, veris oraculis, veris rationibus, vera pietate; non in
temporis diuturnitate, aut immensitate regionum, aut ceremoniarum
multitudine, aut numero Deorum. Ac forsitan cum utraque India commodius
ageretur, si christianarum sectarum, quae plurimae sunt, simplicissimam
ac purissimam, i.e. Helveticam, Hispani eo detulissent1. Praeclari
quidem illi, quod deterrimas hominum mactationes sustulerunt, quod
ἀνθρωποφαγίαν crudelissimam vetuerunt, quod execrandas inferias
daemonibus fieri prohibuerunt, quod statuas daemonum dejecerunt, sed
probare non possum, quod idola idolis commutarunt.

1. Alibi: _deduxissent_.

OCTAVIUS: Cum Franciscus Pizarrus intimos Indiae Peruvianae recessus
nostra aetate penetrasset, incolae Deum praeter solem nullum fere
adorabant1. Et cum Franciscanus quidam ad Christum oratione sua
pertrahere Athabalibam2 regem et a cultu solis revocare conaretur,
illudque saepius ingereret3, Christum pro generis humani salute mortuum
esse, hic Athabaliba: Itane vos, inquit, Deum mortalem et supplicio
crucis affectum colitis? At ego Deum illum immortalem ac sempiternum
(solem indigitans) non suspensum adoro. Et quemadmodum post aeterni Dei
majestatem nihil sole admirabilius in hac rerum omnium universitate,
nihil praestantius, nihil divinius, non mirum est, si omnes ubique
terrarum populi solem adorare necdum plane destiterunt4. Ac siquidem
ulla idolatriae excusatio est, minus certe peccant, qui pulcherrimum
illud divinae majestatis simulacrum, quam qui hominem mortuum adorant,
ut Christiani; sed ab hac superstitione jam pridem Asia et Africa pene
tota, magna pars Europae recessit, Muhammedis saniorem ac meliorem
amplexata disciplinam, quae jam mille circiter annos floret et florebit
aeternum. Quantum vero antiquitati religionum tribuere debeant
Christiani, docuit religio antiquissima paganorum. Quis enim hoc
tempore non admiretur, Jovem nescio quem Cretensium tyrannorum
parricidiis5, incestibus, ac stupris delibatum hominem, toto6 terrarum
orbe pro Deo, tot annorum millibus creditum atque adoratum fuisse?

1. Alius: _nullum coluerunt_. 2. Alius: _Atabalippam_. 3. Alius:
_urserit_. 4. Alibi: _desierunt_. 5. Desunt sex haec sequentia verba in
alio codice. 6. Idem alius: _isto_.

SALOMO: Semper excipiendi sunt Israëlitae1, qui non solum monstrum
illud scelerum, Jovem inquam, exsecrati, sed etiam eorum, qui in tanta
superstitione acquieverant, miserti pro iis in templo sacratissimo
quantum licuit expiaverunt apud Deum immortalem, quem unicum ab orbe
condito ad haec usque tempora colendum nobis majores nostri
proposuerunt. Ex 257 quo intelligitur, Israëlitarum2 religionem
antiquitate, veritate, constantia, caeteris3 omnibus longe superiorem
esse, quae nec Jovem nec Christum nec Muhammedem, sed Deum aeternum sui
auctorem habet. Quam quidem religionem olim amplexaturi sunt omnes
terrarum populi, ut Deus ipse apud Jesaiam contestatur, gentes omnes
tandem aliquando sacra facturas Deo Israëlis4.

1. Alius: _excusandi ... Ismaëlitae_. 2. Alius idem: _Ismaëlitarum_. 3.
Alius; _veteribus_. 4. Jesaiae 60, 1 sqq. 66, 23.

FRIDERICUS: Putasne, Salomo, Deum immortalem tot annorum millibus
passurum fuisse, ut Christus ab omnibus pro Deo coleretur, nisi Deus
esset?

SALOMO: Eadem ratione atque iisdem argumentis daemonum atque
demortuorum hominum cultus in Deum regeri oportebat, si temporum
diuturnitate ac decursu1 annorum veritatem religionis metiri fas esset.
At istam impietatem Deus clara voce exsecratur: _Perditio_, inquit2,
_tua ex te, salus autem ex me est, Israel!_3

1. Alibi: _discursu_. 2. Hos. XIII. 3. Deest hoc verbum in aliis.

TORALBA: Exitium hominum hominibus ipsis, non creatori tribuendum sic
interpretor, quod homines a lege naturae, quae unius aeterni Dei cultum
continet, sponte discesserunt et errore cognito ad officium revocari
non patiuntur. Et quidem intuenti mihi Christianorum cum Ismaëlitis et
paganorum inter ipsos infinitam prope sectarum varietatem, nulla
veritatis certior norma videtur, quam recta ratio, i.e. suprema naturae
lex1 hominum mentibus ab immortali Deo insita, qua nihil stabilius,
nihil antiquius, nihil melius fieri ac ne cogitari quidem potest. Et
cum hac lege naturae ac religione vixerunt2 Abel, Sethus, Henochus,
Noëmus, Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, qui summam pietatis,
integritatis ac justitiae laudem gravissimo testimonio Dei aeterni,
quem unum coluerunt, retulerunt3, ea inquam religione nullam ex omnibus
video meliorem et antiquiorem.

1. Alibi: _lege_. 2. Alibi: _vixerint_. 3. Alius: _consecuti_.

CURTIUS: Si naturae leges sequimur, christiana religio maxime omnium
naturae consentanea videri debet, quia non alium nobis ad colendum et
imitandum proponit, quam Deum illum aeternum, mundi parentem, qui ad
salutem hominum hominis naturam assumserit.

CORONAEUS: Video nos ad quaestionem, quam pridie hujus diei
proposueramus, de unione et conjugatione utriusque naturae, scilicet
divinae et humanae, sensim delapsos1, quae propter argumenti dignitatem
diligenter a nobis est explicanda.

1. Alibi: _dilapsos_.

TORALBA: Sed priusquam de utriusque naturae, divinae et humanae,
conjunctione disseramus, explicandum illud est, an necesse fuerit ad
humani generis salutem, Deum aeternum carne convestiri? Nam si nihil
necesse fuit1, longe facilior est exitus disputationis de unione
utriusque naturae.

1. Alibi: _non necesse fuerit_.

258 FRIDERICUS: Cur facilior?

TORALBA: Quia nihil statuendum est in natura universitatis, quo non1
posito nihil perfectionis desit universitati ac summae felicitati2. At3
nihil perfectionis vel summo bono vel universitati deerat, antequam
Deus hominem, ut vultis, induisset. Igitur Deus frustra sanguine
concretum hominis exuvium induisset, quia nihil erat necesse.
Pluralitas enim natura nunquam admitti debet, nisi necessaria. Illud
autem in universa natura perpetuum est, nec deesse necessaria, nec
abundare superflua.

1. Deest in alio codice. 2. Aristot. libr. 1. phys. 3. Alibi: _Ut_.

CORONAEUS: At prius Toralba demonstravit, potestatem divinam ita
liberam esse, ut nulli subjungatur necessitati1. Potuit igitur Deus ea,
quae non fuere necessaria, facere2, itaque restaret illa quaestio: an
Deus voluerit3, quod potuit.

1. Alius: _potestati_. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _noluerit_.

TORALBA: Deum noluisse personam divinam producere1 argumento
efficacissimo planum est, quod scilicet creatura sola potest esse et
non esse, non item persona divina, quae ab aeterno tempore fuit, ante
id omne, quod esse potuit. Igitur Dei voluntas fuit producere creaturam
tantum, non etiam personam divinam increatam2, quia theologos inter
ipsos illud convenit, duas tantum personas productas ab una producente
ut3 ab auctore. Quod argumentum ut declinarent quasi scrupulum4,
necessariam productionem in Deo acutissimi quique theologi posuerunt5.

1. Desunt in alio codice proxima haec triginta sex verba. 2. Addit idem
codex: _corpus creatum assumere patet_. 3. Alius: _et_. 4. Alius:
_scopulum_. 5. Scotus quaest. 6 in prolegom. sentent. l. 1.

CURTIUS: Ista quidem nimis argute ac subtiliter, cum arcana Dei inquiri
quidem, non tamen inveniri possint nisi ab eo, cui declaraverit1 Deus
ipse2. Sed ex iis, quae facit opifex, satis intelligitur, quid
voluerit3. Itaque magister sententiarum4: Pater, inquit, in divinis
genuit filium, non necessitate, cum non cadat in Deum necessitas aut
coactio, non voluntate, cum5 non cadat in Deum mutatio: dicitur tamen
Deus genuisse filium voluntate praecedente aut antecedente, quasi prius
voluerit6 aut postea genuerit, ut haeretici posuerunt. Haec ille.

1. Alius: _declaravit_. 2. Rom. 5 et 9. 3. Alibi: _noluerit_. 4. Lib. 3
distinct. 6. 5. Desunt sequentia haec duodecim verba in alio codice. 6.
Alibi: _noluerit_.

TORALBA: De duobus tamen alterum1 necesse est, quia tertium nihil est
ac2 ne cogitari quidem potest, quin3 personarum productio divina quadam
voluntate aut necessitate facta sit. Quod si neutrum exsistit4,
sequitur, nullam in essentia divina, sui natura simplicissima,
personarum productionem esse potuisse.

1. Alii: _alterutrum_. 2. Alibi: _at_. 3. Alius: _quam_. 4. Alii:
_exstitit_, vel: _sit_.

FRIDERICUS: Omissa divinae potestatis ac voluntatis disputatione, quae
mentis humanae imbecillitatem excedit, his utamur rationibus, quae ad
259 humanum captum propius accedunt1. Si cuiquam obtigerit ea facere,
quae uni tantum Deo conveniunt, hunc profecto Deum esse fateamur. At
uni mortalium omnium, Christo, obtigit aequalis Deo potestas, essentia
eadem, summa2 sanctitas, admirabilis sapientia, bonitas infinita. Hunc3
igitur Deum confiteri oportet.

1. Alibi: _accedant_. 2. Alibi: _divina_. 3. Alius: _Tunc_.

TORALBA: Si verum antecedens, profecto necessarium erit consequens. Sed
illud assumitur, quod concludi oportet. Itaque a destructione
antecedentis sequitur ruina consequentis, quoniam creatura creator esse
non potest, igitur Christus, cum verus homo, vera creatura fuerit, sui
ipsius creator esse non potuit. Neque enim natura permittit, neque
ratio admittit, ut, qui ab alio est, sit idem ipse, a quo est. At
Christus est creatura tum ratione carnis, quia conceptus in utero
foeminae, tum ratione animae creatae, ut Christiani theologi
confitentur, tum ratione productionis secundae personae, quae primam
sequatur necesse est. Non potest igitur idem, qui creatus est, creator
esse, et quemadmodum caetera quidem, quae lucida sunt, ab ipsa luce
solis splendorem ac lucem habent, nihil tamen horum aut lux aut sol
esse potest: sic etiam angeli, sidera, mentes humanae virtutis ac lucis
intellectualis participes sunt, Dii tamen ut sint, nullo modo fieri
potest, quia principium aliud suae originis habent. Sic enim Plato
divinus a solis, Dionysius ab ignis similitudine ad Dei cognitionem
quodammodo manuduci rectissime judicarunt.

FRIDERICUS: Quis ambigit Deum, quatenus creator sit, creaturam esse non
posse, sed quoniam in uno Christo natura duplex est, etiam in eo
contradictoria simul vera sint oportet, ratione diversâ. Christus,
inquit Damascenus1, est creatus et increatus, patibilis et impatibilis,
creator et creatura propter idiomatum communicationem.

1. Ep. 50 et 97.

CORONAEUS: Labyrinthum inexplicabilem video nos subire ac prope dixerim
praecipitium profundum. Melius enim ex ipsius Christi actionibus, qui
qualisque fuerit, quam ex argutiarum subtilitate intelligitur, i.e. ex
vitae instituto, sanctitate, doctrina, miraculorum stupendorum
multidudine atque ex ipsius Dei immortalis testificantis voce, quae
mortalium nemini contigisse videmus.

SALOMO: Quae fuerit vitae sanctitas in Christo, quis affirmare potest,
cum ex apostolorum scriptis appareat1, illum cum sceleratis et
meretricibus familiare contubernium2 habuisse. Et quidem Origenes
scribit3, hanc Celsum scribendi occasionem adversus Christianos
arripuisse, quod Barnabas Christi discipulus in epistola quadam ad
catholicos diceret, Christum discipulos sceleratissimos ac nequitia
ipsa nequiores sibi ascivisse. At sapientum omnium summa confessione
nihil gravius praecipitur4, quam a sceleratorum 260 consensu,
contubernio, convictu quam longissime recedere, quod psaltes lyricus
principio laudationum: _O beatitudo_, inquit5, _illius qui non abiit in
consilium impiorum et in via peccatorum non stetit et in consessu
derisorum non assedit._6

1. Matth. 9 et 11. Marc. 11. Luc. 5. 6. 15. 19. 2. Alius: _commercium_.
3. Libr. 1. contra Celsum. 4. Eph. 5. Rom. 1. 5. Psalm 1, 1. 6. Alii:
_cedit_, vel: _stetit_.

CURTIUS: Id quidem crimini dabatur Christo, quod cum flagitiosis ac
sceleratis conversaretur, quam criminationem honesta oratione
refellens1: _Non veni_, inquit, _vocare justos, sed peccatores._ Quam
vero innocenter vixerit, satis Pilatus Pontius praeses declaravit, cum
diceret, nullam sibi accusationis causam compertam esse, quam ob rem
illum damnaret2, dicitur tamen verberibus caesum populo ad spectaculi
fructum exhibuisse, ut quacunque ratione accusatores ad commiserationem
excitaret. Quod cum obtinere nequiret, majestatis crimen, quod sibi
propter Christum ingerebatur, metuens, tandem morti addixit.

1. Matth. IX., 13. Luc. V. VI. XV. XIX. 2. Joh. XIX, 8 sqq.

OCTAVIUS: Ita quidem theologi christiani, sed in eo peccant, quod non
intelligunt, Romanorum moribus supplicio affici consuevisse neminem1,
quin prius verberibus ac fustibus caederetur. Prodigia vero Christi
tribus fere generibus continentur, scilicet resuscitatione duarum
foeminarum, (nam de Lazaro nemo praeter Johannem testificat), ejectione
daemonum et curatione aliquot morborum. Postremum est, quod super aquas
deambulasse et in coelum abreptus esse dicitur.

1. Dion. Halicarn. l. II. VI. et VII. Tranquillus in Nerone.

SENAMUS: Omittis, Octavi, primum omnium ac solenne prodigium1
μεταμορφώσεως aquae in vinum, cum exhaustis cantharis reliqui nihil
esset.

1. Joh. 2, 1 sqq.

SALOMO: Commodius mihi facturus fuisse videtur, si ad sobrietatem
convivas assuefecisset. Haec omnia tamen atque his multo plura Simonem
Magum, Apollonium et innumerabiles id genus facere ac saepissime ex
aridis stipitibus vinum forma, colore, odore, sapore elicuisse. Galenus
vero, ubi agit de hermetica medicatione, miratur, quamplurimos curari
aliter non posse, quam si certissimam habeant fiduciam salutis, qui
curari cupiant. His enim verbis utuntur sortilegi: _Crede et sanaberis,
fides tua te salvum fecit._1

CURTIUS: Inanes et pudendas Judaeorum calumnias, qui Christum daemonis
ope et opera uti criminabantur, efficacissimis argumentis refutans
ipse: _Si a daemonibus_, inquit1, _daemones fugerentur, daemonum vim
atque potentiam brevi ruituram videretis_, non aliter quam familiae et
imperia quaeque maxima bellis intestinis collapsa dissipantur.

1. Matth. 9, 22. Marc. 5, 34. 10, 52. Luc. 7, 60. 8, 48. 17, 19. 18,
42. 2. Matth. 9, 33 sqq.

SALOMO: Argumentum istud levissimum esse experientia diuturna
saepissime comprobavit. Nihil enim frequentius, quam a daemonibus
obsessos 261 magorum verbis liberari, aut levi contactu, aut circulo in
fronte descripto, aut susurro in aurem illato. At saepius daemones
obsistere aut reniti simulant; sed Polycrates1 hanc simulationem
refutans: Mali daemones, inquit, faciunt sponte, quod inviti facere
videntur, et simulant se coactos vi exorcismorum, quos fingunt in
nomine trinitatis, eoque illudunt2 hominibus, donec crimine sortilegii
poena damnationis involvunt. Haec ille. Item Leo Afer de magis
Africanis scribit, saepissime daemones a sortilegis fugari circulo in
fronte. Quanquam daemonum ejectiones plus nocuisse, quam profuisse
videmus. Ut cum daemones e corporibus exirent, misit eos Jesus in
greges porcorum, quos daemones eodem momento praecipites egerunt in
aquas, non sine magno domesticae rei ac publico detrimento. Non aliter
dives quidam nobilis sortilegus apud Anglos, cum in Belgio Hispanum
daemoniacum liberaret, misit in armenta boum, quae seipsos mutuis
vulneribus contrucidarunt, pastoribus etiam occisis, deinde a
magistratu ad supplicium conquisitus disparuit.

1. Lib. II, c. 14. 2. Alius: _tradunt_.

FRIDERICUS: Sed Christus vitae sanctitate ac integritate mirabili omnes
omnium criminationes facile refellit, quanquam Josephum, Mathatiae
filium, testem omni exceptione majorem, rejicere non possunt, sic enim
de Christo scribit: quasi de homine sapientiae studiosissimo, si
hominem appellare fas est.

SALOMO: Caput illud Josepho tributum est, sed adjectitium esse et
brevitas ipsa et scribendi ratio docet. At Josephus, Gorionis filius,
qui eandem quam ille historiam scripsit et iisdem temporibus, ne verbum
quidem ullum de Christo, quia scilicet hebraice scripsit, nec Latini
potuerunt, nec Graeci hebraicae veritatis fidem imperitia linguae
hebraicae violare.

TORALBA: Quando curationes morborum, ejectiones daemonum, suscitationes
mortuorum, volatus in aëre sublimi caeteraque id genus sortilegis
usitata sunt, non modo ad deitatis probationem, sed etiam ad impietatis
conjecturam magnum habent argumentum.

OCTAVIUS: Ismaëlitae Christo non deitatem quidem, sed divinitatem
tribuunt, ut Mosi, Heliae, Samueli, quin etiam his omnibus et Mahummede
majorem fuisse summaque vitae sanctitate, doctrina singulari ac pietate
floruisse confitentur.

CURTIUS: Quae igitur pervicacia est, quem tot ac tantis virtutibus,
tanta divinitate claruisse, quem denique Messiam fuisse fatentur, eidem
eripere deitatem. Illud enim verissime mihi videor esse dicturus,
Christum edicto omnium brevissimo principum ac magistratuum omnium
edicta, decreta, leges complexum fuisse, hoc scilicet1: _Alteri ne
feceris, quod tibi fieri nolis._ Quod Alexander Severus imperator tanti
ponderis ac momenti 262 existimavit, ut pro edicto perpetuo promulgari
juberet2. Ac primus quidem exstitit, qui Christum in larario sibi
proposuit pro Deo colendum.

1. Luc. 6. 31 (Matth. 7, 12). 2. Lampridius in Alex.

CORONAEUS: Quanta vis esset doctrinae Christi, imperator ille
declaravit; cum enim educatus esset una cum Heliogabalo sobrino et cum
eo simul adolevisset, hic tamen flagitiorum ac foeditatum omnium
sentina, ille virtutum omnium heroicarum singulare decus.

SENAMUS: Si Alexander huic edicto paruisset, neminem meritis suppliciis
affici pateretur, nec lictores judicata exsequerentur, quia nec judices
nec lictores se crucibus affigi1, ac ne verberibus quidem caedi
vellent. Consimile aliud edictum Christi: _Quaecunque vultis, ut
faciant vobis homines, eadem facite illis._2 Opes enim et honores sibi
tribui ac suis voluptatibus ab omnibus indulgeri cupiunt omnes, quibus
tamen sine flagitio et scelere obsequi nemo potest.

1. Alii: _affici_. 2. Matth. VII, 12.

CURTIUS: Vetant leges1 legibus fraudem fieri, ac verborum apices
consectando2 in contrariam sententiam detorquere et, quae de virtutibus
dicuntur, ad vitia convertere.

1. Alibi: _Jurisconsulti_. 2. Alius: _consecando_.

FRIDERICUS: At illud quanti est, quod Christus unus inter tot et tam
multos legislatores, principes, philosophos ab omni injuriarum ultione
non tantum abstinere, verum1 etiam pro inimicis vota facere suasit2.

1. Alii: _imo_, vel: _sed_. 2. Matth. V, 44. Luc. VI, 27. Alibi:
_jussit_.

SENAMUS: At Davidem locis omnibus ac prophetas ipsos inimicis mala
omnia precari videmus. Aut igitur Christus, aut illi gravissime
peccant, qui tam contraria edicta fingunt, quae nulli theologi
conciliare queunt. Quis autem tot et tam multos prophetas impietatis
accuset? Sic enim David adversus inimicum: _Constitue super eum
peccatorem, et diabolus stet a dextris, cum judicatur exeat
condemnatus, et oratio ejus fiat peccatum. Fiant filii ejus orphani et
uxor ejus vidua, et non sit qui miseretur pupillis ejus, et in una
generatione exscindatur nomen ejus!_ Et ad extremum illud subjicit:
_Haec merces eorum, qui detrahunt mihi._1

1. Num. X. fin. Ps. 47.

SALOMO: Certe Davidem ac prophetas de hostibus Dei potius, quam de suis
ultionem reposcere videmus. _Surge domine_, inquit Moses, _et
dissipentur hostes tui!_1

1. Psalm. 68, 2. Numer. 10, 35.

SENAMUS: Hic quidem aperte contra hostes Dei, sed infinitis prope locis
prophetae suorum hostium interitum cupidissime expetunt, ut superiore
psalmo, postquam execrabilem in modum inimicis imprecatus esset: _Haec
merces_, inquit, _eorum qui detrahunt, non qui Deo, qui Christo
detrahunt, sed mihi._

SALOMO: Nemini dubium est, quin prophetae sanctissimi ac summae
pietatis et integritatis viri perniciem suis inimicis optent ac
precentur, non 263 aliam ob causam, quam ut doceant ab omni injuria
atque ultione esse abstinendum, et uni Deo ultionem relinquendam; vetat
enim lex divina privatas injurias ulcisci, sed earum ultionem Deus ipse
deposcit. Est autem ejus orationis, qua ultionem a Deo repetimus, haec
utilitas, ut illum integritatis ac innocentiae testem habeamus et ab
injuria inferenda ultionis specie abstineamus1. _Quoniam_, inquit
Hieremias, _ultio Dei est._2 Sed ferendum non est, quod Lucas3 divinae
legi fraudem facere videtur his verbis: _Dictum est antiquis, diliges
proximum tuum et odio habebis inimicum tuum._4 Haec postrema verba
nusquam in lege divina aut ullis prophetis reperiuntur, sed interdictum
plane contrarium. _Ne oderis_, inquit lex5, _odio intestino quenquam,
sed aperte illum increpa._ Item: _Ne sis injuriarum memor, ne ulciscare
te ipsum._ Nec vero est majus et melius antidotum adversus vindictae
furentis libidinem et ultionis cupiditatem, quam6 in ipsius Dei sinum
effundere totam, qui nullam nisi justissimam ultionem accepturus est.
At novus legislator, ut legibus divinis derogaret: _Si quis_, inquit7,
_maxillam dextram palma caedat, obvertito illi sinistram, et ei qui
tunicam rapuerit, concedito quoque pallium, nec vim vi repellas_, quod
tamen omnibus divinis et humanis legibus semper licuit ac licebit, vim
injustam a capite honesta ratione propulsare. Illud etiam minus
ferendum, qui proximum appellaverit fatuum, reus sit incendii
gehennae8; quae interdicta non modo sapientibus, sed etiam Juliano
imperatori9, qui religionem christianam a se desertam oppugnavit, tam
absurda visa sunt, ut ea libris provulgatis omnino repudiaret. Nam si
legibus istis, quas christiani principes ac magistratus jam pridem
valere jusserunt, ulla vis esset, nusquam innocentiae contra vim
improborum locus relinqueretur, sceleratis in bonos omnia, bonis contra
in sceleratos nihil liceret.

1. Levit. 19. Deuter. 32. Ezech. 9 et 25. 2. Jerem. 50, 15. 3. Apud
Matthaeum potius reperiuntur haec verba. 4. Matth. 5, 43 sqq. 5. Levit.
19, 17. Ezech. 9 et 25, 10 sqq. 6. Alibi: _sed_. 7. Matth. V, 39 sq.
Lucas VI, 29. 8. Matth. V, 22. Lucas VI. 9. Apud Cyrillum.

SENAMUS: Longissime abest Aristoteles1 ab illa Christi sententia, quin
etiam scribit, eos, qui ultionem non2 reposcant, sibi ipsis injuriam
inferre.

1. L. V. Ethic. 2. Deest in alio codice.

FRIDERICUS: Julianus quidem apostata nimis impudenter ac impie Christi
doctrinam calumniatus est, cum diceret: Latronibus ac sicariis
impunitatem a Christo proponi, nec cuiquam ullos hostium impetus
propulsare licere. Aliud enim est, officia perfecta tradere, aliud
mediocritatem1 officiorum tueri. Quis enim legibus omnibus se
innocentem profiteatur? Et ut sit aliquis, quam augusta est innocentia,
ad legem bonum esse2, quam multa pietas, humanitas, justitia, fides
exigunt, quae extra tabulas publicas 264 sunt. Nam vim illatam vi
propulsare, bestiis quidem est, et eorum qui ab ira sibi nequeunt
temperare, sed patienter injuriam ferre ac pro caedentibus vota facere,
consummatae et perfectae justitiae est, quam Christus, Davide et
prophetis omnibus superior, hominum generi patefecit. Id autem planum
facit oratione sua Jobus3. Cum enim multa de sua justitia dixisset,
illud etiam4 subjecit: _Si gaudium_, inquit, _percepi ex infortunio
inimici mei et exsultavi cum malum ei obvenisset; sed ne verbo quidem
malum ei sum imprecatus._5 Haec illa est consummatae justitiae summa
laus, quam Jobo Deus ipse gravissimo testimonio tribuit.

1. Ita omnes. 2. Seneca l. II de benef. 3. Alii: _Job_. 4. Alius:
_enim_. 5. Jobi 31, 29.

CORONAEUS: Haec certe disciplina Platonis decreto quodammodo congruit.
Sic enim Plato: μᾶλλον ἀδικεῖσθαι ἤ ἀδικεῖν. Tritum est illud: Parum
abest, quin Academici fiant Christiani! Neque tamen si quis pallium
eripienti tunicam non concesserit, reprehensione dignum putaverit
legislator Christus, cujus doctrina, non edicta prodita sunt, sed prius
jacturam vir integerrimus patietur, quam ictibus aut litibus
experiatur. Ex quo intelligitur, Christi doctrinam, non vulgarium
philosophorum ac legislatorum, sed consummatae sapientiae et
integritatis verum archetypum esse.

OCTAVIUS: Demus illud, quod Salomo non concedit, Christi doctrinam
eximiam, vitam sanctissimam, clarissimam nominis sui famae
existimationem, miranda denique non magica, sed plane divina fuisse.
Demus etiam id quod Azora quarta scriptum est, Christum pro caeteris
omnibus prophetis spiritum clarissimum ac divinissimum habuisse, haec
tamen omnia cum in hominem cadere possint, non video quid sit,
quamobrem Deum fateri debeamus. Et quidem multo clariores fuere tum
doctrina, tum vitae sanctitate, tum miraculis Moses, Helias, Samuel,
Josua, qui non haec terrestria Christi miracula magorum1 fere communia
fecerunt, sed qui maria diviserunt, fluminum cursus cohibuerunt, coelum
quominus plueret clauserunt, clausum precibus aperuerunt, solem ac
lunam2 suis sedibus immobiles reddiderunt; Helias item et Henochus non
dubia testium fide post mortem, sed ante mortem divina potestate ab
hominum conspectu abrepti fuerunt, quos tamen pro Diis habere ac colere
impietatis esse Christiani confitentur.

1. Alii: _majorum_, vel: _majores_. 2. Additur alibi: _horas_.

CURTIUS: Christum prophetas istos longissimo intervallo superare,
argumentum est illud potissimum, quod omnia omnium prophetarum oracula
in Christum ut in scopum diriguntur, nec magis illi coelestia prodigia
quam Mosi, quam Josuae, quam Heliae defuerunt. Quin etiam in illa
visione montis Thabor Moses et Helias hinc et illinc triumphanti
Christo adstiterunt1, quibus praesentibus Dei vox audita de coelo est:
_Hic est filius dilectus, in quo mihi complacui, ipsum audite!_ Cum
Heliam et Mosem jubet audire Christum, an illis exaequandum aut
comparandum 265 putavit? Jam vero cui mortalium unquam morienti sol
mori et obscurari amisso splendore visus est, nisi Christo, neque enim
per naturam id fieri poterat, cum in ipso meridiei momento id
contigerit, luna e diametro soli opposita, ut verissime dictum sit a
Dionysio Areopagitarum senatore: aut Deus naturae patitur, aut naturae
ruinam minatur! Hujus autem eclipseos admiranda prodigia Phlego
Trallianus Adriani Caesaris libertus 4 anno 2202 Olympiadis, i.e. 18
Tiberii Augusti contigisse scribit. Quibus ea confirmantur, quae
Matthaeus 27, Marcus 15, Dionysius Areopagita in epistolis, Eusebius
historicus in demonstratione evangelica, demonstratione undevigesima,
Origenes contra Celsum, Suidas in verbo Dionysius, Tertullianus in
Apologetico de solis illius deliquio meridiano scripserunt.

1. Matth. 17, 1 seqq. 2. Alius: _240_; alius: _210_.

SALOMO: Ut apotheosin Thaboritanam illam, non satis dignam quae refelli
mereatur, omittam, graviter peccatur in historiam ab illis solaris
deliquii inventoribus; annus enim 4. Olymp. 2201, quem Phlego notavit,
penultimus est Neronis, Silio Nerva et Julio Attico consulibus, 32
circiter annos post Christi supplicium, ut ex ipsis Romanorum fastis et
Olympiadum circulis, quae M. Varro, Dionysius Halicarnasseus,
Cuspianus, Sigonius, Onuphrius, Mercator, Funccius summa cura ac
diligentia sic conjunxerunt, ut neminem dubitare patiantur. Hanc autem
Phlegonis eclipsin, quae post annos 322 contigit, cum Christus mortuus
est, ordinariam ac naturalem in synodo solis ac lunae, non in objectu,
quod isti volunt, secuta est, clades illustrium senatorum, quos Nero
interfici jussit, Thraseam, Senecam, Pisonem, caeteros et parricidia
matris et utriusque uxoris, paulo post civilia bella ac tres eodem anno
imperatores Romanorum3. Illud etiam ad errorem istorum convincendum
accedit, quod solem in piscium sidere tunc fuisse tradunt, id quod
fieri nullo modo potuit, cum paschalis victima nunquam immolaretur,
nisi luna 14. mensis Nisan, quo sol sidus arietis subire solet4.

1. Alius: _200_; alius: _210_. 2. Alius: _35_. 3. Alius: _ac trium
eodem anno imperatorum Romanorum_. 4. Exod. 12, 6 sqq.

CURTIUS: Cur igitur Dionysius Areopagita ad Polycarpum scribens
Apollophanem sophistam coarguit his verbis1: _Nescio_, inquit, _quo
spiritu afflatus ad divinationem prorupisti, Apollophanes, quod una
mecum aspiciens eclipsin solis, contra naturae ordinem, tempore Christi
patientis, conversus ad me dixisti: hae praclarae sunt vicissitudines
rerum divinarum!_

1. Dionys. epist. 7.

TORALBA: Omissa temporum ac scriptorum controversia rationibus
perspicuis inquiramus, Christus Deus sit necne? Nam si generis humani
auctor est et servator, profecto Deum esse oportet. Si Deus non est, ne
hominum quidem servator esse potest.

CURTIUS: Necessarium profecto argumentum, quo argute refelluntur 266
Ariani, qui si quem generis humani servatorem confitebantur, eundem
tamen Deum esse negabant.

SALOMO: Nihil saepius in sacris litteris admonemur, quam ab unius
aeterni Dei potentia salutem pendere omnium1: _Ego Deus aeternus et
praeter me non est alius._ Item: _Redemtor noster Jehovah, Zebaoth
nomen ejus._ Item: _Ego Deus aeternus solus salvator, qui solus mortem
inferre et a morte solus eripere possum, nec alius est a me._ Item:
_Ego Deus aeternus, qui deleo iniquitates tuas propter me._ Non dixit:
propter Jesum filium, supplicio afficiendum, aut: propter Messiam
futurum, illud autem ineffabile et sacratissimum numen יהוה aeternus
nulli creaturae communicabile esse, utriusque religionis theologi
confitentur. Si ergo servatoris dignitas ei congruit,2 cui nomen illud
sanctissimum divina lege tributum est, quonam modo illud mortali3
creaturae conveniret?

1. Jesaiae 30 et 42. Jerem. 43. 45. 47. 31. 32. Genes. 16. Exod. 6. 20.
29. Psalm. 7. 49. Ezech. 32. 2. Rabbi Moses 1. 2. Calvinus c. 1.
harmon. in Psalm. 83. 3. Alibi: _divinae_.

FRIDERICUS: At illud ipsum nomen Jesus seu Jehovah1 servatorem
significat, eique maxime datum est, quia genus humanum servaturus
esset, itaque Paulus non obscure aut ambigue scripsit, uni Christo
inditum esse nomen Jesu2, quo audito3 omne genu flectatur coelestium,
terrestrium ac infernorum. Item:4 _Non est aliud sub coelo nomen datum
hominibus, in quo oporteat servari._ Item tanto praestantior angelis,
quanto excellentius est nomen adeptus.

1. Jehosua. 2. Luc. 1. 2. Phil. 2, 10. 3. Alibi: _edito_. 4. Acta 4,
12. Hebr. 1, 4.

SALOMO: At quid ista? Cum nomen Jesu et Jehovah1 vulgaria sint ac
communia, nusquam tamen ineffabile nomen יהוה? Itaque argutus quidam
theologus2 christianos veteres magistros jure coarguit, quod illa
verba: _Non est aliud nomen sub coelo_ etc., sic interpretantur, ut
servandi majestas inter creaturas soli Christo conveniret: _Quoniam_,
inquit, _homines in coelum conscendere nequeunt._ Quae reprehensio
probabilis est, nec tamen reprehensioni congruit solutio, sed quia
incongruum est existimare, vim et praestantiam generis humani ulli
creaturae communicari posse, cum soli Deo tantum conveniat. Petrus
autem in concione populi Christum a Deo factum praedicavit3. Clemens
etiam, proximus Petri successor in eodem pontificatu, de quo Paulus
ipse laudabile testimonium tulit, librum promulgavit, qui ἀναγνωρίσμος
inscribitur, ubi Jesum creatum fuisse scribit, Eunomium secutus.

1. Jehosua. 2. Calvinus in c. 14. 12 Actorum. 3. Actorum 4, 10 sqq.

CURTIUS: Jesum etiam1 creaturam fuisse fatemur, quatenus corpore ac
mente constat, conceptum in utero virginis, genitum, educatum, mortuum,
267 sepultum, neque quatenus est creatura servator dicitur, sed
quatenus creator. Tametsi ad pariendam hominibus salutem humano corpore
usus est. Ac tametsi Deus simul et homo sit, non tamen divina essentia
cum humana mente confusa est, neque alteri naturae altera concreta aut
mista2, sed quodammodo utraque utrique copulata sub unam et eandem
Christi hypostasin.

1. Alibi: _quoque_. 2. Alius addit: _nec tamen omnino altera divulsa_.
Alibi pro mista legitur: _infinita_; pro _divulsa_ alibi: _dimista_.

SENAMUS: Dubitavi saepe, quid esset, quam ob rem Petri Lombardi aetate
verum erat hoc enunciatum1: Deus assumsit humanam naturam ut
indumentum; nihilominus tamen falsum et haereticum postea esse coepit,
quia indumentum corpori non copulatur, at humanam naturam divinae
copulari credunt.

1. Scotus l. III. dist. dicit, hoc enunciatum haereticum esse coepisse
post Lombardi aetatem.

TORALBA: Nulla dualitas, inquit Dionysius, principium esse potest, sed
et unitas dualitatis initium est1. Quod si utraque natura, scilicet
divina et humana, non est in unum et idem concreta, nec altera penitus
ab altera discreta, certe copulata dualitas erit, cui opus est vinculo
quodam ac nexu, quoniam illae duae naturae majore intervallo a se
invicem distant, quam contraria, quae sub eodem genere continentur. At
infinitum et finitum eodem genere coërceri nequeunt nec ulla copula
possunt uniri. Nam eorum, quae uniuntur, ratio quaedam est, infiniti
autem in finitum nulla, ex quo sequitur, utramque naturam ab utraque
avulsam esse. Nam si utraque confusa esset, utramque perire oporteret,
ac tertium quoddam ex utraque constituendum, ut superius demonstratum.
Quodsi natura divina simplicissima est, nullam omnino compositionem
ferre potest, alioquin ajentia et negantia simul esse vera aut simul
esse falsa oporteret de una et eadem re.

1. Desunt haec sex antecedentia verba in uno codice.

FRIDERICUS: Utramque naturam uniri docuit Christus, cum diceret: _Ego
et pater unum sumus._1

1. Joh. 10, 30.

OCTAVIUS: Ariani dictum illud ad concordiam et mutuum utriusque
consensum pertinere contendebant, ut illud quoque1: _Pater, da ut sicut
ego et tu unum sumus, ita isti in nobis unum sint; alioquin apostoli
ipsi Dii fuissent._ Item illud: _Qui plantat, et qui rigat, unum sunt._
Item2: _Qui adhaeret domino, unus spiritus est._ Quam Arianorum
interpretationem etiam christiani theologi probant.

1. Joh. 17, 20 sq. 2. 1 Corinth. 6, 17.

SENAMUS: At Hilarius nos ipsos cum Christo unum et idem esse affirmat,
non tantum adoptione et consensu, sed etiam naturâ.

CURTIUS: Ea sententia omnium judicio repudiatur, omnes enim Dii essemus
et impeccabiles, si ejusdem naturae et essentiae cum Christo.

CORONAEUS: Id quidem plerique arbitrantur fieri assumtione corporis 268
Christi sacramenti ope, cum ejus caro et sanguis cum nostra miscetur,
mens etiam ejus et divinitas credentibus communicatur1.

1. Erasmus paraphr. in Lucam.

TORALBA: Non capio, quaenam unio creatoris cum creatura fieri possit,
cum Dei natura simplex et incorporea sit, non multa nec multiplex nec
mutabilis. Quid si multiplex non sit, quomodo triplex erit? Nam
quicquid cadit in naturam, scindi necesse est. Aut enim, inquit
Evagrius, natura patris, filii et spiritus sancti simplex est aut
composita; non hoc, illud igitur. Si simplex, numen etiam expers est.

CORONAEUS: Nemo Deum triplicem esse putat, trinum quidem in unitate et
unum in trinitate fatemur, triplicem aut duplicem negamus.

TORALBA: Si trinitas est in divinitate, pluralitas est in deitate,
numeralis enim distinctio, non essentialis, quia posito binario, non
sequitur ternarius. Quare distinctio numeralis, cum ab unitate
receditur, efficit deitatis divisionem, et compositio numerosa
corrumpit simplicitatem deitatis. Illud etiam absurdius sequitur, quod
Dei potestas, quae est infinita, solvitur ac debilitatur numerali
divisione. Nam vis ac potestas cujusque rei eo major est, quo magis
unita in sese, et eo debilior, quo longius ab illa unione simplicissima
discedit. Quare cum sola unitas sit omnipotens, nec quicquam
simpliciter aut absolute unum sit praeter Deum, sequitur trinitatem non
esse omnipotentem.

CURTIUS: Numerus non refertur ad essentiam, sed ad hypostasin
personarum, nec dividitur essentia divina propter hypostaseos personae
cujusque divisionem.

SALOMO: Si Deus trinus esset, cur Moses coacta populi concione
orationem sic auspicatur: _Audi Israël, Deus noster Deus unus est!_1
Cur in re tanti ponderis et momenti omisisset epitheton illud tam
necessarium _trinus et unus_? At ne quis dubitaret, ut prospiciebat
futurum, litteras grandiores in extremo primi ac postremi verbi
apposuit, contra scribendi usum, hoc enim unde nisi ut planum faceret
omnibus, nec infinitos esse Deos, nec plures uno esse posse, in quem
nullus numerus cadat.

1. Deuter. 6, 4.

CURTIUS: Argumenta, quae a negantibus ducuntur, fere sunt captiosa, non
dixit: est trinus, ergo non est trinus, nihil ex eo sequitur.

TORALBA: Nulla videtur argumenti fallacia, cum1 altero posito alterum
excludi sit necesse est. Nam qui dicit _Unum_, excludit _trinum_,
alioquin contraria simul vera sunt, unius et ejusdem ratione2, scilicet
Deus unus est, Deus non est unus. Illud ab3 omnibus theologis
christianis usitatum est, Deum efficere non posse, ut contraria eadem4
ratione simul vera sint, non quod ulla sit impotentia Dei, sed quod
subjectum incapax sit affirmationis simul et negationis. Nec illud
Plato voluisse videtur 269 in Parmenide, ubi de Ente et Uno
copiosissime disserit, quam ut doceat, unum illud naturae principium
simplicissimum esse, nec praeter unitatem quicquam admittere posse.
Xenophanes item et Melissus, qui libros etiam de Ente et Uno
scripserunt, nihil aliud voluerunt, quam rerum omnium principium
unitatem simplicissimam esse. Eadem Pythagoreorum vox est. Finis,
inquit Jamblichus, totius contemplationis est, attollere mentem a
multitudine ad unitatem: τέλος πάσης θεωρίας, τοῦ ἕνος θεορητικὸν
ἀνάγειν ἑαυτὸν ἀπὸ πληθοῦς ἐς τὸ ἕν. Itaque Academici cum Dei proprium
nomen inquirunt, appellant τὸ ἓν, τὸ ἀγαθὸν, τὸ ἀλήθες, τὸ ἁπλοῦν, i.e.
unum, bonum, verum, simplex, quem Proelus vocat ἓν θείων ἐνάδων
ὑποστατικόν, unum divinarum unitatum fundamentum.

1. Alibi: _cur_. 2. Alibi: _rationis_. 3. Alius: _autem_. 4. Alibi:
_ejusdem_.

CORONAEUS: Nullam video in his enunciatis contradictionem: Deus est
unus, Deus non est unus; quia non ratione ejusdem, primum enim ratione
essentiae, alterum ratione personarum. Nec vero in ipsa ratione
personarum aliud est trinitas, quam unitas, omnipotens, non divisa, non
composita, non numerabilis, sed suapte natura simplicissima. Etiam si
essentiae ratione unus est, ratione personarum trinus.

TORALBA: Igitur duas ὑποστάσεις subesse necesse est, quoniam de uno et
eodem subjecto dici non potest creator et creatura, mortale et
immortale, sempiternum et fluxum, stabile et caducum, genitum et
ingenitum. Oportet enim motum, nexum, qualitatem, quantitatem, corpus
denique Deo aeterno copulari.

FRIDERICUS: Non fit unio corporis humani cum natura divina, sed naturae
divinae cum mente humana.

TORALBA: At fieri non potest, ut quae uni1 tertio uniuntur, inter se
uniantur, et quae una sunt, eadem inter se sunt eadem, ex2 ipsis
philosophiae principiis et decretis. Igitur si divina mens humanae
menti unitur, et humana meus corpori, divinae mentis et corporis eandem
unionem fore necesse est. Hoc absurdum, illud igitur quanquam fleri
nullo modo potest, ut mens humana cum aeterno Deo eat3 in unum, cui nec
mens humana est ὁμοούσιος, ac ne ὁμοιούσιος quidem, nec infinita,
quanto minus divinam naturam humano corpori misceri putabimus.

1. Alibi: _una_. 2. Additur alibi: _se_. 3. Alius: _coëat_.

SALOMO: Certe Moses Rambam graviore blasphemia putat obligari, qui Deo
corporeum quiddam inesse arbitratur, quam qui colit idola.

FRIDERICUS: Cur nobis theologos thalmudistas, christianae religionis
eversores, opponis, qui Christo deitatem, Deo rationem, memoriam,
veritatem, quas cum homine quodammodo communes habet, modis omnibus
eripere conantur?

CURTIUS: Salomonis et Toralbae hunc video scopum esse, ut Dei naturam
ac trinitatis arcana rationibus et argumentis assequantur, fide opus
270 est: ad ea, quae sola fide nituntur, si rationem aut
demonstrationem adhibeas, nihilo plus efficies, quam si cum ratione
insanire velis. Itaque Plato1, vir divinus, cum de Deo quicquam
scribere metueret, quod ab ejus majestate esset alienum, credi jubet
iis, quae a majoribus prodita fuerant, sine ulla demonstratione. Quod
etiam Aristoteles affirmat his verbis: προςήκει ἐμπειρῶν καὶ
πρεσβυτέρων ἢ φρονίμων τοῖς ἀναποδείκτοις2 φάσεσι καὶ δόξαις οὐχ ἥττον
τῶν ἀποδείξεων. Quare nec probare possum Eusebii, Galatini, Augustini,
Eugubini scripta, e quibus Mornaeus demonstratioues evangelicas promere
conatur. Non enim prospexerunt, scientiam et fidem, quam infusam
appellant, simul stare non3 posse.

1. In Timaeo. 2. Alius: ἀποδείκτοις. 3. Alii: _nullo modo_.

TORALBA: Valeat illud quidem inter Christianos, sed prospiciendum est,
quid philosophis, quid paganis, quid Epicuraeis, qui fidem infusam aut
evangelium respuunt, responderi possit, ne illis idem objiciatur, quod
olim Julianus imperator Galilaeis, eos scilicet ad omnia argumenta
physica, demonstrationes nihil aliud in ore habuisse praeterquam illud:
πιστεύσον. Praestabilius est igitur, cum philosophis, quid ratio
possit, experiri, quam vadimonium deseruisse videri. Nam si essentia
sive ὀυσία illa, quae pater est, filius sit: idem sibi pater est et
filius, idem genitus et ingenitus.

FRIDERICUS: Unus est ingenitus pater, unus filius ab aeterno tempore
genitus.

TORALBA: Si non est idem genitum et ingenitum, diversa est patris et
filii substantia.

FRIDERICUS: Essentia unum et idem, non hypostasi.

OCTAVIUS: Cur ergo in concilio Toletano decretum est, solum verbum
carnem factum, solum hominem induisse? Nam ex eo sequitur, paternam
essentiam non eandem esse cum essentia filii.

FRIDERICUS: Illud admonendi sumus, aliam esse hypostasin ab essentia,
quae ab imperitis confusa densissimam hac in disputatione caliginem
pepererunt.

TORALBA, Si pater genuit Deum, aut se Deum genuit aut alium Denm,
tertium nihil est. At nulla res seipsam gignit, nec sui ipsius causa
esse potest. Ac tametsi Platonici saepius usurpant illa de Deo:
αὐτόγονος, αὐτοτελὴς, αὐτογενὴς, αὐτοφυὴς, nihil tamen aliud
significatur, quam Deum aeternum sua scilicet potentia, natura,
majestate, beatitate contentum, nihil alienis opibus egere. Non autem
putandum est, quicquam a se ipso gigni. Ob id enim Plutarchus Deum
antiquissimum esse scribit, quia sit ingenitus, πρεσβύτατον θεὸν εἶναι,
ἀγέννετον γάρ. Ex quo sequitur, aeternum id esse non posse, quod
genitum sit. Et quidem Hilarius scribit1, id quod nascitur, non fuisse
antequam nasceretur.

1. Libr. 12 de trinitate.

271 CURTIUS: Igitur argumento a contrariis sequitur, id semper fuisse,
quod ab aeterno tempore genitum est, ut de filio credimus.

TORALBA: Si quid seipsum genuisset aut fecisset, id quod gigneretur et
quod gigneret, imperfectum esset, quoniam oporteret totum non esse, ut
gigneretur a seipso. Si enim esset, non fieret, quia jam esset; si non
existeret, non gigneret, quia non esset. Igitur Deus de se ipso non
genuit filium seipsum. Quo fit, ut alius sit a patre, non relatione
personarum, sed tota substantiae ratione. Quod Christus aperte his
verbis comprobans: _Alius est_, inquit, _qui me misit pater._1 Quod de
homine dici non potest, qui nondum erat homo, quum mitteretur.

1. Joh. 5, 23. 12, 45.

FRIDERICUS: Argute quidem et subtiliter, sed utramque argumenti partem
negat Augustinus1, negat Lombardus2, et recte: Neque enim sequitur,
inquit Scotus3, si sol murem generat, igitur se murem, aut alium murem
a se, sed alium qui est mus.

1. Libr. 7 de trinit. 2. Libr. 1 dist. 4. 3. Libr. 1 dist. 4.

OCTAVIUS: Augustinus igitur sui oblitus est: Pater, inquit, ut haberet
filium de seipso, non minuit se ipsum, sed ita de se alterum generat,
ut totus maneret in se, esset in filio tantus, quantus est solus. Quae
certe implicant contradictionem cum superioribus, quoniam tota natura
dissentanea sunt idem et alterum. Item alibi: Deus cum verbum genuit,
id quod est ipse genuit; Deum autem, inquit Basilius1, μήτε παρ᾽
ἑαυτοῦ, μήτε παρ᾽ ἑτέρου γεγονέναι2, neque a seipso, neque ab alio
gigni.

1. In symb. libr. contra Eunom. 2. Alii: γένεσθαι.

FRIDERICUS: In eo ipso Lombardus Augustinum refellit, ubi substantiam
Dei filium scribit genuisse. Aut filius, inquit Lombardus, de
substantia patris, aut de nihilo conditus est; non hoc, ergo illud, aut
omnino alius est Deus.

OCTAVIUS: Lombardus huic argumento subjicit haec verba1: Vehementer nos
ista movent, quae quomodo intelliguntur, mallem ex aliis audire, quam
tradere. Alterutrum tamen confiteri necesse est: Si de substantia
patris filium genitum dicamus, erit idem Deus aut alius Deus, et
utrumque absurdum est. Neque vero sunt duae filiationes, ut theologorum
verbis utamur, sed una filiatio Dei aeterni, tum ad Deum filium, tum ad
hominem. Itaque posteriores theologi Lombardum refellunt, quod negavit
substantiam a substantia gigni, cum veteres theologi sic sentiant:
Pater, inquit Tertullianus, tota substantia est, filius autem derivatio
totius et portio.

1. Libr. 3 dist. 8.

TORALBA: Nihil a Deo tam alienum, quam partem ei tribuere aut detrahere
portionem, cum sua natura nullas partes habere possit, alioquin corpus
esset et quidem dividuum, contra quod superius demonstratum est.
Absurditas autem veri et falsi certissimus est judex1, cum eo 272
deducimur, ut quod per naturam fieri non possit, confiteri, aut de
suspecta sententia decedere cogamur.

1. Alii: _index_.

CORONAEUS: Igitur omnia quae fiunt praeter naturae cursum ac tenorem,
quae multa sunt, a Toralba superius allata, etiam absurda videri
oportet.

TORALBA: Multa quidem non ordinario aut consueto naturae cursu
feruntur, non tamen pugnant cum natura divina.

CURTIUS: Cum nihil proprie et apposite de Deo dici possit, sed omnia
commode negari, frustra his enunciatis utitur Toralba, Deus est
substantia, quia Deus nullis accidentibus subjungitur et substat, quod
substantiae maxime proprium.

TORALBA: Pater essentiae nomen est, aut actus, si actus, profecto
filius creatus est, si essentiae nomen est, filius tota substantia
alius est patre.

CURTIUS: Aliud argumentum est Aëtii, cui tametsi Basilius1 non
respondeat, utrumque tamen inficiatione subvertitur, quia patris vox
relationem tantum significat.

1. Orat. V.

OCTAVIUS: Scribit Epiphanius, Aëtium trecenta argumenta collegisse
contra Christi deitatem, quae partim extant, vix ullum tamen est
efficacius eo, quo a junioribus adversus Hilarium et Athanasium
concluditur1. Cum enim Deum Deo genitum, lumen de lumine acceptum
dicerent: Christus, inquit, ex sese Deus est, non ex alio. Nam si habet
ab alio2, ut Deus sit, Deus esse nequit. Cui argumento non video, quid
responderi possit.

1. Hilarius l. 6 de trin. Athanasius in symb. 2. Alibi: _uno_.

FRIDERICUS: Superius dictum est, non alium esse Deum, qui a patre
genitus est. Neque enim in divinitate pater causa efficiens est filii,
sed causa essentiae quae ab efficiente plurimum aufert1.

1. Damasc. l. 4 phys.

TORALBA: Si Christus est Dei filius, est ejusdem essentiae, aliquando
genitum esse oportet; si genitus est aliquando, fuit tempus illud, quo
nondum erat, quod quidem originem ac tempus principii habuisse
declarat.

CORONAEUS: Hoc argumentum Augustinus1 et Hilarius2 sic diluunt, ut
patrem agnoscant, aeternum sine auctore, filium etiam aeternum, sed non
sine autore, ut calor ab igne, lux a sole. Christus, inquit
Tertullianus3, a patre prodiit, ut radius a sole, rivus ex fonte,
frutex e semine.

1. L. 1 de trin. 2. L. 12 de trin. 3. Adv. Praxeam.

TORALBA: Effectio saepe cum causa concurrit, ut lux ipsa, nec prior est
nec posterior sole, sed nunquam sunt eadem, cum sol sit substantia, lux
autem accidens, quod de patre et filio dici nullo modo potest. Nam si
quid nascitur ut sit, tempus antecedere oportet, quo nondum erat. Ex
quo sequitur, filium aut nondum fuisse genitum, aut si genitus est,
aeternum non esse1.

1. Alii: _esse non posse_.

273 FRIDERICUS: Jam diximus patrem esse causam essentialem filii et
principii, ut Augustinus, Hilarius, Gregorius Nazianzenus, Basilius
confitentur, sed patrem aeternum aeternae cujusdam effectionis. Nec
video, cur in eo haerere debeamus.

OCTAVIUS: Cur ergo magister sententiarum ita haesit, ut exclamet hunc
in modum: Hoc humanum sensum excedit et intelligentiam mundi, quae non
capit ratio.

TORALBA: Imo ratio, quae divina lux est, uniuscujusque menti insita,
videt, sentit, judicat, quod1 rectum, quod pravum, quod verum, quod
falsum.

1. Alius: _quid ... quid ... quid ... quid_.

FRIDERICUS: Ita quidem eas res, quarum capax est. Sed Deus aeternus ac
infinitus humanae mentis gurgustio capi nequit, quia impervestigabilis,
divinissimus, supremus, i.e., ut elegantioribus Theophrasti verbis
utamur, ἀναισθητὸς, θειότατος, ὑπερβατός.

SALOMO: Illic1 agit Theophrastus de Deo, hic autem agitur de homine
Jesu, neque enim pro argumento sumendum id, quod concludendum est,
nempe2 Jesum esse Deum. Nam Deus non obscure aut ambigue, sed sua voce
declarans, quis esset: _Ante me_, inquit, _non est Deus et post me non
erit._ Item: _Ego primus exstiti et postremus ero._3 At christiani
theologi confitentur4, personam creatam esse et antequam hominem
induisset in utero foeminae, personam habuisse filii, quis dubitet, an
filius sit creatura? Non igitur creator, non Deus.

1. Alius: _Illis_. 2. Alius: _scilicet_. 3. Jes. 48, 12. 4. Scotus l.
1. dist. IV.

OCTAVIUS: Magister sententiarum1 negat, personam filii constare ex Deo
et homine, ut ex partibus; deinde subjicit2: Inexplicabilis est istius
unionis ratio, negat tamen utramque naturam misceri, et idololatriam
vocat adorare corpus et animam Christi, quoniam, inquit, corpus et
anima Christi creaturae sunt. Eadem est Philippi Melanchthonis3
sententia.

1. Lib. II. dist. 9. 2. Libr. III. dist. 90. 3. Contra Stancarum.

CURTIUS: Uterque recte, quoniam Ephesina Synodus decrevit, Christum una
λατρείᾳ1 colendum esse.

1. Alii: _latria_.

OCTAVIUS: Si non est confusa utraque natura unione hypostatica in
Christo, non debuit cultus confundi, ut cum creatore creatura
misceretur ac simul coleretur, cum sacrilegio proximum sit, putare
patrem et filium singularem Deum esse, ut inquit Hilarius, in patre et
filio duos credere impium, ac tertium nihil est.

FRIDERICUS: Si quis est, qui subtilius ista exquirat, nec tamen penitus
intelligat, cogitet ea, etiamsi1 certissimis demonstrationibus
nitantur, saepius tamen percipi non posse. Ἀντίχθονας2 esse omnes
theologi et 274 philosophi praeter Augustinum et Lactantium
confitentur, idque tum perspicua minimaque dubia demonstratione, tum
etiam experientia diuturna exploratissimum, nemo tamen id cogitatione
persequi potest, ut Moses Rambam3 acutissimus philosophus confitetur,
ut mirum videri non debeat, si Lactantius et Augustinus astrologos ut
imperitos et insanos irriserint, qui ista crederent. Quin etiam
Augustini autoritate adacti4 plerique theologi haereticos esse
judicarunt, qui ἀντίχθονας esse arbitrarentur. Inter quos quidem
Vigilius quidam episcopus Salisburgensis a pontifice maximo quasi
haereticus damnatus est, quod ita sentiret A.C. 7455. Quanto minus
igitur divinae naturae unionem cum humana percipiemus. Itaque Hilarius
ipse, eloquentia atque eruditione clarissimus: Extra sermonem est,
inquit6, quod exigitur, extra sensum non enunciatur, non attingitur,
non tenetur. Idem paulo post7: Mihi in sensu labes est, in
intelligentia stupor, in sermone silentium. Idem, Deum ex uno, non
portione, non sectione, non diminutione, non derivatione, non
protensione, sed incomprehensibili modo esse. Quid Justinus Martyr?
Unitas in trinitate et trinitas in unitate nascitur8, id quomodo sit9,
nec alios scrutari velim, nec ipse mihi satisfacere possum, cum arcanos
sermones sordida lingua enunciare nefas existimem. Si igitur tantos ac
tales viros piget, rem omnium sacratissimam vel primoribus attingere
digitis, quid nobis faciendum putemus?10

1. Alii: _etiam quae ... nituntur_. 2. Alii: _Antichtonas_. 3. In ep.
contra astrologos. 4. Alius: _adducti_. 5. Aventinus annal. l. III. 6.
Libro I. de trin. 7. Libro VI. cod. 8. Alibi: _nescitur_. 9. Alius:
_fiat_. 10. Alius: _putamus_.

OCTAVIUS: Non scio atque haud miror1, an major obscuritas sit de
spiritu sancto, quem Athanasius2 et Chrysostomus3 a patre et filio
procedere scripserunt, cum tamen in conciliis Graecis anathematis poena
sit ei, qui hoc crediderit. Et quidem Damascenus: Spiritum sanctum
inquit, a patre procedere, in filio quiescere dicimus. Quam opinionem
cum inter discrepantium varietatem Johannes agnomento Scotus conciliare
nequiret: Quis, inquit, Damascenum, Basilium, Gregorium Nazianzenum,
Gregorium theologum, Justinum Martyrem, Cyrillum haereseos damnaret?
Quis etiam Hieronymum, Augustinum, Hilarium, Ambrosium, Latinos omnes
erroris coargueret? Alterutros tamen aut etiam utrosque insigniter labi
ac decipi necesse est.

1. Alius: _Non miror atque haud scio_. 2. In symb. 3. In epistolam ad
Corinth. cp. 12.

FRIDERICUS1: Ecclesia occidentalis catholica, symbolum Athanasii
secuta, spiritum sanctum ab utroque prodire confitetur. Quia nec
genitus est, inquit Augustinus, nec ingenitus, nec sint duo filii, si
genitus, aut duo patres, si ingenitus, et consequenter duo principia2,
duo sunt innascibiles, ut eorum verbis utamur.

1. Alibi: CORONAEUS. 2. Addit alius: _si_.

OCTAVIUS: At magister sententiarum hanc Augustini sententiam sic 275
refutans: Quis, inquit, hoc explicare potest? Nam si ingenitus est,
spiritus erit sine principio, ac duo principia futura sunt; si genitus,
erunt duo filii et inter se fratres; si ex filio genitus, jam nepos ex
filio patri futurus est.

FRIDERICUS: Ut ergo ambiguitas illa dilueretur, Latini commodius ab
utroque spiritum producere tradunt.

TORALBA: Processio illa spiritus a filio, qui patrem habet autorem et
generis principem, valde dissimilis est et inaequalis ei quae a patre,
qui nullum habet auctorem. Sed cur potius processio spiritus quam
generatio1, aut cur potius generatio filii, quam processio, cum trium
sit una et eadem essentia? Profecto consimiles sunt illae Scoti2
argutiae, cum patrem et filium scribit unum spiratorem, non tamen unum
spirantem, sed duos spirantes.

1. Desunt alibi quatuor haec antecedentia verba. 2. Libr. I.
sententiar. dist. 12.

CORONAEUS: Ad haec utcunque1 intelligenda patefacit aditum Hilarius,
cum trinitatem soli, radio, luci comparavit.

1. Alibi: _utrumque_ vel: _utraque_.

TORALBA: Nullo modo rei propositae congruit illa comparatio, cum radius
et lux ipsa sunt accidentia, sol vero corpus, substantia constans, at
illi ὁμοουσίους ajunt tres personas. Praeterea Deo nihil accedere aut
decedere potest. Denique si gigni, sive procedere, sive derivari filium
et spiritum sanctum a patre dicamus, infinitum ab infinito manare
confitendum erit, quae absurditas est omnium maxima1. Cum enim
quaeritur, cur Deus Deum facere non possit, nihil aliud responderi
potest, quam infinitum ab infinito decerpi non posse. Itaque laudatur
Anselmus, qui rogatus a discipulo, cur hominem impeccabilem Deus non
fecisset: Quoniam, inquit, Deum facere non potuit2. Ex quo sequitur,
absurdum esse illud enunciatum: „Deus factus est homo“, quia Deus in
hominem mutaretur et homo in Deum, utrobique enim est actio et passio.
Jam vero inexplicabilis est talium enunciatorum complexio, deitas sive
aeternitas est ingenita quatenus pater, genita vero quatenus filius,
nec genita nec ingenita quatenus spiritus sanctus, quae de una et eadem
essentia nullo modo dici potest.

1. Aristoteles l. II. phys. 2. Scotus l. III Sentent. dist. 7.

CORONAEUS: Si res inter se comparatae usquequaque convenirent, non
esset rerum similitudo, sed res ipsa. Quare Basilius1 aliter atque
Hilarius tribus solibus trinitatem comparat, ut a re ipsa propius
abesset.

1. Ep. 15. contra Eunomium.

OCTAVIUS: At Hieronymus1 sacrilegium vocat, tres in Deo substantias
collocare, cum tamen nihil apud Hilarium2 frequentius reperiatur, quod
juniores theologi mirantur. Quin etiam Hilarius3, cum scripsisset
aeternitatem esse in patre, reprehensus est a junioribus. An, inquit
ille, hoc ab Hilario dictum est, ut Christo eripiat deitatem?4.

1. Ad Damascenum. 2. Libr. de trin. 3. In harmonia c. XIII. 4. Calvin.
l. 1. institut. cp. 13.

FRIDERICUS: Hoc Hilarium noluisse testatur ipsa repetitio frequens 276
in ejus scriptis, Christum esse Deum, sed Graeci commodius ad
personarum distinctionem verbo hypostaseos utuntur.

OCTAVIUS: At Hieronymus in voce hypostaseos venenum1 latere suspicatur.
Et quidem Paulus alio sensu videtur uti hac voce, ubi spiritum sanctura
appellat characterem hypostaseos patris.

1. Alii: _vere unum_.

TORALBA: Hypostasis est accidens aut substantia, tertium nihil est, et
Deo nihil accedere potest, igitur substantiam esse oportet. Sin
hypostasin pro essentia accipiamus, tres erunt essentiae aut tres
substantiae in Deo, quia unicuique personae suam hypostasin singularem
tribuunt.

CURTIUS: Essentiae verbo accidens aut substantia significatur, neque
enim scholastici hoc enunciatum: „filius est de patris essentia“,
perinde accipiunt ac illud: „est de patris substantia“, quia hoc modo
filius patri consubstantialis exprimitur, illo non item. Hypostasis
autem personis tribuitur, ne tres in unam et eandem confusae videantur,
cum sit quaedam cujusque personae proprietas, alteri non
communicabilis.

OCTAVIUS: Cur igitur primo capite confessionis Augustanae vox personae
ullam partem aut qualitatem significare negatur, sed id quod proprie
subsistit? Nam proprietas personarum est ea, ut pater a se ipso
potestatem habeat, non ab alio, ut voluit Augustinus1; filius vero non
a se ipso, sed a patre. Idem quoque tradit, patrem sine principio, sine
auctore, filium vero non sine principio, sed a patre essentiam habere.
Quis autem serio putet, hunc Deum esse, qui ortus sui principium,
essentiam, potestatem alteri ferat acceptam? Ac ne quis illud Augustino
aliud cogitanti excidisse arbitraretur, apertius repetens2: Pater,
inquit, a nullo habet, ut Deus sit, filius autem, ut Deus sit, habet a
patre. Idem quoque Basilius scribit3.

1. Libro III. de trin. c. 12. 2. Ep. 66. 3. Epist. 15. cont. Eunom.

TORALBA: Si filius originis suae primordia patri debet, aeternus esse
non potest. Nam si pater genuit filium, gignendi finem simul fecit aut
semper gignit (ut videtur iis, qui ad Christum referunt haec verba1:
_Ego hodie genui te_), imperfecta semper est filii generatio. Sin
gignere desiit, etiam aliquando coepit; si coepit gigni filius, non est
aeternus, non est infinitus, non est Deus.

1. Psalm 2, 7. cf. Actor. 13, 23 et 33. Hebr. 1, 5. 5, 5.

CORONAEUS: Eodem revolvimur, illud enim cogitandum, non tres aeternos,
non tres infinitos, non tres Deos, sed unum Deum aeternum, infinitum,
personarum tamen varietate distingui, ac proprium quoddam personae
cuique convenire1, ut cum Lombardus negat, spiritum principium esse,
nisi ad creaturas.

1. Alii: _convenitur_.

SALOMO: Igitur ante annorum sex millia spiritus sancti nullo modo
principium erat, cum nihil adhuc creatum existeret. Atque ob id
Macedoniani 277 spiritum creaturam appellabant, quem1 Christiani ex
symbolo2 Deo coaeternum et Deum asseverant.

1. Addit alius: _tamen_. 2. Symb. Athanas.

FRIDERICUS: Haec verba magistri sententiarum ad relationem et
nominationem personarum, non ad essentiam referuntur.

OCTAVIUS: Si spiritus habeat a patre et filio principium, cur
Athanasius, Chrysostomus1, Augustinus2 tres esse coaequales et
coaeternos affirmant?

1. Ep. 1. ad Corinth. cp. 12. 2. Lib. V. de trin.

CURTIUS: Recte illi quidem propter essentiam coaeternam, personarum
vero relatione pater filio natura prior dicitur ac major, quo pertinet
illud: _Pater major me est._1

1. Joh. 14, 28.

SALOMO: Imo spiritum patre et filio superiorem faciunt Matthaeus,
Marcus, Lucas1, qui quae peccantur in patrem et filium, ignosci
affirmant, quae vero peccantur in spiritum sanctum, ignosci negant. At
cum Moses Deum placare conaretur, aut se de libro vitae deleri2, en
divina vox ad illum: _Qui peccaverit in me_, inquit3, _hunc ego de
libro vitae delebo._ An filium et spiritum sanctum, si patri aequales
essent, praetermissurus fuisset? Nullum etiam trinitatis argumentum
exstat in lege divina, at ne in prophetis quidem vestigium ullum.

1. Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12. 10. 2. Ita omnes; unus codex
legit: _ut se deleret_. 3. Psalm. 69, 29.

CURTIUS: Quid ais, Salomo! An non1 ullum caput, ulla pagina antiqui
foederis prophetarum, ubi non aliud sacrosanctae trinitatis vestigium
compareat?2

1. Alii: _est_. 2. Alii: _comperiatur_.

OCTAVIUS: Certe Martinus Lutherus, cum multa de supplicationibus
Romanis, tum vero carmen hoc vulgatum delere non dubitavit: _sancta
trinitas, unus Deus, miserere nobis!_ quia trinitas Deus esse non
potest, cum sit foeminea vox, secundae intentionis, ut dialectici, vel
collegii, ut juris consulti loquuntur1, qui collegium de tribus
personis definiunt; at nec in ullum collegam conveniunt, quae de toto
collegio dicuntur. Itaque Origenes, quem Hieronymus magistrum
ecclesiarum appellat, trinitatis verbum supra modum execratur, ac
τριονύμων sectam supra modum acerbissime insectatur2. Quin etiam
Rufinus ejus interpres scribit, multa, quae ab Origene contra
trinitatem scripta fuerant, a se correcta fuisse. Sed cum bona Rufini
venia dictum sit, non decuit interpretem correctoris officio fungi, nec
mirum videatur, si Origenes3 corruptus eadem quae Athanasius interdum
scribere et vocem ὁμοούσιος, quae nondum exaudita erat, usurpare de
filio videatur. Eadem licentia Cypriani epistolis suppositus est
Tertulliani liber de trinitate, ut monuit Rufinus4.

1. Leg. Neratius de V. S. 2. Prologo libri περὶ ἀρχῶν. 3. Cap. 11 et 12
in libr. Numerorum. 4. In Apolog. Origenis.

CORONAEUS: Tametsi verbum trinitatis sive triadis in sanctis litteris
278 inusitatum videamus1, nihilominus baptismum fieri oportere legimus
in nomine patris, filii et spiritus sancti, et quidem proximus
apostolis Justinus Martyr librum scripsit περὶ ἁγίου καὶ ὁμοουσίου
τριάδος.

1. Alius: _videmus_.

OCTAVIUS: Libellum hunc esse supposititium, ratio perspicua temporum
convincit. Floruit enim M. Aurelio principe, cui apologiam nuncupavit.
At in quaestionibus CXXIV ad orthodoxos libri illius quaerit auctor,
cur eversa et fracta sit superstitio paganorum, cum tamen aetate
Justini maxime floreret. Verbum autem ὁμοούσιος primum sub Constantino
principe usurpare coeperunt, ducentis circiter annis post aetatem
Justini. Eadem licentia prodiit in vulgus missa D. Jacobi Graece
scripta, in qua sanctae trinitatis, apostolorum, confessorum, virginum
ordines ac voces saepius ingeruntur, cum tamen is Jacobus excepto
Stephano primus martyrium passus sit. Consimilis est missa Chrysostomi,
in qua Chrysostomus ad Chrysostomum preces fundit1, quo quid ineptius?

1. In fine missae Graece expressae.

CORONAEUS: Eodem igitur morbo omnes omnium libri laborarent! Sed ne
videar Testamenti Novi tabulis aut interpretibus niti, aut theologis,
permulta in veteribus tabulis sacrosanctae trinitatis mysteria latent.
Et quae ab aliis1 copiose perscripta, levissime attingam, ut illud
Deuteronomii2: _Quae gens est, quae audiverit vocem Deorum viventium_
i.e. אלהים החיים, ubi plurali verbo Deum unum significat. Item illud
Josuae3; אלהים קדשים i.e. Dii sancti, pro Deus sanctus. Item4: _Si
domini ego, ubi est timor meus?_ Item5: _Faciamus homines ad imaginem
nostram._ Et paulo post: _Faciemus adjutorium simile sibi._

1. Petrus Galatinus. Augustinus Eugubinus c, 5. 2. Deuter. 5, 24. 3.
Josuae 24, 19. 4. Maleach. 1, 6. 5. Genes. 1, 26. 2, 18.

SALOMO: Vox אלהים pro אלוֹה saepissime usurpatur. Sed Chaldaeus
interpres Jonathas, quoties ad Deum unum refertur, fere singulari verbo
explicat, ut apud Malachiam usus est voce chaldaea רבוך, ut planum sit,
nusquam de trinitate cogitasse prophetam. Id enim: _Faciamus hominem_,
ad angelos conversio est. Hos enim1 humanae creationis ministros
placuit adhiberi, ut elementis et elementariis rebus ad hominem
confirmandum necessariis uterentur, quibus natura divina vacat.

1. Alibi: _quos_.

CURTIUS: Cur igitur in convalle Mamre tres apparuerunt Abrahamo, tamen
sermo est unius ad unum?

SALOMO: Illud est arcanum; Deus enim sedere dicitur inter vel super
Cherubim, quoniam duorum angelorum, qui proxime ab ejus majestate
obstant, officiis ac ministeriis orbem moderatur, quod Zacharias1
eleganti visione declarat. Unde vetus illud de Abrahamo jactatur: Tres
vidit et unum adoravit. Quo ex loco omnia, quae de Deo plurali voce
enunciantur, explicari facile possunt.

1. Zach. 4, 1 seq.

279 FRIDERICUS: Cur igitur Rabbi Simeon Johai filius in libro Zohar,
quem arcanorum thesaurum vocant, haec verba: _Audi Israel, Deus dominus
noster Deus unus est!_ trinitatis significare mysterium affirmat? Nomen
enim אלהים filio tribuit, nomen יהוה geminatum patris et spiritus
sancti.

SALOMO: Locus hic a Galatino et junioribus decerptus et laceratus
quibusdam praebuit occasionem, ut filii et spiritus sancti voces
subjicerentur. Cur enim sanctissimum1 nomen יהוה spiritui, non filio,
qui dignitate praestat, tribueretur, aut cur locus ille veteribus
tabulis, quo Dei natura simplicissimae unitatis declaratur, trium
Deorum sive personarum adjunctione conturbaretur?

1. Alius: _sacratissimum_.

CURTIUS: Illud tamen a Jesaia, ter vocem illam קָדֹש repetente,
confirmatur: Sanctus, sanctus, sanctus. Item psaltes lyricus יהוה,
אלהים, אל i.e. Deus, Deus varietate vocum apud Ebraeos idem prope
significantium. Item alibi1: Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat
nos Deus! quid aliud quam sacrosanctae trinitatis mysterium est? Quin
etiam ab Aegyptiis veteribus principium rerum appellantibus triplex
erat repetitio, ut Damascenus Platonicus scribit.

1. Psalm. 67, 7 sq.

SALOMO: Oportuisset igitur sextilitatem1, quam trinitatem colere, quia
praeter tria illa Sanctus, sanctus, sanctus sequuntur quoque tria Dei
nomina: Deus, dominus, Zebaoth, contra vero dualitatem, quoties duo
nomina Dei occurrunt; Deus Zebaoth aut Eloha Zebaoth.

1. Alii: _pluralitatem_.

FRIDERICUS: Sed pergamus Salomonem obruere vi argumentorum! Josephus
Castilionaeus et Jeremias1, filius Halcanae, nomen litterarum duodecim,
scilicet אב בנ רוח הקדוש i.e. pater, filius, spiritus sanctus, tria in
uno et unum in tribus contineri interpretantur.

1. Alius: _Nehemias_.

SALOMO: Facile est, alienis nominibus subjectis libros pervulgare, ut
libri magorum nomine Salomonis editi. Quin etiam trinitatis
propugnatores Zoroastrem et Orpheum, magorum parentes, ab infernis
locis arcessere non dubitant atque etiam Jamblichum ipsum, qui conscius
impietatis, ne capitali supplicio periret, exsorbuit venenum. Plenus
est his autoribus Galatini liber et Augustinus Eugubinus. Nam quae
Galatinus hausit partim ex sacris litteris, partim ex libris
Talmudicis, partim ex illa porta tenebrarum potius quam lucis, non
conversa, sed perversa, non correcta, sed detorta ac pro seriis
suscepta sunt, quae ad ironiam trinitatis scripta fuerant. Argumento
sit, quod cum serio theologi Ebraei de Jesu scribant, ne appellari
quidem dignantur, sed epitheto תֹלְדוֹת suspendiosum1 contumeliose
denotant.

1. Deest in aliis codicibus.

CURTIUS: Adjungamus Philonem Ebraeum1, philosophiae laudibus ac rerum
divinarum scientia clarissimum. Sic enim de mysterio trinitatis: 280
Duo sunt, inquit, primo Deus et verbum, principium et finis voluntatis.
Quid clarius dici potest?

1. In tract. de mundi opificio, et in libro de agricult., et in caput
secundum Geneseos.

SALOMO: Sit verbum, sit voluntas in Deo, quid ad tres personas? Idem
Philo mundum vocat filium Dei, secundo genitum, primogenitum vero
exemplar ipsius mundi, i.e. ἀρχέτυπον. Non magis tamen ineptum sit,
exemplar Deum appellare, quam exemplum aut verbum Dei Deum vocare, ut
Johannes1 verbum Dei Deum esse scribit, non minus incongrue, quam qui
sapientiam Dei Deum esse putant. Iidem tamen creatum esse tradunt ex eo
Salomonis: _Ab initio et ante saecula creata sum._2 Nec vident, ex eo
sequi, filium sive sapientiam creaturam dici. Et certe Tertullianus3,
ut doceret Jesum creaturam esse: Audis, inquit, sapientiam creatam
esse. Item: Lex Dei nihil est aliud, quam verbum ore Dei prolatum et
creatum, quae eadem ratione Dei filius ac Deus dici deberet. Et quidem
Valentiniani verbum Dei sive filium prolatione patris natum
affirmabant, item spiritum sanctum mox amorem, mox etiam voluntatem Dei
vocant, quae essentia, natura, tempore verbum antecedunt. Ex quo
intelligitur, verbum coaequale et coessentiale patri non esse. Ac cum
displiceret Augustino Eugubino4, verbum Dei filium appellari, emendavit
vel potius corrupit locum Philonis5, ac pro νόμου λόγον scripsit,
repugnantibus omnibus typographorum exemplis. Consimile est illud, quod
intelligens, intellectum et intellectionem i.e. ומששל, משכל, שכל
trinitatis esse ajunt, ut amantem, amorem et amatum. At fieri nullo
modo potest, ut equus qui intelligitur et amatur, idem sit cum homine
qui eum mente percipit ac intelligit, nisi accidentia substantiis,
coelestia terrestribus, supera inferis misceantur.

1. Ev. Joh. 1, 7. 2. Proverb. 8, 22. 3. Contra Praxeam ex cap. 8.
Proverb. 4. De perenni philosophia. 5. In libro de mundo.

FRIDERICUS: Quicquid est in Deo, id totum est essentia ipsius, nihil ei
accidit, nihil decedit, ac propterea et verbum et cogitatio Dei et Deus
rectissime a Johanne filius appellatur.

TORALBA: Quis tam inepte disseret, ut quae foras ab homine procedunt
edicta, leges, actiones, verba, essentiam hominis esse arbitretur? Quae
etiamsi1 cum creatore eadem sint, creatoris et creaturae nullum
discrimen esse oportet, nam quae uni sunt eadem, inter se sunt eadem.

1. Alibi: _quodsi_.

CURTIUS: Cum Johannes dicit, verbum Dei filium esse, non vocis
prolationem intelligit, sed intimam ejus essentiam, sapientiam,
cogitationem. Huc enim illa spectant: _Et verbum erat apud Deum._1 Nam
quod Tertullianus2 filium Dei creatum dixit, errore lapsus est, quod
sapientiam Dei, quam filium Dei vocant, creatam arbitraretur. At
Basilius3: Essentia Dei, inquit, semper fuit, nec unquam genita est,
i.e. ἡ γὰρ αὐτοῦ σοφία οὐκ ἐγένετο, ἀλλ᾽ ἦν ἀεί. Nam si creata fuisset
sapientia, tempus exstitisset, 281 quo nondum erat, quanquam Salomo
scribit, ante saecula fuisse. Itaque omissis interpretibus, a quibus
errores manare solent, audiamus Salomonem4 sua verba resonantem. Sic
enim scribit: _Ab aeterno ordinata sunt, ab initio, ab antiquis
terrae._ Alioqui si creata fuisset, sequeretur Deum sine sapientia
prius exstitisse, quod non minus absurdum aut impium est, quam patrem
sine filio cogitare.

1. Joh. 1, 1. 2. Contra Praxeam. 3. Contra Eunom. 4. Proverb. 8, 23.

CORONAEUS: Cum igitur sacrosanctae trinitatis mysteria tot scripturae
locis perspicua sint, adhibeamus etiam ad philosophos erudiendos
philosophorum antiquissima decreta.

FRIDERICUS: Certe Proclus Academicus, tametsi libros1 duodeviginti
adversus Christianos scripsit, nihilominus tamen tria principia
fatetur: bonum, mentem et animam. Numenius2 primum appellat patrem,
secundum creatorem, tertium opificem. Amelius3 quoque triplicem facit
opificem, sive mentos tres, sive tres reges, scilicet eum qui est, qui
habet, qui aspicit. Trismegistus tamen ut antiquitate, sic
perspicuitate caeteros superavit: Deus, inquit, qui est intellectus,
vita, lux, androgyne genuit verbum, qui alius est intellectus,
fabricator omnium rerum, et cum verbo spiritum, Deum igneum. Item
Plotinus libro περὶ τριῶν ἀρχικῶν ὑποστάσεων: Tres sunt, inquit,
ὑποστάσεις, unum sive bonum intellectus et anima mundi, de quibus non
ante disserendum quam sacris rite peractis et tranquilla mente. Quin
etiam Theophrastus libro de mundo ad Alexandrum, qui falso tribuitur
Aristoteli, arcanum trinitatis denotavit, cum in aeterno Deo
principium, medium et finem collocaret.

1. Cf. Suidas. 2. Alius addit: _vero_. 3. Alius false: _Amelus_.

CURTIUS: Ex omnibus paganorum monumentis, quae ad trinitatis mysterium
afferri possant, vix ullum est illustrius aut nobilius oraculo, quod
Heraclides Ponticus in templo Serapidis scriptum fuisse narrat, his
verbis:

Πρῶτα θεὸς, μετέπειτα λόγος καὶ πνεῦμα σὺν αὐτοῖς,

i.e. Principio Deus est, tum verbum, his spiritus una est. Congenita
haec tria sunt, cuncta haec coëuntia in unum.

OCTAVIUS: Istud oraculum ex eadem officina christiana prodiisse non
dubito, ex qua prodierunt consimilia, quae pridie allata sunt ex
Apolline.

TORALBA: Caetera quidem Academicorum scripta, quae refutatione minus
egent, omitto, quia ὀυδὲν1 πρὸς ἔπος. Sed quisquis tandem fuerit
Trismegistus ille, quem et Isidis magistrum et Aegyptium scriptorem
omnium post Mosen antiquissimum esse Isidis statuae inscriptio et ratio
temporis2 cogit confiteri. Qui vero libri Trismegisti nomine
circumferuntur, non nisi graece exstitisse, cum latine redderentur,
planum est, et auctorem ex junioribus Academicis plura3 Platonis
decreta descripsisse. Nam qui minus fabulantur, libros ei tribuunt
36525, Jamblichus vero 110004, et quae 282 ex illis libris excerpta
fuere a Jamblicho, Plotino, Proclo, Cyrillo, modis omnibus dissimilia
leguntur ab iis, quae in Pimandro et Poëmate scripta legimus. Quae
autem ad trinitatis argumentum allata sunt a Friderico, ad verbum
descripta videntur, non tam a Trismegisto, quam ex epistola Platonis ad
Hermiam et Dionysium, ubi Deum universitatis principem facit, secundam
vero intelligentiam a prima creatam i.e. mentem mundi totius, tertiam a
secunda, quam mundi animam Platonici5 omnes interpretantur, quartam a
tertia, atque ita deinceps ad extremam mentem. Peripatetici vero mentes
omnes ab eodem principio simul derivari tradunt. Sed utramvis
sententiam sequamur, necesse est, ab uno principio caetera omnia manare
ac propterea composita, creata, fluxa, caduca judicari. Quoniam, inquit
Plotinus,6 omne quad non est primum, non est simplex, πᾶν γὰρ τὸ οὐ
πρῶτον οὐχ ἁπλοῦν.

1. Alii: μηδὲν. 2. Alius: _temporum_. 3. Alii: _pura_. 4. Alii:
_110000_. 5. Platonici in Timaeum. Jamblichus in lib. de myst. l. III.
Plotinus de anima. Leo de amore. 6. In libro g. Prognost.

FRIDERICUS: Quid tum? Neque enim in trinitate quicquam tempore prius
aut posterius, sed tantum ordine relationis, nec minus est creator
filius quam pater, aut spiritus sanctus quam uterque. Id autem
significatur prîmo verbo libri originum בְרֵשִּׁת ברָא i.e. in
principio creavit pater, filius et spiritus sanctus, nam vox ברא tribus
litteris tres personas innuit, scilicet אב, בן, רוּח patrem, filium,
spiritum sanctum, quod ex arcanis sanctis Ebraeorum et Kabbala
diviniore promi non negabit Salomo, et ex verbo ברשת litteris
commutatis, transpositis, compositis, sejunctis haec verba conflari:
pater per filium principium finem creavit, caput, ignem, fundamentum
magni hominis foedere bono. לב saepe pro טב accipitur. Juvat enim
Ebraeos suis pugionibus et gladiis jugulare.

SALOMO: Quis non videt, ex iisdem litteris diversissimas sententias
fingi posse? Nunquam enim majores nostri Kabbalae genus istud valde
probarunt. Ac multo probabilius esset, ex nomine tetragrammato
quaternitatem comminisci, quam trinitatem, ut Basilides evangelista,
cujus sententiam Noëtiani ac Lombardus ipse, sententiarum magister,
secuti videntur, ut Johannes Abbas scriptum reliquit, quod praeter
personas tres quartam subjecerunt, quam ὑποκράτορα1 vocabant. In qua
sententia fuisse videntur Pythagoraei, qui sanctam quaternitatem jurare
consueverant, i.e. τὴν ἁγίαν τετρακτύαν, quam tetragonali pyramide
mundorum multa millia continere denotabat Timaeus Locrensis. Et quidem
magistri sententiarum de quaternitate efficax et arguta ratio aut
statuit quaternitatem, aut trinitatem evertit, quia duabus rationibus
producentium duas productorum opposuit, scilicet rem generantem, rem
genitam, rem spirantem, rem nec genitam, nec generantem, nec spirantem.
Cui opinioni aptius convenirent quatuor rotae totidemque animalia
divinae visionis2 et illa Dei vox ad Mosen, 283 divina nomina quater
repetentis, scilicet3: _Deus patris tui, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus
Jacob._

1. Alii: ὑποπάτορα. 2. Ezech. 1, 15 sqq. 3. Exod. 3, 6.

OCTAVIUS: Principio nascentis ecclesiae christianae cum veteres Dii
paganorum de antiqua possessione divinitatis deturbarentur, unus tantum
Deus a Christianis colebatur. Sed cum imperator Constantinus Magnus
templa Deorum concludi jussisset, Christo deitas tributa est in synodo
Nicaena, non sine acerrima pontificum inter se dissidentium
contentione. Nihil tamen adhuc de spiritus sancti deitate decretum
erat, ac ne mentio quidem ulla in symbolo, nec Deus credebatur, ut
Gregorius Nazianzenus scribit1. Quin etiam Arianorum sententia, quae
Christum inter creaturas statuebat, tantum valuit, ut octo conciliis
Tyri2, Sardis, Mediolani, Smyrnae, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi, Arimini
habitis, ac praecipue synodo Ariminensi, in qua sexcenti pontifices
coaluerant, confirmata fuerit3. Ac tametsi vigesimo post anno deitas
Christi restituta fuerit concilio Constantinopolitano, nihil tamen de
tertia persona quisquam suspicatus4 erat, ut Deum novum fabricaret, nec
de trinitate ullum verbum, sed tandem anno Christi 430 spiritus sanctus
in numerum Deorum relatus est Ephesina synodo et sequentibus5, quibus
subrogata sunt symbolo Nicaeno aliquot capita de spiritu sancto,
scilicet: Credo in spiritum sanctum sine ulla Dei appellatione, quo
minus recentis Dei novitas offensionem religiosis auribus praeberet. Ex
quo intelligitur, Athanasium, qui sub Juliano Caesare florebat, symboli
vulgaris auctorem esse non potuisse, nisi centum triginta annos aetatis
explevisset. Omitto quod Graecus homo, solus omnibus dissentiens,
spiritum ab utroque, scilicet patre et filio, procedere6 diceret,
contra poenam anathematis, conciliis graecis subjectam, quod aliunde
spiritum quam a patre derivari arbitraretur.

1. Ep. II. ad Chelidonium. 2. Desunt sequentia haec novem verba in
aliis codicibus. 3. Sozomen. ad a. 363. l. III. cp. 19. 4. Alibi:
_supplicatus_. 5. Niceph. libro XIV, 34. Tres autem sunt synodi Ephesi
coactae. 6. Alius: _prodire_.

FRIDERICUS: Non tamen1 propter hominum coetus aut disputationes
Christus coepit aut desiit Deus esse, nec item spiritus sanctus, sed
quae ab haereticis in dubium revocabantur, altissimis sapientum
decretis confirmata fuerunt. Et certe memorabile est, quod in
ecclesiasticis historiis proditum legimus de duobus episcopis2, qui cum
Nicaeni concilii decretis subscribere noluissent, a mortuis excitati,
re planius comperta subscripserunt.

1. Deest in alio codice. 2. Niceph. Callist. l. 2. c. 13.

OCTAVIUS: Sacris litteris, inquit Chrysostomus, potius quam angelis de
coelo vel resurgentibus hominibus credendum. Et quis tam stupidus aut
demens reperiatur, qui daemonibus arte magica pellectis et Manibus
necromantica impietate evocatis credendum putet, cum impietates illae
magicae non solum divinis, sed etiam humanis legibus prohibeantur
capitali poena. Et si ulla esset, quae esse nullo modo potest, in
Christo deitas, 284 talium sacrilegorum ac daemonum assertione penitus
everteretur. Illud autem1 pontificibus Romanis usitatum est, cum
aliquem in divorum numerum inscribi volunt, Manes ope νεκρομαντείας
evocare, unde mirabiles ἀποθεώσεις ac daemonum praestigia sequuntur,
quibus imperitis conceptam πολυθεότητος opinionem confirmant.

1. Alii: _a_.

CORONAEUS: Quae a pontificibus Romanis religiose fiunt, bona fide
interpretari debemus.

CURTIUS: Daemones etiam, si evocati adessent, non dubito quin Christi
veri Dei nomen ac numen revereantur, cum in terris viventem ac
spirantem metuerent ac timerent, quanquam quoque Sibyllarum
antiquissima vaticinia Jesum Dei omnipotentis et Mariae virginis filium
apertissime declaraverunt, multis ante saeculis, quam nasceretur, quae
testimonia ab Eusebio et Lactantio Firmiano prodita videmus, ne1 sim
infinitus in illis enumerandis.

1. Alibi: _nec_.

OCTAVIUS: Quid mirum, cum Proba Falconia Christi vitam ab ipso Marone
conjunctis centonibus descriptam reliquerit posteritati? Sed iniquum
est, bibliorum majestatem Sibyllarum et Orpheotelestarum versibus
foedissime conspurcari, cum saepius demonstratum sit, Sibyllas daemonum
contubernio infames esse ac semper fuisse.

CORONAEUS: Satis abundeque factum opinor, si cuique argumentis,
demonstrationibus et auctoritate satisfieri potest, Jesum Dei filium ab
aeterno tempore genitum Deum esse et una cum patre et spiritu sancto
deitatem in unitate essentiae ac unitatem in personarum trinitate
tueri.

SENAMUS: Mihi quidem, qui de rebus divinis omnia omnibus assentior,
satis ac plus etiam quam satis est; sed adhuc restat quaestio multo
difficilior, etiamsi demus ante quindecim saecula personam1 filii patri
coaequalem fuisse et coaeternam, quanam ratione humanam carnem
assumserit? Deinde si demus, divinam essentiam foeminae uterum et
viscera subire voluisse, quid ad generis humani redemtionem necessarium
esset? Nam si Deus humanum genus servare et omnibus sceleribus expiare
potuit, sine hominum aut humanae carnis ope, caede ac sanguine
cujusquam, nihil necesse fuit, filium a coelestibus illis sedibus in
terras delapsum foeminae viscera subire, deinde utero clauso egredi et
in ipsa aetatis flore acerbissimis cruciatibus ac suppliciis addici,
cum solo nutu omnia omnium scelera diluere facile potuisset2. Id enim
frustra pluribus tentatur, quod paucioribus confici possit3.

1. Alius ita: _personam divina ratione humanam carnem assumsisse_. 2.
Alius: _posset_. 3. Alius: _queat_.

OCTAVIUS: Alius modus, inquit Augustinus1, Deo non defuit homines2
redimendi, ac tametsi quis putet Deum ita decrevisse, nulla tamen
necessitas eum obligaret ad sua decreta exsequenda. Itaque nec
antecedens nec consequens necessitas ulla fuit, quamobrem Deus
vilissimam hominis carnem 285 indueret, ut turpi morte caderet, quoniam
vel angelus vel alius homo satisfacere potuit oblata hostia, quam Deus
gratam habuisset, quia non plus est oblatio, quam quanti Deo collibuit
illum aestimare. Quodsi quis dicat, neminem ab originis labe purum
fuisse, Deus id quoque praestare potuit, ut quisquam ab omni scelerum
contagione purus nasceretur, quod de matre Christi praedicant
recentiores3, qui in Synodo Tridentina4 contra veterum sententiam,
scilicet Anselmi, Bernhardi, magistri sententiarum, Thomae Aquinatis,
Augustini, Hieronymi, decreverant.

1. Lib. 3. de trin. 2. Alius: _hominis_. 3. Scotus, qui primus in ea
sententia fuit, lib. 3, dist. 8. 4. Canon. 5. sess. 5.

TORALBA: Illud quidem valde mirum mihi videtur, tot ac talium virorum
mentes beatissimas ab ecclesia Romana nunc impietatis ac haereseos
damnari.

CORONAEUS: Ecclesia labi non potest, quia1 nondum haeresis erat saeculo
Bernhardi et Lombardi.

1. Alius: _atque_.

TORALBA: Quod verum sit, nullis temporum conversionibus falsum esse
potest.

OCTAVIUS: Ne in his haereamus! Poterat Adamus erga Deum amore singulari
veniam mereri, quia multo praestabilior est amor erga Deum, quam omnes
oblationes ac victimae, quas ex creaturis percipere potuisset1. Quid
igitur tanta rerum conversione, tam crudeli supplicio innocentissimi
hominis opus erat?

1. Scot. l. 3. dist. 19.

CURTIUS: Etiamsi nulla Deum necessitas ad agendum impellit, sic tamen
ei placuit. Cur autem ei placuerit inquirere scelus, disputare nefas
est.

CORONAEUS: Negat Ambrosius1, profundam immensitatem arcanorum Dei
exquiri oportere; mihi tamen voluntas Dei semper exquirenda, non autem
cur hoc vel illud voluerit? At si ullam2 de voluntate divina
conjecturam capere fas est, quid illum impulerit, ut naturam humanam
susciperet ac supplicio contumeliosissimo caderet, ea potissimum causa
videtur, ut nos a vitiorum foeditate ad virtutes revocaret. Sic enim,
quantum a sceleribus abhorreat, intelligimus. Deinde, ut homines ad
ejus amorem ardentius inflammaret, quos majore quam angelos dignitate
ac praestantia cumularet.

1. L. 1. c. 4. de vocat. gent. 2. Alibi: _nullam_.

TORALBA: Id quidem Christianis et imperitis facile, philosophorum certe
nemini persuasum iri opinor, Deum aeternum infinitis saeculorum
myriadibus immutabili natura semper exstitisse, eundem tamen non ita
pridem de naturae sublimi excellentia deturbatum, humani sanguinis
concretionem ac novam formam induisse, ut acerbissimos cruciatus ac
mortem turpissimam ab iniquitatis carnificibus sustineret, resurgeret,
ac corpoream molem, ossibus, carnibus, ligamentis, humoribus ac pulpa
concretam, in coelum, ubi nunquam antea visa erat, subveheret.

FRIDERICUS: At Justinus Martyr, Athenagoras, Basilius, Origenes, 286
uterque Gregorius, Cyrillus, Augustinus philosophiae studiis ac
disciplinis clarissimi exstitere, item Boëthius, latinorum
philosophorum decus, qui etiam de trinitate libros scripserunt; et
consequentibus saeculis innumerabiles, Albertus Magnus, Philoponus,
uterque Picus Mirandulanus, Scotus, Thomas Aquinas, qui Peripateticos
veteres disserendi subtilitate longe superarunt, trinitatis symbolum
amplexantur. Quod etiam divina mens passa fuerit, nemo theologus unquam
putavit, praeter Eutychem, haereseos damnatum.

OCTAVIUS: Si Deus passus et mortuus est, naturam divinam passam et
mortuam confiteri necesse est. Et Tertullianus1 his utitur enunciatis:
Nonne Deus vere mortuus est?

1. Contra Praxeam.

CURTIUS1: Non sequitur, divinitatem pati, quia divina mens abstractum
quoddam est, Deus vero Christus concretum. Nam cum Sabellius
praedicaret, Deum patrem induta specie humana filium dici coepisse, et
cum in apostolorum2 coetum delaberetur, spiritum sanctum (ne si aliter
sentiret, naturam divinam tripartito dividere putaretur), haereseos
damnatus est, quod personarum nullum adhiberet distinctionem. Nestorius
vero naturam divinam ab humana sejunxit omnino, cum ita conciones
haberet: Noli gloriari Judaea, non enim Deum cruci affixisti, ac suam
sententiam in Ephesina synodo acerrime defendit. Ejusque sectatores
Flavianum Constantinopolitanum3 pontificem verberibus caesum ejecerunt.
Tametsi loquendi ratio in Chalcedonensi concilio mutata est, ne
deinceps diceretur: Natura divina passa est aut mortua, sed Deus natus,
passus, mortuus est, ut in concreto diceretur, quod alteri4 tantum
naturae conveniret in abstracto, quam loquendi figuram idiomatum
communicationem appellarunt, ac vicissim Jesum immortalem, aeternum,
omnipotentem propter deitatis cum humanitate conjugationem. Mediatoris
vero nomen aut regis aut sacerdotis ita definierunt, ut nihil aliud
quam officia significarent. Itaque de sententia utrique depulsi sunt,
et qui5 naturam divinam ab humana penitus sejunxerunt et qui6 utramque
confuderunt. Unionem tamen utriusque naturae in Christo fieri fatemur,
sed incomprehensibili mentibus humanis ratione.

1. Alius: CORONAEUS: 2. Alibi: _angelorum_. 3. Alius:
_Constantinopoleos_. 4. In alio: _alibi_. 5. Alii: _quod_. 6. Alii
iidem: _quod_.

TORALBA: Nihil a natura divina, quae a mundi contagione libera est,
alienius quam concretio. Quodsi ex duabus illis naturis tertiam fieri
demus1, Deus sic2 concretus erit; sin utramque ab utraque penitus
avulsam, i.e. si divina mens humanae menti non sit mista, Christus
nihil aliud quam homo futurus est.3

1. Alibi: _facere debemus_. 2. Alibi: _tamen_. 3. Alius: _erat_.

FRIDERICUS: Ita quidem si Deus ab homine Christo plane disjunctus erit,
nec ulla copula cohaerebit, sed aliud est unum uni misceri et confundi,
aliud copulari et conjungi.

287 TORALBA: Concreta semper unum efficiunt, copulata vero non magis in
unum coëunt, quam oleum et aqua eodem vasculo infusa. At mirari saepe
subiit disputatio Lutheranorum, quos Ubiquitarios vocant, et
Helvetiorum, qui Sacramentarii appellantur,1 et Catholicorum, quos
Papistas appellant. Ubiquitarii proprietatem non egredi subjecto
confitentur, verbi gratia omnipotentiam, ut pinguius loquamur,
omniscientiam, omnipraesentiam congruere humanae naturae, non per se,
non essentialiter, non formaliter, non subjective, (his enim verbis
utuntur) i.e. non esse de carnis essentia aut accidentibus: easdem
tamen proprietates divinas carni realiter convenire. Quaenam magis
contraria, quam haec sibi fingi possunt? Nam quicquid de re aliqua
dicitur, id ipsum est substantia aut accidens, tertium nihil est.
Sacramentarii hominem Christum ubique esse per deitatem, carnem autem
ipsius neque per se, neque per deitatem. Hoc libenter discam ab illis,
quaenam carnis humanae deitas fingi possit? Ubiquitarii hominem
Christum et humanitatem omnipotentem esse ajunt, hominem autem non
etiam humanitatem esse aeternam. At rebus abstractis aeterna multo
magis, quam concretis convenient. Hoc etiam absurdius: Christi corpus,
inquit Brentius,2 quod Hierosolymae omnibus spectantibus de cruce
dependebat, etiam Romae simul praesto erat cum deitate. Quid hoc? Nam
si caro Christi reapse ubique est omnipotens ac omniscia, certe caro
est Deus aeternus, nec tamen erit caro vera i.e. humana, quod utrique
negant, praeter Eutychem et Schwenckfeldium. Aliter Catholici, qui
corpus Christi ubique esse negant, fatentur tamen pluribus in locis
simul et eodem momento esse posse. At non ubique et pluribus in locis
eodem tempore et simul, sunt ἀντιστρέφοντα, nec Christus magis duobus
quam omnibus locis simul esse potest. Quodsi Christus ascendit in
coelum, non est ubique, ac ne multis quidem in locis, aut si erat
ubique, non ascendit nec descendit unquam. Neque etiam naturam humanam
ubique extensam esse volunt.3 Corpus enim illius ubique totum esse, non
habens partes extra partes, sed partes omnes in omnibus, i.e. ut
planius intelligatur, pedes in cerebro, manus in visceribus,
nihilominus tamen humanitatem ubique esse negant; at humanitas
abstractum quiddam est, homo vere concretum. Cur igitur ab his et illis
concluduntur? Quia metuunt, ne duae illae naturae, divina et humana, a
se invicem divellantur, nisi corpus Christi fuerit ubique. Oportuit
igitur simul et semel in utero, in cruce, in coelo, in praesepio
visibile, invisibile, verum et phantasticum corpus esse; quae quis
aequo animo ferre aut patienter audire queat? Jam vero confitentur,
divinitatem ab atheo in hostia consecrata non sumi, etiamsi corpus
Christi ab eo devoretur et calore ventriculi conficiatur, igitur in eo
ipso utramque naturam divelli confitentur. 288 Nam Ubiquitarii non
solum animam Christi, sed etiam carnem deitati conjunctam esse
affirmant, quod Sacramentarii negant. Ubiquitarii fingunt, proprietates
deitatis humanitati reapse communicari, non autem proprietates
humanitatis deitati; cur tam varie? cum unum et idem ὑποκείμενον esse
fateantur, imo unam et eandem hypostasin, quae aut utrumque, aut
neutrum admittat oportet.

1. Alius: _usurpantur_. 2. De personarum unione p. 12. 3. Gabr. Biel l.
IV. c. 12. qu. 1.

CORONAEUS: Omnes illae ambiguitates tolluntur, si teneamus id, quod M.
Tullius Cicero scripsit, nihil esse in animis concretum, nihil mistum.
Quanto magis igitur concretio a natura divina rejicienda venit?
Interdum tamen in Christo dicitur concretio πρὸς τί, propter naturae
duplicis mirabilem et humanis mentibus incomprehensibilem unionem, in
una et eadem hypostasi, quam Hilarius quodammodo similem esse scribit
unioni mentis humanae cum corpore, a quo tamen Academici, Stoici,
Peripatetici avulsam nec corpori concretam admittunt.

TORALBA: Si igitur mens humana simplex est ac penitus a corpore
abstracta, nefas est, ullam in natura divina concretionem arbitrari, si
utraque natura est ab utraque avulsa et divisa, i.e. copulata divina
mens cum humana mente, ut nunquam in unum et idem coëant, Christus
nihil aliud erit, quam homo, qui Deo adhaerebit, ut optimi cujusque
mens integerrima ac Dei amantissima Deo adhaeret,1 quo pertinet illud:
_Mihi adhaerere Deo bonum est._2

1. Alius: _adhaerebit_. 2. Ps. LXXII, 28.

FRIDERICUS: Toralba philosophorum1 ponderibus res divinas exigi putat
oportere, nec arbitratur Christum Deum esse. Neque enim si sciret
perspicuam rei veritatem, subtilitate argutiarum oppugnaret, ut Paulus
Judaeos ac gentiles suos excusans: _Si Deum_, inquit,2 _cognovissent,
nunquam dominum gloriae cruci affixissent._

1. Alibi: _ratiocinationum_. 2. 1 Corinth. 2, 8.

SALOMO: Videre mihi videor Caligulam Augustum legatos Judaeorum urbana
quadam ratione excusantem, cum diceret, viros bonos ac valde simplices
sibi videri, non enim reputare, Caligulam Deum esse.1 Itaque quoque
Fridericus nostrorum simplicitatem2 excusat, quod fabri filium non
arbitramur Deum esse.

1. Philo de legatione ad Caligulam. 2. Alibi: _felicitatem_.

OCTAVIUS: Non video, cur Ismaëlitis irasci debeamus, quod Christum
mortuum esse inficiantur, quod manibus hostium ereptum putant, cum
Christiani fateantur, deitatem pati nihil posse.

CURTIUS: Nullum fraudis arcanum majus a Muhammede excogitari potuit, ut
Christo deitatis opinionem et humanae salutis curam eriperet, quam quod
supplicio affectum esse negat, ne quis in ejus morte salutis spem ullam
collocaret aut de humano genere quicquam meritus esse videatur.

289 TORALBA: Frustra mortis Christi meritum1 praedicatur, si nihil
mereri potuit. At Christus mereri non potuit, cum semper fuerit in
summo felicitatis culmine collocatus et optimo fini, hoc est aeternae
deitati, convinctissimus, ut quidem illi jactant. At ne angelos quidem
aut beatas mentes mereri dicimus, quia praemium illis datum minus esset
merito, cum tamen praemia Deus semper tribuit meritis ipsis majora.
Majus autem praemium adipisci nemo potest, quam coeleste regnum, quam
Dei fruitionem, quae omnia illis obtigerunt. Ita Christus optimo fini
conjunctus mereri nihil potuit; nam si mereri potuisset, etiam errare,
peccare, labi potuisset, quia mereri nemo potest, qui semper in eo
statu est, ut si velit peccare, non possit2; Christum autem, si maxime
vellet, peccare tamen nullo modo potuisse ajunt. Postremo infinita
praemia merito Christi finito darentur, quia meritum Christi,
quantumcunque est, finitum sit oportet, cum ejus cadaver mortuum sit,
non etiam mens humana Christi, natura vero divina nihil penitus passa
fuerit. At peccata sunt infinita ut hominum infinitorum. Quod si
hominis tantum supplicio peccata dilui potuerunt, nihil necessum fuit,
Christum mori.

1. Alius: _merita_. 2. Scotus lib. III. dist. 18.

FRIDERICUS: Deum quidem nulla necessitate ad hominum scelera expianda
naturam humanam induisse dictum est, sed quoniam ita decreverat, ita
fieri necesse fuit, non Dei quidem intuitu, sed hominis ipsius, nam
Christus ut homo mereri potuit. Atque eo pertinent ea, quae saepe in
sacris litteris occurrunt: _Oportuit Christum pati_; item: _Oportebat
haec fieri_; item: _Expedit unum hominem mori._1

1. Marc. 8, 31. Matth. 16, 21. Lucas 9, 22. 17, 25.

SALOMO: Si necessum fuit, Jesum supplicio affici, quid est, quam ob rem
Christiani majorum nostrorum crudelitatem accusant, quae tamen1 humano
generi peperit salutem?

1. Alii: _quod totam_ vel: _cum tamen_.

FRIDERICUS: Quaedam mala male dicuntur, quaedam bona bene, quaedam mala
bene. Sed hoc bonum a Judaeis male dicitur, profuerunt enim inviti tum
maxime, cum nocendi voluntatem impiam haberent.

TORALBA: Istud quidem est, opinor, τὸ ἐξ ἀρχῆς, quoniam illud ipsum
assumitur pro argumento quod erat in quaestione; prius enim
discutiendum fuit, an illud a Deo decretum esset?

CURTIUS: Si evangelicis et apostolorum scriptis ea, quae summa esse
debet, fides tribuenda sit, nihil frequentius reperiatur1, quam illud
statutum fuisse, Deum scilicet hominis amictu fragili indutum iri, ut
genus humanum ab interitu sempiterno liberaret. Quae novarum tabularum
ac evangelii auctoritas oraculis nititur certissimis ac divinissimis
veterum tabularum ac prophetarum.

1. Matth. 8, 17. Lucas 2, 28. Joh. 2, 18 sqq. Marc. 6, 34. Ebr. 9, 15.
1. Cor. 15, 22 sqq.

SALOMO: Ubinam vero1 tam multa oracula tam diu delituerunt?

1. Alii: _verbi gratia_, vel: _igitur_.

290 CURTIUS: Permulta quidem huc atque illuc dispersa, nullum tamen
aeque perspicuum est, ut Danielis1, qui non modo Messiam interficiendum
divino afflatu praedixit, sed etiam annos, menses, dies, momenta sic
notavit, ut non tam calamo tragoediam scripsisse, quam rem ipsam
penicillo depinxisse, et quae Jesaias2 trecentis circiter annis ante
adumbrarat, coloribus perspicuis illustrasse videatur. _Virum_, ait
Jesaias, _aspectu contemptibilem, qui aegritudines ac imbecillitates
nostras pertulit, quem nos arbitramur a Deo percussum et afflictum.
Ipse graviter vulneratus est propter improbitates nostras, et attritus
propter flagitia nostra, supplicia quae nos luere decuerat, imposita
illi fuere, ac livoribus ejus curati sumus. Idem sicut ovis ad
mactationem deducta non aperuit os suum, sed ad supplicium raptus est.
Generationem ejus quis enarrabit? Cognitione sui multos justificabit,
justus servus meus, quorum flagitia ipse sustinebit._ Et eadem
Zachariae verbis confirmantur ac Hieremiae versibus3: _Spiritus_,
inquit, _oris nostri Christus dominus captus est in peccatis nostris._

1. Danielis 8 seq. 2. Jesaias cap. 53. 3. Zach. 12, 10. Jerem. 23, 5
sq. 32, 15 sq.

SALOMO: Hic certe locus, quem potissimum ex omnibus urgent Christiani
et in quo plerique1 haeserunt, nihil ad Messiam, nihil ad filium Dei,
multo minus ad Jesum pertinet, neque idem filius Dei, sed servus ab
Esaia vocatur. Et quidem falsum et absurdum esset, quod pontifices
Romani solenni carmine pridie paschatis2 usurpant: O rem mirabilem! ut
servum redimeres, filium tradidisti. At Jesaias appellat servum, non
filium. Quomodo agitur ista cohaerebunt? Videmus autem in sacra
scriptura complures Messias, scilicet Mosen, Josuam, Jephtem, Gedeonem,
Samuelem, Davidem, Saulum, qui omnes Messiae vocantur, nullum tamen ex
his pro expiatione populi supplicio affectum. Nec tamen dubito, quin
Deus ob unius integerrimi et innocentissimi civis virtutem interdum
totam civitatem ac regionem absolvere velit, eoque forsitan pertinet
Jesaiae dictum, cui consimile est illud Salomonis3: _Oppidum_, inquit,
_angustum et in eo pauci cives, quod a rege potentissimo cinctum est
obsidione, aggestis undequaque substructionibus ac turribus maximis ad
ejus expugnationem. In qua tamen civitate egentissimus quis ac
sapientissimus exstitit, qui oppidum ab excidio servavit, nec civium
quisquam suspicatus est, i.e. unius interdum civis integritas et eximia
virtus ac probitas quanquam ignoti ac ignobilis, totam civitatem ab
ultione4 et ira Dei potentissimi regis, a bello, a fame, a popularibus
morbis servavit._ Quod autem attinet ad Hieremiae 291 versum, vulgaris
interpretatio ab ebraica locutione plurimum differt. Sic enim ad
verbum: _Spiritus narium nostrorum unctus dominus captus est in retibus
eorum, quae nihil ad Jesum._

1. Alibi: _plurimum_. 2. Alii: _Pascha_. 3. Eccles. 9, 14 sqq. 4.
Alibi: _ustione_.

FRIDERICUS: Quam belle detorta haec oracula videmus, quanquam Salomonis
haec interpretatio tota ratione differt ab interpretatione Rabbi
Davidis Kimchi, qui hunc locum non quidem ad Messiam, sed ad populum
Israëlem referendum putat, quasi populus Israel pro flagitiis aliorum
populorum expiaret; sed huic interpretationi repugnant haec verba:
_Vulneratus est pro peccatis populi Dei_;1 quomodo enim populus Dei pro
populo Dei trucidatus esset?

1. Jesaias 53, 5.

SENAMUS: Julianus Augustus ut Christi supplicium expiatorium
extenuaret,1 Aesculapium Jovis filium humanam naturam induisse scribit,
ut corporeis morbis perinde mederetur atque Plato aegritudini animorum,
non tamen ut pro generis humani incolumitate caederetur. Et certe
bonorum caedem Deus ingenti calamitate ulcisci, sceleratorum vero
suppliciis totam regionem ab exitio servare consuevit. Itaque
Athenienses2 die Aprilis septima duos homines totius regionis
sceleratissimos per omnia civitatis loca circumducebant, ac septies
arborum infelicium ramis ac fustibus caesos, iisdem lignis exurebant,
cineribus etiam in mare disjectis. Et quoniam id singulis annis pro
solenni voto fiebat, ad scelera civium expianda, diem illum κάθαρμα
vocabant. Nec aliter Galli veteres ad Tiberium usque flagitiosos ac
perditos homines ad Aras Laetas3 provinciae (quod oppidum ejus nominis
ad haec usque tempora floret) lignis, statuis et colossis ingenti
magnitudine fictis4 inclusos exurebant, ut aliorum scelera expiarentur.

1. Alibi: _existimaret_. 2. Pausanias in Atticis. 3. Alii:
_Araselatas_. 4. Alibi: _pictis_.

TORALBA: Aequius erat, sui quemque sceleris poenas a seipso reposcere,
ut Herodotus1 veteres Aegyptios fecisse scribit. Tantisper enim bos
mactabatur, multitudo populi scapulas nudata caedebatur, qui mos ab
Aegyptiis et Amorrhaeis ad Thessuatas2 et Hieronymitas dimanavit. Sic
quoque Camari3 sacerdotes Bahalis, fuligineis vestibus amicti,
tantisper dum sacrificaretur hostia, seipsos gladiis ac pugionibus
dilacerabant. Quem morem Aegyptiorum non satis percipiebat Xenophanes,
cum verberationes istas intuens: Si Deos, inquit, esse creditis hos,
qui lugetis? Sin homines fuisse putatis, cur illis sacra facitis? Id
enim fiebat ad sceleris cujusque expiationem. Argute tamen hominum
dementiam insanam castigabat, quod homines demortuos pro Diis colerent.

1. Herod. V, 2. 2. Alius: _Jesuitas_. 3. Alibi: _camari_.

SALOMO: Id fere perpetuum est, sceleratos pro suis, ac saepe quoque pro
bonorum peccatis expiare, bonorum1 vero mactationem pro impiis fieri,
plane inauditum. Nos2 quidem sacrarum sortium diem mense Februario, 292
quem Latini expiatorium et purgatorium interpretantur, quotannis
recolimus, quasi sors a Deo jacta fuisset, utrum aequius videretur,
flagitiosissimum ac superbissimum Ammanum,3 an Mardochaeum virum4
optimum, cum universa Israelitarum gente interire et, sortibus quasi ex
urna ductis, Deo ipso urnas movente, Ammanum sorte ductum, foedissimo
supplicio affectum, pro Israelitis expiavisse. Sic enim Salomo impium
pro justis expiaturum scribit. Cum enim Moabitidis meretricula populum
Dei ad cultum Bahalis Peoris libidinum illecebris pertraxisset, populus
ingenti clade affectus est,5 nec ante clades cohibita, quam Pinehas
sacerdos, hastam vibrans, Israelitam cum Moabidite conjugatum nefario
complexu transfixisset, testante Deo, posteros Pinehae sempiternum
sacerdotium habituros, quod impiorum caede iram suam placavisset. Non
aliam ob causam lex jubet,6 parricidam ab altaribus sacris divelli ac
palam jugulari, ne tota civitas exscindatur, quoniam saepe ob unius
impietatem inultam in omnium improbitates animadvertitur. Cum enim
Achas7 praedam execratam rapuisset, exercitus Dei fugatus est ab
hostibus, Deo ipso testante, propter unius flagitium id contigisse.8 Ex
quo intelligitur, Deum supplicio sceleratorum placari, bonorum vero
caedem injuria petita ulcisci. Quae cum ita sint, quis putet, Deum
optimum maximum optimi atque integerrimi viri supplicio delectatum?

1. Alius: _boum_. 2. Alius ita: _More quidem sacrarum litterarum
testium diem_ etc. 3. Alius: _Hamananum_. 4. Alius: _civem_. 5. Numer.
25, 7 sqq. 6. Deuteron. XIX, 11 sqq. 7. Alius: _Achan_. 8. Josua VIII,
22 sqq.

FRIDERICUS: Quandoquidem Salomo legibus divinis nos oppugnat, legibus
retundi debet. Lex autem divina vetat,1 hostias pecudum sibi offerri,
quae vel maculosae vel scabiosae vel languidae vel claudae vel oculis
aliove membro captae sunt. Ex quo intelligitur, si sceleratorum justa
supplicia Deo grata sunt, non tamen sceleratorum victimis delectari.

1. Numer. 15, 3 sqq. Levit. 22, 20 sqq.

SALOMO: Divina lex hoc sibi vult, oblationes Deo ingratas esse eorum
qui claudicant in lege Dei exequenda, qui coecutiunt ad indigentium
inopiam, qui surdi sunt ad voces afflictorum.

CURTIUS: Cum igitur omnes homines flagitiosi sint, improbi, maculosi,
lepra superbiae impuri, nec ullus unquam praeter Christum immaculatus
exstiterit, in quem velut in agnum purum et omni ex parte candidum ad
immolationem omnia omnium scelera superponantur, haud mirum, si hanc
sibi gratissimam hostiam Deus immolari voluerit.

OCTAVIUS: Si hominum aut pecudum caedibus flagitia aliena expiarentur,
cur Deus toties et tam saepe1 execratur eos, qui sua scelera
sacrificiis ac sanguine ablui confidebant?

1. Psalm. 4. 40. 50. 51. Oseae 6. 1. Sam. 1. 2. 3. Jerem. 7. Ebr. 9. 2.
Joh. 1.

FREDERICUS: Ut Judaei monerentur,1 sacrificia cruoris2 umbram et
imaginem fuisse illius aeterni sacrificii, quod Christus pontifex
omnium maximus pro totius universitatis incolumitate oblaturus erat. Et
certe Philo 293 Ebraeus cum inquireret, cur relegatis reditus in
patrias sedes interclusus sit, quoad pontifex maximus mortuus esset,
hunc pontificem non hominem futurum, sed Dei verbum ab omnibus peccatis
purum interpretatur, cujus pater sit Deus aeternus, mater vero sapien
tia. Quibus verbis acu rem tetigisse videtur, Jesum3 scilicet
pontificem illum futurum, qui sua morte genus humanum in avitas
coelestium sedes revocaturus esset.

1. Alius: _admonerentur_. 2. Alius: _crucis_. 3. Alibi: _ipsum_.

SALOMO: Qui fieri potest, ut Philo de morte Jesu cogitaverit, tanquam
de pontifice animarum, qui ante occiderat, quam Philo pubertatem
attigisset? Aut cur Jesum illum recens mortuum ne suo1 quidem nomine
tot ac tam multis libris dignaretur? At ne quis sanguine peccata dilui
posse arbitraretur, Michaeus2 vates in haec verba prorumpens: _Num_,
inquit, _dabo primogenitum meum pro expiatione sceleris aut fructum
ventris mei pro hostia peccati animae meae? Indicavi tibi, o homo, quid
bonum sit et quid Deus de te exquirat, scilicet facere judicium,
diligere benignitatem et humilem te praebere Deo tuo._ Itaque Abrahami
obsequio ac voluntate eximia contentus, filium, quem jusserat mactari,
vetuit,3 quae tamen hostia integerrima atque innocentissima Deo
gratissima futura videretur, si humano sanguine placari vellet.

1. Alibi: _nescio_. 2. Michae 6, 7 sqq. 3. Genes. 22, 1-49.

OCTAVIUS: Quanto minus caede Christi filii Deus aeternus oblectaretur?
an non potius detestabile hoc sacrificium execraretur? Nam cum Salomo
abominatur eos, qui, bonis tenuium et egentium ereptis, partem in
victimas conferunt, perinde facere scribit, ut si pater filium
immolaret; ut planum faceret, nihil execrabilius Deo futurum, quam si
filium suum sibi carissimum quisquam immolaret. Id autem absurdius est,
Deum hominibus iratum a se ipso ultionem exigere, non aliter quam si
quis vulneratus graviter vindictam non ab hoste, sed a seipso
deposceret, ac veluti desperatus suspendio vitam finiret.

CORONAEUS: Christi mors non solum ad expianda scelera improborum
proficit, sed etiam, ut a flagitiis eo libentius abstineamus, cum
intelligamus, immortali Deo scelera impiorum tam displicuisse, ut
carissimum sibi filium mortem foedissimam ob aliena peccata luere
velit. At non tantum Christi pretiosissimus cruor hominum generi
sempiternam peperit salutem, verum etiam crucis ipsius simulacrum
improbos genios repente fugare ac pestes aërias deturbare quis nesciat?
Nam Juliano, daemones interroganti, cur fugerent, confiteri non
dubitarunt, se admirabili signo crucis fugatos esse, ut quidem
scriptores ecclesiastici1 prodiderunt. Ut non immerito ecclesia Romana
soleat usurpare carmen illud: O crux ave, spes unica, auge piis
justitiam reisque dona veniam!

1. Nicephorus Callistius. Cyrillus. Gregorius Nazianzenus.

CURTIUS: Haec quidem a Coronaeo pro ea qua imbutus est religione,
praeclare dicuntur, non video tamen, ut truncus ligneus veniam scelerum
294 indulgere cuiquam possit, sed his, opinor, terriculamentis
cacodaemones imperitos obligare et1 a Dei cultu avertere consueverunt.

1. Desunt haec sequentia Curtii verba in aliis codicibus.

SALOMO: Sed exanimis crucibus omissis, ad crucifixum ipsum redeamus,
non modo in quo, sed etiam a quo salus in omne genus humanum dimanare
putatur. Aut enim morte illius mortuorum aut viventium aut eorum, qui
tunc nascituri erant, flagitia sunt expiata, cedo quorum sint?

FRIDERICUS: Omnia omnium peccata Christi morte purgata sunt et eorum
qui venturum crediderant et qui venientem exceperunt et qui mortuum
sincera mente coluerunt.

OCTAVIUS: Nullus, opinor, pontifex tantae fuit impietatis, ut futura
scelera ignosci putaret. Nam quid aliud esset, quam scelerum omnium
deterrimam proponere impunitatem. Itaque Paulus praeterita quidem
peccata Christi morte obliterata scribit1, non tamen futura.

1. Rom. 3, 25.

SALOMO: At ne praeterita quidem Christi supplicio fuisse diluta,
constat lege divina, quae inanis fuisset, si usque ad Christi tempora
venia dilata esset et inania Dei promissa, quibus toties pollicetur1,
se poenitentibus propitium fore. Cum autem solenni die jejunii Deus
jubet de peccatis confiteri ac poenitere, subjicit haec verba: Eo die
expiabuntur omnia peccata vestra, ac mundi eritis ab omnibus flagitiis
vestris. Nam si quae flagitia decipi voluisset, (ut Romani pontifices
robustioris impietatis scelera ad indulgentiam sibi referri jubent,
indicta poena pontificibus minoribus, si graviorem cognitionem sibi
assumant) si quae scelera2 in Christi futuri adventum, distulisset, non
erat in lege ferenda omissurus; sed nihil excepit. Ac si quis putet,
prophetas antiquos ad majores nostros in legis interpretatione minus
fuisse diligentes, cognoscite, si placet, eorum doctrinam. Si enim
statuunt, peccata quidem adversus leges jubentes poenitentia primum3
expiari4, puta si quis egentem non juverit5, cum facile posset; qui
vero contra legem vetantem peccaverit, puta qui nomen alterius injuria
violaverit, poenitentia quidem peccatum sustineri, die tamen
expiationis aboleri. Sed si sceleris poena fuerit capitalis, ut
adulterium, poenitentia rursus et expiationis die peccatum suspendi6,
castigationibus vero, quae tum a judicibus, tum a Deo irrogantur, si
judices ultionem dissimulaverint, penitus obliterari, eoque pertinere
dictum illud7: _Visitabo plagis et verberibus peccata eorum et
flagellis scelus eorum._ Quod si quis Dei nomen sacratissimum
contumelia laceraverit, poenitentia primum, deinde expiationis die,
post etiam castigationibus suspendi ac tandem die occasus aboleri.
Poenas tamen flagitio debitas praeclaris actionibus omnino dilui, aut
certe 295 nimia fatentur, praesertim religione erga Deum, pietate
adversus parentes, caritate in egenos;8 ex quibus perspicuum fit, ad
hominum impietates expiandas inutilem fuisse Jesu mortem. Haec autem
copiosissime a nostris explicantur, qui tamen in eo sibi conveniunt,9
nullum esse tam immane flagitium, quod diuturna poenitentia et
praeclaris virtutum actionibus non eluatur.

1. Deuteron. 32. Psalm 77. 78. 98. Jer. 5. 31. 36. 50. Amos 7. Psalm
129. Exod. 30. Levit. 33. Psalm 24. 64. 102. Levit. 16. Numeri 23. 29.
2. Alibi: _affirmant_. 3. Alii: _sola_. 4. Levit. 16. Jerem. 3. 5.
Alibi: _paverit_. 6. Alii: _sustineri_. 7. Psalm. 89, 33. 8. Ezech. 18.
Daniel 12. 9. In libr. Talmud.

CORONAEUS: Imo vero inania sunt opera, inanes actiones et
supplicationes nostrae sine pretiosissima illa Christi morte. Et
quoniam tanti beneficii, tantae salutis memoriam latinis versibus non
satis pro dignitate assequi potui, graecis hymnis sanctius id me
consequi posse speravi1: i.e. Christe, Dei filiorum flos tenelle,
aeterne sacerdos, super mundos circumvolutos invectus, dominator campis
aetheriis, ubi potestatis tuae robur est defixum, indeque omnia
despicis et praeclaris auribus audis. Tua super mundum ac coelum
sidereum aurea supereminet ingens aeterna potestas, qua elatus tuo te
splendore excitans perennibus rivis foves animum infinitum. Qui
producis informans materiam incorruptibilem, quam generatio
circumvagatur, quoniam formis illam obligasti, ex eademque mente
fluxerunt origines sanctorum regum, qui te circumstant, potentissime!
ex te nati, legationibus profecti ad te legatorum genitorem tuamque
potentiam2 feruntur. Ad haec quoddam tertium regum genus creasti, qui
tuas laudes continuate celebrant. Tu morte vitam, optime, mortalibus
dedisti.

1. Graeca verba in omnibus, quos contulimus, codicibus adeo corrupta
sunt, ut ea plane haud enucleanda omittere mallem. 2. Alibi: _tuaque
potentia_.

OCTAVIUS: Graecis dedit ore rotundo Musa loqui, nobis non licet esse
tam disertis. Neque enim versibus Latinis haec reddi posse puto, non1
si Veronensis ille vir2 reviviscat,3 qui ex uno versu heroico sexaginta
se fecisse jactavit.

1. Alibi: _etiam_. 2. Alius: _vester_. 3. Julius Caesar Scaliger.

SALOMO: Egregia quidem ista laus, si non ab homine ad hominem
proficiscatur. Sed si verum est, Christi morte vitam dari et peccata
dilui, cur poenitentiam, cur scelerum confessionem, cur etiam
satisfactionem christiani pontifices ab improbis exigunt? Aut quid
magis divina lex ab homine exquirit? Quare auriculari Romanorum
confessione non potuit perniciosius cogitari, sive quod homini ab
homine flagitia remitti putant, quae summa erga Deum impietas est, sive
quod ea persuasione licentia flagitiis omnibus, proposita veniae spe,
indulgetur, sive quod robustissimae quaeque impietates semper silentur,
sive quod conscientia1 desperationem affert iis, quos pudet foedissima
quaeque peccata confiteri, quae si sciantur, capite luenda sunt, sive
quod ad sceleratissima expianda pontificem maximum adire necesse sit,
sive quod tyrannis faciles aditus ad proscriptiones et crudelitates
aperiantur.

1. Alii: _veniae_.

CORONAEUS: Ego vero sic statuo, confessione auriculari nullum esse 296
adversus omnia flagitia efficacius amuletum. Quis enim graviter peccare
ausit, qui sciat, nullam, nisi de scelere admisso confiteatur, veniam
sperandam1. Et quidem Indos et Peruanos ante Hispanorum adventum rudes
adhuc2 et solis cultores ista confessione apud sacerdotes uti
consuevisse, testis est historia Indorum3, quin etiam capitale esse
apud illos sacerdoti, scelera divulgare.

1. Addit hoc loco alius codex: SALOMO. 2. Addit alius: _siderum_. 3.
Alius hoc loco addit nomen interlocutoris: SALOMO.

CURTIUS: Cum daemonibus inservirent, cui dubium esse potest, quin etiam
hunc morem ab iis didicerint et expresserint, ut ab hominibus, non a
Deo veniam peterent ac sperarent? O mirabile improbitatum amuletum!
scilicet ipsi Deo tot saecula antea ignotum, ut homines a flagitiis
coërceantur? At eo processit impietas, ut etiam sine poenitentia,
solius sacerdotis verbo atrocissima quaeque scelera plerumque
obliterari putent. Poenitentia vero quanta sit ad veniam adipiscendam,
docet1 Manasse rex Judaeorum eleganti ac efficaci oratione ad Deum.
_Tu_, inquit, _poenitentiam infinita bonitate decrevisti, ut eos ab
interitu servares, qui justissimis legibus ac judiciis fuissent
perituri._

1. Alius: _docuit_.

FRIDERICUS: Christi mors ea scelera non expiavit, quae jam pridem
poenitentia vel justa ultione prius vindicata fuerant, nec eorum
peccata, qui1 nullam futuri Messiae spem conceperant, nec item eorum,
qui oblatam a Christo salutis recuperandae medicinam repudiarunt, sed
qui beneficium Christi gratuitum acceperunt2, ii non modo culpam, sed
levissimas effugiunt poenas omnium improbitatum.

1. Alius _quae_. 2. Alius: _receperunt_.

OCTAVIUS: Profecto decretum illud valde perniciosum mihi videtur, ut ex
fiducia, quam de Christi supplicio flagitiosissimus quisque temere
accipiat, peccatorum veniam adipisci mereatur. Nam quid aliud est,
quam, tanta flagitiorum impunitate omnibus proposita, viam latissimam
ad omnes impietates audacissimo cuique munire?1

1. Alius: _aperire_.

FRIDERICUS: Christi mors potissimum necessaria fuit humano generi ad
expurgandam1 teterrimam originis labem.

1. Alius: _depurgandam_.

TORALBA: Si peccatum nullum est nisi voluntarium, ut quidem omnes
theologi1 confitentur, peccatum originis nullum esse potest, quia nulla
est in nascente peccandi2 voluntas. Quod si ita est anxia de trinitate
disputatio, ac multo difficilior de incarnatione divinitatis, item de
ascensione Dei hominis in coelum ac de caeteris id genus divinis ac
naturae legibus valde contraria diluuntur.

1. Augustinus, l. 1. de libero arbitrio. Lombardus l. III. 2. Alibi:
_peccati_.

CURTIUS: Ut nullum sit originale peccatum, fieri nullo modo potest,
quia nihil frequentius in Veteris et Novi Testamenti tabulis reperitur.

SALOMO: Non dubito, in eo Adamum peccavisse, non quod poma 297 vetita
decerperet, ut vulgus puerili errore opinatur, sed quia mentem, ab
intelligibilium rerum contemplatione abductam, cupiditatum ac sensuum
illecebris inescari et obrui pateretur. Sic enim Ebraeorum theologi
acutissimi1 mulieris appellatione sensus corporeos, mariti vero nomine
intellectum significari ajunt, ut serpentis verbo voluptatem, quae
quasi serpens corporis latebras subire ac meatus omnes sensuum et
orificia tentare, vim tamen praecipuam dentibus exserere et in ventre
reptare solet. Sed utcunque peccavit Adamus, cur peccatum illud ad
posteros innocentes redundaret? aut si vitia transferantur ad posteros,
virtutes quoque transferri necesse est, ac multo magis quam vitia, cum
in universa natura bona malis semper fuerint potentiora, ut superius
demonstratum est. At omnes philosophi aeque ac theologi2 diuturna
experientia duce compertum habuerunt, nullas parentum virtutes ad
posteros traduci. Non poterunt3 igitur transfundi peccata, cum sit
eadem contraria disciplina, ex quo sequitur, nullum esse originale
peccatum.

1. Philo legg. alleg. I. II. III. de Mos. II. de gigantibus. Rabbi
Ruben in libro Aboth Nathan c. 16. [N.] 2. Aristotelis Ethic. Plato in
Menon. Scotus sentent. l. II. 3. Alius: _possunt_.

CORONAEUS: Ista quidem fuit Pelagii haeresis,1 jam pridem theologorum
summa consensione repudiata et conciliorum decretis explosa, nostraque
aetate Tridentini concilii2 summa autoritate fracta ac rejecta. Sic
enim decretum est: Eum qui peccatum Adami ad posteros propagatum negat,
aut ei solum nocuisse aut corporeas tantum imbecillitates transfusas
aut aliter quam Christi morte aboleri potuisse3 putat, anathema esto.
Quae dicta Pauli verbis ac sententiis nituntur. Quemadmodum enim ait
Paulus:4 _Mors imperium habuit ob unius peccatum, ita unius morte
gratia latissime propagatur ad salutem._ Cur etiam quereretur David his
verbis:5 _Ecce in sceleribus conceptus sum et in peccatis concepit me
mater mea._

1. Augustinus l. XI. de nupt. et l. II. contra Pelag. 2. Sess. V. c. 2.
3. 5. 3. Deest in alio codice. 4. Rom. 5, 17 sq. 5. Psalm. 51, 7.

OCTAVIUS: Manichaeorum haeresis est, inquit Augustinus,1 peccatum
originis defendere.

1. Augustinus l. II. de nupt. c. 19 ad Valerian.

FRIDERICUS: Hic innuit Augustinus haeresin Manichaeorum, qui ab
aeternitate infinita duo bonorum et malorum principia posuerunt, Deum,
inquam, bonorum et Deum malorum aequa potestate, in qua haeresi
diutissime Augustinus haesit, illud enim1 est peccatum. Sed ne quis
putet, Augustinum originis humanae labem negare, pleni sunt ejus libri,
plenae epistolae originis peccato. Sic enim adversus Pelagium: Omnes
homines, inquit, originis peccato tenentur.

1. Alius: _non_.

TORALBA: Si plus auctoritati conciliorum, quae tamen ab Helvetiis et
Germanis rejiciuntur, quam rationi tribuamus, nullus disputationi,
nullus 298 demonstrationi locus futurus est, sed omnia temere assentiri
oportet, quia Augustinus, quia Hieronymus, quia Scotus, quia Galatinus1
dixit. Sed obsecro rationibus et argumentis perspicuius disseratur. Nam
qui Pelagii2 sententiam omnium verissimam pejus3 tueretur, vidi
neminem. Subtilius igitur omnia hujus quaestionis argumenta, si placet,
discutiantur, cum ab ea innumerabilium quaestionum fructus explicentur.
Quid enim est peccatum originis, nisi quia mater in conceptu paterve4
plus aliquando5 libidini ac voluptati, quam decuit, indulsit? Ut ita
sit, cur filio fraudi futurunt sit?

1. Ep. ad P. Diaconum. 2. Alius: _Pelagio_. 3. Alius idem: _prius_. 4.
Alius: _patri_. 5. Alius: _aliquanto_.

CURTIUS: Nonne rationi consentaneum est, quando ratione1 Toralba2
contendit, ut filius haeres parentum obligatione teneatur? Id enim3
Plutarchus, quantumvis paganus, naturali aequitati consentaneum esse
scripsit.

1. Alibi: _Nonne ratio consentanea est, quando ratione etc._ 2. Deest
in alio codice. 3. Alius: _etiam_.

OCTAVIUS: Debita quidem haereditaria lui1 oportere concedo, sed quis
unquam audivit, scelerum ultionem aut exactionem poenarum ab haeredibus
repeti?

1. Alius: _solvi_.

SALOMO: Legibus divinis disertissime cavetur, ne filius parentum ulla
culpa teneatur, idque saepius repetitum videmus1.

1. Deuter XIV, 4. Reg. II, 2 et 4. Paralip. II, 25. Ezech. XVIII.

CORONAEUS: Non modo labem originis Christi cruore delebilem, sed etiam
privati cujusque sceleris poenas a posteris repeti1 testatum habemus.

1. Alius: Deum _repetiisse_.

SALOMO: Sua quisque fraude plectitur, non aliena. Nam cum Israëlitae
conquererentur, majores nostros uvas acerbas degustavisse1, Deus clara
voce populum contestatur2, suam cuique integritatem profuturam, vitia
cuique sua, non aliis, nocitura. Quod autem sui nominis hostes ulturum
minatur tertia quartaque progenie, hanc recipit interpretationem
theologorum consensu3, ut si scelestum parentem sequatur filius nequam,
hunc nepos, ni sit patre et avo melior, tunc Deus, parentum, avorum et
proavorum memor, ultionem ita persequetur4, ut nulla deinceps eorum
posteritatis memoria sit futura et5 penitus a stirpe deleantur, sui
vero cultorum et amantium etiam6 millesimam progeniem amplexaturum
jurejurando spopondit, ut omnes intelligant, quanto Dei misericordia
major sit acerbitate. Neque tamen posteros patitur parentum
improbitatem luere, sed sua quemque, non aliena poena tueri.

1. Addit alius: _ac filiorum dentes obstupuisae_. 2. Ex. XX. Deuter. I,
4. 3. Rabbi Salomo, Rabbi Levi in Exod. 10. Abraham Aben Ksra in cap.
2. de cal. 4. Alii: _perseiquuntur_. 5. Alius; _sed_. 6. Alius: _in_.

FRIDERICUS: Cur igitur denunciatum est Heli pontifici maximo, de
posteris suis neminem senem aut locupletem futurum, propterea quod
filiorum impietatem inultam reliquisset?

299 SALOMO: Non est hoc, punire posteros, qui nondum nati erant, et
qui, ne nascerentur, prohiberi potuissent1, sed minus beare. Consimile
est illud Davidis propter caedem Abneris, quem Joabus nefarie
trucidarat, gravi exsecratione imprecantis, ut esset in ejus posteris
inopia, ulcus, lepra, hoc est Joabi posteros2 minus beari. Et quoniam
nihil carius3 esse potest, quam sui cuique liberi, nihil quod ardentius
amari possit, propterea Deus gravissimas minas addit, scilicet injurias
sibi allatas in tertiam usque generationem ulturum. Summa tamen Dei
beneficia4 recordari fas est, quia praestat ad breve tempus nasci,
florere, vivere, quam nullo tempore nasci, et loripedem esse, quam
nunquam exstitisse.

1. Alii: _prohibere potuissent_. 2. Alius: _Jacobi posteros_. 3. Alius
sine dubio false: _clarius_. 4. Alibi: _summi ... beneficii_.

FRIDERICUS: Sed agitur de peccati labe originaria, ab Adamo1 ad
posteros transfusa, quam pagani ipsi confitentur; quo pertinet illud
lyrici:

Nam vitiis nemo sine nascitur, optimus ille est,
Qui minimis1 urgetur2.

1. Alibi: _Abrahamo_. 2. Alius: _nimis_. 3. Horatius. Sat. I, 3, 69.

TORALBA: Ista liceant poëtis. Certe qui naturam ullius sceleris
incusant, non in seipsos1, sed in naturae parentem2 scelus regerunt,
quo nihil fieri capitalius potest. Quis enim peccat in eo ipso, quod
declinare nequit? An vero peccatum ullum fingi potest, nisi summa
peccantis voluntate susceptum?3 At utroque vacat infans, nec bona
expetere, nec mala declinare potest, nec effugere, ac ne perspicere
quidem, quae sibi natura insita essent. Nullum igitur infanti peccatum
imputari potest. At ubi nulla est culpa, nulla debet irrogari poena.
Quae cum ita sint, nihil est quam ob rem filius ab aeterno tempore
genitus sit, aut cur incredibilis ac stupenda illa incarnatio Dei fingi
debuerit, frustra denique Christus pro expurganda originis macula
supplicium passus esse putatur4.

1. Alii: _seipsis_. 2. Alius idem: _natura parentum_. 3. Scotus l. II.
dist. Sentent. dist. 30. Augustinus de lib. arbit. l. III. 4. Alius:
_putetur_.

FRIDERICUS: Ista quidem philosophis incredibilia, nova, ficta et
inaudita sunt, sed cum Pelagius rationibus a philosophis petitis
uteretur, ut peccatum originis nullum esse demonstraret, Hieronymus
philosophorum haereticorum patriarchas nominavit. Nam si philosophorum
argutiis assentiamur, fidem ac pietatem ejurare oportet, quanquam
argumentum illud levissimum est, cum originis labes illa non sit ab
infante, sed ab Adamo profecta, qui sciens peccavit, cum ab usu
rationis sponte descivit. Radix autem quocumque colore semel imbuta1,
stipitem, ramos, folia, flores, fructus eodem imbuit sapore, odore,
colore, veneno. Ita fit, ut hominis natura funditus eversa nullam
ullius boni aut virtutis scientiam habere videatur. _Quis_, inquit
sapientiae magister2, _dicere audeat, mundum est cor meum? purus sum
sceleris?_ Quanto verius est illud3: _Omnis homo mendax, i.e._ 300
_peccator! Nam si dicam_, inquit ille, _nos peccato vacare, ipsi nos
seducimus._ Salus autem uno verbo denunciatur: _Crede et salvus eris!_

1. Alius: _infecta_. 2. Proverb. 1, 10. 3. 1 Joh. 1, 8.

OCTAVIUS: Quorsum ista, nisi ut improbi, qui levissima fide coelum se
rapturos confidunt, foedissimo voluptatum omnium coeno volutati naturam
accusent et in Deum ipsum naturae1 parentem improbitatum omnium causas
effectrices desperata virtute regerant? Nam ut omnes jam adulti recta
via deflexerunt, illa tamen de infantibus intelligi possunt, sed de
iis, qui judicio suscepto ac sponte a naturae legibus aberrarunt. Et
vero quis Illyricum theologum ferat, cum originis peccatum intimam
animorum substantiam pervadere et ab ipso diabolo procreari ac
transformari scribit, idque sola fide obliterari? Capitalis ista quidem
vox esse mihi videtur2. Quid igitur Paulus voluit, cum diceret3: _Nos
eramus natura filii irae_; nisi originis labes illa significatur?

1. Deest in alio codice. 2. Alius addit: FRIDERICUS, ita ut huic
sequens interlocutio tribuatur. 3. Ephes. 5, 5. Coloss. 3, 6.

TORALBA: Omittamus hominum auctoritatem ac necessariis argumentis
disseratur! Quis enim laudem et vituperationem mereatur ex iis, quae a
natura ipsa contraxit? Quis non potius commiseratione, quam ulla poena
dignus videatur? Nos quidem piget coecorum ac miseret surdorum, qui sic
nati sunt, at istos non miseret infantulorum. Jam vero quis putet, non
modo ante partum primi parentis scelere nos obligari, verum etiam
scelus illud tantum ac tam grave esse in ipsis infantibus, ut Deum
foeminae uterum subire, carnis humanae conceptionem pati ac supplicia
mortis teterrimae perferre necesse fuerit, ut scilicet puellos1
innocentissimos tanta sceleris immanitate liberaret?

1. Alibi: _pullos_.

CORONAEUS: Audite Cyprianum1 theologum ac martyrum suae aetatis facile
principem: Mori plane timeat, inquit, qui ex aqua et spiritu non
renatus gehennae ignibus mancipatur. Quibus verbis ne infantes quidem
ipsos excepit. Baptismo vere maculam illam originis penitus aboleri
confidimus, quia sanguinis Christi baptismus aquae infusione
significatur.

1. Lib. III. de mortal.

TORALBA: Si sanguine Christi fuso labes originis omnino abstersa erat,
quid opus Christi supplicio? Quanquam saepius admiratus sum baptizandi
ritum. Quaerit sacrificulus ab infante1 vagiente, utrum baptizari velit
necne? Quorsum haec?

1. Alius: _sacrificus ab infantulo_.

CORONAEUS: Propinquorum ac parentum fides aeque proficit1 ac si
puellus2 ipse responderet: _Assentior._

1. Alius: _perficit_. 2. Alibi: _pullus_.

OCTAVIUS: Absurdum mihi videtur, quod parentum fides infantulo vagienti
prosit ad eluendam originis labem, quam ab ipsissimis parentibus
contraxisse affirmant.

301 CURTIUS: Ea vis est effusi sanguinis e pretiosissimis vulneribus
Christi Dei et hominis, cujus lavacro irrigati sunt parentes.

SALOMO:1 At Paulus2 Christi necem ad eluenda tantum peccata praeterita
profuisse scribit. Frustra igitur, qui post Christum nati sunt, ullam
in ejus supplicio fiduciam habent. Jam vero si parentes vestri lavacro
sanctiore et cruore Christi servatoris expurgati omnino fuere, qui
fieri potuit, ut rursus labem illam pestiferam ad posteros traducant?

1. Alius: OCTAVIUS. 2. Rom. III. IV. quod notandum.

CURTIUS: Non sic eluitur baptismo vel cruore Christi, ut non resideat
insita peccati radix in ipsis cupiditatum latebris et involucris.

TORALBA: At longius Christiani progrediuntur, neque enim labem tantum
originis, sed etiam alia quaeque peccata Christi morte dilui
arbitrantur. Vel enim1 levissima quaeque delicta, quae errore
imprudentibus exciderunt, vel a scientibus nullo errore contracta, vel
robustiorum improbitatum scelera ignoscuntur. Leviora quidem2 prius
lege divina demonstratum est sola poenitentia deleri, graviora autem,
puta adulteria, stupra, caedes, veneficia, parricidia, sortilegia,
idolatria, contumelia nomini Dei illata, poenas habent divinis et
humanis legibus constitutas, quae post Christi mortem frustra
decernerentur,3 si falsarius, si fur, si adulter, si parricida
exciperent apud praetores ac judices talium quaestionum, se baptizatos
esse, ac fide constanti persuasum habere, omnia flagitia, tum
praeterita tum futura, Christi pretiosissimo cruore dilui. Si igitur a
vivis aut mortuis justa scelerum supplicia exiguntur, inane est illud
beneficium, inanis Christi mors ad scelerum impunitatem.

1. Alius: _igitur_. 2. Alius addit: _ut_. 3. Alibi: _discernuntur_,
vel: _decernentur_.

CORONAEUS: Baptismus quidem propter Christi supplicium diluit omnem
originis labem, ac tametsi libido et cupiditas, peccati fames
relinquitur, nemini tamen baptizato nocere potest, si modo ratione duce
obsistere velit, ut sanctionibus Tridentinae synodi cavetur.1

1. Can. 3. sess. 5.

FRIDERICUS: Concilia quatuor, scilicet Nicaenum, Constantinopolitanum,
Ephesinum, Chalcedonense, quae et Gregorius1 pontifex maximus perinde
habet ut evangelia, respuere nolim, nec principum aut pontificum, qui
affuerunt aut praefuerunt, potestatem elevare.2 Caetera vero concilia,
quibus pontifices ambitiosa decreta fingere ac nova refingere3
consueverunt, probare non possum. At enim Gregorius Nazianzenus aperte
scripsit,4 se nullius unquam synodi felices exitus vidisse, i.e.
μηδεμίας συνόδου τέλος ἑωρακέναι χριστόν. Et certe Nicolaus Panormi
pontifex, ecclesiae Romanae cultor maximus, conciliorum autoritatem
extenuans: Plus, inquit, vel simplici laico, scripturam sacram
profitenti, quam toti concilio credendum. Tutius est igitur, in eo
genere Augustini sententiam probare, sic enim ille ad Maximianum: 302
Neque ego5, inquit, Ariminensi Synodo, quae Arianam sectam probavit,
neque Nicaena teneor, sed auctoritate sacrorum scriptorum nitimur6,
i.e. prophetarum, apostolorum, martyrum, quibus originis peccatum summa
consensione probatur.

1. Lib. 1. cp. 24. 2. Alius: _enervare_. 3. Alius: _figere ...
refigere_. 4. Ep. 42 ad Procop. 5. Alius: _nego_. 6. Alii: _nitamur_,
vel: _utamur_.

TORALBA: Ne, obsecro, conciliabulorum aut levium scriptorum atque
imperitorum hominum auctoritate rationis aut intelligentiae nostrae
lumen extingui aut obrui patiamur.

CURTIUS: Sed quibus, Toralba, rationibus res divinas ac sanctissima
patrum antiquissima decreta, tot saeculis confirmata, evertere te posse
confidis?

TORALBA: Si peccatum actuale Adami non tantum peccanti nocuit,
quantamcunque1 poenam pertulerit2, sed etiam in omnes posteros
transfusum est, aut a corpore in corpora, aut ab animis in animos, aut
ab utroque in utrumque transfundi oportuit. At corpus ipsum nullius
peccati3 coargui potest, alioquin bruta quoque ipsa peccarent. Sin
peccatum omne a voluntate et rationis lapsu proficiscitur4, summa
theologorum christianorum consensione profecto peccatum originis5 in
animis infantium esse non potest6, cum planum sit inter Christianos,
Ismaëlitas et Ebraeos, omnes omnium animas a Deo mundissimas ac
purissimas creari et creatas illabi momento in corpus humanum. Quodsi
mens a Deo pura proficiscatur, unde labes ad infantis animam irrepere
potest? Quae ratio fecit, ut sententiarum magister ad stuporem usque
miraretur, undenam labes illa derivaretur? Non peccat, inquit, qui
creat animam, non peccant parentes, qui progenerant corpus, cum id
universae naturae consentaneum sit7. Per quas igitur rimas inter tot
innocentiae praesidia peccatum penetrare potuit?8 At ne Aristoteles
quidem hominis mentem semine traduci putavit, extrinsecus infundi, ut
satis aperte declarat his verbis: Λείπεται τὸν νοῦν μόνον θύραθεν
ἐπεισίεναι καὶ θεῖον εἶναι μόνον. Ego τὸ θύραθεν interpretor θεόθεν,
οὐρανόθεν, ὑψόθεν, divinitus, coelitus, superne.

1. Alibi: _quantumcunque_. 2. Alius: _damnumque ipse pertulit_. 3.
Alius: _At corporis ipsius nullum peccatum_ etc. 4. Alius:
_proficiscatur_. 5. Alius: _originale_. 6. Petrus Lombardus. Thomas
Aquinas. Scotus. Albertus. Durandus. 7. Libro de generatione mentem
extrinsecus ingredi scribit et hanc solam esse divinam. 8. Haec
antecedentia undecim verba desunt in alio codice.

SALOMO: David Kimchi et Rabbi Saadias cum interpretantur illa verba1:
formans spiritus in medio ejus, tradunt animam a Deo formari in ipsa
corporis perfectione. Idque confirmat non modo Rabbi Moses Aegyptius2,
sed etiam cum Christianis et Ismaelitis theologis Stoici conspirant,
repudiata opinione Platonicorum, qui a Deo quidem animas prodire
fatentur, sed initio mundanae originis omnes simul ac semel conditas
fuisse ac vicissim corpora subire putant.

1. Zach. cap. XII, 1. 2. In epistola contra astrologos.

303 TORALBA: Si tamen verum esset, quod Epicureis videtur, animos
hominum aeque ac bestiarum cum ipso semine traduci, quodque necesse est
confiteri, si originis peccatum admittamus, oporteret peccata in
infinitam vim ac multitudinem excrescere et ad posteros omnes derivari.
Hoc autem absurdum esse, experientia atque usus, rerum omnium magister
optimus, cogit confiteri. Videmus enim Josiam1 nepotem. Manassis,
crudelissimi tyranni, qui principes suae gentis omnes impietate
superaverat, pietate ac justitia paucissimos sibi pares, superiorem
habuisse neminem. Quodsi anima non traducitur semine, sed divinitus
delapsa diffunditur in corpus, nulla peccati originis macula fingi
potest.

1. 2 (4) Regum 21, 24 sqq. 22, 1 sqq. 1 Chronic. 33, 25 sqq.

FREDERICUS: Fatemur quidem, animas non traduci semine, sed carnis
contagione conspurcari, propter arctissimam corporis atque animae
conjunctionem. Quaeris, inquit Augustinus1, culpam in pueris, invenies
ex carne traductam. Eadem est Petri Lombardi et eorum, qui ab ejus
schola profecti sunt, sententia.

1. Ad Bonifacium epist. 25.

TORALBA: Hoc ipsum est rustice philosophari, cum hoc ipsum sit contra
naturam, ut materia in formam, h.e. ut corpus agat in animam. Est enim
materia patibilis, forma vero actuosa. Et quidem Augustinus1 ipse ex eo
naturae decreto concludit, nullam esse corporum in mentes actionem.

1. In cap. 2 Geneseos.

CURTIUS: Quoniam Augustini verbis utitur Toralba, ejusdem auctoritate
facile refellitur. Sic enim Augustinus1: Firmissime teneas et
nullatenus dubites, eos, qui sine baptismo de hoc saeculo transeunt,
aeternis suppliciis puniendos, quae verba de Cypriani2 scriptis
descripsisse videtur.

1. Cap. 3. enchirid. 2. De mortalitate.

OCTAVIUS: Idem tamen eodem libro negat, infantes sine baptismate
mortuos ullas perferre poenas, quia nullam sensuum delectationem
gustarunt1. Ex quo sequitur, nullum esse peccatum originis, si nulla
poena irrogatur, nec ullam fuisse causam, cur putemus Christum tam
acerba supplicia pro peccato Adami ad posteritatem transfuso, quod
nullum est, perpeti debuisse ac sapienter Muhammedem hominibus
persuasisse, nunquam Christum supplicio affectum fuisse, ut inveteratam
ac penitus insitam Christianorum mentibus opinionem de salute humano
generi parta ob Christi supplicium refutaret, ut deinceps ab hominis
spe ad immortalem Deum fiducia traduceret.

1. Idem sentit Petr. Lombard. lib. II. dist. 34.

FRIDERICUS1: Nullam tamen poenam putas infantum animabus infligi,
quibus omnino divinae visionis spes est erepta?

1. Duae hae sequentes interlocutiones et Friderici et Octavii desunt in
alio codice.

OCTAVIUS: Cur igitur infantum Herodis jussu caesorum festa coluntur
Christianis, quasi divorum, nisi Dei1 visione fruerentur?

1. Alius: _divina_.

FRIDERICUS: Quoniam Christi sanguine abluti censentur, ut martyres
innumerabiles, qui prius caesi sunt, quam baptizari potuissent.

304 OCTAVIUS: Si martyres supplicium excusat, quominus baptizari1
licuerit, cur infantes morbus ac mors praematura non excusabunt, cum
saepe gravius crucientur qui morbo, quam qui gladio cadunt?

1. Desunt haec antecedentia octo verba in alio codice.

CURTIUS: Quia nec morborum nec gladiorum ictus, sed causa martyrem1
efficit.

1. Alius: _martyrium_.

OCTAVIUS: Non video, quid lotiones illae aquae lustralis momenti
habeant in baptismo, praeterquam quod sacerdotes sordes corporis, nec
tamen omnes, levissime abluunt. Quanquam si baptismus salutem parit,
etiam nolae tinnientes ac naves, quas baptizari saepissime et inditis
nominibus, aquae lustralis aspersione et unctione, plerumque vidistis,
salutem adipiscerentur.

FRIDERICUS: Ea baptismi vis est, ut sordes humanae originis peccati
penitus eluantur, quibus sublatis restituatur hominibus illa, quam
Adamus originis suae principio habuit, justitia et integritas.

OCTAVIUS: Si ablutio illa lustralis aqua, oleo, sale ac sputo condita,
tantum naturae dedecus eluit, quid amplius Christi mors efficere
potuit? Quamvis Christiani pontifices non sibi constant, qui peccatum
illud Adami mox execrantur, quod in universam ejus posteritatem
manarit, mox tamen necessarium fuisse ajunt. Hoc enim carmine solenni
pridie paschatis utuntur: O necessarium Adami peccatum, quod Christi
morte deletum est! Cur scelus illud tam detestabile dicitur
necessarium? aut si necessarium, cur detestabile est?1

1. Deest in alio codice.

CORONAEUS: Dicitur necessarium, quia sapientia divina, quae falli non
potest, multis ante saeculis praevisum erat.

TORALBA: Istud quidem omnibus, qui ullam sensus partem habent,
miserabile videri debet, innumerabiles animas angelorum officiis ac
divina bonitate creari et ab ipso puritatis fonte derivari, creatas
corporibus illabi,1 illapsas cordium2 labem carnis contagione momento
contrahere, sine ulla concretione animorum, contractis sordibus, quae
alioquin indelebiles putantur, aquae aspersione levissima expurgari ac
justissimos fieri infantes, qui sensu carent. Cum tamen videmus,3 lotis
et illotis, Christianis aeque ac4 caeteris omnibus, eadem esse vitiorum
instrumenta,5 nec procliviores alios aliis honesta prosequenda aut
turpia declinanda, sed uti quisque paganus aut Christianus doctrina
ornatus6 sit, et ad verum decus a puero educatus, ita virtutibus
excellere et praestare, eoque magis, si praestantia quaedam vis
animorum quibusdam insita sit, quales accepimus Aristidem justum,
Themistoclem, Socratem, Periclem, Phocionem, Rutilium Torquatum,
Papirium Cursorem, Fabios, Scipiones, Catones, quos viros! Inter
philosophos plurimi 305 quoque magna virtute atque integritate viri,
quibuscum nulli Christiani sunt conferendi! Nec immerito Erasmus:
Parum, inquit, abest, quin dicam: Sancte Socrates, ora pro nobis! Et
quidem Julianus Augustus Socratem capitis damnatum scribit, cum pro
aeterno Dei cultu propugnaret, ut qui angelum vitae ducem ac magistrum
haberet. Quis igitur adeo desipit, ut naturalia bona in hominibus
propter primi parentis lapsum corrupta, supernaturalia vero penitus
exhausta fuisse putet? Sic tamen magister ipse sententiarum7 ex
opinione Augustini scribit.

1. Alius: _illi_. 2. Alius: _sordium_. 3. Alius: _videamus_. 4. Alibi:
_atque_, omisso verbo _aeque_. 5. Alius addit: _atque incrementa_. 6.
Alii: _a doctrina subordinatus_. 7. L. 1. dist. 32.

CORONAEUS: Qui subtilius ista disserunt, nullam justitiam infantibus
ope lotionis sacrae restitui, sed reatum modo tolli tradunt, nec
infantes justitiae debitores esse, ut Adamus, qui acceptam originis
primordio justitiam dicitur deseruisse, non labe originis, quam nullam
habuit, sed actuali peccato. In caeteris labem originis elui, reliquas
vero peccati scintillas ac fomites1 restare. Sic enim Augustinus2:
Sunt, inquit, in baptismo peccata deleta, sed non plane exstirpata.

1. Alius: _fortes_. 2. Lib. II. de libero arbit.

TORALBA: Haec certe opinio singularis probabilior est, quam eorum, qui
justitiam atque integritatem originis infantibus baptismate restitui
arbitrantur, qui tamen dicuntur innocentes, quia nullam justitiae aut
injustitiae partem combiberunt1. Sed hoc habet haec sententia
incommodi, quod peccati fomitem in carne relinquit, cum tamen sit in
sens2, in appetitu sensitivo. Ac inter utrumque plurimum interest, quia
voluntas imperat corpori dominatu herili3, appetitus vero dominatu
civili ac liberali. Qua quidem ratione nulla caro traduci potest,
fomite conspurcata. Et recte quidem Anshelmus4 scribit, non magis
semine quam sanguine animam conspurcari ac sordidari. At in puris
naturae causis delectatio propria est sensitivi appetitus et in
subjecto delectabili.

1. Alius: _combibunt_. 2. Desunt duo haec verba in alio codice. 3.
Desunt tria haec sequentia verba in alio codice. 4. C. 6 et 7 de
conceptu virginis.

CURTIUS: Demus id quidem; sed sine originis macula non esset immoderata
vis illa voluptatis, uti est.

TORALBA: Igitur post baptismum semper esset moderata, quod falsum est.
Neque enim1 est in potestate appetitus sensitivi non delectari, nec in
eo est modus delectationis, sed quantum potest, appetitus delectatur in
eo, quod summopere delectabilis est. Quid igitur addere potest libido
supra id, quod in summo voluptatis gradu sensum oblectat?

1. Alii: _vero_.

CORONAEUS: Si appetitus illi ratione1 non regerentur, nihil homo
differret a judicio ferarum.

1. Alius addit: _duce_.

TORALBA: Quid? imo feras videmus semper naturae legibus obsequi.

SALOMO: Tota haec disputatio de originis labe, quae nulla esse mihi
videtur, a primoribus christianae religionis initium duxit. Ut enim 306
animos imperitorum ad se traherent, supplicium sui magistri atque
autoris salutare medicamen exstitisse peccatis expiandis persuaserunt,
et ne peccandi licentiam deinceps addere1 viderentur, posuerunt, Adami
peccatum, quod in ipso resedit, in infinitam posteritatem propagari
eique poenas sempiternas deberi, quibus omnes in solidum tenerentur.
Haec2 errorum semina longe lateque per hominum mentes serpere
coeperunt, quia totum hominem ista contagionis labe corruptum fuisse
judicabant, ut nec recte quisquam agere ac ne cogitare quidem, aut
ullam justitiae partem posset adipisci. Quin etiam putarunt, animantes
bestias propter Adami peccatum obsequii naturalis, quod homini antea
praestare consueverant, jugum excussisse, quo nihil ab historia sacra,
nihil a rei veritate potuit alienius cogitari. Nam post aquarum omnium
diluviones3 Deus Noachum4 bono ac forti animo esse jussit,5 se omnibus
bestiis hominis terrorem incussisse. Hinc illam hominis inter caeteros
animantes praestantiam ac dignitatem et in feras quoque belluas
dominatum quendam eximium psaltes lyricus6 supra modum extollit, ne
quis tam absurde imperium ex Adami lapsu hominibus in bestias etiam
ereptum arbitretur.

1. Bucerus in cap. 4. ad Rom. et cap. 2 Conf. August. 2. Alii: _Hinc_.
3. Desunt haec quinque antecedentia verba in alio codice. 4. Alius:
_Noëmum_. 5. Genes. 7, 1 sqq. 6. Psalm 8, 7 sqq.

CURTIUS: Quorsum igitur divina illa Adami historia, lapsus, comminatio,
castigatio, tam diserte sacris litteris testata ac consignata?1

1. Gen. 3, 1 sqq.

SALOMO: Non vides, Curti, elegantem ac divinam esse allegoriam?1
Quisque sibi est Adamus et quaecunque Adamo contigerunt, eadem
contingunt in omnibus, qui sensuum illecebris ac voluptatis praeter
modum lascivientis cupiditate ac suavitate delectantur, et qui in illa
sensuum suavitate bonorum extremum, in doloribus vero et aerumnis
adeundis malorum finem posuerunt. Et quemadmodum dicitur Adam ad se
rediisse et resipuisse i.e. a sensuum oblectatione ad intelligibilium
rerum contemplationem revertisse, i.e. ligno vitae frui, quam Salomo2
veram sapientiam interpretatur, deinde Sethum plane divinum hominem ad
sui ipsius imaginem progenuisse: sic nobis accidit, cum aberrantes a
recta via, in sordibus ac coeno libidinum immersi, tandem aliquando
emergimus et in rectam salutis viam regredimur. Ac tametsi Deus Adamo
praedixisset, hunc moriturum cum fructu arboris prudentiae boni et mali
indicem degustavisset, non praeterea tamen aeterna morte damnavit, sed
uti Deus misericors est, ita quoque poenas semper irrogat peccatis ac
legibus leviores. Quin etiam3 Adamo salutarem medicinam indicavit, cum
diceret: Fortassis vitae lignum decerpet et vivet in aeternum.

1. Philo Ebraeus Allegoriar. leg. Leo Ebraeus de amore. 2. Proverb. 3,
12 sq. 3. Alius: _enim_.

FRIDERICUS: Salomo suis se retibus involvit; non1 vides, ligno 307
vitae salutare crucis lignum aperte significari, in quo summam salutis
spem collocare debemus?

1. Alius: _num_.

SALOMO: Haec interpretatio non magis congruit verbo quam rotunda
quadratis. Est enim vox Ebraica עצ, qua fructus, non lignum
significatur. Et quemadmodum Adamo resipiscentia peperit salutem
aeternam, ita cuique licuit et semper licebit, ope divina, quae deesse
nemini potest, a pravis cupiditatibus ad rectam rationem, a sensibus ad
intelligibilia redire ac vitam illam salutarem ac sempiternam adipisei
sine ulla bestiarum aut hominum caede ac mactatione.

OCTAVIUS: Me quidem istius opinionis indignitate et peccati ficta
propagatione commotum, divina mens nescio quomodo afflavit, ut flebiles
Phaleucos flebili querimonia Christianorum effunderem:

Humani generis querelas
Coelestis pater audiit1 gravate
Excusantis originem malorum,
Quod primi vapulet parentis ergo,
Quodsi nunc redivivus a sepulcris
Surgat, sic proba diluet2 nepotum:
Tandem absistite criminatione
Inani violare dignitatem
Meam, qui generis parens et auctor
Humani meliore stirpe cretus
Filios docui viam salutis,
Virtutes docui scientiasque
Doctrinam quoque liberaliorem,
Quam primus didici Deo docente3:
Quod defleximus a via magistri
Pellecti illecebris cupiditatum,
Istud fragilitatis est fatemur,
Sunt haec lecta suaviora poma
Non ab arbore delectationis4.
Sed a sensibus eruditiores
Facti, ad poma libidinum fovenda5
Nec non ad Veneres cupidinesque,
Deserta meditatione mentis,
Quae tamen moribunda languisset6,
Nisi tunc revocaret7 a magistro
Ad verum decus ideae supremae,
Ut coelestia cogitatione

308

Quasi pabula veriora mentis
Ducerem. Hoc sapientiae latentis
Arcanum exhibet arborum figura.
Hic me cultus amoris ac timoris
Divini cumulavit ac beavit.
Hinc cadaverum usibus carentem
In altissima templa collocavit.
O incredibilem stuporem eorum,
Qui tot Iliadas sibi malorum et
Contigisse suis calumniantur,
Quod8 fructus vetiti sapore linguam
Oblectarimus9 et palata gustu.
Nec patris facinus nocet nepoti,
Nec parentibus acta liberorum,
Quo10 minus pariant sibi salutes
Divinisque opibus fruantur ipsi.
Fraude quisque sua, furore quisque
Suo plectimur, ac bono beamur.

1. Alius: _audit_. 2. Alius: _diluat_. 3. Alibi: _ducente_. 4. Alius:
_delicatiore_. 5. Alibi: _fruenda_. 6. Alius: _tandem moritura
languescit_. 7. Alius: _revocaretur_. 8. Alius: _Qui_. 9. Alius:
_Oblectavimus_. 10. Alius: _Qui_.

SALOMO: Haec mea quoque sententia est. Nam qui fieri potuisset, ut Abel
immortali Deo tam gratus haberetur, si labes aeternas atque
indelebiles1 maculas foeditatis parentum ab utero contraxisset? Cur
tanta laus pietatis, integritatis, justitiae ab ipso Deo tribuitur
Noacho, Henocho, Jobo, Mosi, Samueli, Eliae, si parentum peccatis ita
contaminati essent, ut non aliter expiari potuerint, quam si Deus
hominem induisset, ac turpissimo supplicio damnatus moreretur? Si
scelus illud originis hominem a Dei conspectu arcuisset, quod nulla
infantis miselli culpa contrahi potest, cur Mosi spiranti ac viventi
Deus ipse de facie, ut dicitur, ad faciem et quasi amicus amico
colloqueretur?2 Cur etiam Abrahamum nostrae gentis principem tot ac
tantis beneficiis cumulavisset, ut propter eum populis omnibus divinae
bonitatis fontes aperiret, si conspurcatum tanta tamque funesta labe
judicasset?3 Num potius tot ac tanta bona illi divinitus obtigerunt,
quod mortales omnes singulari erga Deum amore et fiducia superaret?
Quod non in credulitate quadam inani et in praemiis humanis spem rerum
suarum, sed unius Dei aeterni bonitate ac potentia collocaret. Cur
denique Deus tot ac tam multis prophetis,4 si ab ipsa origine scelerati
essent, se contuendum ac fruendum praebuisset? Quae visio et fruitio
divini vultus carne contectis, quam illi pollutissimam putant, obtigit,
quanto minus exuvio carnis detracto frui licuit? At Christiani fingunt,
sanctissimos illos heroas apud inferos atque adeo in ipsis terrarum
profundissimis ac densissima caligine squalentibus 309 locis tria
quatuorve annorum millia delituisse, nec μέγαν ὄλβον καταγεύσαι5 prius
potuisse, ut de Tantalo Pindarus scribit, quam Jesus mortuus6 et ad
inferos delapsus illos ex immanibus et teterrimis carceribus ereptos in
coelum manu duxisset. Inferos enim Tertullianus7 fossam definit, in
ipsis terrae visceribus ac profunditate abstrusam, non autem mundum
hunc sublunarem, ut Origenes existimavit, quamquam in descensu
inferorum omnes fere ab omnibus dissentiunt. Discrepantia tamen multo
major est, quam quod Lazari, fame ac inedia consumti ac mortui, animam
ab angelis in Abrahami sinum et complexum subvectam tradunt
evangelistae, Jesu nondum mortuo.8 Abrahamum vero ad rogationes et
suspiria mali divitis obsurduisse, cum apud inferos cruciaretur atque
his eum9 verbis increpuisse: _Inter vos_, inquit, _et nos hiatus ingens
intercedit, ut neque hinc ad vos, neque illinc ad nos aditus patere
possit._ Paucis tamen post mensibus Lazari animam de sublimi coelestium
loco in foetidum et semiputre cadaver relapsam, ut pristinis mancipata
carceribus iterum Lazarus moreretur. Qui tot ac tanti errores ab ea
peccati originis concepta opinione dimanarunt.

1. Alibi: _incredibiles_. 2. Exod. 33, 1 sqq. 3. Genes. 15 et 22. 4.
Exod. 3, 24. Num. 12, 14. Jos. 5. Jes. 6. Ezech. 1, 10. 5. I.e. summam
felicitatem gustasse. 6. Alibi: _mortuos_. 7. L. 1. de anima. 8. Luc.
16. 20 sqq. 9. Alius: _illum_.

FRIDERICUS: Si capita singula refutare velim, longius evagari
oporteret,1 quam vestra patientia ferre possit. Ac tametsi disputare
prohibentur2 mathematici adversus eos, qui scientiarum quamvis
certissimarum principia labefactant ac convellunt, ita nec adversus
Salomonem aut Toralbam disputandum esset, quippe qui in dubium revocant
christianae religionis fundamentum et ab radice3 omnia convellunt,
scilicet peccati originalis in posteros propagationem. Si tamen erroris
opinione fallimur, quid est cur Esdras4 tam ardentibus querelis
exclamavit: _O Adam, quid fecisti, quod non in tuum unius casum
redundavit, sed in nostrorum quoque, qui ex te orti sumus!_ Nam unus
hic locus a principe gentis Judaeorum Esdra omnibus omnium haereticorum
ac Pelagianorum argutiis satis abunde facere potest. Nemo tamen
Christianorum arbitratur, originale dedecus illud tantum esse, ut
hominem ab intuitu divinae lucis segregare debeat. Caetera quae de
carceribus patrum ante Christi mortem feruntur, neque decretis ullis
comprehensa et in arcanis divinae scientiae posita, curiosius scrutari
nefas est. Illud modo teneamus, morte Christi labem illam originalem
elui atque emendari.

1. Alius: _oportet_. 2. Alius: _prohibent_. 3. Alius: _absurde_. 4.
Lib. IV, cap. 7, 48.

SALOMO: Neminem latere opinor, duos posteriores libros, qui Esdrae
tribuuntur, inter sacras litteras non censeri ac ne inter ea quidem,
quae Hieronymus1 ἀπόκρυφα vocat. Ac siquidem talibus libris ulla fides
esset, multo commodius sapientiae libro crederetur, qui inter ἁγιόγραφα
recensetur, 310 ubi autor Salomonem Regem ita loquentem inducit2:
_Eram_, inquit, _puer bono ingenio praeditus, bonam sortitus indolem,
imo bonus ipse cum essem, corpus incontaminatum adeptus sum._ Hic
Salomo ex matre prius adultera conceptus erat, nihilominus tamen puram
eum animam, purum corpus induisse testatur.

1. In prologo Galeato. 2. Sapi. 8, 9 sqq.

FRIDERICUS: Quanti sint ea scripta, satis indicat auctor Jesus Sirach,
qui pro suo Salomonis regis nomen subjecit. At quanto verius pater
Salomonis1: _Ecce_, inquit, _in flagitiis conceptus sum, et in peccatis
concepit me mater mea._ Quanto verius etiam Jobus2: _Quasi_, inquit,
_mundus erit, de impuro semine conceptus._

1. Psalm. 51, 7. 2. Jobi 15, 14.

SALOMO: Demus illud, matrem in concipiendo peccavisse, quod tamen
christiani theologi1 negant, quoad partum sit impura mater, impurus
foetus, an propterea peccator tantisper infans? Ac ne sol quidem ipse
nec angeli puri sunt apud Deum, non tamen propterea peccati originalis
labem contraxerunt.

1. Petrus Lombardus II Sentent. et Scotus ib.

OCTAVIUS: Summa disputationis est, Adamum a peccato resipuisse, ut
quidem omnes confitentur, nec peccatum illius ad posteros fuisse
propagatum, cum Caini parricidium modis omnibus gravius esset, quod
tamen in eo ipso resedit nec manavit ad nepotes. Neque vero Adamus ob
id mortuus est, quod ab intelligibilium rerum contemplatione ad
sensibilia delapsus fuerit, qui etiamsi in illa, in qua creatus fuerat,
innocentia atque integritate vitae perstitisset, moriturus tamen erat.
Nam qui Henochum et Heliam mortuos fuisse negant, quanquam ab Adamo
genus duxerant, falluntur. Quod enim divinissimis illis hominibus
supplicium atrocius contingere potuisset, quam cadavere sempiterno
concludi?1 Sed divina potestate viventes adhuc et spirantes abrepti
fuere, ne propter summam integritatis ac virtutis opinionem pro Diis
colerentur. Sic quoque Mosen mortuum Deus sepelivisse dicitur2, sic
tamen ut mortalium nullus sciverit ubinam. Nec profecto Adami
posteritatem, si esset immortalis, mille terrarum orbes caperent.
Quemadmodum igitur innocentia non fecisset immortale cadaver, ita nec
peccatum fecit ut mortale esset.

1. Genes. 5, 18 sqq. Sirach 44, 16. 49, 16. 1 Regum 17-19. Sir. 48, 1.
4. 18. 2. Deuter. 34, 6 sqq.

CURTIUS: Haec pugnare videntur cum Pauli sententia1: _Per unum
hominem_, inquit, _peccatum in mundum intravit, unde mors secuta, et
per alterum justificatio ad vitam._ Item2: _Ab Adamo usque ad Mosen
mors regnavit in illis quoque, qui non peccaverunt, propter Adami
transgressionem._

1. Rom. V, 17 sqq. 2. Rom. 5, 14.

SALOMO: Quod ad legem usque a Mose promulgatam Paulus protulit imperium
mortis, satis significat, in lege illa certissimam hominum salutem 311
extitisse. Idem Paulus appellat1 legem Mosis sanctam et sancta jussa,
et legis adjutores legis actionibus justificari scribit.

1. Rom. 7, 12. 1 Tim. 1, 9.

CURTIUS: Perspicua sunt Pauli decreta, nec quenquam sua sententia
dubitare patiuntur, scilicet ob unius hominis peccatum mortem in orbem
irrepsisse, quae omnes oppressit usque ad Mosen; quod non de morte
cadaveris dictum est, sed de morte animorum, qui sempiternis poenis
illigantur; deinde oblata salus est ex lege, quae jussa legis
exequentes salutem adepturos aperte declarat. Sed quoniam nemo fuerat
aut futurus sperabatur, qui satis legi facere posset, propterea
efficacibus argumentis Paulus conficit, legis actionibus justificari
potuisse neminem. Hinc illa manant: _Lex iram operatur. Nemo justus
erit de operibus legis. Evacuati estis a Christo, qui ex legibus
justificamini. Lex neminem ad perfectionem adducit. Lex a Mose data
est, gratia vero per Jesum Christum_,1 quem locum sic interpretatur
theologus quidam,2 ut nec veritas, nec ulla gratia in lege Mosis fuisse
videatur.

1. Rom. 4, 15. Gal. 2, 16 sqq. 5, 4 sq. Ebr. 9, 14. 28. 1 Joh. 5, 37.
2. Calvinus in 1 Joh. 5, 37.

SALOMO: Quis unquam fuit tantae impietatis atque amentiae, ut divinae
legis majestatem ita proculcaret? At quoties David exclamat: _Omnia
mandata tua veritas!_1 Quin etiam Paulus ipse scribit, eos, qui legem
ipsam exequuntur, legis actionibus justificari.2 Idem Christum frustra
mortuum declarat, si ex lege justificamur.3 Quod autem gratia, vita,
salus legem amplectantibus proposita sit, millies repetitum legimus:
_Hoc fac et vives, haec est tua vita, haec tua salus est._ An illa Dei
promissa pro mendaciis habemus? Quid? Sapientissimus Salomo4 legem
divinam appellat lignum vitarum, scilicet praesentis ac futurae vitae,
אצ חיים. Et certe cum divina quaedam ac coelitus infusa vis olim me ad
divinae legis laudes inflammaret, haec adolescens carmina profudi:

Purpureo mammas qui sugitis ore tumentes,
Unde sibi pater altitonans sua cantica promit,
Tum vos qui linguas didicistis habere solutas,
O pueri, molles animis teneraeque puellae,5
Dicite6 divinos sacrosanctae legis honores!
Et vos, puberibus qui primum existis ab annis,
O adolescentes, semper decet ore diserto
Dicere divinos sacrosanctae legis honores.
Vos etiam strenui juvenes, et robore corpus
Et fortes animos plenis jam viribus aucti,
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!

312

Et quibus acta prior cum laude maturuit aetas,
Illustresque humilesque viri, matresque pudicae,
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
Quosque graves annis aetas jam fracta caducis,
Urget ac occasum, precibus devota sacratis,
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
Vos itidem, quibus est sapientia summa tributa,
Munere coelesti, ut vultus spectare latentes
Sanctae scripturae liceat formamque venustam,
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
Angelici properate chori, quibus addidit alas
Pagina sancta leves, distinctas ordine triplo,
Ut doceat motus celeres ad jussa paratos,
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
Et vos flammiferi splendentia sidera coeli,
Quae regis magni nutu componitis orbem,
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!

1. Psalm 119, 86 (151). 2. Rom. 7, 8 sq. 3. Gal. 2, 4 sq. 4. Proverb.
3, 18 cf. Jes. 30, 4. Deuter. 28, 30. Num. 14. Levit. 27. 5. Duae hae
antecedentes strophae desunt in alio codice. 6. Alius idem: _Dicere_.

CORONAEUS: Haec divina carmina legem divinam decent1 et eos, qui legem
exsequuntur.2 Sed quis umquam hoc praeter unum Christum praestitit? Ob
id enim Paulus legem appellat paedagogum ad Christum, qua veluti
manuducimur ad ipsum; ut non immerito Justinus Martyr3 quaerat, quid
sit lex? Praenunciatum4 evangelium! Quid est evangelium? Lex impleta!

1. Alibi: _docent_. 2. Alius: _legi obsequuntur_. 3. Quaest. c. 1, ad
Orthodox. 4. Alius: _pronunciatum_.

SALOMO: Cur ergo ad legem amplectandam legislator omnes ordines
excitans, ingentibus praemiis propositis, ad extremum populi concione
coacta, jam moriturus hanc orationem haberet: _Ecce1 tibi proposui
vitam et bonum, mortem et malum._2 Idem paulo post: _Contestor hodie
coelum et terram, me tibi vitam et mortem, beatitatem et exitium
proposuisse. Elige igitur vitam, ut vivas tu et liberi tui, scilicet
Deum ames obediasque voci ejus adhaereasque illi, quoniam ipse est vita
tua._3 Cum autem leges de rebus omnibus clara voce tulisset et
quaecunque ad Dei cultum, ad mores conformandos, ad cupiditates
coërcendas, ad tuendam hominum inter homines societatem, denique omnia
maxima, media, minima, quae ad sacrificia, vota, ritus, expiationes
pertinent, disertissime tradidisset, an omissurus fuerat praecipuum
illud, quod a vobis jactatur, humanae salutis caput, scilicet unius
hominis ac Dei supplicio humani generis peccata atque illam quam utero
contraxerant originis labem, post annorum millia expiatum iri? Quis 313
putet, eum qui de tota sanctuarii structura, de cortinis, de vestibus,
de fibulis, de claviculis deque ciborum omnium delectu tam diligenter
et studiose cavisset, rem tanti momenti ad salutem adipiscendam fuisse
omissurum? Cum igitur in lege divina salus divina posita sit, frustra
Christus aut quisquis alius sua morte salutem pollicetur4, ut homines a
virtute5, a pietate, ab integritate, a legis observantia, a vero
aeterni Dei cultu seducat ad inertiam, ad vitia, ad hominum mortuorum6
impiam adorationem, quasi non in hominis cujusquam potestate positum
exsequi divina jussa et liberum exsequendae legis arbitrium, Adami
scelere posteritati ereptum fuisset.

1. Alius addit: _inquit_. 2. Deuteron. 30, 15. 3. Deuter, 40, 19. 4.
Alius: _polliceatur_. 5. Alius: _virtutibus_. 6. Deest in alio codice.

CURTIUS: Quis dubitet, quin Adamus suo scelere liberum arbitrium, sibi
divinitus tributum, amiserit ac posteris quoque eripuerit?

CORONAEUS: Ita quidem Augustana confessione decretum, in eamque
sententiam quamplurimos nova religione imbutos homines convolare,
contra quam ecclesiae Romanae sententiis omnibus decretum videmus. Et
vero quid a judicio ferarum differt homo, si voluntas ei praeripiatur?

FRIDERICUS: Male quidem agendi voluntas Adamo non est erepta, sed bene
agendi. Nonne inquit Paulus: _Quod volo bonum, hoc non ago, sed quod
nolo malum, hoc facio?_1

1. Rom. 7, 19 sqq.

TORALBA: Expendite, cedo1, quid Paulus velit. Si enim illi assentiamur,
nec bene nec male agendi locus ullus homini relinquitur, nec etiam ulla
praemia bonis aut ulla peccatis supplicia constituere oportebit. Quis
enim arguat necessario peccantem?2 Quis vel minima mulcta dignum putet,
cum scelus nisi voluntarium, imo nisi spontaneum nullum esse possit?
Sin flagitiosos jure plecti confitemur, quia liberam agendi voluntatem
haberent, qua quidem lascivientibus cupiditatibus frena injicere ac
sideribus ipsis, ut ait ille3, superiores esse queant, quae tandem ista
sententia est, hominem usu rationis, i.e. libera voluntate, penitus
exuere, quanquam voluntas dici nullo modo potest, si cogatur, ac
propterea legibus soluti sunt, quosvis aut justus metus aut furor
impulit ad actionem.

1. Alius: _quaeso_. 2. Augustinus l. III de libero arbitr. 3. Ptolem
ni. _centiloquo_.

CORONAEUS: Ego quidem sic statuo, eos, qui liberum bene agendi
arbitrium hominibus adimunt, sceleribus suis latebras quaerere, ac
flagitiis omnibus portas aperire fatalemque Stoicorum necessitatem,
omnium theologorum ac sapientum sententiis profligatam vel jugulatam,
revocare. Inde illa paradoxa, quamplurimos sempiternis ignibus
addictos, qui si maxime cupiant, nihil boni tamen moliri possint,
quosdam vero sic ad salutem destinatos, ut si maxime velint, improbi
tamen fieri nequeant.

TORALBA: Hic quidem ἀργὸς λόγος ignavorum ac inertium hominum, non tam
rationibus, quam risu debet explodi, ut quidem Academicus Stoicum 314
illum, an uxorem duceret liberorum causa, dubitantem elusit hac
ratione: Ad quid uxorem domum ducas? Nam si liberos suscepturus es,
etiam sine uxore suscipies.

SALOMO: Ut uno errore posito innumerabiles consequuntur, ita ex
originis peccato, quod nullum est, Christiani1 liberam bene agendi
voluntatem eripi, tum ex eo mortales suppliciis sempiternis obligari
arbitrantur. At frustra leges jubent et inania forent divina promissa
praemia, si leges divinas exsequi non sit humanae potestatis ac ne
voluntatis quidem.

1. Addunt alii: _homini_ vel: _hominibus_.

CURTIUS: Ita quidem praeclare, sed non video, qua ratione liberum
arbitrium hominibus tribuatur post Adami lapsum, cum ne ante lapsum
quidem liberum haberet. Nam si praescientia divina falli non potest,
necesse fuit Adamum peccare. Deus autem non modo dicta factaque, sed
etiam omnes omnium cogitationes longissime prospicit, nec unquam falli
potest. Consequens est igitur, nos bene vel male agere non voluntate,
sed necessitate, nec ullam liberi arbitrii potestatem cuique unquam
fuisse.

SENAMUS: Tametsi Deus velut de specula sublimi prospicit, viatorem in
latronum manus venturum, cum a recta via deflexit, non tamen propterea
id futurum esse oportet, sed potius quia id futurum esse Deus
prospexit. Ex quo intelligitur, nou necessario evenire, quae Deus
praevidit.

CURTIUS: Si Dei providentia sequeretur res humanas, ut tu quidem,
Sename, putas, aeterni Dei praescientia ab hominum opinione mutabili ac
fallaci dependeret, quod absurdum est. Nam ut scientia rei praesentis
se habet ad praesentia, sic Dei providentia sese habet ad futura. Jam
vero id quod scio, nunc necesse est ipsum esse. Igitur praescientia
futuri aeque necessaria est in Deo, qui nunquam opinatur, quo posito
liberum arbitrium perimi necesse est. Alioquin si providentia Dei non
sit necessaria, fallax est ejus opinio, quod vel cogitare nefas.
Frustra igitur turpia declinamus, aut prosequimur honesta.

TORALBA: Non video, qui Aristoteles Stoicorum argumentis satisfaciat;
nam ut futura contingentia potuerint aliter atque aliter evenire,
divina tamen praescientia excidere non potest1, quia rem prospicit non
ut futuram, sed ut praesentem, cum omnia Deo sint praesentia, nilul ei
praeteritum, nihil futurum esse potest, omnia tamen homiuibus sunt
libera. Nec2 a tua voluntate providentia pendere videatur, ut mutabilis
sit, sed tuas quoque mutationes prospicit futuras, nec propterea
liberum arbitrium cuique est aderatum. Qua quidem ratione omnibus
fatalibus Stoicorum argumentis satisfactum opinor.

1. Alibi: _possunt_. 2. Alius: _ne_.

SALOMO: Ego nec Stoicorum argutias, nec Peripateticorum rationes
expendo, sed divinae legis oracula. Moses enim, coacta populi concione,
contestatus est coelum ac terram, se populo vitam et mortem
proposuisse. 315 Elige, inquit, vitam, ut vivas. Haec scripta,1 prolata
sunt duobus millibus annorum post Adamum ac totidem millibus ante
Christum. Ad quid populus vitam eligeret, si ad sempiternum supplicium
destinatus esset, aut si nullam eligendae salutis potestatem haberet?
Aut quam ob rem divinis legibus omni studio intentum vellet hominem,
quem re ipsa suppliciis aeternis destinavisset? Inutilis labor,
ridicula praecepta2 Dei, promissa ejus inania, spes inanis, inane
studium, inanes virtutum actiones, omnis denique pietas hominis, quem
isti reprobatum arbitrantur. Item falsum esset illud, quod Deus creavit
hominem, eumque arbitrio suae voluntatis permisit, legibus ei
patefactis: _Si volueris_, inquit,3 _mandata servabis et ipsa servabunt
te. Ignem et aquam tibi proposuit, ad utrumvis manum porrige, vita et
mors, simul bonum et malum, homini sunt proposita, utrumvis ei
placuerit, consequitur._ Haec ille. Item Ezechiel:4 _Da eis edicta mea,
quae qui facit, vivet in illis._ Et quidem Deus Mosi pro populo poenam
deprecanti ac petenti, ut se potius de libro vitae pateretur reduci,
reposuit illud:5 _Qui peccavit in me, hunc ego de libro vitae delebo._
Sic autem in universum psaltes lyricus: _Omnes_, inquit, _in libro tuo
scribuntur._6 Item: _Deleantur_, inquit, _de libro viventium._7 Denique
ut uno verbo argutiae futiles refellantur, Dei voce exclamantis:
_perditio tua ex te Israel, salus vero tua ex me est._8

1. Addunt alii: _dicta_. 2. Alius: _edicta_. 3. Ecclesiastici (Sirach)
15, 15 sq. 4. Ezech. 20, 11. 5. Exod. 20, 13. 6. Psalm. 139, 16. 7.
Psalm. 69, 29. 8. Oseae 13, 9.

OCTAVIUS: Ex his sequitur, Deum omnes homines salvos fieri velle et ad
sui cognitionem perduci.1

1. Tim. 2, 4.

CURTIUS: Hunc locum Octavius ex evangelicis scriptis, si fatetur, mutuo
accepit, si negat, furtum est.

FRIDERICUS: Imo sacrilegium!

SALOMO: Oportet rem sacram e sacro loco invitis custodibus surripi,
quanquam quicquid utile est in apostolorum ac discipulorum scriptis,
quantumcunque est, ex majorum nostrorum litteris ac libris excerptum.
Id autem, quod Paulus scripsit: _vult omnes salvos fieri_1, plerosque
impulit in errorem, quasi voluntate2 imperiosa Deus3 hoc jussisset,
cujus imperio et voluntati, quia nihil obsistere potest, consequens
esset, exitio periturum neminem. Quod cum christiani theologi absurdum
putarent, ne quid inepte a Paulo scriptum videretur, sic
interpretantur4 illa verba, ut Deus velit omnes salvos fieri, qui salvi
fiunt, eadem ratione qua dicitur, illustrare hominem venientem in hunc
mundum, i.e. quemcunque illustrat. Sed praestaret, illa verba Pauli et
Johannis una litura5 inducere, quam sic interpretari.

1. 1 Tim. 2, 4. 2. Alibi: _voce_. 3. Alibi: _Dei_. 4. Petr. Lomb. Sent.
II. dist. 46. 5. Alius: _litera_.

316 SENAMUS: Ut Deus ad aeterna supplicia designarit quenquam,
priusquam nasceretur, mihi persuaderi non potest, cum apud Ezechielem1
aperte scripserit, se impiorum exitio nunquam delectari, quanto minus
innocentissimos infantes ad caedem, ad gehennam, ad aeterna tormenta
destinaret.

1. Ezech. 33, 11. cf. 18, 23.

SALOMO: Utrumque igitur absurdissimum, alios quidem ad aeternam vitam
sic comparari1, ut si maxime velint, perire nequeant, alios autem a Deo
sic repudiari, ut nullis virtutibus, nulla integritate ad salutem
perduci possint. Cognoscite, quaeso, non hominis cujusquam, sed aeterni
Dei vocem ad prophetam: _Dic_, inquit2, _populo huic, cum homini justo
dicam: vives, isque integritate et justitia fretus ad scelera se
converterit, nulla prioris integritatis aut virtutum suarum memoria
futura est, sed in flagitiis suis plane morietur. Rursus si homini
flagitioso dicam: certissime peribis, is tamen ab impietate ad
integritatem deflexerit, superiorum impietatum obliviscar, ut salutem
consequatur._ Atque illud est, quod saepius diximus, omnes libro vitae
ac beatorum albo conscriptos esse, nisi sua sese improbitate deleri
patiantur. Quod autem psaltes lyricus3 optat, ut impii de libro vitae
deleantur, fieri non potuisset, nisi prius impii in beatorum albo
inscripti fuissent. At etiam Deus saepissime decretas suo judicio
poenas omnino eluit aut minuit. Cum enim denunciasset David, totam
regionem popularibus morbis funestatum iri, cum tamen in urbem
Hierosolymorum angelus Dei gladium exertum intentaret, Deum poenitere
coepit ac pigere tantae stragis, itaque angelum caede abstinere
jussit4.

1. Alius: _comparatos_. 2. Ezech. 3, 20 sqq. 3. Ps. 69, 29. 4. 2 Par.
21. 2 Sam. 24.

CURTIUS: Si Deus a se repulit neminem, cur Jacobum dilexisse, fratrem
autem odio persecutum esse videmus1, antequam nascerentur?

1. Rom. 9, 13.

SALOMO: Haec verba „_antequam nascerentur_“ Paulus ut pleraque alia
subjecit. Neque enim apud prophetam1, quem Paulus dicit auctorem, ista
leguntur. Nam duodecim duces ac populos armisque ac legibus florentes,
in posteris Esau excitavit2. Item uno capite legis: _Idumaeum_, inquit,
_non abominabere, quia frater tuus est._3 Ac tametsi per desertissima
ac aridissima loca Idumaei rogantibus Israelitis aquas pretio
denegarent, vetuit Deus eis nocere aut eorum agros invadi. Sed cum
nepotes ac posteri populum Israelem exscindere conarentur ac daemonibus
mallent quam immortali Deo sacrificare, tum Deus odio justo illos
persequutus est. Huc enim pertinent Malachiae dicta, qui circiter
septimo et decimo saeculo scripsit post Esavi mortem. Et quidem si Deus
alios aliis anteferat, hos quidem opibus, illos dignitate, plerosque
formae 317 excellentia4, quosdam roborata5 valetudine, alios judicii
praestantia, nonnullos imperii majestate aut pontificatus honore
decorare, denique paucissimos quosdam in coeleste domicilium sibi
adoptare velit, quis quo jure sibi querendum putet, si plus minusque
his, quam illis tribuit? _Dicetne argilla figulo: cur me fecisti sic?_
Hoc enim sermone Esaias6 docet, sua quemque conditione7, divinitus sibi
concessa, contentum8 esse oportere.

1. Malach. 1, 2 sq. 2. Gen. 36, 15 sqq. 3. Deuter. 23, 7. 4. Alius:
_diligentia_. 5. Alius idem: _explorata_. 6. Jesaias 45, 9. cf. Rom. 9,
21. 7. Alibi: _devotione_. 8. Addunt alii: _quemque_.

FRIDERICUS: At1 cum omni aetati, omni ordini, omni sexui patet porta
salutis, quoniam non tantum homines, quos orbi terrarum praefecit,
verum etiam creaturas omnes, complectitur summa caritate. Illud autem
„_Esau odio habui_“ non eo pertinet, ut Deus ex utero quenquam oderit,
sed ut minus amare, minus etiam beare hos, quam illos intelligamus.
Quis enim vel momento subsisteret, si Deus illum odio persequeretur?2

1. Alii id omittunt atque sequentia verba antecedenti interlocutori
tribuunt. 2. Alius: _prosequeretur_.

CURTIUS: Haec quaestio1 de praedestinatione ac repudiatione, deque
libero arbitrio nobis est cum Romanis theologis disputanda. Sed ad
Salomonem redeamus.

1. Alibi: _quae_.

CORONAEUS: Non modo cum ecclesia Romana, sed etiam cum Hebraeis et
philosophis omnibus, praeter Stoicos, disputatio vobis est. Erubescant,
inquit Origenes1, qui negant, in homine liberum arbitrium inesse.

1. In cap. 5 Deuter.

SALOMO: Moses Rambam in epistola, quam adversus astrologos scripsit:
Omnes, inquit, theologi confirmant, hominem liberum salutis arbitrium
habere. Deinde subjicit haec verba: Magnam propterea gratiam immortali
Deo habemus.

CURTIUS: Ne propositam quaestionem deseramus, an scilicet quisquam
legis actionibus possit salutem adipisci, etiamsi libera arbitria
cuique darentur honesta prosequendi et turpia declinandi. Nego tamen,
legibus divinis satisfacere quenquam potuisse praeter Christum, a quo
praesidia salutis petenda ac speranda sunt, ut lege Mosis jam antiquata
nos absolveret1, deinde legibus veteribus solutos, in unius sui morte
ac sanguinis effusione fiduciam omnem collocare doceret. Cum enim
detestabilium hominum exsecrationes legislator Moses complecteretur,
postremo capite hanc2 subjicit: _Exsecratus esto, qui non exacte
praestiterit verba legis, ut ea exsequatur._3 Ad quae respondebit
universus populus: Esto! Unde Paulus colligit, eos, qui in legis
actionibus salutem posuerunt, huic exsecrationi subjacere, quasi nullus
unquam divinis legibus innocens exstiterit4.

1. Matth. 5, 20 sqq. 2. Alibi: _haec_. 3. Deut. 28, 15 sqq. 4. Phil. 3,
9 sqq.

OCTAVIUS: Cur igitur Paulus gloriatur, se in justitia legis
irreprehensibilem 318 fuisse? Nam ex eo sequitur, nihil ei mortem
Christi profuisse, sed pro eo Christum hanc exsecrationem pertulisse,
cum in cruce pependit. _Factus est_, inquit Paulus1, _exsecratio et
maledictum, ut nos eriperet exsecrationi et maledicto._

1. Gal. 8, 10, 13.

SALOMO: Saepe deprehenditur verba legis et prophetarum Paulus truncare
vel augere vel plane in alienam sententiam interpretari. Exsecratio
divinae legis his verbis concepta est: אָרוּר אֲשֶׁר לֹא יָקִים
אֶת-דִּבְרֵי הַתּוֹרָה הָזּׁאת1 i.e. _execratus esto, qui rata non
habet verba legis hujus, ut ea exsequatur._ Vox enim יָקִּים significat
_confirmare, ratum habere_, ut Jonathan et Onkelos Chaldaeus uterque
interpretantur. Id autem Hieremias apertius explicat: _Execratus_,
inquit2, _esto qui non audierit verba foederis, quod percussi cum
majoribus vestris._ Quae interpretatio tota sententia differt a Pauli
verbis. Hic enim exsecrationem imprecatur iis, qui non impleverint
legem, quod nusquam in lege divina scriptum reperias, sed is habetur
exsecrabilis, qui nec audit legem divinam nec foedus ratum habet. Hinc
etiam alius error manavit, ut plerique putent, eum, qui vel ab uno
capite legis aberraverit, omnibus legibus reum teneri. Sic enim Jacobus
in epistola scribit3, quam tamen Eusebius et Hieronymus4 a sacris
litteris rejecerunt. Ἰστέον, inquit Eusebius5, ὡς νοθεύεσθαι, cum de
hac epistola statuerit uterque. Et quidem qui bovis alieni furtum
fecisse convictus erit, quinque boves, qui ovem, quatuor oves
restituere lege divina jubetur, qui autem non convictus, sed sponte
furtivum bovem reddit, adjecta tantum quinta parte pretii, quia
poenituit facti, peccatum ignoscitur, qui autem moechatur, occidit aut
quid aliud peccavit, deinde moerore ac poenitentia vitae ante actae
ductus, priora scelera virtutum actionibus rependit, in ea conditione
est, ut nihil deliquisse videatur, sed poenitendo legem ipsam
explevisse, ut quidem6 superius Ezechielis auctoritate confirmatum est.
Nam si verum esset, quod Paulus scribit, neminem unquam praeter
magistrum suum satis legi facere potuisse, neminem legis actionibus
perfectionem adeptum, insigni mendacio David obligaretur, cum ita Deum
contestatur7: _Legem tuam custodivi, a lege tua non aberravi, a
mandatis tuis non declinavi._ At sui mendacii Deum ipsum testem cieret.
Adulterium tamen homicidio cumulaverat8, sed quia poenituit, partim
etiam facti poenas dedit, veniam adeptus est. Id enim est legi obedire,
legem exsequi, legi parere, denique legem implere. Falsum est autem,
legibus omnibus reum teneri, qui vel in unam commiserit.

1. Deuter. 27, 26. 2. Jerem. 11, 3. 3. Jacob. 2, 10. 4. Cap. 2 in
Catal. 5. Lib. II cap. 23 in Catal. 6. Alius: _id quod_. 7. Psalm. 118,
14 sqq. 8. Alibi: _cumulavit_.

CURTIUS: Certe, si legum actionibus justificaremur, non autem beneficio
319 Christi, _nulla omnino est gratia_, inquit Paulus1, _et frustra
Christus, humani generis redemptor, mortuus est._ Item: _Gratia Dei
salvati estis, per fidem, non ex vobis, ne quis glorietur._2 Item: _Ut
justificati istius gratia haeredes simus._3 Item: _Sine me nihil
potestis facere._4 Quid igitur per te ipsum merearis, si nihil per te
ipsum sine Christo praestare possis? Infinitum sit, omnia Augustini
aurea dicta in hanc sententiam colligere. Omnes homines, inquit,
naturalem potentiam in Adamo perdiderunt et liberum arbitrium peccando
amiserunt. In qua sententia vides fuisse hos viros: Ambrosium5,
Chrysostomum6, Hieronymum7, Gregorium8, Bernhardum9, Augustinum10.

1. Gal. 2, 21. 2. Eph. 2, 9. 3. Tit. 8, 7. 4. Joh. 15, 5. 5. Epist.
ult. ad Demetr. l. 1. cap. 7 de Caino et Abel. et in Exod. l. 1. cap.
5. L. 12 de voc. Gent. 20 ad pop. Hom. 9. 6. Ad Demetriad. 7. In Ezech.
12. 8. De libero arbitr. 9. Serm. 2 et 15. 10. De libero arbitrio s.
Homil. 7.

OCTAVIUS: Si testium ac theologorum multitudine et doctrinae
praestantia dimicandum est, ego doctoribus istis addam Ismaëlitarum
theologos et quidem Christianis omnibus longe clariores, Solymam1,
Zeidum, Odmannum, Homarum2, Balarem, Abacherimum, Calbanum,
Zepheninium, Elsarinum, Azebaram, Achemulam3, Abaniphanum, Elfaridum4
ac innumerabiles alios, qui toto pene terrarum orbe legem Muhammedis
divulgarunt atque homines a caligine densissima ad clarissimam unius
aeterni Dei lucem et cultum revocarunt. Qui tametsi virtutibus ex
praeclaris actionibus plurimum, plus tamen divinae bonitati ac
beneficientiae tribuendum arbitrantur ac selectos quosdam esse ad
salutem, caeteros ad exitium designatos arbitrantur.

1. Alii: _Scalidum_ vel _Halymum_. 2. Alius: _Pomarum_. 3. Deest in
alio codice. 4. Alius: _Elsaridum_.

FRIDERICUS: Non video cur theologorum christianorum clarissima lumina
cum ista Mahummedanorum fece debeant comparari.

SENAMUS: Si autoritati plus tribuatur quam rationi, cur non etiam
Verrii Flacci libros de jure pontificio, et quae veteres Jovis mystae
ac theologi, quae iterum Camarim Bahalis et Sabaeorum sacerdotes libris
ritualibus prodiderunt, arcessere possimus?

TORALBA: Si pergitis auctoritatibus agere, ego philosophorum familias
omnes excitabo, qui eruditionis ac doctrinae praestantia minutos istos
theologos facile vincant, sed praestat sensibus ipsis et perspicuis
rationibus argumentari.

SALOMO: Ita quidem, nisi in rebus obscuris et ambiguis, in quibus mens
humana nullos exitus reperire potest. Jam certe tragoedos multari
oportet, qui θεον ἀπὸ μηχανῆς et oracula divina audire ex ore
prophetarum et libris sacris, quos non modo Ebraeorum, sed etiam
Christianorum et Ismaëlitarum theologi jam pridem sua quisque religione
comprobarunt.

320 FRIDERICUS: Tantum abest, ut innumeratos Arabum et Judaeorum
errores, qui suis se virtutibus ac legum actionibus, quasi fortissimo1
praesidio, justitiam adipisci posse confidunt, exaudiam, ut ne Curtii
quidem mihi opinio comprobari possit, in eo quod salutis summam a fide
pendere arbitratur, tametsi pluribus id video placuisse. Nam si fide
nostra justi sumus, nihil gratia cuiquam proficit, quoniam id totum,
quantumcunque est, quod credimus, totum inquam nostrum est. Nihil actio
decerpit ex illa assensione, quia nisi ab animi liberi summa assensione
pendeat, fides esse desinit. Verius est igitur, nos ipsa justitia
Christi, veri Dei et hominis, justos fieri, quicunque ad Deum
accesserunt.

1. Alii: _munitissimo_, vel: _tutissimo_.

CORONAEUS: Videtur Augustinus1 inter utraque medium2 ferire, cum
statuit, praeclaras actiones, quae fidem antecedunt, nihil proficere,
sed eas, quae fidem sequuntur.

1. Qu. 76 et 85. 2. Deest in alio codice.

TORALBA: Illud quidem prorsus ab omni ratione alienum mihi videtur,
nuda assensione confiteri, Christum pro generis humani salute supplicio
affectum, ut immanium flagitiorum non modo veniam, sed etiam summam
justitia et integritatis laudem adipiscatur. Aristidem vero justum,
Solonem, Lycurgum, Socratem, Chilonem,1 Phocionem, Platonem, Camillum,
Fabricium, Scipiones, Catones, Rutilios,2 Papirios, qui ob virtutes
eximias immortale decus mortalium omnium judicio adepti sunt, quasi
sceleratissimos ac funestissimos sempiternis inferorum flammis ac
suppliciis crudelissimis torqueri et cruciari.

1. Alii: _Philonem_. 2. Deest in alio codice.

FRIDERICUS: Aut damnati sunt aut aeternis inferorum suppliciis, quibus
mortales omnes primi parentis fraude obligantur, erepti et servati. At
sine servatore servari vel salvi fieri non possunt; igitur sempiternis
cruciatibus addictos esse, aut ut mitius agatur cum iis, qui virtutibus
heroicis claruerunt, in teterrimis ac retrusis terrarum cavernis,
densissima caligine obsitos coerceri oportet.

OCTAVIUS: Profecto ne Christianis quidem, qui modo aliquid judicii
habent, haec probari puto. Nam si qua virtus hominem Deo gratissimum
efficere possit, non fides ac inanis credulitas de Christi morte, sed
constans in Deum aeternum fiducia praestat, et qui sic affectus est, ut
neque in seipso neque in praemiis1 humanis spem ponat rerum suarum,
hunc oportet, singulari quadam Dei amore flagrantem, verae2 felicitatis
suavissimos decerpere fructus. Haec illa fides est, vel potius
singularis erga Deum fiducia, quae virtutes omnes amplexa fovet ac
tuetur.

1. Alius: _rebus_. 2. Alius idem: _vitae_.

SENAMUS: Ego praeclaris quemque actionibus beari statuo, et quo quisque
majore erga Deos religione, pietate in patriam, caritate in propinquos,
benignitate erga egentes, justitia in omnes exstiterit, eo beatiorem
321 ac immortali Deo, tametsi Deos peregrinos bona fide ac justo errore
colat, gratiorem futurum. Quid enim aequius, quid naturae magis
consentaneum, quam maxima iis praemia decerni, qui maxime de republica,
de parentibus, de propinquis, de tenuibus, denique de toto genere
hominum mereantur? Quoniam de immortali Deo mereri nihil ac ne gratias
quidem pro sua erga nos beneficientia habere possumus.

CORONAEUS: Ego vero semper assentior sanctissimis ecclesiae Romanae ac
potentissimis Tridentinae synodi decretis, quibus anathematis
exsecratione urgentur ii, qui fidem sine operibus et qui opera sine
fide justificare putant. Quid vero vates ille1 ex oraculo divino
exclamat? _Justus est, fide vivit!_2 satis declarat, justis, non
injustis fidem profuturam, alioqui daemones et sceleratissimi quique
inani credulitate de morte Christi coelos raperent.

1. Hab. II, 4. 2. Alius: _Justus e fide vivit_.

CURTIUS: Quoniam in justificatione salutis summa consistit, nihil
opinor accuratius nobis disserendum est.

FRIDERICUS: Cum imperialibus comitiis Ratisbonae coactis Carolus V.
imperator de principum Germanorum consensu sex utriusque religionis
theologos rectissimos1 adhibuisset,2 ut Romanorum et Germanorum
religionis controversias componerent ac parati3 simul coirent, a capite
justificationis humanae auspicandum putaverunt. In qua disputatione cum
tres Augustanae confessionis theologi Pflugium, Fabrum et Groppeum
Catholicos in suam sententiam pertraxissent et cardinali Contareno,
Romanae sedis legato, idem persuasissent, scilicet hominem sola fide,
nullo suo merito beari, Eckius vero, unus e Catholicis, tanta in
collegas ira exarsit, ut pontifices ac principes catholici ab eo
persuasi Carolum V. coëgerint, disputationem solvere, vigesima post die
quam inchoata fuerat, idque potissimum Azoti, Hispanici theologi
veteratoris,4 oratione adducti, cum diceret, brevi futurum, ut
ecclesiae Romanae majestas collapsa difflueret, quoniam in praecipuo
religionis capite tot saeculis se de via deflexisse confiterentur. Et
versutissimus homo Germanis, quos ut barbaros et rudes irridebat,
similitudinem lignatoris proposuit, ligna findentis, a quo primum
exiguam fissuram fieri, deinde impulso ferreo cono5 repente trabem in
partes dissilire docebat. Qua similitudine pontificii6 adducti
perniciosissimam hanc disputationem dissolvere principes coëgerunt,
Contarenus vero cardinalis, Venetorum patriciae gentis dictissimus, qui
Lutheranis assentiri dicebatur, non sine maxima veneni suspicione paulo
post interiit. Deinceps ecclesiae Romanae antistites modis omnibus
antiquas caerimonias ac veteres ritus augeri ac tueri proposuerunt, ne
latum quidem unguem ab ecclesia primitiva discessisse viderentur,
tametsi 322 plerosque pigeat tot ac tantarum ineptiarum ac praesertim
reliquiarum, lactis inquam virginei, cujus infinita copia tot saeculis
nondum exaruit; pudet referre caetera, quae vobis quam mihi ipsi
notiora sunt.

1. Alibi: _doctissimos_. 2. Acta conventus Ratisb. Sleidan. ad a. 1530.
3. Alius: _jurati_. 4. Alius: _visitatoris_. 5. Alibi: _cuneo_. 6.
Alius: _pontifices_.

SALOMO: Male jactis fundamentis, quaecunque super exstruas, uno ruunt
et eodem momento. Cum enim christianae religionis autores a vero1 Dei
cultu deflexissent et homines mortuos pro immortali Deo sibi colendos
proposuissent, ne supplicium illud suo Deo jure a magistratibus illatum
videretur, humano generi salutare ac necessarium fuisse praedicarunt.
Ac tantum abest, ut supplicio Christi aut crudelitate erga eum justitia
mortali cuiquam parta sit, ut ea fide Christianorum quam longissime a
vera religione discedatur. Huic errori proximum est, quod omnes
theologi2 Christiani et Agareni actionibus virtutnm aut fide aut
utrisque justificari posse opinantur, non modo apud homines, sed etiam
apud Deum immortalem. Nam saepe fit, ut sceleratissimus quisque apud
Deum habeatur justissimus hominum opinione. Sed ut Deus hominibus
eriperet arrogantiam et supercilium,3 clara voce contestatur: _Nemo
viventium_, inquit, _coram me justificabitur._4 Quae vox viventium non
modo ad homines pertinet, sed etiam ad angelos. Id autem apertius
confirmatur his verbis: _Num justior erit homo suo conditore?_5 Ecce in
ministris suis non reperit stabile opus, et angeli sui vesani sunt,
impuri coeli, immundae stellae, si cum eo conferantur. Et quo minus
ambigeretur, id saepius repetitum legimus; deinde subjicit: Quanto
longius a consummata perfectione aberrant, qui luteas domos incolunt,
homines a luto concretos innuens. Item: _Quis purus esset de muliere
natus?_6 At ne clarissima sidera quidem coram Deo pura sunt, quanto
minus frivoli ac futiles homines, qui quasi vermiculi putres censeri
possunt. Hic me rapit impetus, de admirabili Dei majestate ac
sanctitate cogitantem:

O quis erit sceleris purus? quis crimine liber
Ante Deum? cui sol obscuro squallet amictu!
Mundities illi tanta est, ac tantus in ore
Majestatis honos, ut ei nitidissima quaeque
Aligerum facies tabe polluta7 notetur.
O ter sancte parens!8 o non violabile numen
Aeternae mentis, cujus tam augusta potestas!

1. Alius: _veri_. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _superbiam_. 4.
Psalm 51 (52) 2. 4. 5. Jobi 4, 9. 15. 6. Jobi 25, 4. 5. 7. Alius:
_maculis labefacta_. 8. Alius: _pater_.

TORALBA: Haec quoque Salomonis sententia philosophorum sanctiorum
decretis explicatur, quaecunque scilicet materiae concretionem ullam
habent, impura esse, ut merito Porphyrius1 dixerit, nihil esse
materiale,2 quod immortali Deo pollutum non sit, i.e. ὀυδὲν γὰρ ἔνυλον,
ὁ μὴ τῷ ἀνωτάτῳ 323 θεῷ εὐθὺς ἀκαθάρτον. Non quod3 ullum sit in ipsa
materia malum aut vitium, ut plerique philosophi arbitrantur,
quodκακοποιόν τι appellant, id enim superius falsum esse demonstratum
est; sed quoniam materia a4 summa illa puraque divinae naturae
substantia quam longissime abest, quia fluxa, quia labilis, quia
caduca.

1. Περὶ ἀπωλείας τῶν ἐμψύχων. 2. Alius: _immateriale_. 3. Alius:
_quia_. 4. Alii: _in_.

CURTIUS: Nec justitiam Deo parem exigimus in homine, ac ne fore quidem
speramus, homines enim Deos esse oporteret, sed quantum humana vita ac
natura ferre potest. Ac tametsi homines non tantum materiae
concretione, verum etiam illa, quam saepe diximus, originis macula ac
propriis sceleribus conspurcantur, gratia Dei tamen propter Christum,
Deum simul et hominem penitus emundantur1, ut quodammodo justi
videantur.

1. Alibi: _emendantur_.

SALOMO: At gratia Dei et beatitate multo majore fruuntur angeli, qui ab
aeterno Deo propius absunt, qui tamen puritatis ac justitiae scintillam
erga Deum nullam ferunt.1 Itaque cum Noacho2 summam justitiae atque
integritatis laudem ipse Deus tribueret,3 subjecit illud in suo genere,
i.e. strabo inter luscos. Quae cum ita sint, quis jure assentiatur
Johanni tam confidenter scribenti: _Scimus_, inquit, _quod si Deus
apparuerit, similes ei futuri simus, et quisquis hoc sperat, purificat
seipsum, sicut Deus purus est._4 At ne Adamus quidem, si in collata
sibi divinitus integritate ac innocentia, quanta maxima in homine esse
potest, perstitisset, propterea justus apud Deum haberetur. _Deus
solus_, inquit ille, _justus est, ac praeter eum alius nemo._5 Si nemo
integer, nihil purum, nihil mundum, non sol ipse, non angeli, qui
proxime ad immortalis Dei numen accedunt, nitidi sunt, tota illa de
hominis justificatione disputatio, an a fide pendeat, an vero ab
actionibus honestis, an ab utrisque, an etiam ab unius Dei gratia plane
inanis est, cum in hominem justificatio cadere non potest. Multo etiam
levius est, quod illam summam integritatem non Dei, sed hominum
ponderibus exigi putant oportere. Qui vero justitiam se suis actionibus
adepturos confidunt, audiant ad hominem omnium gravissimo testimonio
laudatissimum acerbam reprehensionem, qua nititur Elihu: _Si justus es,
quid tum?6 aut7 quid ad Deum tua seu turpia seu laudabilia facta?_
Aliis quidem aut tibi ipsi profueris aut nocueris, nihil tamen Deo
accedit aut decedit.

1. Ita omnes. 2. Alii: _Noëmo_. 3. Gen. 6 et 7. 4. 1 Joh. 3, 2. 5.
Eccles. (Siracid.) 18, 2. 6. Job. 35, 7. 7. Alius: _an_.

TORALBA: Si nihil boni mereas agendo bene, nullam quoque poenam male
agendo ferre debes. At superius dictum est, actiones uniuscujusque
justissimis ponderibus exigi oportere.

OCTAVIUS: Ismaëlitae Christianos potissimum virtutis actionibus,
pietate inquam, justitia, caritate, fortitudine, temperantia, longo
intervallo 324 superare mihi videntur, quod ita instituti sunt ac
imbuti, ut summam salutis in virtutum actionibus positam confidant.
Omnium tamen teterrimi sunt, qui missarum vi, quas pecuniis
promereantur, improbitates omnes dilui arbitrantur, aut qui salutem in
sola fide collocarunt, quae sane1 opinio in perniciem rerum publicarum
longe lateque redundat.

1. Alius: _certe_.

CORONAEUS: Ab hac sententia abhorrui semper, ac profecto leges omnes
divinas ac humanas pessum ire oporteret, si nulla rerum praeclare
gestarum praemia1, nulla supplicia peccatorum exstarent. Ac cur2 Deus
Abrahamo diceret: _Per memet ipsum juravi, quia fecisti hoc, benedicam
tibi et propter3 te populis omnibus._4 Non dixit: Singulariter ac
gratis propter me tibi benedicam, sed: ob id quod fecisti. Item:
_Quisquis laudibus me cumulavit, ego illum honoribus cumulabo._5 Item:
_Reddet homini secundum justitiam suam._6 Item: _In observandis
mandatis tuis retributio multa._7 Item: _Noë, Job, Daniel sua justitia
liberarunt animas suas._8 Item: _Peccata tua eleemosyna redime._9 Item:
_Vidit Deus opera eorum, qui conversi sunt, et misertus est eorum._10
Item: _Nonne benefacio ei, qui recte ambulat?_11 Infinitus sim, si
omnia loca recenseam, quibus aperte declaratur, ex ipsis operibus
quemque praemia suppliciave laturum.

1. Alibi: _merita_. 2. Alibi: _ad quid enim_. 3. Gen. 22, 16. 4. Alius:
_in_. 5. Psalm. 8, 6. 6. Hiob 34, 11. 7. Proverb. 13, 13. 8. Daniel 9,
5 sqq. 9. Psalm. 51, 3. 10. Jesaiae 55, 7. 11. Psalm. 84, 12. 28, 10.

FRIDERICUS: Officio nulla merces debetur. Qui juste vivit, si1 tamen
ullus est, sed nullus est, nihil nisi ex officio agit. Igitur qui juste
vivit, nulla mercede dignus est; est enim contraria officio merces. At
qui scelerate quid agit, contra officium facit; qui contra officium
facit, poenam meretur; igitur scelerati jure plectuntur, nec tamen
justi, si qui sint, ulla praemia merentur. Ac propterea Christus, Deus
verus et homo, cum ad salutem homines cohortatur: Cum feceritis,
inquit, omnia quae fieri oportet, tum dicite: servi inutiles sumus,
sive quod ex officio id debemus, sive quod nulla penitus ad Deum
utilitas ex his actionibus derivatur. Nulla igitur justitia cuiquam ex
actionibus praeclaris comparari potest.

1. Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.

SALOMO: Concedo illud, ex actionibus, quantaecunque sint dignitatis,
justum fieri neminem, multo minus ex inani credulitate in Jesum
mortuum, sed ex honestis actionibus ab aeterno Deo quemque beari, et
quo quis justius et honestius vixerit, eo beatiorem et immortali Deo
fore gratiorem. Omnes enim creaturae ac daemones quoque beantur plus
minusve pro largientis effusa bonitate, aut suscipientis capacitate,
aut respuentis oblatam lucis affluentiam indignitate. Aliud est enim
beari, aliud justificari, quae, 325 a theologis christianis confusa aut
panim perspecta, graves in hac disputatione tam obscuritates quam
errores pepererunt. Nam si nulli nisi justi bearentur, nemo bearetur
unquam. At omnes creaturae beantur, nulla tamen justificatur, nulla
tamen caret immunditia ac impuritate. Quarum rerum differentia confusa
ut planius intelligatur, fingamus verbi gratia, regem potentissimum
equos celeres servis dono dedisse, alios quidem aliis praestantiores,
pro sua erga quemque benevolentia, ut quemque plus minusve dilexerit,
ea tamen lege, ut omnes in stadio currant, recusantibus vero aut cursum
detrectantibus metu vel inertia, equos ademtum iri, proposita capitis
poena ei qui alterius equum violarit aut socium supplantarit, quo minus
curreret, aut furto dicto domino equum averterit. Currentibus etiam
praemia varietate dissimilia proposuisse, scilicet aerea, argentea,
aurea, vestes pretiosasque gemmas, eoque praestantiorem cuique
mercedem, quo quisque citius metam attigisset; peracto cursu regem
praemia quae promiserat, et iisdem legibus, quas dixerat, bona fide
dedisse; qui cursum detrectaverant, ut inertibus equos ademisse,
caeteros qui non solum currere noluissent, sed etiam aliis impedimento
fuissent, aut equos abegissent, persequi jussisse, comprehensos
supplicio addixisse, num dicemus, merita quemque praemia tulisse?

CURTIUS: Sic opinor.

SALOMO: Cur ita? Cum rex servis nihil deberet, quippe sui essent, quos
pro suo jure sine ullis praemiis ad cursum cogere, vendere, necare1
potuisset2.

1. Alibi: _vetare_. 2. Alius: _possit_.

FREDERICUS: Demus illud, sed quoniam promisit, fidem fallere contra
decus et dignitatem esse judicaret.

SALOMO: Debitum igitur est, non quia Deus debitor sit hominis, homo
creditor quasi suo jure praemia reposcat, sed quia dignitas
promittentis agitur in pollicitatione rerum earum, quas promisit,
etiamsi nullo jure deberet. Quodsi equites illi, qui graviter ac
strenue cucurrerunt, honeste quia sunt educati, non modo gloriam sibi
nullam arrogabunt, sed etiam eleganti oratione regi praemia largienti
gratias agent, victoriam illi acceptam ferent, tum quia servos educarit
et ad cursum non modo instruxerit, verum etiam equos citatissimos et ad
cursum adeundum velocissimos donarit. Quanto magis immortali Deo nos
omnia ferre accepta debemus, quod de nihilo nos creavit, quod corpus et
mentem dedit, bene currendi leges praescripsit ac docuit, currentes in
stadio virtutum adjuvit, labentes sustinuit, lapsos saepius erexit,
erectos ad metam perduxit. Sic enim sapientiae magister oratione
eleganti1; _Noli_, inquit, _coram rege superbire!_ Quod alibi apertius
his verbis: _Noli te justificare ante Deum, ab eo enim nostra salus
dependet._ Cum Jobus, mortalium omnium Dei judicio, integerrimus,
graviter quereretur, quod cum justissime ac sanctissime semper
vixisset, 326 attamen ingenti calamitatum omnium multitudine
premeretur, Elihu collegarum et amicorum errores coarguens, quod illum
suo merito ac peccatorum conscientia plecti dicerent, graviter
disseruit ac docuit, Deum injuriam afferre nemini. Ac tametsi Jobus
summa semper integritate vixisset, Deum tamen quae sua erant quaeque
Jobo fruenda precario dederat, suo jure repetere ac vindicare potuisse,
scilicet opes, liberos, servos, aedes, salubritatem, imo etiam mentem
ac vitam ipsam, idque sine injuria cujusquam. Cum tandem ejus
constantiae ac fortitudinis periculum fecisset, ea quae repetiverat
Jobo abundanter ac cumulate rependit, opes inquam, greges, armenta
duplicavit, uxorem etiam liberorum foecunditate beavit, denique vitam
ejus cum exploratissima corporis ac mentis incolumitate in annos centum
quinquaginta propagavit2. Sed hoc ad summum felicitatis fastigium3,
quod sese illi fruendum ac visendum dedit, in quo quidem non
justificationis aut justitiae, quae homini contingere non potest, sed
beatitatis humanae summa consistit. Postremum illud admonendi sumus,
justitiae decus nullum clarius esse, quam eorum qui toto mentis impetu
Deum amant ejusque edicta exsequuntur, nulla sperata mercede, tametsi
certo sciant, nunquam bonis defuturam.

1. Ecclesiastici (Siracid.) 10, 29. 11, 4. 2. Jobi 42, 10 sqq. 3.
Alius: _praecipuum vero_.

CURTIUS: Praeclara et ista quidem, nisi Salomo a capite aberraret, cum
Christum inficiatur Deum esse, qui non ex debito, sed ex gratia omnibus
praemia largiatur, qui sanguine originis maculas et omnia omnium
flagitia solus abstergat. Nam ex eo, quod Salomo omnes homines
injustos, impuros, immundos etiam ab utero prodire confitetur, labem
originis quodammodo agnoscit.

OCTAVIUS: Si peccatum est in homine, quod a conditoris sui puritate et
sanctitate quam longissime abest, angelos etiam et sidera, quae impura
sunt apud Deum, originis peccato dicemus obligari. Quae si absurda
sunt, et ea quae ex his sequuntur, absurda videri necesse est, eoque
absurdiora, quo minus illa imperfectio perfici potest, nisi creatura
Deus fiat. Ex quo efficitur, Christum si mortuus esset, quod Ismaëlitae
constanter negant, immunditiem illam seu labem originis, ut libet
appellare, curaturum1 non fuisse ac ne potuisse quidem, si maxime
voluisset: non etiam si Deus fuisset, ut Christiani fuisse credunt,
quoniam quod genitum sit, mundum ac purum fieri non potest. Multo minus
id quod de muliere genitum sit, ut Christus, nisi de creatura quasi
fiat creator, quod ne Deus quidem facere potest.

1. Alii: _creaturum_.

CORONAEUS: Prospiciendum est, ne quid nobis excidat, quod sit alienum a
majestate divina. Neque enim comprobare1 possum haec scholasticorum
decreta, quae impietatem sapere mihi videntur, scilicet Deum non 327
facere posse Deum, non posse contradictoria simul et semel vera
efficere. Verius ac temperantius dici decuit, opinor, creaturam non
posse Deum fieri, neque enim creatoris potestas imminuitur ob creaturae
ac subjecti debilitatem ac impotentiam. Non igitur impotentia Deo
tribuitur2, quod nec homines, nec ne angeli quidem justi sint aut
fuerint unquam aut futuri sint olim, sed quia nec angelica nec humana
creatura perfectae ac consummatae justitiae capax est, multo minus
divinae illius praestantiae ac puritatis, quam ne cogitatione quidem
attingimus, at ne bonum quidem illud, quod optimus quisque cupit,
efficere aut praestare potest, ut Paulus de scipso queritur3.

1. Alii: _probare_. 2. Alius: _tribuatur_. Alius: _Dei creatur_. 3.
Rom. 7, 19.

SALOMO: Nihil divina lege jubetur, quod praestare si velis, non facile
possis. Ac miror, Paulum, quem tanti fecisti, hoc scripsisse, cum alibi
jactet et glorietur1, se justitia legis irreprehensibilem fuisse. Quis
vero tam crudelis legislator exstitit unquam, qui, quod fieri non
posset, suis imperaret? Ac si quis uspiam exstitit adeo2 crudelis, quam
scio neminem, illud tamen de legislatore omnium optimo ac mitissimo
sentire scelus, cogitare nefas, dicere capitale est. _Gustate_, inquit
ille, _et videte, quam suavis est Deus!_3 Ac tantum abest, ut quicquam
quod fieri nequeat imperet, ut reum faciat totius legis, qui ab uno
capite aberraverit4; ut etiam is, qui omnia praecepta5 legis violaverit
et poenitentia ductus ad honesta persequenda redierit, omnium
improbitatum veniam consequatur. _Non prius_, inquit David6, _differam,
confitebor de peccato7 quod tu jam ignoveras._ Contra quid Paulus8?
_Recognoscite quaeso, si volentes_, inquit, _peccaverimus, post
acceptam veritatis cognitionem, nulla restat amplius hostia pro
peccatis, sed formidabilis expectatio9 judicii et ignis vehementis10,
qui nos devorabit._ Videtis, ut ne confessioni quidem aut poenitentiae
locum homo iste relinquat. Et sunt qui legem divinam christiana putant
acerbiorem, nec ipsi a vero deflexisse mihi videntur.

1. Phil. 3, 9 sqq. 2. Alius: _tam_. 3. Psalm 34, 9. 4. Alius:
_aberraret_. 5. Alius: _capita_. 6. Psalm. 32, 5. 7. Alibi: _peccata_.
8. Ebr. 10, 26 sqq. 9. Alius: _expiatio_. 10. Alius: _vehementia_.

SENAMUS: Hic unus Pauli locus est, qui multos in salutis1 desperationem
adduxit. Nec defuerunt, qui hanc ad Ebraeos epistolam non modo Pauli
esse negarent, sed etiam rejicerent omnino.

1. Deest in alio codice.

FRIDERICUS: Ego rejiciendam non puto, cum summa conciliorum consensione
probata sit, sed ὑπερβολικῶς scriptum opinor hunc locum ad improbatoram
terrorem, cum omnibus scripturae locis venia poenitentibus1
proponatur2. Nec verum, a Deo quicquam juberi, quod fieri3 non possit.
Sic enim Cyprianus4: Qui dicit, Deum impossibilia imperare, maledictus
328 esto. Haec ille5. Sed tanta est imbecillitas humanae fragilitatis
et cupiditatum impotentia, ut advocato et mediatore Christo, vero Deo
et homine, semper egeamus. Is autem, abrogatis morte sua bestiarum
sacrificiis ac ritibus veteribus Judaeorum, quasi vepribus expurgatis,
viam reddidit multo faciliorem et planiorem, novarum tabularum, quibus
omnia flagitia diluuntur, promulgatione. Itaque peccatores ad se
convocans et quasi ad epulas invitans: _Venite_, inquit, _ad me omnes,
qui onerati estis, ego reficiam vos; jugum meum suave est et onus meum
leve._

1. Alius: _petentibus_. 2. Jerem. 7, 7. 3. Alibi: _aut prohiberi_. 4.
In serm. de bapt. Petr. Lomb. dist. 39. l. 3. 5. Alius: _Haec illius
vox est_.

OCTAVIUS: Non video, Christum lege ulla jussisse aut imperandi
potestatem habuisse, ac multo minus leges a Deo latas abrogavisse. Id
autem his verbis aperte declaravit: _Non veni, leges solvere, sed
adimplere._1 Veteris enim summa legis est in duabus decalogi tabulis,
quas Christus non magis abrogare voluit aut potuit quam naturae leges,
cum nihil aliud duabus tabulis quam naturae lege aequissima
contineatur, ut superius demonstratum est. Non satis mirari possum,
quid sit, quam ob rem Martinus Lutherus decalogum nihil ad Christianos
pertinere affirmabat, nisi quod judicabat, Christianam legem stante
decalogo stare nullo modo posse.

1. Calvinus abrogasse negat in cap. V, 12. 15 ev. Matth., negat etiam
fuisse novum legislatorem.

FRIDERICUS: Lutherum omnibus laudum generibus cumulatissimum summa
pietate ac eruditione Christianos aberrantes in rectissimam ac
tutissimam viam deduxisse confido, ut ejus scripturae1 et actiones
aperte declarant. Ne quis putet, decalogum abrogare voluisse, sed ut
omnes intelligerent, non satis esse in decalogo praesidii ad
sempiternae salutis adeptionem, nisi prius in Christi veri Dei ac
servatoris optimi maximi, supplicio acquiescamus, quandoquidem2 leges
Mosis nemo exsequi potuit unquam.

1. Alii: _scripta_. 2. Alius: _quoad_.

SALOMO: Profecto disciplinae, quae litteris evangelicis continentur,
non modo lege divina sunt acerbiores ac difficiliores, sed etiam
ejusmodi, quas mortalium nemo praestare queat, ut Trypho Ebraeus
disserit apud Justinum1. Nam ut pauca de multis, vetant ulla divortia
fieri, nisi uxor adulterii convicta fuerit. Quod quam difficile sit,
satis intelligunt, qui judicia tractant. Et ut adultera non sit uxor,
quid2 iniquius est, quam cum hoste domestico invictum vincere, aut
insidias innocenti struere, ut capitali supplicio circumveniatur, aut
uxoris et familiae alterius existimationem in apertum discrimen vocare,
aut efficere ut venenis aut occultis insidiis alteruter pereat, Christo
divortia vetante. Illud etiam contra naturam est, ut adulterii causa
segregatis matrimonia prohibeamus. Nam ista ratione aut turpiter
moechari, aut publice fornicari, aut foedissime pollui, aut aliquid
turpius his omnibus tentari necesse est. At lex divina de divortiis,
nunc omnium populorum, praeterquam Christianorum, communis ac veterum
Romanorum justissimis legibus comprehensa, non tantum3 uxores
temperatiores, sed etiam viros 329 obsequentiores afficiebat, divortii
metu. Caedes etiam violentas ac venena domestica et latentia penitus
sustulerat. Quid autem a natura, quid a puritate sacrorum, quid a
sanctitate divina magis alienum, quam quod a Christianis videmus
interdici sacerdotibus jura connubiorum? Quid exitialius, quam puellas
innumerabiles continentiae votis sempiternis, natura vetante, obligari?
Inde libidines utriusque sexus effusae, inde violenti abortus,
parricidia, adulteria, stupra et in ipsis templis meretricia lenocinia
et foeditatibus inexpiabilibus sacra omnia conspurcata, quae ne paganis
quidem licuissent. Quin etiam Romani olim flaminibus Jovis vetuerant,4
repudiare uxorem et uxore mortua sacerdotio abdicare jusserant.

1. In dialogo cum Tryphone. 2. Alius: _quod_. 3. Alius: _tamen_. 4.
Alius: _vetuerunt ... jusserunt_.

CORONAEUS: Vos coelibatum in sacerdotio Christianorum utriusque sexus
video improbare, propter impendentia pericula, quae Augustinum
coëgerunt, ut aperte1 scriberet, meretricia non esse de republica
tollenda. Aufer, inquit,2 meretrices de rebus humanis et turbaveris
omnia libidinibus. Sed si lege divina prohibetur sacerdos, sanctuarium
ingressurus, triduum ab uxoris contactu abstinere, quanto justius est,
pontifices christianos, qui quotidie sacratissimum illud corpus
Christi, Dei et hominis, contrectant, et in illo sanctum sanctorum
quotidie ingrediuntur, vivere in perpetuo coelibatu.

1. Deest in alio codice. 2. Lib. II. de ordine.

SALOMO: Divina lex vetuit, sacerdotem, qui populum expiaret, uxorem
triduo ante contingere. At expiationis dies singulis tantum annis semel
occurrebat, at isti toto sacerdotii tempore interdicunt nuptiis, non
tamen meretricibus. Consimile est illud, quod lege divina sacerdotibus
usu vini interdixit, cum in sanctuarium ingrediuntur; cur igitur
christiani sacerdotes vino in perpetuum, uti uxore et connubiis non
abstinent? A meretricibus tamen non abstinent, ut nec a vino, sed
continuis lenociniis et commessationibus, scorta utriusque sexus mutare
et commutare, non sine maximo totius ecclesiae christianae dedecore
consueverunt, ne legibus connubialibus, quibus caeteros obligant, ipsi
teneantur, quo fit, ut e templis exeuntes, aqua lustrali seipsos
conspergant. Sic enim Lycurgus1 orator Alexandri Magni adulatoribus,
quem Deum esse praedicabant: O qualem Deum, inquit, a cujus aedibus
exeuntes aqua lustrali conspergi oportet! Ex omnibus tamen christianis2
decretis nullum magis ἀδύνατον, quam quod ei, qui maxillam dextram
caedat, jubentur obvertere sinistram et ei qui pallium rapuerit,
tunicam quoque permittere diripiendam, et qui fatuum aliquem
appellaverit, sempiternis inferorum ignibus obligari.

1. Plutarchus in apophthegm. 2. Alius: _Christianorum_.

TORALBA: Illud profecto contra naturam est, eum, cui quis alapam1
inflixerit, rursus ad se percutiendum et spoliandum invitare.

1. Alii: _buccam_.

SALOMO: At quanto faciliora sunt divinae legis mandata? quae etiamnum
Paulus ipse ita observasse gloriatur, ut justitia legis esset
irreprehensibilis. Item Lucas testatur, Zachariam et Elisabetham coram
Deo in 330 omnibus praeceptis ac mandatis irreprehensibiles
exstitisse.1 Quibus argumentis Justinus martyr2 aperte convincit, lege
divina nihil prohiberi aut juberi, quod ab homine praestari non possit,
modo velit. Quid autem tota legis justitia? Diligere Deum plus seipso,
proximum vero ut seipsum, quod facere quisque potest. Deinde subjicit,
quod igitur dici solet justificari neminem ex lege? Non dicitur quia
non possunt, sed quia nolunt, voluntate enim ad ea, quae fieri possunt,
uti solemus. Est igitur christiana lex multis partibus difficilior,
quam divina. Omitto ritus inanes, quorum multitudine factum est, inquit
Augustinus,3 ut Christianorum conditio nulla deterior quam Judaeorum
videatur. Quid si Augustinus caeremonias hodiernas ecclesiae Romanae
videret? Nam qui pecorum sacrificia jam pridem antiquata nobis
objiciunt, ipsi Jesum in sacrificio, sic enim vocant, continuo vorant,
dilacerant, diripiunt.

1. Luc. 1, 6. 2. Qu. 103 ad orthod. 3. Ad Januar.

CURTIUS: Nos ecclesiam Helvetiam secuti amplexamur illas ἀναιμάτους
θυσίας καὶ δοξολογίας, ut Cyrilli1 et Eusebii2 verbis utamur, vel
tauros labiorum nostrorum, ut Amos propheta loquitur, Deo aeterno
mactamus. Sed ne a proposita quaestione discedatur, miror cur Salomo
tantopere divortia cupiat, cum Valerius Maximus Romanos ob id
potissimum laudet, quod annos plus amplius quingentos divortia nulla
vidissent, ac probro datum fuisse Spurio Camillo, quod ab uxore prius
divertisset. Quid autem perniciosius, quam corruptorem publicum
quascunque volet puellas connubii specie fraudare et corruptas a se
ablegare posse?

1. Ad Regin. 2. Demonst. evang. l. I.

SALOMO: Pluribus propositis incommodis, graviora semper fugienda.
Gravius est ac periculosius,1 necari veneno, aut moechari, quam
divertere. Quis autem locare velit puellam ei, qui sine causa
diverterit ab honesta et pudica uxore?

1. Alius: _perniciosius_.

CURTIUS: Omissa divortiorum disputatione, non tam1 de facilitate
exsequendae legis Christi, quam de legislatoris praestantia quaerendum
est. Nam si quid peccatum erit, praesto semper est advocatus, orator,
patronus idemque legislator Christus, quo Judaei et Ismaëlitae miseri
destituuntur. Unde vero salutem sperare potest is, qui Christum verum
Deum et hominem venientem ad se, non excepit, oblatum respuit?2 _Ipse
est_, inquit Paulus,3 _sanctificatio4 nostra._ Item: _Mortuus est
propter delicta nostra et resurrexit propter justificationem nostram._
Quid Hieronymus?5 Oratio, quae non fit per Christum, peccatum est. Haec
ille. Cum igitur sine Christo Deo nulla salus homini cuiquam speranda
sit, cur amplius in legibus Mosaicis, quae jam pridem sua vetustate
extabuerunt, haeremus? Per Christum solum, inquit Cyrillus,6 patet
aditus ad regna coelorum.

1. Alius addit: _opinor_. 2. Alius: _rejecit_. 3. 1. Cor. 1, 30. Rom.
4, 24 sq. 4. Alius: _justificatio_. 5. In Psalm. 59. 6. In cap. 3. Joh.

331 OCTAVIUS: Si Christum oratorem et exoratorem unum habetis, cur
Christus discipulos consolatur? _Rogate patrem meum_, inquit, _et alium
advocatum vobis dabit?_1 Cur praeter istos oratores et patronos
infinita millia, i.e. totidem fere, quot homines mortuos, Christiani
invocatis, cum invocatio religiosa soli Deo debeatur? Invoca me et
eruam te! Invoca me et vivetis. Id autem saepius repetitum legimus2.
Omnium tamen angelorum ac divorum ordines precibus ac solennibus
festis, non aliter ac Deum aeternum prosequimini, ac plerique multo
ardentius ac studiosius, quam Deum ipsum, cui nulla dies vacua
sacrorum3 relinquitur in fastis. Quanto melius Ismaëlitae, qui non modo
unius aeterni Dei cultum sibi proposuerunt, sed etiam tabulam pictam ad
spectaculi fructum habere capitale ducant!

1. Joh. 14, 16. 26. 15, 26. 16, 7. 2. Psalm. 41. 140, 5. Jerem. 29.
Joel 2. 3. Alius: _sociorum_.

FRIDERICUS: Ista quidem controversia nobis est cum ecclesia Romana,
quae angelorum coetus ac beatorum mentes votis complecti docet, cum
tamen unus tantum advocatus proponi debeat, Christus Deus, cujus nomine
vota concipimus, per quem fausta omnia precamur et adversa deprecamur.

CORONAEUS: Ego quidem sic a doctrina informatus, sic a majoribus
imbutus sum, ut ab ecclesiae Romanae, quae sola Dei ecclesia restat,
decretis vel latum unguem discedere nefas ducam. Mediatorem quidem
unicum, generis humani pontificem maximum agnoscimus Christum, sed quid
vetat, Christo patronos inferiores habere? Oratores angelos inquam,
virginem Mariam, apostolorum et martyrum coetus, non quidem ut salutem
nobis tribuant, quoniam unus est servator hominum Christus1, sed ut pro
nobis rogationes ferant. Quanquam vester Lutherus, Friderice! beatorum
mentes revereri oportere confitetur2, cujus auctoritatem sequitur
Bucerus3. Cum enim Christianorum opibus Judaei oppressi sedibus
Hierosolymorum exacti fuissent4, Deum immortalem! qui concursus fuit
hominum ad loca religiosa, quae urbis sanctitas, quae sepulcri, quae
praesepii, quae crucis, quae monumentorum omnium! Cur autem Hieronymus
non modo pro divorum honoribus, sed etiam pro eorum reliquiis tam
accurate contra Vigilantium scripsisset, ut etiam daemones reliquiarum
ope fugari confirmaret? Cur Ambrosius5, Gregorius Turonensis6,
Augustinus7, caeteri tantis honoribus ac laudibus divos prosequerentur,
si scelus id esse putarent?

1. Desunt sex haec antecedentia verba in uno codice. 2. _Lutherus_ in
purgatione, qua queritur, aliquot articulos falso sibi ab adversariis
impositos. _Oecolampadius_ in Chrysostomum divos pro nobis assiduo
orare scribit. 3. In defensione ad Abrinensem episcopum. Ep. 8. 4.
Alius: _cessissent_. 5. Ep. ad Episc. et ad Col. l. X. cp. 85 et Serm.
91. 6. De Gloria Martyr. 7. Lib. III. de cruce Dei.

CURTIUS: De viris illustribus honorifice et sentire et scribere
praeclarum est, nec verbis illorum dignitatem extenuare, aut ullo
dicendi genere elevare velim, non tamen precari, colere, invocare, quae
tamen praecipua sunt adorationis argumenta. _Deum aeternum_, inquit
lex, _adorabis_ 332 _eique soli inservies!_1 Ac tametsi virgo Maria
Christum verum Deum et hominem utero concepit ac peperit, ab ejus tamen
adoratione abstinemus. Nam cum Epiphanius2 sua aetate proclivos
christianae plebis animos ad ejus cultum prospiceret, ac potissimum
colliridianos, oratione acerrima in eos invectus est: Si enim, inquit,
angelos colere prohibemur, quanto magis Mariam, Annae filiam. Et
Julianus Augustus nihil gravius Christianis objecit, quam quod martyres
pro Diis adorarent, ac divinitatis proposita spe martyrium ardenter
expeterent, ut in deorum albo inscriberentur. Quo quidem arcano cum
nullum amplificandae religionis majores majus habere perspexisset,
christianorum caedes ac supplicia repressit. Cyrillus3 vero ad haec
respondens: _Sanctos martyres_, inquit, _neque Deos esse dicimus, nec
colere consuevimus._ Item Chrysostomus4: _Vide prudentiam_, inquit,
_Cananaeae, non rogat Jacobum, non obsecrat Johannem, non pergit ad
Petrum, nec intendit ad apostolorum coetum, nullum quaerit sibi
mediatorem, sed pro omnibus comitem accepit poenitentiam, qua deserti
advocati locum implevit._ Idem paulo post5: _Ubicunque Deum
appellaveris, audit te, non ostiario, non mediatore, non ministris opus
est, non est opus ope patroni._ Item6: _Solent_, inquit, _misera uti
excusatione, per istos iri posse ad Deum, ut per comites perveniatur ad
regem, ac deserto Deo conservos adorant._ Ad Deum suffragatore nihil7
opus. Hic apertissime omnia atque illud maxime, quod adorationem
appellat, cum advocatis et mediatoribus divis utimur.

1. Deuter. 6. Exod. 34. Levit. 26. Deut, 48. Matth. 4. Lucas 4. 2.
Contra haereses. 3. Lib. 6. adv. Julianum. 4. Homil. 12. 5. In homil.
de fructu evangelii. 6. Ep. ad Rom. 7. Alius: _non_.

CORONAEUS: Sunt haec Lutheranis usitata loca, quibus facile responderi
potest, nos Deum adoratione τῆς λατρείας pro jure majestatis suae
prosequi, qui cultus a creatura soli creatori debetur. Itaque
interpretes1 ad haec verba: Adorate scabellum pedum ejus, subjiciunt:
adoratione latriae, quia soli Deo convenit. Scabellum vero carnem
Christi vocant, quam Damascenus et Scotus adorari negant oportere, cum
sit creatura, contra Petri Lombardi sententiam2. Sed veneratio quaedam
est τῆς δουλείας, quaedam vero ὑπὲρ δουλείας, quarum altera beatae
virgini Mariae, altera divis et angelis tribuitur. Alioquin etiam3, si
verborum apices sectabimur, quis dubitet, quin verbum adorationis
homini etiam ab homine in sacris litteris tribuatur? Abraham adoravit
populum terrae, Jacobus fratrem, Josephum sui fratres, socerum Moses
ipse4.

1. Alius: _interpres_. 2. Lib. III. Sent. dist. 3. 3. Deest in alio
codice. 4. Gen. 22. 33. 42. Exod. 18.

FRIDERICUS: Si λατρεία pro cultu et honore ubique accipitur, δουλεία
vero pro servitute, minus aeterno Deo quam angelis ac divis
concederemus, 333 quia illum veneraremur, angelis vero ac divis
inserviremus. At servile obsequium multo vilius et abjectius est ipso
cultu. Vox enim hebraica תִשְּׁתַחָוֶה idem significat, quod _tisgur_
Chaldaeis, προσκυνεῖν Graecis, adorare Latinis, i.e. inclinare corpus,
ubi de salutatione mutua scribit Plinius, quod Galli adorantes corpus
circumagant. Sed quibus verbis utamur, aut quocunque gestu abutamur,
nemini dubium est, quin religiosa veneratio sive cultus et adoratio
immortali tantum Deo debeatur, cum ex eo capite legis: Deum tuum
adorabis et illi soli servies, genus omne δουλείας et λατρείας
complectatur.1 Honoris autem vox et servitutis in rebus divinis soli
Deo debetur, id quod Deus clara voce testatur: _Gloriam meam_, ait,
_alteri non dabo._ Ita Augustinus2: Honoramus3, inquit, sanctos
caritate, non servitute. Quod enim lege divina prohibemur, gradus ad
altaria Dei construere, secretiori sensu vetamur rogationes ad
creaturas dirigere, quibus ad conditorem perveniatur. Nam illud
interdictum decalogo mox subjicitur, ubi nihil omnino de sacrificio aut
altaribus caretur, ut omnes intelligant, recta nos ad Deum proficisci
oportere, etiamsi certum haberemus, angelos ac beatorum mentes
sempiternas4 rota nostra audituras.

1. Ps. 49, 28. Prov. 27. Jes. 10. 2. Contra Ep. Pelagii ad Bonif. l.
III. c. 8. 3. Alibi: _honorans_. 4. Alius: _semper_.

CURTIUS: Ego quidem existimo, angelo a Deo cuique concessum, rogationes
ferte pro iis, quibus additus custos; sic enim vox oratoris1 in sacris
litteris usurpatur, cum agitur de rebus divinis angelo duce ac custode,
non propterea tamen nobis orandus aut adorandus est, ut rogationes
ferat. Quod cum Johannes facere tentaret: _Cave_, inquit angelus, _hoc
facias, conservus enim tuus sum, Deum adora_2; idque bis repetitum
legimus. Idque David, cum Deum laudibus omnibus prosequeretur, ad
angelos conversus: _Adorate eum_, inquit, _omnes angeli ejus!_3 Hic
tantum abest, ut angelos orare aut adorare velit, ut eos etiam sui
officii cohortetur, i.e. ut Deum metuant et revercantur. Ac propterea
saepius legimus, angelos in sacris litteris sua nomina revelare4, ne
ullam sui adorandi occasionem praebuisse videantur.

1. Deest in aliis codicibus. Jobi 33, 23. 2. Apoc. 19, 22. 3. Psalm.
148, 2. 4. Alius: _celare_.

CORONAEUS: Num vobis scelus videtur, si a vobis petam, quod
libentissime facio, ut pro me apud Deum immortalem vota faciatis? Sic
etiam Pharao Mosen et Aaronem, populus Samuelem interpellat. Orate,
inquit, pro nobis Deum vestrum; cujus rogationi acquieverunt. Cur non
igitur angelos ac divos orare liceat, ut pro nobis vota concipiant?

FRIDERICUS: Quoniam hoc interdictum est, illud non item, quanquam quis
affirmare ausit, divi nos audiant, necne? aut si audiant, velint pro
nobis orare, necne? Non orare pro nobis, testatur Deus apud Jeremiam:
_Si starent_, inquit1, _Moses et Samuel coram me, non inclinaret_ 334
_animus meus ad populum istum_, ac eo maxime tempore, quo civitas ab
hostibus undique cingebatur, Mosen et Samuelem decuerat, votis et
precibus in coelo Deum compellere, cum in terris toties non rogati tam
ardenter id fecissent. Sed his mortuis, qui pro populi felicitate
rogationem ferret, cum regionem Chaldaei vastarent, Deus testatur
fuisse neminem. _Quaesivi virum_, inquit2, _qui interponeret sepem3 et
staret oppositus contra me pro terra, ne dissiparet eam, et non
inveni._

1. Jer. 15, 1. 2. Ezech. 22. 30. 3. Alii: _septum_.

CORONAEUS: Quoniam divorum coetus sciebat (quid enim eos lateret?) Dei
decretum, quo statuerat evertere civitatem. Nam cum Samuel adhuc vivens
ac spirans Sauli necem doleret, Deus ad illum conversus: _Quousque_,
inquit, _Saulum lugebis? Ego illum repudiavi, quominus regnaret._

CURTIUS1: Absurdum est arbitrari, divorum mentes intimos hominum sensus
intueri, ut Salomo satis apte2 docet in oratione dedicatoria templi:
_Tu solus_, inquit, _aeterne Deus, omnes omnium cogitationes
intueris._3 Nec tamen, si divi omnes omnia audirent ac intuerentur,
propterea nobis precandi venirent.

1. Alius: _Fridericus_. 2. Alius: _aperte_. 3. 2 Chron. 6, 30.

CORONAEUS: Cur igitur Moses, cura pro flagitio propuli precatur:
_Memento_, inquit1, _domine Abrahami, Isaaci, Jacobi?_

1. Exod. 32, 13.

CURTIUS: Non precatur ab Abrahamo, ut Deum exoret, sed a Deo petit, ut
sit memor foederis, quod cum illis percusserat, et populo ignoscat.
Quanquam, quis inter divos censeri debeat, tamen periculosum est
affirmare, ut non immerito theologus1 quidam exclamaverit, multa
cadavera coli a Christianis, quorum mentes in infernis locis
torquerentur. Et Cyprianum quidem ut martyrem in divinorum album
relatum Romani colunt, quem tamen haereticum et anabaptistam appellant.
Recte igitur Augustinus: Honoramus, inquit, divos propter imitationem,
non adoramus propter religionem.

1. Augustinus.

CORONAEUS1: Nunquam me pigebit Davidis vocem usurpare: _Laudate_,
inquit, _Deum in sanctis ejus._2

1. Omittitur in alio codice. 2. Psalm. 9, 12. 66, 8. 96, 2. 100, 4.
103, 1. 117, 1. 134, 1. 150, 1.

CURTIUS: Vox ebraica significat: ob sanctitatem ejus, בִקְדְשׁוֹ, ut
recte Pagninus et Campensis1 tradunt. Chaldaeus autem interpres: in
aede sanctuarii sui. Ex quo perspicitur, pleraque a theologis
christianis depravari. Nam interpretes LXXII vertunt τοῖς ἁγίοις,
quoniam τὰ ἅγια sanctuarium Graeci vocant, Latini vero τοὺς ἁγίους
intellexerunt.

1. Alius: _Campanensis_.

FRIDERICUS: Divorum at angelorum cultus a veteribus paganis manavit,
potissimum Epiphanii aetate, ut planum fit ex iis, quae adversus
Colliridianos scripsit, qui virginem Mariam primi colere coeperunt.
Post 335 etiam Augustinus cultores illos Marianos saepius abominatur1.
Ac ne angelis quidem ipsis, qui dignitate divis omnibus superiores
sunt, rogationes ullas passus est exhiberi, nec ullos ad patrem aditus
nisi per filium patere putavit. In eandem sententiam ivere
Chrysostomus2, Ambrosius3, Theophylactus4.

1. Ad Marcellum. l. 10, c. 49. et 55. de vera relig. et ad Coloss. c.
II. Ad Apocal. 19 et 22. In Joh. c. 14. l. 9. L. II c. 7 et 16 in Joh.
2. Homil. 12 de cananaea. 3. Ad Romanos. 4. Ad Colossenses.

CORONAEUS: Jam saepe dictum est ac dicendum saepius, nullum cultum
exhiberi, sed illud tantum, quod ab amicis adhuc spirantibus petitur,
ut pro nobis vota faciant et rogationes ad Deum ferant. Neque enim ab
illis salus aut corporis aut animi petitur aut speratur, sed ab ipso
fonte salutis.

FRIDERICUS: Cur igitur sacrificuli aperto capite, flexis genibus ad
divos adeunt? Ad Mariam vero in festo conceptionis1: Tu levamen
oppressorum, tu medicamen2 infirmorum, tu omnibus es omnia. Quid
relinquitur immortali Deo?

1. Desunt haec tria antecedentia verba in uno codice. 2. Alii:
_medicina_.

OCTAVIUS: Nihil penitus. At etiam cum in Graecia versarer inter
Christianos, in eam diem incidi, qua apud Romanos visitatio Mariae
celebratur, apud Graecos vestis virginis Mariae, et pridie Calendarum
Januarii festa dies agitur Zonae virginis Machumis1, quae aedes erat
Constantinopoli Mariae consecrata, quo nihil absurdius a paganis factum
memini.

1. Alii: _In Blachernis_.

TORALBA: Fuit illa vetus Academicorum superstitio, qui non aliter ad
Deorum omnium perveniri posse parentem putabant, quam si gradatim ad
heroas preces converterent, ut ab heroum mentibus ad daemones, a
daemonibus ad minores Deos, ab his ad Deos majorum gentium iretur, ut
eorum emendicatis suffragiis Deorum omnium et hominum parentem ad se
pellicerent. Sic enim Jamblichus1, magorum suae aetatis maximus, quem
Porphyrius in aëra sublatum se vidisse scribit, cum Isidi sacrificaret,
daemonibus tamen familiariter utebatur. Sed cum ἀλεκτρομαντείαν
adhibuisset, ut praesciret ecquisnam imperatori Valenti substitueretur,
re comperta, cum impietatis et sortilegiorum socii capite plecterentur,
hausto veneno sibi mortem accivit2.

1. In libro de mysteriis Aegypt. 2. Nicephorus Callist. et Gregor.

FRIDERICUS: Audistis, opinor, Magdalenam Curaeam, monasterii
Cordubensis abbatissam, omnium sagarum suae aetatis nobilissimam, cum
sacra fierent, a daemone in ipso templo festis solennibus sublatam
saepius fuisse, tandem sceleribus compertis a Paulo III. pontifice
maximo veniam, confessione flagitiorum rescripto comprehensa,
obtinuisse.

TORALBA: At quanto facilius est et praestabilius, antiquissimum illud
principium rerum omnium et causam Deorum inferiorum effectricem adire?
336 Nam eo pellecto (quid autem facilius ad pelliciendum?)
intelligentiarum et angelorum ordines, imo et omnes creaturae praesto
adsunt; nam in inferioribus Diis, qui sunt innumerabiles, conciliandis
infinitum opus est. Praeterea quis affirmare potest, an daemones boni,
heroes, inferiores Dii, superiores Dii sive angeli et ministri proximi
Deo, vota et preces nostras audiant? aut si audiunt, an exaudiant? an
velint? an possint? Quanquam non illis tantum Diis ac divis majorum ac
minorum gentium sacra fiant, sed et cineribus, ossibus, statuis, idque
flexis genibus, manibus passis, oculis ardentibus, etiam facibus ac
cereis non sine largitionibus effusis. Deus vero aeternus vix unquam
colitur, nisi forsitan dicis causa, i.e. προφάσεως χάριν. Minus certe
peccatur, si potius creatores1 imaginum ac statuarum colerent, quam
ipsorum creaturas. Quis enim non pluris faciat Phidianae Palladis
opificem, quam Palladem ipsam, quantumvis ex ebore sit vel auro
constructa?

1. Alius: _creaturas_.

CORONAEUS: Sunt illae veteres iconomachorum querelae, quibus uno verbo
responderi potest, statuas virtuti deberi, ut ad imitationem imperitis
proponantur. Hic propterea laudatur Gregorius M. pontifex maximus, quod
statuas libros illitteratorum appellavit. At vos, qui vestem1 Mariae,
qui Zonae festa ridetis, non audistis, Eliae pallium, ossa Elisaei,
Christi fimbriam, imo etiam umbram Petri tanta miracula, tanta prodigia
excitasse, ut sacris litteris testata relinquerentur? Quid est igitur,
quamobrem honores divorum reliquiis haberi non debeant?

1. Alius: _vestrae_.

CURTIUS: Si docti non egent imaginibus et iisdem imperiti ad cultus
nefarios abutuntur, quid commodius fieri potest, quam omnino dejici,
cum locis omnibus sacrae scripturae imagines tantopere prohibeant1.
Nulla, inquit Lactantius2, religio est, ubi simulacrum exstat, sed non
modo statuas, verum etiam artem illam pestiferam, acerrime exsecratur
sapientiae magister3, et quidem saepe mihi mirum visum est, civitates
Balticas inferioris Germaniae, quae Romanorum ritus abjecerunt, statuas
adhuc in templis omnibus intueri posse.

1. Alii: _prohibeantur_. 2. Lib. II, c. 19. 3. Sap. 15, 16.

SENAMUS: Agrestes itaque et imperiti homines, quique sunt ingenio
hebetiores, ad id tantum, quod adest, feruntur, non aliter ac bestiae,
quae nihil sapiunt nisi quod sub sensum cadit. His igitur hominibus si
statuas et imagines, quae sunt quasi mentis appendices, eripias, non
putabunt ulla sese religione obligari. Quanquam in ipsis quoque
beatorum statuis vim mirabilem docet inesse Eusebius eo loco, ubi
narrat Christi statuam Caesareae fuisse; cum statua mulieris illius,
quae profluvio sanguinis curata fuerat, columnae suppositae, ubi herba
succreverat, quae ad morborum omnium curationem efficacissimam vim prae
se ferebat, posteaquam eo usque excrevisset, 337 ut Christi statuae
fimbriam attingeret, nec ante contactum fimbriae vim ullam habuisse.

OCTAVIUS: Hujusmodi fabulis uti solent, qui plebem imperitam in
erroribus densissimis consenescere volunt. Opus igitur est exemplis e
doctrina sincera.

CORONAEUS: Miror ego te, Octavi, ab imaginibus tantopere abhorrere, cum
Deus ipse non modo sacrarii cortinas angelis, i.e. pullorum volucrium
figuris exornari, verum etiam statuas aureas utrimque Cherubim,
propitiatorio imminentes atque aeneum quoque serpentem conflari
jusserit, ut ejus intuitu, qui a serpentibus icti fuerant, morbi
periculo eriperentur.

SALOMO: Haec oratio non minus ad me pertinet, quam ad Octavium; voluit
igitur Deus innuere, ab angelorum cultu quam longissime decedendum, cum
ad ministerium adhibeantur; serpentem vero aeneum ab Israëlitis
aspici1, non tamen adorari voluit, mirabili arcano, ut scilicet
libidine insana cupediarum, quae serpentis verbo2 significatur, in
nobis extincta, vitam aeternam adepturos significaret, vis autem
praecipua serpentis est in dentibus. Et quoniam populus ciborum
affluentiam ac foetores Aegyptiorum in deserta solitudine ardenter
optabat, Deus immiserat serpentes, quorum morsibus multi periere, ut
purissimis mannae cibis divinitus delapsis, priscarum cupediarum obliti
vescerentur. At cum rex Ezechias intellexisset, serpentem illum aeneum
pro Numine adorari ab imperitis, publice uri jussit3.

1. Numer. 21, 8 sq. 2 Regum 18, 4. Joh. 3, 14. 2. Alius: _figura_. 3. 2
(4) Regum 18, 4.

CURTIUS: Cur non igitur Christiani principes Ezechiae tam praeclarum
facinus imitantur?

OCTAVIUS: Tanto intervallo absunt a regis illius pietate ac sanctitate,
ut etiam idololatriam magis atque magis adaugeri patiantur. Quid enim
mirabilius, quid incredibilius, quid a sensibus, quid denique ab omni
ratione alienius quam quinque verbis, puta: _hoc est enim corpus meum_,
vel ut sciolus quidem curio in multitudine crustularum, ne non satis
congrue loqueretur, Haec sunt enim corpora mea, sexcenta millia Deorum
ex totidem crustulis momento confici posse. Id enim christiani theologi
tot ac tam multis populis persuaserunt, ut dubitari possit, num
posteritas creditura sit ab homuncione sacrificulo1 δῆμον θεῶν, ut
Basilius loquitur, i.e. populum Deorum, momento ut fieret potuisse
persuaderi. Multo minus credent futuri nepotes, haec verba publicis
libris ac litteris mandari potuisse, quae a sacrificulis christianis
jactantur: Qui creavit me, creatur mediante me.

1. Alius: _sacrificato_.

CORONAEUS: Sacramentum istud omnium sacratissimum admirari potius ac
suscipere ex ipsius Christi veri Dei praeceptis ac institutis, quam
subtilius quale sit exquirere debemus ac temperanter1 de rebus tam
arduis tamque a sensu mortalium remotis loqui ac sentire. Et quidem
Thomas 338 Aquinas, theologus clarissimus, argutiarum radices ac fibras
impietatis eludens: Is, inquit, omnipotentiae derogat2, qui dicit
aliquid posse intelligi in creaturis, quod a Deo fieri non possit.

1. Alii: _temperantes_. 2. Alius: _deroget_.

TORALBA: At illi sacrificuli creatorem creare se arbitrantur. Neque
enim de potestate divina sed de sacerdotis potestate quaeritur, an
scilicet Deum efficere possit ex ea materia, quae antea Deus non erat.

SALOMO: Certe rerum divinarum arcana, quae minus assequor, admirari
soleo, nec debemus ea curiosius insectari. Sed quemadmodum agni
paschalis reliquias et ossa, quae devorare nemo potest, flammis
injicere lex divina jubet, quod Latini veteres imitari solebant, cum in
sacrificiis proterviam facerent; ita quoque rerum arduarum arcana, quae
capere non possum, divini amoris incendio absumere consuevi. In hoc
tamen sacramenti arcano miror, in voluntate et potestate sacerdotis
positum esse, ut quidem illi jactant, Deus sit necne? Nam si levissimus
curio voluerit, crustulum Deus erit, si noluerit, Deus non erit, si
carmen illud sacrum pronunciarit et alio mentem averterit, nihil
efficiet. Si nolit creari Deum, i.e. si nolit consecrari creaturam,
panis relinquitur, si velit, momento Deus erit, qui antea non erat.

CURTIUS: Sed qui sacrificio adsunt, cum hostia illa salutaris altius
elata proponitur et ad intuendum et adorandum, quid faciet populus a
tergo, si dubitet, an sacrificus voluerit, Deum esse? Nam saepissime
mens ejus sponte, saepius etiam casu alio distrahi potest.

SENAMUS: In hac dubitatione Asthosanus1 theologus hac conditione
orandum putavit: Si tu es Deus, adoro te, sin minus, non adoro.

1. Alius: _Astosanus_.

CURTIUS: At ne legitimum quidem actum adjecta conditione fieri patimur.
Certe memini Lugdunensem curionem, qui ut paroecos, quibuscum litem
susceperat, ulcisceretur, carmen illud sacrum θεοποιητικὸν in liturgia
se proferre simulabat. Tandem judicio victus, paroecos omnes
idololatras esse, clara voce pronunciavit, quod panem purum pro Deo
coluissent. Re comperta, capitali supplicio damnatus, flammis
ultricibus ustulatus est.

CORONAEUS: Vos ego per Deum immortalem obsecro, ne de rebus
sacratissimis nisi summa veneratione disseratur. An putetis, eum qui
verbo sidera fulgentia, solem istum, elementa condidit, qui res
stupendas verbo vel nutu confecit, potestate imminutum1 fuisse?

1. Alius: _minutum_.

CURTIUS: Nemo certe ambigit, quin quod velit facere possit, praeterquam
seipsum; sed quid ad sacrificulum? fatentur enim in verbis istis
mysticis: _Hoc est corpus meum_1, nullam esse Dei vim effectricem, quia
si curio aliud agat, dum ista pronunciat, nihil efficit2.

1. Matth. 26, 26. Luc. 22, 19. 1 Cor. 11, 24. 2. Alius: _effecit_.

CORONAEUS: Si de potestate Dei non ambigitis, quanto minus de voluntate
dubitare potestis, cum ipsius Pauli1 perspicua interpretatione planum
339 sit, Christum verum Deum et hominem seipsum panis et vini specie
discipulis vescendum praebuisse, idque in sempiternam sui memoriam
fieri jussisse. Illud autem potissimum est, posse multo plura, quam
velit2.

1. 1 Corinth. 11, 24. 2. Aug. lib. 7 de symb. fidei. Lomb. l. 1 dist.
42.

CURTIUS: Haec opinio ab acutissimis theologis refutata minus desiderat
orationem meam. Plenae sunt tabulae, pleni libri, plena bibliothecarum
volumina. Nemo tamen efficacius aut brevius quam Augustinus1: Ea demum,
inquit, miserabilis servitus est; signa pro rebus accipere. Si ergo
flagitium jubetur, figurata locutio est; cum Christus carnem suam
comedi et sanguinem bibi jubet, figurata locutio est. Quod cum
Christiani ad rem ipsam, non ad signum traducerent, Ismaëlitis ac
Judaeis sui irridendi occasionem infinitam praebuerunt. Christus,
inquit Tertullianus2, acceptum panem corpus suum fecit, dicens: Hoc est
corpus, i.e. figura corporis mei. Haec antiquissimi ac sanctissimi
theologi verba.

1. L. de doctr. christ. c. V. 10. 11. 2. Contra Marcionem.

SALOMO: Si fas esset adorare Jesum jam pridem mortuum, ut Romani, sub
panis figura, vel cum pane, ut Germani1, vel sine pane, ut Zwingliani
fieri putant oportere, multo magis licuit Israëli, ad vitulos
conflatiles Deum adorare2; nam pontifex Aaron, vitulo conflato, tuba
proclamari jussit, festam diem aeterno Deo sanctam postridie futuram.
Utitur enim nomine tetragrammato, creaturis non communicabili, addito
etiam eum esse, qui populum crudeli servitute eripuerat. Deum igitur
colebant sub aurei vituli specie, quod sanctissime vetitum erat. Et si
capitale scelus illud tanta iracundia Deus ultus est, ut momento tria
millia hominum, qui flagitium illud admiserunt, propinquorum manibus
trucidari jusserit, ac manus fratrum suorum sanguine cruentas
sempiterno foedere Deo consecrarit: quantam ultionem fore credatis
eorum, qui non creatorem sub imagine vituli, sed hominem supplicio
affectum panis et vini specie singulis momentis ubique se mactare posse
confidunt, ac pro aeterno Deo summa prosequuntur oratione?

1. Alius: _Helvetii_. 2. Exod. 32, 4 sqq.

CORONAEUS: Non mactatur Christus in sacrificio sanctissimo missae, sed
sacerdos supplex altaribus Christum offert aeterno patri, ab eoque
postulat, ut filii beneficio vitam aeternam precantibus largiatur. Non
aliter ac Themistocles profugus precabatur ab Admeto rege Molossorum,
ad aras filium amplexatus, ut sibi parceret pro suo erga filium amore1.

1. Plutarchus.

OCTAVIUS: Adoratur tamen sive Christus sive hostia sive figura sive,
quod verius est, panis siligineus. Nec tantum adoratur summa cum
veneratione omnium ac facibus ardentibus; sed etiam pro Deo vivente et
spirante; manibus ac dentibus laceratur, comeditur, devoratur, ut in
hominis carnem ac pulpam convertatur; sic enim Christum, quem Deum ac
hominem praedicant, unum et idem fieri cum assumente arbitrantur.
Caeteri, qui haec verborum monstra ferre nequeunt, Christum ab
accipientis ore in coelum revolare 340 putant, ab improbis autem ne
accipi quidem, tametsi ea de re gravis controversia est inter ipsos.
Certe Averroes valde novum sibi videri dicebat, quod Christiani tot
millia Deorum, quos momento se creare jactarent, pietatis specie
avidissime deglutirent. Nam Moses vitulum conflatilem, in pulverem
contusum inque aquam infusum, cultoribus in contumeliam potandum
propinavit1. Nullum autem crudelitatis ac odii argumentum majus est,
quam hostium carnibus vesci.

1. Exod. 32, 35.

CORONAEUS: Averrois athei nomen oblivione sempiterno deleatur. Illud
autem in summa confiteri necesse est, in coena sacratissima Christi Dei
et hominis veram carnem et sanguinem pretiosissimum panis et vini
specie nobis exhiberi, aut sempiternis flammarum cruciatibus torqueri.

TORALBA: Quemadmodum creatura incapax est deitatis, ita quoque
sempiterni cruciatus.

FREDERICUS: Nemo est, opinor, qui creaturam fieri posse Deum putet.
Sempiternis tamen suppliciis impie pervicaces torqueri, toties ac tam
saepe in sacris litteris occurrit1, ut illud in dubium vocare nefas
esse videatur.

1. Matth. 17, 25. Marc. 3, 9. Luc. 3. Jud. 1. Apocal. 19 20 Thessal. 1.
Ebr. 6.

CORONAEUS: Non tantum qui omni pervicacia quaedam jura divina et humana
violarunt, nec unquam poenituerunt, sempiternis inferorum poenis
cruciabuntur, sed etiam ii, qui vel uno scelere capitali sese
obligarunt ac prius vita defuncti sunt, quam poenituissent.

SENAMUS: Prius igitur definiendum, cujusmodi sit peccatum illud, quod
mortale sive capitale vocant, quoniam adhuc sub judice lis est. Et
certe acutissimus quidam theologus1 se valde dubitare scribit, an sit
ullum capitale scelus, concessis etiam omnibus, quae ab interpretibus
afferuntur. Nam Hieronymus definit peccatum mortale: transgredi
mandatum Dei. Alii: peccare in spiritum sanctum; alii: nec de peccato
confiteri nec poenitere velle; alii aliter.

1. Scotus l. 1. sentent. dist. 1. qu. 2; l. II. dist. 28. qu. 1.

CURTIUS1: Christus ipse definire videtur, quod neque in hac vita
remittitur, neque in futura, cum scilicet peccatur in spiritum
sanctum2.

1. Omittitur in aliis codicibus. 2. Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc.
12, 10.

SALOMO: Superius dictum est, ex ista definitione spiritum sanctum a
patre et filio, ex quibus derivari dicitur, majorem fieri, quia
peccatum eo majus ac gravius est, quo major et gravior est is, quem
contra peccatur.

OCTAVIUS: Hoc amplius habet incommodi haec definitio, quod peccatum
ejusmodi esset, quod nulla poenitentia, nullis meritis aboleatur,
contra quam theologi fere omnes decreverunt1. Ac tametsi Augustinus
aliquanto aliter sentit, sponte tamen a sententia descivit.

1. Thomas. Scotos. Albertus lib. II. sent. dist. 49; lib. I. retract.
Petr. Lomb. lib. II. sent. dist. 49.

TORALBA: Si nihil suapte natura est sempiternum praeter Deum, ut
superius demonstratum est, nulla potest poena sempiterna irrogari.

341 SALOMO: Illud summa theologorum consensione planum est,1 Deum
majora semper praemia bonis, breviores poenas improbis infligere, quam
mereantur. _Ego Deus aeternus_, inquit,2 _qui facio judicium, justitiam
et misericordiam; atque his verbis unice delector._ Judicio quidem
poena decernitur, justitia vero praemium, sed misericordia eo pertinet,
ut praemia merito majora, poenae peccato leviores tribuantur. Item Mosi
precanti pro populo reposuit illud:3 _Ego Deus aeternus, misericors,
beneficus, lenis, infinitae bonitatis ac veritatis, qui fidem et pacta
conventa inviolabiliter tueri soleo in millesimam usque progeniem
quique aboleo scelera ac peccata, nec tamen desero impunita flagitia,
verum in tertiam et quartam progeniem exquiro._ Nam eo pertinet dictum
illud Davidis,4 misericordiam a dextris Dei assistere, ut doceat
acerbitatem acerbiorem esse. Sic enim Salomo scribit,5 sapientiam
habere a dextris vitae diuturnitatem, a sinistra vero opes et gloriam,
quae imbecilliora sunt, quam sit beata vita. Quodsi misericordia divina
potentior acerbitate, profecto nulla poena sempiterna esse potest.

1. Scot. l. m. sentent. dist. 18. 2. Jerem. 9, 24. 3. Exod. 34, 6. 4.
Psalm. 16, 11. 5. Proverb. 8, 20 sqq.

SENAMUS: Ob id, opinor, Athenienses misericordiae templa dicaverant,
acerbitati nulla, ut Pausanias scribit.1 Ac tametsi veteres Graeci tres
Deorum ultrices fingerent, Ποινὴν, Δίκην, Ἐριννύν, primam, quae peccata
bonorum amissione puniat; secundam, quae corporibus salubritatem aut
vitam spirabilem eripiat; tertiam, quae mentibus aegritudines
innumerabiles inferat, poenas tamen sempiternas nullas decreverunt.

1. In Atticis.

CURTIUS: Spirantium hominum dolores corporea vita diuturniores1 esse
nequeunt, quos ut oratione molli extenuaret Epicurus, leviores fore
dicebat, si2 diuturni essent, acerbiores autem hominis3 interitu brevi
desituros. Sed cum sempiterna sit animorum vita, poenas quoque
sempiternas fore, non dubito.

1. Alius: _duriores_. 2. Alius: _qui_. 3. Alius: _his_.

TORALBA: Animas cadaveribus superstites esse nemini praeterquam
Epicureis dubium esse opinor, sed ut sint sempiterni, suapte natura
fieri non posse, superius demonstratum est, Dei tamen voluntate1 ac
potestate posse fieri sempiternos.

1. Alii: _bonitate_.

CURTIUS: Id quidem auctoritate Christi certissimum est, cum praedicat,
eum esse metuendum, qui non modo corpus, verum etiam animam occidere
potest.

SALOMO: Tametsi Ebraei poenas a sceleratis tum vivis tum mortuis exigi
tradunt, nullas tamen certas definierunt iis, qui vita defuncti essent,
ne quid in rebus tam arduis temere affirmarent, sed corporibus varias
pro scelerum varietate poenas decreverunt. Aut enim ab invitis, aut ab
errantibus, 342 aut volentibus, aut a pervicacibus peccatur. Qui
peccavit invitus, nulla poena obstringitur, quia ne peccatum illud
quidem suum dici potest. Qui errore peccavit, non quidem punitur, sed
purgatur applicatione.1 Qui doceri non vult, hujus poena est Maltut aut
Marhut,2 pecuniaria gravior. Qui animi pervicacia quadam et contemtu
divinae legis peccat, capite plectitur, etiamsi levissima parte legis
offendat. Qui vero contumeliosior fuerit erga Deum, non modo gravissima
morte punitur, sed etiam ejus pecunia, suppellex, vestis, quantaecunque
sit aestimationis, incendio absumitur, ne suis haeredibus ullum sui
fructum aut desiderium relinquat, quin etiam ejus praedia quasi
exsecrabilia inculta3 deseri jubentur.

1. Alius: _admonitione_. 2. Moses Rambam l. III. more nebochim. 3.
Deest in alio codice.

CORONAEUS: Supplicia sempiterna pervicacium hominum improbitati decreta
esse, Christus ipse clara voce denunciavit.1

1. Matth. 18. Lucas 4. Marc. 3.

SENAMUS: Haec quidem utiliter et ad impiorum terrorem.

CURTIUS: Ego quidem nihil utilius ac melius fieri posse puto, quam
sempiternos improborum flagitiis cruciatus proponere, vel quod ita
futurum sit, ut quidem confido, vel ad terrorem sceleratis incutiendum,
vel ad utrumque. Qui aliter sentiunt, nae1 illi magno rerum publicarum
ac religionum detrimento peccandi licentiae indulgere videntur.

1. Alii: _ne_.

TORALBA: Qui semel improbitatis fines transierunt, graviter et
imprudenter impios esse oportere putant, ac terrores istos imperitis ac
mulierandis propositos arbitrantur. Caeteri qui tormentorum inferorum
cruciatus pro veris habent, desperatione fracti, veniam se posse
consequi diffidunt et in perpetua improbitate consenescunt, ut de
Caino1 proditum est, qui gravius se peccasse querebatur, quam ut veniam
consequeretur.

1. Gen. 4, 5 sqq.

FRIDERICUS: Ego Christi verba non tam ad terrorem, sed etiam ad rei
veritatem statuo pertinere, quoniam infinita quadam poena plectendus
est, qui peccatum infinitum commisit. At qui peccat in Deum, profecto
is infinitum quicquam peccat.1

1. Lomb. lib. 3. sentent. dist. 19. lb. Scotus.

TORALBA: Hac quidem ratione non modo omnia peccata sunt infinita, quia
semper in Deum peccatur, sed etiam aequalia, quoniam omnia infinita
inter se sunt aequalia, nihil enim quod infinitum sit, suscipit
intensionem aut extensionem, magis aut minus. Item illud sequeretur,
infinitum malum infinito bono contrarium esse, et actu duo essent
infinita, contra perspicuas naturae demonstrationes, quas superius
attigimus. Quare1 nec sententiam illorum probare possum, qui Deo nihil
quidem formaliter contrarium esse testantur,2 ut eorum verbis utar, sed
virtualiter tantum.3 Oportet enim mali vim ac potentiam infinitam summo
ac infinito bono exaequari, quod naturae decus ac majestatem
mirabilemque concordiam perpetuis bellis conturbaret,4 343 cum item
contraria sint sub eodem genere, Deum quoque generi subjungi oporteret.
Quae cum absurda sint, sequitur nullum peccatum esse infinitum, ac
verius diceretur, sceleratorum mentes penitus interire post exacta
supplicia, ut Jobi verba declarant: _Ut calor nives_, inquit, _sic
flagitiosos infernus consumit._5

1. Alii: _Quanquam_. 2. Alii: _fatentur_. 3. Scotus II. dist. 2. qu. 2.
4. Alii: _conturbare_. 5. Jobi 24, 19.

FRIDERICUS: Ex eo quod gehennae incendio dignus pronunciatur Christi
sententia, qui fatuum quemquam appellavit, sequitur, omnia peccata esse
aequalia et mortifera, Deo judice, ea tamen proposito levius puniri.

SENAMUS: Eadem erat Draconis sententia, qui et parricidam et qui furto
pomum decerperet, capitali supplicio exaequavit. Atheniensibus vero de
legis acerbitate querentibus reposuit, graviorem capitali poenam, si
quam haberet, parricidis se fuisse allaturum. Itaque Demosthenes
apposite leges illius sanguine esse scriptas dixit.

SALOMO: Jam pridem Stoicorum de peccatis aequalibus opinio refutata
jacet. Et quidem divina lex, omnium optimarum legum exemplar singulare,
pro facinoris magnitudine poenarum gravitatem irrogavit. Qui falsum
testimonium tulit, eadem poena obstringitur, quam in alium derivare
conatus est, sive ad levissimam pecuniae mulctam, sive ad capitalem
poenam testimonium pertineret. Sunt autem poenarum gradus septem in
pandectis1 Ebraeorum: lapidatio, combustio, capitis truncatio,
suffocatio, excidium, repentina mors, verberatio nervis bubulis2
inflicta,3 quae ictibus ad summum quadraginta definitur lege divina, ne
quis ictibus contrucidatus plane inutilis reddatur. Excidium appellant
מָוֶת, i.e. cum ante constitutum vitae terminum quis moritur ultione4
divina. Quo pertinet illud, quod saepius in sacris litteris occurrit:
_Excidentur e populo suo qui hoc facient_, quod Christiani theologi pro
sempiterna damnatione falso interpretantur. At cum poena divina peccato
semper levior sit, si poena esset infinita, gravior esset poena delicto
et acerbitas commiseratione dignior, contra quam locis omnibus
scripturae docemur. Si igitur peccato supplicium levius est sive
temporis extensione sive doloris intensione, constat, infinitum dici
non posse.

1. Lib. 8. tract. V. Talmud. 2. In alio legitur: _puris_. 3. Alius:
_inficta_. 4. Alius: _ratione_.

CORONAEUS: Aliud est, poenam mereri, aliud infligi. Non enim si
sempiterna supplicia Christi veri Dei judicio mereatur, qui quenquam
fatuum appellavit, propterea sequitur, ob id aeternas poenas luiturum.

TORALBA: Ac si poenarum est aequalitas, profecto est etiam aequalitas
flagitiorum. Item sempiternum supplicium, si non doloris intensione,
tamen extensione temporis est infinitum. At omnia omnium peccata, si in
eundem actum cumularentur, nihil tamen infinitum efficere possent, nec
item actio et passio infinita in creaturam finitam cadere ullo modo
potest. Cum igitur creatura, quae semper est finita, poenam doloris
intensione aut temporis 344 extensione infinitam perpeti non possit,
cum origine et occasu creaturae omnes concludantur, sequitur,
sempiterna supplicia nulla fore. Ob id forsitan Origenes daemones
tandem aliquando salutem adepturos affirmavit.

FRIDERICUS: Haec haeresis jam pridem theologorum sententiis est et
calculis omnibus rejecta et repudiata.

SENAMUS: Cum absurda sit peccatorum aequalitas et peccatorum infinita
gravitas, cum etiam legibus et divinis et humanis alia sint aliis
graviora delicta, nec tamen illa sint omnino multa, quippe aut
benefactis consequentibus, aut poenis aut aliqua satisfactione oporteat
aboleri, atque omnia omnium facta in judicium deduci, ut ecclesiastes
orationem concludit, sequitur necessario, varias esse poenas, varia
quoque genera praemiorum, nec improbos omnes iisdem inferorum poenis,
nec item bonos iisdem coelestibus praemiis exaequari. Quod satis innuit
Paulus,1 cum sidera quidem alia aliis lucidiora scribit atque eandem
esse beatorum conditionem.

1. 1 Cor. 15, 41.

CURTIUS: Duplices sunt exitus animarum, aliis quidem ad vitam beatam,
aliis ad supplicia sempiterna, tertium nihil est. Id autem pluribus
scripturae sacrae locis1 confirmari potest, in quibus haec saepius
occurrunt, aliis ad vitam, aliis ad exitum sempiternum viam patere. Qui
crediderit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur.2
Quodsi ab inferis ad superos omnia munita essent, cur Christus
Abrahamum de coelo ad mali divitis querelas sic induceret loquentem:3
_Ingens est hiatus inter nos et vos, ut neutri ad alterutros transire
possint._ Cur item Augustinus:4 Binae sunt, inquit, habitationes, una
in igne aeterno, altera vero in regno aeterno. Item alibi: Fides
catholica credit regnum coelorum, secundum Johannem; tertium penitus
ignoramus.

1. Matth. 25. Marc. 3. Luc. 10. 2 Thess. 1. Ebr. 6. Marc. 16. Joh. 3.
2. Marc. 16, 16. cf. Hebr. 10, 39. 3. Luc. 16, 26. 4. Contra Pelagium
l. V.

OCTAVIUS: Certe Ismaëlitae duas tantum sedes animalium immortalium
statuerunt, ex Azora Alcorani 45, alteram quidem deliciarum ac
voluptatum, alteram cruciatus ac dolorum, mediam nullam putant.

SENAMUS:1 At occidentales Indi praeter inferos ac superos purgatorium
quendam locum esse praedicabant, non flammis et ignibus noxium, sed
frigoribus gelidissimis. Quae persuasio ab radice convellit quaestiones
eorum, qui negant purgationis ignes sine materia subsistere, aut
materiam inveniri, quae quasi lapis ἄσβεστος καὶ ἀμίαντος, alumen
plumaceum vulgo appellatur2 nullis ignibus limari3 aut absumi possit,
quia frigoris nulla vis est consumendi.

1. Deest in alio codice. 2. Alii: _vulgus appellat_. 3. Alius:
_liquari_.

TORALBA: Inepte dicam an inique philosophantur, qui materiam
purgatoriis ignibus sempiternam esse negant, videmus enim Aetnaeos
ignes et incendium Hiberniae, Islandiae, Peruanarum1 atque Australium
regionum, 345 quae terra ignea a perpetuis flammis nomen traxerunt,
quibus materia non deficit.

1. Alius sine dubio false: _Romanorum_.

CORONAEUS: Undenam igitur tot ac tam diuturna pabula flammarum?

TORALBA: Equidem putavi, aliquando ab aquis subterraneis saxa
continenter irrigantibus alimenta suppeditari, quemadmodum in
fornacibus lapis gagates pingui materia concretus ardentius urit aqua
superfusa, sed adipe lapidis penitus exusto1, nihil amplius aqua
proficit2, neque enim ignis pascitur aqua, sed uligine pingui, alioquin
moles aquarum jampridem incendio consumta fuisset. Itaque videmus ab
Aetna lapides spongiosos, quos pumices vocant, eructari, exusta materia
pingui, ac nihilominus incendia durare.

1. Alius: _deusto_. 2. Alius: _perficit_.

OCTAVIUS: Sed ut a physicis ad metaphysica redeamus, consentaneum est,
varia esse pro scelerum varietate genera poenarum, sive immortalis
anima1 diuturnitate temporis sive doloris acerbitate sive ardoribus
sive horrore frigoris sive caligine tenebrarum sive odorum teterrimo
foetore sive perturbationibus secum dissidentibus2 sive ministeriis
foedissimis ac vilissimis plus minusve plectatur. Est autem3 divina
quaedam vis ubique terrarum diffusa, quae improborum impietatem
ulciscitur, nec usquam inulta scelera esse possunt, ne hominis cruci
affixi fiducia latebrae flagitio quaerantur. Illud autem perspicuum
est, improbos homines saepissime post diuturnam et in omnibus
voluptatum generibus exactam vitam sine ullo sensu doloris interire4,
tametsi viri boni saepe in carceribus et cruciatibus moriantur, cum
maximo luctu bonorum: hos5 ad vitam meliorem, illos ad supplicia
denotari consentaneum est, ut Salomo innuit, cum dicit6 quosdam de
vinculis et carceribus ad regnum, regem vero ad inopiam pergere.
Oportet igitur exstare supplicia quaedam post hanc vitam, quibus
improbi plectantur; neque enim Deus judex aequus videretur, si tam
multa flagitia relinqueret inulta et virorum illustrium atque optimorum
delicta omnia ulcisceretur, quamdiu spirant in terris. Quodsi non sunt
supplicia sempiterna omnibus flagitiis post hanc vitam proposita,
oportet esse temporibus ac locis terminata, quibus exactis aut
moriendum mentibus est, aut beatius jucundiusque vivendum, quia tertium
nihil cogitari potest.

1. Alii: _mortales animi_ vel _mortuorum animi_. 2. Alius:
_discedentibus_. 3. Alius: _enim_. 4. Job. 21. Jerem. 12. Psalm. 36,
38. 73. Habac. 1. 5. Alius: _quos_. 6. Eccles. 4, 14.

TORALBA: Vetus est et ab omni antiquitate tracta opinio1, animos eorum,
qui sese corporeis voluptatibus dediderunt eorumque impulsu jura divina
et humana violarunt, corporibus elapsos circa terram volutari ac
cruciari, nec in coelestem illum locum ac sedes beatorum, i.e. ut
Plato2 loquitur εἰς καθαρὰν οἴκησιν, nisi multis exagitatos saeculis
reversuros. Itaque 346 veteres praeclare cum iis agi putabant, eosque
malis ingentibus eripi, qui poenas in terris, tantisper dum hoc
spirabile lumen hauriunt, graviores dedissent, sicut idem Plato
scribit: τὴν δίκην διδόναι μεγίστου κακοῦ ἀπαλλαγὴν πονηρίας εἶναι. Ex
quibus sententiis significabant, nec inulta scelera, nec supplicia fore
sempiterna.

1. Alius: _ratio_. 2. In Phaedone.

CURTIUS: Si purgatorios ignes aut gelidissima loca poenis subeundis ac
peccatis expiandis statuamus, ut hinc aditus muniatur ad beatorum
sedes, prospiciendum nobis erit, ne infinita genera suppliciorum apud
inferos admittamus, abhorret enim universa natura infinitatem. Praestat
igitur, duo tantum loca statuere, unum praemiorum, alterum poenarum.

CORONAEUS: Si qua immortali Deo juris ac justitiae cura est, quam
summam esse confidimus, in extremo vitae spiritu poenitentium scelera
non quidem abolitione1 penitus deleri, sed quodammodo extenuari2
confitendum sit. Demus enim duos homines, alterum illustri virtute ac
pietate totum vitae tempus floruisse3, nihil unquam injuriae fecisse,
ac ne praemiorum quidem ulla spe Deum aeternum, sed divini amoris solo
intuitu coluisse, in quo justitiae consummata perfectio consistit, ad
extremum tamen in adulterio deprehensum, sine poenitentia caesum esse;
alterum vero stupris, adulteriis, caedibus, parricidiis, contumeliis ac
impietate summa erga Deum totam vitam exegisse, extremo tamen spiritu
poenituisse vitae ante actae et humili scelerum confessione peracta
exspirasse. Hunc quidem Curtius ac Fridericus in altissimas beatorum
sedes ab angelis subvehi credunt, illum vero aeternis inferorum
suppliciis cruciari. Perpendite, si quid injustius decerni possit?

1. Alius: _absolutione_. 2. Alius: _exterminari_. 3. Alius:
_peregisse_.

CURTIUS: Haec vetus est Israëlitarum querela, qui Deum iniquitatis
insimulare non dubitarunt ob eam causam. At ille per vatem:1 _Anima_,
inquit, _quae peccaverit, ipsa morietur, nec filius sustinebit scelera
parentis, nec parens flagitia filiorum. Quodsi aversus impius a
flagitiis omnia edicta mea amplexatus fuerit, judicium et justitiam,
vivet ille quidem, nec praeterita peccata illius commemorabuntur. Ita
quoque si justus converterit se ab integritate ad impietatem,
superiorum virtutum nulla futura est commemoratio, sed in peccatis suis
morietur. Vos tamen dixistis: Judicia Dei non sunt aequa. Audite, domus
Israelis, num judicia mea aequa non sunt? Num vos potius aequi non
estis?_ Ex his sequitur, duos tantum esse exitus animorum.

1. Ezech. 18, 19 sqq.

SALOMO: Non dixit Ezechiel impium illum omnibus flagitiis ac sceleribus
detestabilem, si extremo spiritu piguerit vitae ante actae, salutem
adepturum, sed si reversus ab impietate juste vixerit, Deum superiores
347 impietates obliturum, nec item virum integerrimum, qui extremo
vitae momento scelus admiserit1, propterea suppliciis sempiternis
torquendum, sed ita demum exitio periturum, si ad impietates et
improbitates totus deflexerit.

1. Alius: _admisit_.

CORONAEUS: Ego illum, quem poenituerit scelerum, purgatoriis ignibus
expiatum iri confido, idque non modo sacris litteris1, sed etiam ipsius
Martini Lutheri2 autoritate fretus.

1. 2 Macc. 12. Mal. 3, 12. 1 Cor. 3. Phil. 2. 2 Tim. 1. Joh. 5. Apoc.
5. 2. Lutheri resol. conclus. 10.

SALOMO: Ego poenitentiam illam extremo vitae spiritu nihil profuturam
sceleratis opinor.

CORONAEUS: At qui sacerdotis potestate divinitus ei tributa veniam
consecutus est, eum tamen a culpa liberum esse credimus.

SALOMO: Nihil exsecrabilius mihi videtur, quam sacerdotes ecclesiae
Romanae veniam scelerum sibi arrogare aut confitentibus peccata
ignoscere, cum id uni aeterno Deo pro jure suae majestatis conveniat.

CORONAEUS: At Christus hanc apertissime discipulis potestatem largitur,
ut quaecunque vincirent et solverent in terris, eadem forent soluta et
colligata in coelis1.

1. Matth. 15, 19. 18, 18.

CURTIUS: Nescio quamobrem Romani pontifices haec verba ligandi et
solvendi detorserint ad scelerum abolitionem, nisi quod augustiores se
fore putarunt, si in jure divinae majestatis nulli creaturae
communicabilia involarent et ex indulgentia vitiorum omnium infinitam
auri vim corraderent. Ut quidem videmus illos ignoscere non tantum
admissa scelera, sed etiam admittenda, cum legibus divinis et humanis
non sine ingenti mercede solvant imperitos, nec leviorum, sed
robustiorum impietatum veniam saepissime soluta pecunia largiantur.
Inde1 venalium indulgentiarum pontificiis nundinationis copia, inventum
Gregorii pontificis Romani, quae paulatim infinitum acceperunt
incrementum, ut interdum mille annorum veniam isti largiantur2.

1. Caetera haec interlocutoris verba desunt in alio codice. 2. Liber de
taxis Cancellariae, c. de absol. et dispensationibus.

CORONAEUS: Culpa quidem ignoscitur, quo minus sempiternis suppliciis
teneantur, qui poenituerunt, sed purgatoria flamma expiati, ut Paulus
ipse loquitur1, vitam aeternam aliquando adipiscantur2.

1. Alius: _pollicetur_. 2. 2 Thess. 2, 8.

CURTIUS: Ego poenitentibus sceleraque Deo confitentibus vitam coelestem
patere judico, sine expiationis ignibus, qui nulli sunt, sed lotis
vestibus pretiosissimo Christi Dei cruore1 ac lavacro, quo nos lavit ab
omnibus flagitiis, ad nuptias coelestes acciri. Alioqui incongruum
esset, eum quem ad convivia nuptiarum solennium excipere voles, ante
verberibus, sectionibus, tormentis, ustionibus, crudelissime torquere.

1. Apoc. 1, 5.

TORALBA: Hypothesis superior a Coronaeo proposita eo pertinet, ut ab
utroque merita supplicia prius exigantur, antequam sordidatos
peccatorum maculis in sanctissimas angelorum aedes intrudi fateamur.

348 SALOMO: Ita quod sentio, nullum esse scelus inultum, ultionem vero,
quamdiu hic vivitur, praestabiliorem fore, ut sapientiae magister
significat his verbis: _Ecce justis in terra expenditur, quanto magis
peccatoribus?_1 i.e. a justis poenas improbitatum exigi, quamdiu hic
vivitur, a sceleratioribus autem post mortem, utrosque tamen levius
quam pro merito plecti. Nam si pro merito omnia delicta exigerentur et
supplicia decernerentur, ecquis ea perpeti posset? Sed resipiscentia
pleraque peccata abolentur aut levissime puniuntur, eoque magis, si ad
resipiscentiam accedant praeclarae virtutum actiones, officia erga
pupillos, viduas, peregrinos et summa erga tenues benignitas.2 Itaque
Daniel regem Nabochodonosorem hortabatur, ut poenas divino judicio
decretas benignitate dilueret, cum nulla re peccata citius aboleantur.3
Tametsi enim veniam precantibus ac poenitentibus ignoscat, non tamen
impunitos fore testatur, his verbis: _purgando nos purgabit_; quod
David Kimchi sic interpretatur: Deus ignovit, punit tamen quodammodo,
tametsi Rabbi Abraham et Chaldaeus interpres penitus ignosci putent,
quod de culpa interpretandum est. Quum enim rogatione Mosis se
ignovisse dixisset nihilominus declarat, se populi scelus ac
diffidentiam ulturum4, uti fecit; omnes enim qui ex Aegypto egressi
fuerant, duobus exceptis, in deserta solitudine perierunt. Item Davidi
poenitenti ignoscit5, poenam tamen irrogavit, tum adulterini filii
morte, tum etiam incestibus ac adulteriis liberorum.

1. Proverb. 11, 31. Ecclasiast. (Sirach) 12, 4. 6. Nahum. 1, 2. 2.
Ezech. 18, 8 sqq. 3. Daniel 4, 24. 4. Numerorum 15, 30. 5. 2 Sam. 11,
sqq.

OCTAVIUS: Scelerati quidem bonorum caede pascuntur ac diuturnam saepe
vitam in summa bonorum ac voluptatum omnium affluentia transigunt, quae
praemia sunt eorum, quae ab illis recte gesta fuerunt, ne ullum exstet
benefactum, cui Deus justam non retribuat mercedem et quidem meritis
majorem, quia nemo fere tam improbus est, qui nihil boni gesserit. De
utrisque vero, probis inquam et improbis, jam mortuis ita scribit
sapientiae magister:1 _Prodibunt_, inquit, _impii praeteriti scelerum
suorum recordatione. Tum justus coram oppressoribus suis stabit, cujus
aspectu scelerati pavore percussi et inopinato stupore ac doloribus
afflicti exclamabunt: an ille est, quem ludibrio habuimus olim; stulti
qui vitam ejus insaniam et exitum putavimus ignominiosum. Itane in albo
filiorum Deorum conscriptus est et inter sanctos sortem adeptus? At
nobis opes et superbia nil profuerunt._

1. Sap. 5, 1-5.

SENAMUS: Est verum genus eorum, qui quod bestiarum more nullam omnino
aut divinorum aut humanorum curam habuerint, corporis ac animi occasum
simul pati dicantur. Deus enim utrumque necare potest1.

1. Psalm. 42 (41), 5. Matth. 10, 28.

349 CURTIUS: De his quidem statuere difficile est, eorum tamen animas,
qui non innocentem bestiarum more vitam transegerunt, sed facinoribus
et flagitiis vitam contaminarunt, non prius morituras confidimus, quam
justissimas dederint poenas detestabilium improbitatum. Quo pertinent
extrema Esaiae verba1: _Videbunt_, inquit, _cadavera eorum, qui a me
defecerunt, quoniam vermis eorum non morietur et ignis eorum non
exstinguetur, sed omnibus fastidio sunt futuri._ Quibus verbis
sempiterna eorum supplicia fore testatur.

1. Jessiae 66, 24.

SALOMO: Rabbi Elieser planius aliquanto: Certo scis, inquit, omnia
dicta factaque hominum justis suis ponderibus exigenda, nec te in
fraudem impellat malus genius, quasi sepulcrum tibi sit securitatis ac
impunitatis1 perfugium futurum, stabis enim coram aeterno Deo, judice
totius orbis.

1. Alius: _immunitatis_.

CURTIUS: Magnam vobis gratiam debet ecclesia Romana, quod purgatorios
ignes pene exstinctos argumentorum vi atque eloquentia1 videmini
excitavisse. Nam in iis ignibus legatorum2 ac donationum vis prope
immensa, quasi in causa non tantum impulsiva, ut jurisconsulti
loquuntur, sed etiam finali consistere videtur, ut scilicet sacrificia
missarum anniversaria fiant pro salute animae testatoris.

1. Alius: _eloquentiae ardoribus_. 2. Alius: _legationum_.

FRIDERICUS: Etiamsi demonstratione perspicua planum esset, post1 hanc
vitam expiari scelera improborum ultricibus flammis, non propterea
tamen sequeretur, sacrificia mortuis profutura.

1. Deest alibi.

CORONAEUS: Cur non?

FRIDERICUS: Quoniam divina decreta vetant. Qui, inquit Ambrosius1, non
accipit hîc veniam peccatorum, illic non erit. Non erit autem ei, quod
ad vitam aeternam noluerit pervenire. Item Cyprianus2: Quando isthinc
excessum fuerit, non poenitentiae relinquitur ullus, nec
sanctificationi locus. Hîc vita amittitur aut retinetur. Item
Augustinus3: Post hanc vitam id quisque habiturus est, quod in ea
conquisierit; nunc misericordiae, post judicii tempus erit. Item
Hieronymus4: Cum ante tribunal Christi veneris, inquit, nec Jobus nec
Daniel pro te orare poterunt. Item Chrysostomus5: Simul discesserimus,
hinc non est in nobis situm poenitere aut delere peccata. Item qui in
praesente vita peccata non eluet, nullam postea consolationem habiturus
est. Atque eo pertinet Salomonis dictum de arbore caduca, quae eo quo
ceciderit loco, sive ad Aquilonem sive ad Austrum, illic perpetuo
residebit6.

1. Libro de bono more. 2. Contra Dem. 3. Ad Maced. ep. 54. 4. Homil. X
in Joh. qu. 2 et 13. 5. Conc. 2 de Lazaro. ad Ebr. 2. Rom. 4. 6.
Eccles. 11, 3.

CORONAEUS: Ne vobis theologis theologos opponam, satis est sacrae
scripturae locum de Maccabaeis singularem denotare1: _Nisi_, inquit,
_revicturos sperarent, qui mortui sunt, frustra pro mortuis vota_ 350
_conciperentur._ Itaque Judas princeps Judaeorum mortuos pro patriae
salute, solennibus sacris expiari jussit, ut peccatorum noxa
solverentur.

1. 2 Macc. 12, 40. sqq.

CURTIUS: Libri Maccabaeorum non modo ab Ebraeis, sed etiam ab omnibus
veteribus christianis theologis inter ἀπόκρυφα censentur et
sanctissimis Laodicaeensis synodi1 decretis repudiantur.

1. Const. 55.

CORONAEUS: At posterioribus conciliis, ipsiusque Tridentinae synodi
decretis, quasi sacratiores probantur mirum in modum.

TORALBA: Ego quidem non modo theologorum1 et academicorum auctoritate,
sed etiam argumentis certissimis animorum purgationes et expiationes
scelerum post hanc vitam fore non dubito. Sed ut votis aut rogationibus
ullis eluantur, probare nullo modo possum. Nec vero Plato2 quicquam
perniciosius aut capitalius hominum generi persuaderi posse scribit.
Nam quo quisque sceleratior exstiterit, quo majores opes furtis aut
rapinis pupillorum ac viduarum congesserit, eo confidentius alienis
precibus ac sacrificiis flagitiorum suorum diritatem dilui putabit.

1. Athanasius. Cyprianus. Hieronymus. Epiphanius. Augustinus l. 15 c.
15. de civ. Dei. 2. De legibus.

SALOMO: Legibus divinis saepe admonemur, nullis sacrificiis
improbitates expiari1 praeterquam eas, quae errore probabili
admittantur; direpta vero bona praesertim egentium, viduarum ac
pupillorum quasi flagrans incendium absumunt rapientium opes omnes.
Quae cum ita sint, quis putet, sacrificia ulla aut preces mortuis
proficere posse?

1. Desunt in aliis codicibus.

CORONAEUS: Si nihil proficiunt mortuis viventium rogationes, cur Judaei
mortuos in sepulcra deferentes canerent suam1 השֻובה (accubationem) in
qua his verbis utuntur: Spiritus domini quiescere faciat N. in horto
Eden, in pace, ipsum ac omnes defunctos Israëlitas, ad cujus precantis
vocem populus respondet Amen! Cur etiam Augustinus pro matre Monica sic
precatur: Dimitte, domine, dimitte, obsecro, ne intres in judicium cum
hac?2 Cur etiam Muhammedistae ipsi, qui supplicia inferorum quidem
sempiterna fore credunt, tam ardenter precarentur ut amici vita
defuncti ab interrogatione utriusque angeli atri eripiantur?

1. Alius addit; _sacerdotes cantionem_. 2. Alius: _ea_.

OCTAVIUS: Ista quidem precatio fit a Muhammedistis, priusquam judicium
subeunt, non quod judicio semel damnatos unquam eripi putant.

SALOMO: Nec Maccabaeorum, nec Augustini autoritatem moror; nos vero nec
anniversariis solennibus, nec sacrificiis, nec rogationibus illis
utimur pro animis defunctorum, quia scimus nihil profuturum sed illa
השֻובה1 nihil aliud est, quam vox optantium, ut beati sint amici,
propinqui, parentes.

1. Alius: _cantio_.

CORONAEUS: Si dubia res esset, an mortuis viventium vota proficiant, ut
quidem prodesse confido, nonne tutius tamen foret id facere, 351 quod
mortuis nihil nociturum sit, quam illos dubia spe flammis cruciandos
deserere? Nam ut sapientes vetant id facere, quod dubites justum sit,
necne? ita quoque jubent nos id facere, quod dubites, profuturum sit,
necne? Ac propterea laudatur Cato Censorius, qui de animarum
immortalitate disputans, quorum vim et sensum exstingui morte putabant
levissimi quidam Epicuraei: Si1, inquit Cato, in hoc erro, quod
immortales animos esse credo, hunc errorem, quo delector, quamdiu vivo
mihi eripi nolo, sive mortales sint animi, ut minuti quidam philosophi
putant, non vereor, ut illi mortuum me irrideant. Quanto nos accuratius
ac libentius pro amicis mortuis supplicare debemus, si certum est, ut
spero, Romanam ecclesiam a pietate vera aberrare non posse.

1. Alibi: _Quodsi_.

SENAMUS: Ego a pontificibus Romanis1 didici, haereticum esse neminem,
qui ex duabus vel pluribus inter se de religione discrepantibus
doctorum virorum sententiis, utram libet, tueatur.

1. Innocens IV. in c. Si invitaveris de constitutione Thom ... lib. 4
sent. dist. 3. qu. 2 etc. si per duos, de Simonia.

CORONAEUS: Ita quidem opinor, si disputatio est περὶ τῶν ἀδιαφόρων, non
tamen si de summa religionis aut de fidei capitibus quaeratur.

SENAMUS: At in eo ipso controversia gravis est, quae sint capita fidei?
Nam Sorbonici theologi duodecim Christianae fidei capitibus centum
viginti subrogarunt et capitalibus suppliciis addixerunt, qui contra
sentirent, inter quae capita illud etiam conscriptum est, beatum Petrum
non Petrum, beatum Paulum non Paulum dici oportere.

TORALBA: Video Judaeos a Christianis, Agarenos ab utrisque de summa
religionis dissidere, graves etiam Agarenos inter ipsos controversias
fidei existere, nec pauciores1 centum viginti haereses a Tertulliano et
Epiphanio inter Christianos commemorari, nec tantum haereticos majorum
gentium a se invicem dissidere, verum etiam eos, qui plus caeteris
sapere videntur, Damascenum inquam a Chrysostomo, Cyprianum a
Tertulliano, Epiphanium ab Eusebio, Hieronymum ab Augustino, Gregorium
ab Hieronymo, Origenem a caeteris, Abaelardum a Bernhardo, Thomam a
Scoto, Henricum a Durando, Albertum ab Henrico et postremo quemque
superiorum scriptorum sugillare. Quin etiam magistrum sententiarum
haeresium viginti quinque a junioribus Sorbonicis denotari, Graecos
Christianos a Latinis, Romanos a Germanis, Helveticos et Gallos ab
utrisque, Lutherum a Zwinglio, Calvinum a Stanckaro, Bezam a
Castellione, in summa fere singulos a singulis, ut omnes ab omnibus,
mutuis maledictis et execrationibus refutari. Ac tametsi Judaei suae
religionis puritatem constantia majore tueri videantur, orientales
tamen ab occidentalibus in ritibus discrepant. Quae cum ita sint, nonne
praestat simplicissimam illam et antiquissimam eandemque verissimam
naturae religionem, uniuscujusque mentibus ab immortali Deo insitam, a
qua 352 dissidendum non erat, amplexari, illam inquam religionem, in
qua Abel, Enochus, Lothus, Sethus, Noëmus, Jobus, Abrahamus, Isaacus,
Jacobus, Deo carissimi heroës vixerunt, quam inter tot ac tam varias
opiniones incertum quemque vagari, nec habere certam animi sedem, in
qua acquiescat?

1. Alius: _potiores_.

SALOMO: Si heroibus illis similes essemus, nihil ritibus ac caerimoniis
opus esset, plebem vero ac vulgus ignarum sine ritibus ac caerimoniis
nuda verae religionis assensione contineri, vix ac ne vix quidem fieri
potest.

CURTIUS: Caerimoniarum multitudo mihi non placet, quae veri Dei cultum
evertit, ut paganorum et qui propius a paganis absunt, Catholicorum.

OCTAVIUS: Non video de toto genere religionum, quae purioribus
caerimoniis1 Deum aeternum colendum sibi proponat quam Ismaëlitarum.

1. Alius: _quae potioribus ceremoniis puriis_.

SALOMO: Sed jam de via deflexerunt ac sepulcra Naphissae1 Muhammedis,
ac nescio quorum2 prophetarum, continuis peregrinationibus fatigant.
Judaei solas divinae legis caerimonias, non hominum arbitrio confictas,
cum veri aeterni Dei cultu sic amplectuntur, ut plebis animos aeque ac
eruditorum facile in officio sine ullis sacrificiis contineant.

1. Alii: _Navissae_. 2. Alius: _quot_.

CORONAEUS: Veram religionem Romanos pontifices jam inde a Christo Deo
vero et sanctissimis apostolis ac discipulis continua serie
posteritatem docuisse confido ac suae dignitatis splendorem ac decus
inter haereticorum, Judaeorum ac Turcarum, Paganorum, Epicuraeorum
naufragia constanti fide tueri. Et quoniam id vobis persuaderi non
potest, quod tunc fore non despero, non desistam, verum Deum et hominem
Christum ejusque inviolabilem parentem, virginum decus, omnes angelorum
legiones, martyrum, confessorum ac beatorum omnium ordines obsecrare,
ut Deum aeternum vobis propitium reddant ac pro vestra omnium salute
rogationes ferant.

1. Ita omnes.

Footnote reference number missing: may be anywhere in the three
paragraphs between preceding and following footnotes, or may refer to
overall paragraph sequence.

SALOMO: Magnam profecto gratiam Coronaeo pro tot ac tam multis
beneficiis ac potissimum pro sua erga nos pietate singulari et caritate
debemus, quam vicissim imitari nos oportet, ac singulos pro singulis
supplicare Deo aeterno, ut nos in rectum salutis iter, omnibus errorum
vepribus ac spinis purgatum, deducat.

FRIDERICUS: Qui de sua religione dubitat, vera sit necne, aut qui
falsam pro vera profitetur, nec pro caeteris utiliter vota facere posse
videtur; qui vero certus ejus religionis, in qua sit acquiescendum, si
veram habet, utiliter quidem pro aliis, non item pro seipso
supplicabit, aut in rectum iter, quod securius tenet, Deo praelucente
ingredietur.

SALOMO: Nullus unquam mortalium certior fuit de voluntate divina, quam
Moses, qui tametsi Dei leges ad populum tulisset, attamen precibus
fusis: _Ostende_, inquit1, _mihi vias tuas, ut cognoscam te._ Item
David, divinarum legum peritissimus interpres: _Vias tuas_, inquit,
_ostende_ 353 _mihi_2; qui tamen alibi dixerat3: _Notas mihi fecisti
vitae vias, ut scilicet Deus illis praeluceret ad arcana legis
intelligenda._ Nam quadragesimo post anno quam lata lex erat, Moses
coacta populi concione, illud etiam4 addidit: _Non dedit Deus vobis cor
ad intelligendum, nec oculos ad videndum, nec aures ad audiendum
hactenus._5 Ex quo intelligitur, sine ope ab luce divina Dei leges aut
jussa intelligi aut percipi non posse. Itaque vates lyricus exclamans6:
_Revela_, inquit, _oculos meos, ut intueri possim admirabilia tuae
legis arcana._ Quanto nos igitur studiosius quam illi preces mutuas ad
Deum immortalem fundere debemus, in tanta opinionum de vera religione
discrepantium varietate.

1. Exod. 33, 13. 2. Psalm. 76, 48. 3. Psalm. 5, 26. 86. 4. Deuteron. 5,
29. 5. Deest in alio codice. 6. Psalm. 119, 18.

SENAMUS: Quid vetat igitur, quo minus omnes simul ac semel pro omnibus
ardenti animo illud ab immortali Deo precemur, ut recta via pergamus,
si modo veram nacti sumus, sin a vera via sive vita defleximus, divina
bonitate praeeunte dirigamur. Nam ut bellica tormenta sigillatim emissa
non tanta vi quatiunt arces, quam si multa simul eodem impetu ferantur:
ita preces multitudinis1 coelum ipsum tanto impetu feriunt, ut ipsi Deo
vim afferre videantur.

1. Alius: _precum multitudines_.

SALOMO: At unius hominis integerrimi oratio plus habet apud Deum
ponderis ac momenti, quam populi totius, ut quidem Moses, Samuel et
Elias saepe declaraverunt, quoniam etiam in multitudine unius impietas
caeteris obest, preces tamen bonorum semper exaudiuntur.

OCTAVIUS: Multitudinis quidem rogatio efficax est, si mente sincera
Deum aeternum appellaverit; sin pro vero Deo falsum colat, aut creatori
creaturam cultus communione conjungat, idem illi objici possit, quod
Elias populo1: _Quousque claudicabitis mox in hanc, mox in illam
partem? Si Bahal rex est, hunc colite_ etc. Idem sacerdotibus Bahalem
contentissima voce acclamantibus: _Altius_, inquit, _exclamandum est,
quia Bahal vel sopore, vel rationibus domesticis implicatur._2 Pejus
etiam si dubitent, Deus sit necne, quem interpellant, quoniam dubitatio
in cultu divino semper impietatis opinionem affert. Quid enim ferat3
Athesani4 theologi amuletum, quod adoraturus hostiam siligineam, quam
dubitent consecrata sit necne, quod manibus contrectat: Si Deus es,
inquit, adoro te, sin minus, non adoro.

1. 1 (3) Regum 18, 21. 2. 1 (3) Regum 18, 28. 3. Alibi: _Quid referat_.
4. Alius: _Astesani_.

SENAMUS: Omnes homines, quantum quidem opinor, Deum deorum omnium
parentem agnoscunt, ac tametsi plerique communicatis honoribus
creaturas cum creatori copulant, principem tamen confitentur, quem
Porphyrius et Plato1 τῶν θεῶν πατέρα καὶ παντοκράτορα vocant, quem
Octavius, 354 Salomo, Toralba, unice caeteris omniis repudiatis,
colendum proponunt, Fridericus et Curtius caetera quidem omnia
assentiuntur, hoc tamen differunt, quod Deum illum naturae parentem
vel, quod idem, filium ejus coëssentialem, coaeternum carnem humanam in
utero virginis induisse contendunt ac pro generis humani salute mortem
pertulisse; in caeteris prope consentiunt, excepta coena, confessione
et statuis; Coronaeus2, ut religiosissimus est, ne latum quidem unguem
ab ecclesiae Romanae caerimoniis putat esse discedendum. Ego vero, ne
usquam offendam, omnes omnium religiones probare malo, quam eam, quae
fortassis vera est, excludere.

1. περὶ ἀποχῆς τῶν ἐμψυχῶν. 2. Alius addit: _vero_.

SALOMO: Mallem ego, Sename, calidus esses aut frigidus, quam in
religione tepidus. Quanquam quî fieri potest, omnium religiones simul
tueri, i.e. confiteri aut credere Christum Deum esse et negare Deum
esse, morte affectum et supplicio ereptum, panem Deum fieri et non
fieri, quae per naturam simul stare non possunt.

SENAMUS: Ego nec assentiri leviter nec temere negare volo, quae inter
theologos dubia disputatione contravertuntur, sed Pauli1 sententiam
sequi praestabilius duco: _Factus sum_, inquit, _Judaeis Judaeus,
Ethnicis Ethnicus et iis qui lege vacant, quasi legis expers essem.
Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri facerem._ Itaque gratissima
mihi visa est Hierosolymitanorum civium concordia, ubi tamen sunt octo
christianae sectae, Latini, Graeci, Jacobitae, Armenii, Gregoriani,
Coptitae, Abyssini, Nestoriani, exin Judaei, Muhammedistae, et sua
cujusque sectae templa, in quibus sacra seorsim fiunt, ritibus ac
caerimoniis distincta, quae tamen publicam tranquillitatem summa
consensione colunt. Ego vero Christianorum et Ismaëlitarum et
Judaeorum, ubicunque licet, atque etiam Lutheranorum et Zwinglianorum
templa subeo, ne cuiquam quasi atheus offensionem praebeam aut quietum
reipublicae statum videar conturbare. Deorum tamen principi optimo
maximo omnia fero accepta. Quid igitur vetat, quo minus communem
naturae totius auctorem et parentem precibus communibus flectamus, ut
nos omnes in verae religionis cognitionem perducat.

1. 1 Corinth. 9, 20 sq.

SALOMO: Ferendum quidem illud, ut pro singulis rota omnes et singuli
concipiant, sed omnes simul in tanta religionum varietate, salva
cujusque pietate, stare non possunt. At ne Moses quidem ferre potuit1,
ut populus in Aegypto sacra faceret, cum id Pharao permitteret: _Non
est_, inquit, _consentaneum, ut abominationem Aegyptiorum sacrificemus
Deo nostro; sin coram id fieret, lapidibus obrueremur._ Ac propterea
majores nostri non sine ingenti mercede a principibus extorserunt, jam
inde ab ultima memoria, ut in sacellis ac templis seorsim sacra
faciamus. Ob id enim et aurum coronarium Romanis pontificibus et
imperatricibus 355 dependere consuevimus ac Zonarum jura imperatoribus
Germanis. Nam cum in insula Delo sacra facere majorum nostrorum colonia
prohiberetur ab incolis, quod Apollini et Dianae insula sacra
videretur2, Caesareus dictator rescripsit: Non mihi placet, inquit,
decretum, quo Judaeos amicos nostros sacris patriis uti prohibetis, aut
in sacra pecuniam conferre, cum id ne Romae quidem facere prohibeantur.
In eandem sententiam exstat Dolabellae proconsulis ad Ephesios
epistola, ne Judaeos sacra facere in oppidis ac civitatibus Asiae
prohibeantur. Nihilominus tamen sacris saepe disturbati sumus ac
furentis plebis injuria violati.

1. Exod. 8, 26. 2. Josephus lib. 14, c. 17. Philo de legat ad
Caligulam.

CURTIUS: Res omnium difficillima mihi semper visa est, in eadem
civitate religionum inter se discrepantium auctoritatem publicam tueri.
Sed fere plebs in eo genere dominatum sibi vindicare consuevit, cui
obsistere ne principibus quidem tutum est. Cum enim Phocas1 imperator2
Graecorum statuas dejici jussisset, ab ipsa fece plebis in Sophiae
templo mactatus est. Privata autem sacrificia exercere periculosius
est, quam publica, propter occultas civium conjurationes, quae tandem
aliquando in reipublicae perniciem erumpunt. Ob id enim Trajanus Plinio
Asiae proconsuli rescripsit3, ut nocturnos Christianorum conventus
prohiberet. Quod cum magistratus Monasterii4 civitatis Anabaptistarum
sectariis permisisset, paulatim ita creverunt, ut imperium urbis
invaderent. Est etiam in privatis ac potissimum in nocturnis sacris,
ubi conveniunt viri et foeminae, maxima suspicio lenociniorum.5 Quae
cum in sacris Bacchanalium Romae comperta fuissent, et stupri
libidinesque utrius sexus effusae et caedes permistae perpetuo decreto
in tota Italia vetita fuere. Quam suspicionis infamiam Christiani, qui
sacra nocturna metu magistratuum procurabant, cum maxime vellent
effugere, tamen nunquam potuere, ut ex apologeticis planum fit6.

1. Alius: _Thomas_. 2. Deest in uno codice. 3. Plinii Epp. 10, 96 sq.
Cal. 97 sq. 4. Alius: _Munsterae_. 5. Alius: _lenociniorum frequentia_.
6. Tertullianus in apologet. Athenagoras in apol. Justinus Martyr in
apol. Origenes contra Celsum.

SENAMUS: Si omnibus id persuaderi posset, quod Ismaëlitis, quod mihi,
quod Octavio, scilicet omnia omnium vota, quae a pura mente
proficiscuntur, Deo grata vel certe non ingrata esse, ubique terrarum
eadem concordia vivi posset, qua vivitur sub imperatore Turcarum vel
Persarum.

CORONAEUS: Principes hujus civitatis peregrina quidem Judaeorum et
Graecorum sacra fieri publica patiuntur, non tamen caeteris sunt eadem
privilegia tributa, sed tamen uti libertate cuique licet, dum nihil de
tranquillitate civitatis statu detrahatur, nemo sacris adesse cogitur
aut prohibetur.

OCTAVIUS: Sapienter istud quidem, ut omnia hujus civitatis instituta,
quibus in optimatum statu diutissime floruit ac florebit, in quo
civitatis genere nulla pestis perniciosior exoriri potest, quam
discordiae civium inter ipsos.

356 CORONAEUS: Utilitati tamen publicae pietas anteferri debet ac de
religione inquiri, nolentes etiam ad sacra publica cogi, ut
sanctissimis ecclesiae Romanae decretis cavetur1. Huc enim pertinet
illud: _Compelle eos intrare._2

1. C. urgente: de haereticis. 2. Luc. 14, 23.

OCTAVIUS: Illic agitur, opinor, de vocatis ad nuptias, quos, si adesse
nollent, valde ineptum minimeque decorum videretur fustibus aut
subjecta poena capitali cogere velle, si quidem voce ἀναγκάζειν
interpretamur τὸ βιάζεσθαι.

CURTIUS: In eam sententiam Tertullianus1 ita scripsit: Non est
religionis cogere, quae sponte suscipi debet, non vi. Et quidem
concilio Nicaeno, Constantinopolitano, Ephesino, Chalcedonensi
sanctissime ita decretum est, haereticos non armis esse, sed doctrina
expugnandos, nec zizania ante messen convellenda. Idem video placuisse
Augustino2, Hieronymo3, Bernhardo4. Deus, inquit Hilarius, non eget
obsequio necessario, nec requirit coactam confessionem, non nisi
volentem recipit. Simplicitate quaerendus est, confessione discendus,
caritate amandus, timore venerandus, voluntate probitatis retinendus.
At sacerdotes Deum timere vinculis coguntur, poenis jubentur,
carceribus continentur, virgines nudantur ad poenam, sacrata Deo
corpora ad fructum spectaculi et quaestionis aptantur. Haec ille. Atque
ob id Priscilliani haereseos damnati sunt, quod haereticos poenis
cruciandos esse arbitrarentur.

1. Ad Scapulam. 2. L. 4. confess. c. 19. l. 6 c. 2 de civ. Dei. l. 1.
contra Manich. c. 1. Contra Pelag. l. 2, c. 22. 3. C. 14 M. et l. 3.
contra Pelag. 4. Serm. 64 in canticum.

SALOMO: Jubet quidem lex divina1, masculos omnes singulis annis coram
Deo se sistere, solennium festorum diebus, nec muneribus vacuos venire,
neminem tamen cogi voluit. Quae enim contumelia gravior in Deum
cogitari potest, quam ad illius obsequium quenquam cogere velle, cum
nemo satis alacri mente ad eum amplexandum accedere possit. Nefas est,
Deum ab invitis et nolentibus coli, si quis nostrae gentis, deserto Dei
cultu, Deum peregrinum, peregrina sacra sibi quaerat, lapidibus obrui,
civitas vero solo exaequari jubetur. Eadem poena sequitur eos, qui
summo pontifici imperanti non acquieverunt. Atque eo pertinet foedus
illud, quod Asa2 rex cum tribubus Juda et Benjamin percussit, quo caput
ejus, qui Deum aeternum deseruisset, sacratum3 est, sed eo foedere
nihil de peregrinis cavetur. Ac tametsi populus Israel jussus est, cum
in regionem sibi promissam venisset, populos exscindere, templa, locos,
altaria funditus evertere, non tamen finitimos populos religionem
mutare coëgerunt. Nam cum David Ammonitas, Moabitas, Idumaeos sub
imperium suum subjunxisset4 ac vectigales fecisset, suis tamen
religionibus ac sacris uti passus est. Atque illud est, opinor, quod
Julianus5 in libro, quem adversus Galilaeos scripsit, innuere videtur,
357 cum legibus Mosis cautum fuisse putat, ne aliarum gentium templa ac
delubra exscinderentur.

1. Deuter. 16, 16. 2. 2 Par. 15, 3 sq. 3. Alius: _damnatum_. 4. Alius:
_subegisset_. 5. Apud Cyrillum in librum Juliani.

CURTIUS: Haec quaestio, an quisquam suam religionem ejurare cogendus
esset1, magnis contentionibus agitata fuit in senatu Lusitanorum,
Emanuele rege. Cum enim Ferdinandus,2 Castiliae rex, Judaeos omnes
finibus imperii sui exegisset, pars in Galliam Narbonensem, unde postea
a Francisco rege depulsi fuere, exceptis oppido paucis, qui
proscriptionis metu religionem mutarunt vel simularunt, pars maxima in
Lusitaniam concessit. Rex Emmanuel coacto concilio decerni jussit, an
cogendi essent, christianam religionem profiteri. Tandem decretum est,
cogendum esse neminem nec tamen ferendum esse, Judaeos sua religione
uti, sed edicto cautum est, ut brevi finibus excederent, ni vel
religionem ejurare vel durae servitutis jugum subire mallent. Quibus
non erat exeundi potestas, propter navigiorum difficultatem vel
inopiam, metu servitutis impendentis baptizari maluerunt. Sed cum
haberetur concio Vlysipone urbe metropoli, plaga Christi crucifixi
minio picta, cruore fluenti similis apparebat, adversa luce solis. Quod
concionator cum prospiceret, clare vociferans: Advertite, inquit,
Christi salvatoris vulnera, ut sanguine diffluunt. Plebs admirari et
assentiri, quousque Judaeus quidam νεόφυτος, qui religionem christianam
simulabat, clara voce plebem attonitam objurgans: Ecquid nos, ait,
lignea isthaec mortui hominis imago movet? Qua voce audita concionator
hominem ut perfidum ac detestabilem, totamque gentem acerrima oratione
exsecratus, quod simulatione fucata Christianum se mentiretur. Quibus
vocibus percita plebs ac furenti similis hominem fano detractum
lapidavit, nec eo contenta per urbem Judaeos undique conquirens, tria3
circiter millia trucidavit. Rex intellecta re graviter tulit, quod
Judaeos ad suae religionis desertionem compulisset, ac seditiosorum
capita una cum concionatore in crucem egit.

1. Alius: _ejurare posset_. 2. Alius addit: _Arragoniae et_. 3. Deest
in aliis codicibus.

SALOMO: Nihil est, quod gravius feram, quam pietatem altissimis
radicibus insitam irrideri, unde calamitosae civitatum conversiones
atque eversiones oriuntur, quas infinitum est commemorare. Sed pauca de
multis: Cum in urbe Hierosolyma Judaei solenni festo sacra facerent,
quidam e militibus praesidianis terga in ipso templo nudavit ac
foedissima verborum contumelia sacratissimos ritus conspurcavit. Hic a
plebe ad supplicium raptus est, non tamen id prius fieri potuit, quam
viginti circiter hominum millia necarentur.1 Sed plerique principes
pietatis speciem impie obtendunt, ad innocentium opes diripiendas, ut
Ludovicus Hungariae, Dagobertus et Philippus Augustus Francorum,
Ferdinandus Arragonum reges, falsis criminationibus circumventos
Judaeos proscripserunt, et ubi defuit materia calumniandi, vim apertam
adhibuerunt, ut et Cracoviae Judaei omnes avorum memoria caesi 358
sunt, praeter impuberes, qui religione christiana imbuti fuere,
caesorum etiam domos incenderunt, quo incendio tota Cracovia
deflagravit.

1. Josephus de bello jud.

Footnote reference missing in original: position at “necarentur” is
conjectural.

OCTAVIUS: At Ferdinandus rex Arragonum iniqua quadam pietate vel potius
inexplebili pecuniarum aviditate, postquam Judaeos exegisset, et qui
metu opum amittendarum baptizati fuerant, simulata religione
spoliasset, Mauros Granatenses Arabicae1 religionis, Mahummedem ejurare
coëgit. Non prius tamen id fieri potuit, quam ut Alsagnynum2 pontificem
Maurum baptizari, carceribus ac tormentis diu cruciatum, compulisset,
librorum etiam 5000, quos Ismaëlitae pro sacris habent, comburi jussit.
Deinde mutata religione, quadruplatoribus oblata occasio est eos
proscribendi, qui religionem christianam simulare dicebantur, quae
omnia facta sunt Ximene Cardinale suadente, quem cum Toleti pontifex
esset, monuisse decuerat concilii Toletani decreto cautum esse, ne quis
invitus religionem Christianam profiteri cogeretur.

1. Alius: _Hebraicae_. 2. Alius: _Alfagninum_.

FRIDERICUS: Theodorici, Romanorum et Gothorum imperatoris, sententia
digna est, quae litteris aureis pro foribus principum inscribatur. Cum
enim a senatu Romano admoneretur, ut Arianos suppliciis ad fidem
catholicam adigeret, ita rescripsit: religionem imperare non possumus,
quia nemo cogi potest, ut credat invitus.

CURTIUS: Praeclare ille quidem, melius etiam Jovianus imperator, qui
edicto unionis proposito, quod Henoticon appellabat, Paganos,
Christianos, Arianos, Manichaeos, Judaeos ac prope ducenta sectarum
genera ad concordiam aggregans, oratores ad modestiam assidue
cohortabatur, ne plebem seditiosis concionibus ac reipublicae statum
perturbarent, sed ad pietatem, integritatem, caritatem mutuam
invitarent.

Quae cum omnibus probarentur, Coronaeus jussit me pueros arcessere,
quibus obtulit canticum1: Ecce, quam bonum et quam jucundum, cohabitare
fratres in unum, non diatonicis vulgaribus aut chromaticis, sed
enharmonicis rationibus, diviniori quadam modulatione compositum, quo
suavissime omnes delectati ac seipsos mutua caritate amplexati
discesserunt. Deinceps mirabili concordia pietatem ac vitae
integritatem communibus studiis ac convictu coluerunt, sed nullam
postea de religionibus disputationem habuerunt, tametsi suam quisque
religionem summa vitae sanctitate tueretur2.

1. Psalm. 133 (132), 1. 2. Alius: _coleret_.

Finis.

359 Ad pag. 295 lin. 10 pertinet subsequens carmen graecum, quod ibi
non nisi latine versum legitur.

The transliteration is given in a separate block.

Χριστὲ θεοῦ τέκνον, τέρεν ἄνθος, ἀένναε μίστα,
Κόσμων ἀμφιδρόμων ἐποχούμενε κοίρανε νώτοις
Αἰθερίοις, ἀλκῆς ἵνα σοι σθένος ἐστηρίκται,
Πάντ᾽ ἐπιδερκομένῳ καὶ ἀκούοντ᾽ οὔασι καλοῖς.
Σὴ γὰρ ὑπὲρ κόσμον τε καὶ οὐρανὸν ἀστεροέντα,
Χριστ᾽, ὑπερεκτανύται πολλὴ αἰώνιος ἀλκή,
Ἧι ὑπερηωρήσας ὀρίνων φωτὶ σεαυτὸν,
Ἀενάοις ὀχετοῖσι τιθήνεις νοῦν ἀπέραντον,
Ὅς ῥα κύεις τόδε πᾶν, τεχνώμενος ἄφθιτον ὕλην,
Ἧς γένεσις δεδόκηται, ὄτι σφε τύποισιν ἐδήσας‧
Ἔκ σου ἀπορρεύσαντ᾽ ἁγίων γεννήματ᾽ ἀνάκτων,
Οἳ σε μὲν ἀμφίστασι, κρατίστ᾽, ἔκ σου γεγαῶτες
Πεμπόμενοι τῇ καὶ τῇ ὑπ᾽ ἀγγελίησιν, ἕκαστα
Πρεσβυγενεῖ διάγουσι νόῳ καὶ κάρτεϊ τῷ σῷ.
Πρὸς δέ τι καὶ τρίτον ἄλλο γένος ποίησας ἀνάκτων,
Οἳ σ᾽ ἄδουσι κατ᾽ ἦμαρ, ἀεὶ μνήσκοντες ἀοιδῆς,
Ὅς θανάτῳ ζωὴν, βέλτιστε, βροτοῖσιν ἔδωκας.

Christe theou teknon, teren anthos, aennae mista,
Kosmôn amphidromôn epochoumene koirane nôtois
Aitheriois, alkês hina soi sthenos estêriktai,
Pant’ epiderkomenô kai akouont’ ouasi kalois.
Sê gar huper kosmon te kai ouranon asteroenta,
Christ’, huperektanutai pollê aiônios alkê,
Hê huperêôrêsas orinôn phôti seauton,
Aenaois ochetoisi tithêneis noun aperanton,
Hos rha kueis tode pan, technômenos aphthiton hulên,
Hês genesis dedokêtai, hoti sphe tupoisin edêsas;
Ek sou aporrheusant’ hagiôn gennêmat’ anaktôn,
Hoi se men amphistasi, kratist’, ek sou gegaôtes
Pempomenoi tê kai tê hup’ angeliêsin, hekasta
Presbugenei diagousi noô kai karteï tô sô.
Pros de ti kai triton allo genos poiêsas anaktôn,
Hoi s’ adousi kat’ êmar, aei mnêskontes aoidês,
Hos thanatô zôên, beltiste, brotoisin edôkas.




Notes on spelling and consistency:


This is a 19th-century edition of a 16th-century text. Latin
orthography follows modern conventions. The pairs i:j and u:v
distinguish vowels and consonants; ligatures and diacritics—including æ
and œ—are not used.

The editor appears to have regularized the spelling. Any remaining
variations were left unchanged in this e-text:

The name FRIDERICUS sometimes appears as FREDERICUS.
Similarly: “Muhammed” (and derivatives) / “Mahummed” / “Muhamed” /
“Mahomed”
“Ptolomaeus” / “Ptolemaus”
“Origen” / “Origin” / “Oregin”

The word “auctor” and its derivatives also appear as “autor”.
Similarly: “mist-” / “mixt-”
“Epicurae-” / “Epicure-”
“imo” (the conjunction) / “immo”
“praelium” / “proelium” and many other ae:oe pairs.

Dieresis in words such as “Israël” and “coëgit” is used randomly.

Greek accents have been left unchanged even where obviously wrong; only
errors in spelling have been corrected. In Hebrew, only errors
involving consonants have been noted. Impossible or unpronounceable
vowel signs attached to the Name יהוה are as in the original. Quotation
marks in the printed text follow the German „high-low“ pattern.

Citation format is as in the original. For example (adjoining pair from
Book V):

2. Origenes l. 3 contra Celsum.
3. Orig. c. Celsum. Lib. III.
Homeric citations vary between Roman numerals and Greek letters, so “X”
may mean either 10 (X) or 22 (Χ).