The Project Gutenberg eBook, La Divina Comdia: Infir, by Dante
Alighieri, Translated by Ermes Culos


This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net

** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook, Details Below **
**     Please follow the copyright guidelines in this file.     **




Title: La Divina Comdia: Infir
       (Dante's Inferno)


Author: Dante Alighieri



Release Date: July 3, 2005  [eBook #16187]

Language: Friulan

Character set encoding: ISO-8859-1


***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMDIA: INFIR***


Thanks to Ermes for this translation, and Al Haines for formatting. 



Translation Copyright (C) 2005 by Ermes Culos



La Divina Comdia

di Dante Alighieri


Tradusda tal furln di San Zun di Cjasrsa

da Ermes Culos

Prembul

Chista tradusin a  stada fata par divirsis razns. Ta li mes
ultimis  visitis a San Zun i'ai nott che i zvins a no sin cuasi
maj il furln cuant ca discrin fra di lu. Cuasi sempri a si esprmin
in talin--encja cuant ca prlin cuj so genitus. Che chistu al sdi
in ducju i sens un ben o un mal a  roba discutbil. A soma, per,
che sta usnsa daj zvins a sta segnalnt una specje di mndi a la
lenga furlna. Cuant che scju zvins a sarn encja lu pris e mris,
cuasi sensltri a ghi parlarn talin ai so fij, cul risultt che paj
fij di che generasin l il furln al sar na curiositt e basta;
sensltri a nol sar p che lenga viva ca usvin i so nonus. Cuss
chista tradusin a  un me psul contribut a la preservasin da la
lenga daj nustri vcjus.

I me fij, nass in Canada, a cognsin a mondi puc il furln. Una d,
forsi, a sarn tents di parl il furln si no altri par cap se ca la
scrit so pri. A pol dsi encja che il me lavoru a ju incuriosar a
lzi Dante--ca no sars tant na bruta roba.

Mi par di cap che La Divina Comdia a  stada za traduzda in furln,
per in tal furln classic, di din, di San Danj. Da se chi saj j,
li peris di Dante a no son maj stadis traduzdis (par complt) tal
furln di San Zun di Cjasrsa--cal sars il me furln, la lenga daj
me vecjus, daj me fradis, da li me memris da frut. Par tradzi Dante
a no mi ocorars altra razon che chista.

Pasolini, ta un daj so scrs, a la sugert che par tant valu cultural
cal vdi, il furln al resta pur sempri la lenga dal contadn; a me
mut di caplu, una lenga che, encja se coma spili a fa ben jdi se
ca l un furln, a resta pur sempri una lenga semplicjta, adatda a
la vita da paest, cu la so parlada daj cjamps, da li stlis, da la
plasa, dal bar, da la marnda e sna, da li nsis, daj funerj, e daj
odus e rumus da li sris di estt. Una lenga, dncja, sensa nisna
pretsa di podj tirsi su da la cjra e riv a esprmi valus
culturj p als e astrs.

E che l, che di jdi se Dante al vars podt us il furln coma il so
"dolce stil novo" invnsi dal toscn--che l a  stada na roba ca mi'a
incuriost tant e ca mi a poct un bel puc a fa stu cmpit.


Guida a la pronuncja dai vocbuj uss ta chista tradusin

Vocls:

Li vocals a van pronuncjdis coma ches dal talin. L'acnt virt ( ` )
a l ust par indic la slaba ca risif l'acnt natural da la perula
o pur par indic significs diferns da la perula, coma par esmpli
"nta" e "not." Par razns di semplicitt a no son uss altri acns
(coma chel siert o chel dopli). Coma tal casu di "nta" e "not," la
distinsin di significt a  rindda asj ben dal acnt virt.


Consonns:

1. La i-lngja ( J ) a  usda par indic il sun da la "j"  in
perulis coma "j" e "cjsa."
2. La "z" a  sempri dolsa, coma ta li perulis "zin," "zmul,"
"azit" e "lizj."
3. La "s" a  cuasi sempri dura, coma ta li perulis "stala,"
"straps" e "maestro." Ogni tant a ritn il sun dols, coma tal talin;
par esmpli "causa" e "pusa."
4. La "c" o la "g" seguda da la i-lngja a ghi confers a la "c" o a
la "g" il sun mol coma ta li perulis "dincj" e "grancj" opr "dngja"
e "stngja."
5. La tradusin a no fa distinsin fra la "c" dura e la "q."



Esignsis di rima:

La tradusin a mantn il p pusbul la tersa rima dal original, encja
se ogni tant a rmin doma li ultimis dos lteris di una riga (o
adiritra l'ultima e basta), csus ca susdin raramnt  in Dante.

La tradusin a si atn pur a la endecaslaba dal original. Purtrp,
righis di dis o ddis slabis, na volta ch, na volta l, a sbrisin
j. A  da not, per, che encja Dante ogni tant al usa cualchi slaba
in p o in mancu.



Riconosimnt:

Ta la me tradusin a mi'a tant asistt La Divina Commedia, Testo
Critico della Societ Dantesca Italiana, riveduto, col commento
Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mi'a pur judt la
version eletrnica Mediasoft da La Divina Commedia.
Par mancjnsa di un vocabolri dal furln di San Zun di Cjasrsa,
i'ai ust il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina,
ca mi  stat amndi til, coma che ogni tant a mi  stat til pur Il
Nuovo Pirona.



  Prima Cantica: Infir

  Cjant Prin

  A mett strada dal nustri lambic
  mi soj cjatt ta un bosc cuss[1] scur
  che'l troj just i no podevi p cjat.

  A contlu di nuf a  propit dur:
  stu post salvdi al sgrifva par dut
  che al pensighi al fa di nuf timour!

  Che colp amr!  Mur a l'era puc pi brut!
  Ma par trat dal ben chi'ai cjatt
  i parlari dal altri chi'ai jodt.

  I no saj propit coma chi soj entrt:
  cun chel gran sn che in chel moment i vvi,
  la strada justa i vvi bandont.

  Necurt che in riva in su i zvi
  propit la ca finiva la valda--
  se tremarla tal cu chi sintvi--

  in alt jodt i'ai la so spalda
  vistda belz dai rajs dal pianta
  cal mena i ltris dres pa la so strada.

  Mancu pura alra--maladta--
  che dentri tal cu mi veva durt
  la not di dolu fin ta sta mta.

  E coma chel che cuj so sfurs da mat
  a l rivt da l'onda a la riva
  al vurda di nuf il percul scjampt,

  cuss jo cu la mns ca mi bulva
  mi soj voltt davu a vuard il ps
  che maj, ma maj, a la last zent viva.

  Dopo simi ripost dal straps
  mi soj mett a zi su pa la riva
  si che il pi fer a l'era smpri il p bas.

  Vrda tu, ta la culna, viva
  una lins tant svelta e lizerta
  cu' na pil macida ca la vistva

  davnt di me dut ta'un colp a si bta
  e tant intrc a mi'a dat sta trapla
  ch'in davu quasi mi'a fat z, la bruta!

  In ta sta matna amndi bila
  al zeva su'l sorli cun che stlis
  ch'rin cun lui qunt che l'amu divn 'la

  movt par prin dutis che robis bilis;
  cuss che i vvi razn di sper
  da la lnsa[2] dal pl piturt e ls

  cul timp e'l dls da la stagin ca l'ra;
  ma'i no savis se pura ca mi'a ft
  la vista di un len che da la sira

  ben cntra di me si veva slancjt
  cul cjavn alt e una fn rabisa
  che l'arita stsa a veva tremt.

  E una lupa di sigr bramsa
  par via da la so gran magrsa
  --a cui ghi la vvia fata pelsa?--

  a mi a mi era di tanta gravsa
  cul teru cal vegnva fu dai so vj
  che va lui il sper da l'altsa!

  E coma chel ca'l crompa robis par li,
  fin cal rva il momnt cal pirt su dut
  al stenta a crdighi, coma i mi;

  cuss i eri restt j ta chel trojt
  pars che'l neml sensa nisuna ps
  mi feva z'n ju, la che'l sorli 'l mut.

  Intnt chi mi ruvinvi la a bas
  davnt daj vi a no mi'se capitt
  chel chi lu vin scoltt puc tai timps pass.

  Cunt che lui di front di me a si a mostrt
  "Miserere di me," i ghi'ai sigt,
  "se stu tu, ombrna o omp ft?"

  E lui cuss: "No omp; omp i soi za stt,
  e i mes a rin ducju di lombrs;
  tant l'un che l'altri bon mantovn l stat.

  Nast sub Jlio, ncja se un puc tars,
  i ai vivt a Roma sot il bon Augst
  tal timp dai dus dcius fals e busirs.

  Soj stat pota e i'ai cjantt dal just
  fi d'Anchise, vegnt u ch da Troja,
  dop'che l'Ilion brus 'la jodt, cun puc gust.

  Ma tu, pars trnitu ta sta nja?
  pars no sclitu la culinta
  ca  prinspit e razn di dut'la gija?"

  "Sotu tu chel Virgilio, font maj suta,
  che dal bjl parl i no ti sos maj sidn?"
  i ghi'ai rispundt cu la front basta.

  "O dai altri pos onu e rampn,
  i speri cal zvi'l gran lzi e amu
  ca mi'an fat zi'n sercia dal to lumn.

  Ti sos tu il me maestro e autu,
  doma tu ti sos chel dal cual i'ai cjlt
  il stil bjl ca mi a fat s grant onu.

  Jt che lupa ca m'ha fat fa ziravlt:
  liberimi di ic, tu chi ti sas tant,
  che ic a mi ha last cuss tant stravlt."

  "Cambia strada prima da zi in davnt,"
  'la dita, vint jodt li me lgrimis,
  "se stu brut bosc ti vus las scjampnt,

  che la bestia pa la cul ti plnsis
  no lsa nisn pas par sta via.
  Lu copa e basta--cuss lu impeds.

  A  tant colma di cativria
  che maj no si svujta da la brama--
  sempri a mangiars, sta  bruta trja!

  Cun tncju nemi a fa da putna
  e pi'ncjam a sarn fin che'l Veltri[3]
  a la far ben crep, sta rufina.

  Chistu nol mangiar ne cjera ne pltri,
  ma conosnsa, amu e gran virtt,
  e luj al vivar tra feltri e feltri.

  Sta pura Italia a var pur salt
  par ci a  murta la Camilta
  ferda cun Euril, Turn e Nist.

  Chistu la scorsar d'ogni vilta,
  fin ca la var ta l'Infir ributda,
  la che l'invidia 'veva rads, duta.

  J pal to ben i ghi l'ai za pensda;
  tenti davu di me; stmi visn;
  zarn fu di ch pa l'eterna strada,

  indul che i dispers a sghin,
  e si lamntin li nimis vcis
  che la seconda mart dcius a brmin;

  ti jodars, po', ches ca son contntis
  tal gran fuc, pars ca spern di zi li,
  un bel d, fra li nimis bedis.

  Dopo, se cun lu i ti volars z,
  ti zars cun anima ben pi degna:
  cun ic ti lasari al me part;

  che l'imperatu che las al regna
  par ch'j'i soj stat ribl al so alt comnt
  nol vu che par me la di lui si vgnja.

  Ch'l st, chel che di dt a l comandnt,
  ch a l il so post e la so sitt:
  bet chel che ch al clma in davnt!"

  "Ti domandi di nuf, poeta laudt,
  par chel diu che tu no ti's cognost,
  fa'n mut chi scjmpi stu mal disgrasit,

  mnimi ta chel post chi ti'as jodt,
  chi vuj jdi la purta di San Piri
  e chei ch'al jdi a ti'n tant displast."

  A si'a movt, e j visn ghi ri.




  Cjnt Secnt

  Il d al stava finnt, e l'imbrun
  al ciolva i nemi ca son in cjra
  da li so fadjs, e dma j u ch

  mi preparvi par lot che gura
  tant dal cjamin e p da la piett
  che, prcis, i fari jdi com'ra.

  Judimi, Msis; e'Nzn[4], tnti alst.
  O mns chi ti has scrt se ch'j'i jodt,
  ch si mostrar la to nobilitt.

  I'i tact: "Pota, vurdimi dt,
  jt se di virtt in daj asj, e cu,
  prima di vimi tal pas p alt mett.

  Tu ti dis che di Silvio il genitu,[5]
  encjam corutbil, al imortl
  scul a l zt, cun cjr e pil di fu.

  Per, se l'aversri di gni ml
  'l stat bon cun luj pensnt a l'lt efit
  cal sars vegnt da luj e'l ch e'l cul,

  nol par un gran ml a l'mp di intelt,
  che luj a l'ra di Roma e impr
  dal grant empreo par pri elt:

  La cual e'l cual, a volj dzi il vr,
  stabilda' stada coma il post snt
  'nd ca risiit il sucesu dal gran Pir.

  Par chist'andda che tu ti ghi das vnt,
  a la cjatt fu rbis ca l'an judt
  a vnsi, ncja il Papa, p avnt;

  il Vas[6] d'elesin a si  pur inoltrt
  par partighi cunfurt a chej purs fedj
  ch'il podi salvsi a vvin spert.

  Ma j pars vgniu; non dze di mij?
  j no sj Ena, e nncia Pauli;
  no lu mrti, lu san ncia i usij.

  A l' par chstu che se'i mi lsi zi l
  no vors che il me vign al fos mt:
  tu'l ss, ds tu, che j no rvi fin l."

  E coma chel ca nol vu p'l desidert,
  e nuf pensis a ghi cmbin propsit,
  di mout che dal prn dut a l cambit;

  cuss i'i fat j ta chel post scurt,
  pars, pensnt, i'ai bandont imprsa,
  ca era propit bruta in prinspit.

  "Se j i'i ben capt la to intsa,"
  a'a rispundt che brava ombrna,
  "ti sos un bel puc paurus, n'ocr scusa;

  e chistu tanti vltis il omp al frena
  e gh'impeds di cre robis bilis;
  cuss fan li bstis cuant c'an  ombrna.

  Par ch tu da sto timu ti ti lberis,
  i ti dizari di te dut se chi sj
  dal prin moment chi ti mi'as dat pensis.

  I'r'l cun chej che pi'n alt no zarn maj,
  e una beda da li p bilis
  mi'a clamt, e j ghi'i dta, Dzmi, dj.'

  Ghi luzvin i vj p da li stlis,
  e ic'a scuminsit, dlsa e bna,
  cun vus da nzul ta li perulis:

  O tu buna anima mantovana,
  famosa encjam tal mont e in su,
  ca restar fin ch'el mont si lontna,

  il me bon compj, e no par csu,
  ta chel rivn desert 'l s impedt
  dal cjamin che dal timu al vu zi j.

  i'ai pura cal sedi s'nsimint
  ch'j tars al ajt mi sedi levda,
  coma che las di luj i'ai capt.

  'Ds mviti: cun perula ornda
  e cun se ca zova a tgnilu su,
  jdilu, ch'j mi snti consolda.

  I sj Beatrs, chi ti prj da ca su;
  i ven dal post 'ndul chi vols torn;
  a mi fa parl l'amu ca l pi'n su.

  Cunt chi trni cl me signu a parl,
  di te i mi lodarj di sps cun luj.'
  A'a tast: e pront j a favel.




  O fila di virtt, unica par cj
  la nstra rsa a  pi colma di dt
  chel cjl ca la tant mncu grncj' i srcui.

  Tant mi pls l'rdin chi ti mi'as mett
  che l'ubid, se'l za fs, al sars tars;
  dis pur il to volj; al sar sintt.

  Ma dzmi pars chi no ti'as regurs
  di vign ca j propit ta stu cntri
  da chel gran post, l che di torn ti rs.'

  Sicma chi ti vus savi tant in dntri
  ti dis a la crta,' a'a rispundt,
  pars  ch'i no'ai pura di se ch'j'i ntri.

  Si a di tmi dma di chel, dut
  chel, cal podars a ltris fighi mal;
  d'ltri no, ca nol ocr si temt.
  J'i soj fata par grsia di Diu, tal,
  ca no mi tcja la vstra misria,
  coma che stu gran fuc no mi  letl.

  Fmina gentl[7] a  las, sria
  par chist'impedimnt che par me ti vs,
  che il judsi dur las al va via.

  Chsta a ghi'a fat sen a Lsia[8], pi'n bs
  e ghi'a dita:--A la di te'l to fedl
  amndi bisgna; ads chstu ti lu ss--.

  Lsia, ca  cntra di gni crudl,
  a  vegnda li 'ndul ch'i'ri j,
  beda, sintda cu' l'antca Rachl.

  A' dit: Beatrs, loda di Dio,
  no jditu chel che tnt ben ti ha volt,
  che par t al vulgar ghi ha dit ado?

  No sntitu il so plnsi penost?
  No jditu la murt ch'al sta combatnt
  ta che curnt che'l mar no'a maj vinst?

  Tal mont no  maj stda s svelta znt
  a fa'l so cmut o vj'l so dn scjampt,
  coma me, che dopo un moment

  i soj vegnda j dal me post bet,
  fidda dta dal to onst parl
  cal onra te e chej ca l'an scoltt.'

  Dopo di vjmi fat dut stu razon,
  si'a voltt cuj vuj luzns di lgrimis,
  ch sensa tonton svlt mi soj movt

  e'i soj vegnt da te, li chi ti ris;
  i'i scorst che trja chi ti has temt,
  che sbris ti a fat da li rivis jstis.

  Dncia se se? Pars stu fermt?
  Pars i'atu cuss tanti puris?
  Su, dati corgiu, no butti j dal dt!

  Vurda che tre fminis benedtis
  a si crin di te las tal cjli,
  e'l me parl ti promt robis bilis."

  Coma i flors che di not il gli
  a ju inghirizs, cu la prima ls
  a si virzin dciu dres tal so stli;

  cuss cun me, ch'i'ri di virtt ms,
  dut t'un trat mi soj sintt plen di corgiu;
  i'i dit, com'un che dbis non da maj vs:

  "O se buna ch ca mi'a judt ca j,
  e tu pur chi ti'as ubidt sbit
  a se ca ti'a dita, cun tant elgiu!

  Desidri ti mi'as mett tal cu cal rit,
  tal che p in davnt i vuj zi cun te:
  i soj propit tornt tal prin propsit!

  Va, c'un su volj ni uns, te e me:
  tu duce, tu maestro e tu parn."
  S ghi'ai dita, e dopo ca si'a movt,

  i soj entrt ta chel alt e vert stradn.




  Cjnt Ters

  PAR ME SI VA L DA LA VAL DISGRASIADA,
  PAR ME SI VA L DA L'ETERNO DOLU,
  PAR ME SI VA L DA LA ZENT PIERDDA.

  IL JST A LA MOVT IL ME GRAN FATU:
  I SOJ DA LA FURSA DIVINA STAT FAT,
  DAL DUT SAVJ E GRANT, E DAL PRIN AMU.

  NJA DAVNT DI ME 'L MAJ STAT CRET,
  FU CHE CHEL CHE COMA ME 'L SEMPRI CH.
  DUT'L SPER BANDNA NA VOLTA ENTRT.

  Sti perulis, scris coma l'imbrun,
   jodt i'i scrtis insma d'un puartn;
  e j: "Mestri, jdimilis a cap."

  E lj a mi, coma un cal sa dut benn,
  "Chi a' miej bandon ogni suspit;
  chi a' mij cal sedi mart ogni tontn.

  Sin tal post rivs ca no l maj cujt.
  T'jodars zent che di mal'n dan da par dut
  e ca'an pierdt il ben dal'intelt."

   E avnt la so man ta la me mett,
  cun msa suridnt, ca mi'a dat cunfurt,
  cun luj ta li rbis segrtis soj zt.

  U chi lgnis, susprs, e plnzi furt
  si sintvin ta l'aria sensa stlis,
  che j dal me lagrim mi soj necurt.

  Lnghis divirsis e strambolotdis,
  colps di rbia e perulis di dolu,
  vus su, vus j, cun sun di mans juddis,

  a fvin un muline di rumu
  ca l'era sempri l ta l'aria scura:
  cuss vint e savoln a fan l'amu.

  Alr j, pecjadu, cun gran primura
  i'i dit: "Maestro, se ca  chi snt?
  E cuj sni chej ca l'n cuss dura?"

  E luj a mi: "Chistu grant avilimnt
  a l'an li animis puartis di chej
  ca no'an fat ne dal bon ne dal brut, vivnt.

  A son misculdis cun chel grup intj
  di chej anzi ca no si son ribels,
  ma nncja 'ghi son stas a Diu fedj.

  No esnt pi bij, l'Alt a i'u fu buts;
  nepr dal profnt infir no son vols;
  e cuss nisna gloria paj dans."

  E j: "Mestri, se ca'an chej ch vegns
  ca si lamntin sempri e cuss tant furt?"
  E luj a mi: "Ti lu dis si ti lu vs.

  Chscjus a no'an spernsa da la murt;
  la so vita svurba a  tant basa,
  ca invidijn dut se ca no ghi fa part.

  Fama di lu il mont a no ghi'n lasa;
  tant Bontt che Gjustsia 'j trata mal:
  lasnju li ca son; vurda e pasa."

  E j, rivuardnt, jodt i'ai un segnal
  che zirnt cuss tant svelt al zva
  c'ogni altra posa a pareva mal;

  e davu una fila lngia'l veva
  di zent, che j in no vars maj crodt
  che la murt tanta a ni distruzva.

  Dopo chi vvi qualchidn cognost,
  mi soj necurt da la ombrna di chel
  che par viltt a la fat il grant rifit.[9]

  J i'ai capt propit a vlu che chel
  chi jodvi ch a rin i paurus
  rifiuts dai ams e dai nems dal cjl.

  Scj disgrasis pietus maj vivt 'vvin;
  ducjs ns a rin, e spunzs par dut
  da spis e da moscjns a vegnvin.

  Rigdis di sanc li msis i vin jodt;
  ai so pi si miscjva di lagrimis
  e'l vegnva da virs schifus lect dut.

  Sbit dopo j'ai nott altri vis,
  e zent i'ai jodut in riva di un grant flun;
  i'ai dit: "Maestro, a' mij chi ti dzis

  cuj ca son chej la e pars che ogn'un
  al par s pront da z ta l'altra banda:
  ls an d pcja e i non cogns nencjn."

  E luj a mi: "Dut ti sar avnda
  clar cuant che i fermarn i nustri pas
  la che l'Acheron a si ten la sponda."

  Alra cuj me vuj vergognus e bas,
  timnt che'l me tabaj no ghi plass
  fin in riva dal flun i mi'ai dita: Tas.

  A stu punt ta'un barcjn cuj' jdiu ads?
  Un vecjt[10] dut blanc dal peln stravcju,
  signt: "Guaj a vualtris, spirs brus e mes!

  No rivaris maj i poscj' als a jdiu:
  i vui partvi ta che altra riva,
  'nd che'n cjlt o'n frjt, il scur'l ven sempri j.

  E tu chi ti sos chi, anima viva,
  va via da scj chi, ca son ducjs murs."
  Ma jodt chi no lasvi la riva,

  a la dita: "Par altra via o purs
  ti zars in spigia par pas, no chi:
  una barcjta ti partar pi tars."

  E'l me capo a lj: "Carn, sta fer l:
  al vu cuss 'nd che dut si pol vj
  se ca si vu; nsta domand di p."

  E eco che fers son stas chej cragnus pj
  dal barcjadu di che livida palt,
  cuj vj coma bris rsis, par intj.

  Ma st'nimis, ca sufrvin tal so nut,
  s'impalidvin e batvin i dincj'
  apna ca sintvin il parl crut:

  a bestemvin Dio e'i so parncj',
  la zent e'l post e'l timp e'i gragnj
  da la so simnsa--e via cuj dincj.

  Sul pi tars, uns dcjus insimit, chej,
  planznt furt, son zus tal salvdi rivn
  cal cjoj su chej che Diu no volin vej.

  Cuj vj di bris, chel demni, Carn,
  a ghi fa un sen e dcjus al cjj su;
  par chej ca van plan, il remo l bastn.

  Coma che d'autn li fuis a colin j
  una dopo l'altra, fin che li brghis
  a l'jdin dtis in cjera da la su,

  cuss l'era cun che brutis simnsis
  di Adm, che dal rivn si butvin,
  un'a'una, com'usil chi ti clmis.

  E via che ta l'onda scura 'zvin,
  ma prima 'ncjam di riv la di l,
  chi di c altri tantis a vegnvin.

  "Caro'l me bon frut," al dis'l me mestri l,
  "chej ca van a mur ta l'ira di Diu,
  da ogni pas a vegnin ducius ca;

  e'a son prons a trapas chel flun la j,
  sprons--e coma--da la gjustsia dal'Alt;
  si che, timu o no, no si pol fermju.

  Par ch, maj nisn pasa sensa turt;
  per, se Carn di te si lagna,
  za ti sas il pars dal so lamnt furt."

  Al fin di chistu, la scura cjampgna
  a'a tremt tant fuart che dal spavnt
  la mins di sudu encjam mi bagna.

  La cjera in lgrimis a soflt un vint
  ca la balent un claru rost
  che via a mi'a cjolt ogni sintimnt;

  E j che'l me cjaf 'nsimint l zut.




  Cjnt Curt

  Mi' stat rot tal cjf chel sun profnt
  da'un brut rumu di ton chi'ai alr sintut
  com'un ch'a colp svet al torna tal mont.

  E'n zru'l vli ripost i'i movt;
  sbit mi soj alst e intr vuardt
  par cognosi'l post 'ndul chi'ri vegnt.

  Il fat 'l che tal rli mi soj cjatt
  di che valda dal burn dolorous
  che sensa fin al risif un lamnt scunfint.

  Scr e profnt l'era stu post nebulous,
  tant che par cunt chi vuardvi tal font,
  no jodvi nuja ta stu bus pietus.

  "Ads ven, chi zin ju ta stu svurp di mont,"
  a la tact il poeta, palidt:
  "jo'i saraj prin e tu ti sars secont."

  E j, che'l so colu i vevi ben jodt,
  ghi'ai dita: "Coma vgniu, se tu ti tmis
  chi ti'as da dami corgiu in dut?"

  E lui: "Il grant pat di che persnis
  ca son ca j mi fan tant impalid
  dal dolu che tu pura ti lu pensis.

  Zn, vin tanta strada da fa'n ta stu d."
  Cuss diznt l partt e mi'a partt
  tal prin srcul cal 'mbrsa chel abs l.

  Ta chel post ch, secont chel chi vin scoltt,
  no l'era tant'l plnzi coma'l suspir
  che trem'l fva dut pal'eternitt.

  Chist l'era pat sensa turtra
  par s tncju di lu da no crdi:
  frs, fminis e omps'a fvin 'na mura.

  Il bon Maestri a mi: "No ti vus di
  chej spirs l chi ti conti cuj ca son?
  Prima di zi'n davnt i vuej fati jodi

  che lu no'an maj pecjt, e se mris a'an,
  no bstin, pars ca no'an vut batisin,
  ca l purta dal crdi che par tel bon.

  E s'an vivt davnt dal Cristiansin,
  Diu no'an vut ocasin di ador;
  e un di chscjus i soj j medsin.

  Par difis cuss, no par altra tara,
  i sin pjerds, e sol di chist ufinds;
  i desidern dut, ma sensa sper."

  Se mal ca mi'an fat chej pensis 's sints;
  ma cuancju di lu di cuss grant valu
  ch'jod`ut i'ai ta chel limbo, ducjus sospends!.

  "Contimi, Maestro, contimi, signu,"
  j'ai scuminsit par voli si sigr
  di che buna fede ca vns ogni eru:

  "Fu da stu post chi, cal vedi meritt
  o no, no se maj stat bet nisn?"
  Capt a volu il me significt,

  A la dita: "J i'eri nuf ta stu stat
  cuant ch'jodt i'ai vign un grant e potnt
  cun un clar sen di vitria coront.[11]

  Cun luj a l zut il pari da la zent,
  il fi Abl e l'anima di No,
  e di Mos, legista e ubidint;

  il vcju Abramo e Davit il re,
  Israel cun so pari e cuj so fij,
  e Rachl che tant al volva vej cun se:

  chiscjs e altris bes son stas da Luj;
  e ti'as di savj che prima di lu
  nisn si salvva, sa no'erin nzui.

  Al parlava ma'i no stvin in davu;
  a travirs il bosc i parvin via,
  stu bosc cun tncju spris d'ogni colu.

  No rin 'ncjam tant lontans zus va
  dal post dal sun, cuant ch'i'ai jodt un fuc
  che'l scur di chel mont al scorsava via!

  I'rin encjam un puc lontns dal luc
  ma mi' dut ta'un colp part da jdi
  se zent in gamba ca ghi vegnva fu.

  "O tu che sinsa a rt ti sas gdi,
  cuj sonu chiscjs ca'an cuss tant rispit?
  Ca no son coma i' altris si pol ben crodi."

  E luj: "Di si tant onu a son sogjt,
  dal mut che las di te son trats,
  che'l cjl'ju grsia e'n davnt ju mt."

  Intant una vus i'i sintt ch a bs:
  "Fjghi tant onu a stu grant pota:
  al'trna'l so spirt, ca ni vva lass." [12]

  Cuss dit e la vus di nuf cujta,
  cutri spiris jodt i'i vign u ch,
  cu la musa ne trista ne contenta.

  Il me bon mestri a la tact cuss:
  "Vurda chel la, cu la spada ta la man,
  cal sta cjaminnt davnt di chej tre l.

  Chstu l Omero, poeta sovrn,
  l'altri l Orsio, satiric, cal ven;
  Ovidio'l ven ters e par ultin Lucn.

  Per coma che ogni un al convn
  tal nn ca la sunt cu'na vus besla,[13]
  a mi fan onu, e di stu ch a fan ben."

  Cuss jodt i'ai dta la bila scula
  di chel signu ca la cuss alt il cjnt,
  che p'n alt daj altris com'aquila'l svula.

  Dopo sts un puc insimit, razonnt,
  virs me si son volts e mi'n fat bon sen,
  e'l me maestro 'la soridt di tant.

  Pi onu ncjam mi fvin--oh cuant ben!--
  mi'an considert un da la so schira,
  cuss chi eri sest tra chel grant inzn.[14]

  Cuss sin zus fin la da la lumira,
  parlnt di che robis che'l tsi l bil,
  propit coma'l parl 'ndul ca l'era.

  Sin rivs al pi di un nbil cjascjl,
  circondt sit vltis da ltis mris,
  difindt dut intr da un bel rusl[15].

  Chstu vnt nu past coma cjris dris,
  cuj grancj pos i soj entrt par sit purtis
  ca ni'n partt ta un prt di rbis vrdis.

  Chi vi ra zent cun espresins gravis,
  che di grant autoritt a parvin;
  tant puc a parlvin, ma cun vus dlsis.

  Cuss, tirs un puc in bnda i si sn,
  ta un post virt, luminus e alt,
  che jdi ducjs cuncjus i podvin.

  Propit li'n davnt, ta chel bjl vert di smlt,
  li grandi nimis a mi'n mostrt,
  che di vej jodt j'i ncjam tant rigurt.

  Eltra cun tancju compjs i'i nott,
  tra'i cuai i'i cognost tor e Ena,
  Ssar dut armt cul vli infogt.

  I'i jodt Camila e Pantasila
  da l'altra banda, e ncja il re latn
  ca l'era l cun so fia Lavina.

  I'i jodt chel Brut ca la scorst Tarcun,
  Lucrsia, Gjlia, Mrsia e Cornlia;
  e'n banda, besu, i'i jodt Saladn.

  Dopo c'un puc alst i'ai li sjs par aria,
  i'i jodt il mastri di chej ca san[16]
  sintt cun chej da la filosofia.

  Dcjus lu mrin, ducjus onu ghi fan:
  ch i'i jodt Socrate e Plton
  che davnt daj ltris visn a ghi stn;

  Democrito che'l mont a csu al pon,
  Diogene, Anasagora, e Tal,
  Empedocle, Eraclito e Zenn;

  E i'i jodt il bon sielzitu dal cul--
  di Dioscoris i parli--e pur Orfo,
  Tulio, Lino, e chel Seneca morl;

  Euclide'l geometra e Tolmo,
  Ipocrate, Avicena e Galin,
  Averis e'l so timn, Aristoto.

  J no pos dizi di ducjus in plen
  pars chi'i encjam tant da cont,
  e'i fs, no'l cont, ogni tant van a sen.

  Intant, daj sis chi rin, in doj sin ca:
  e'l duca, cal sa, mi' ment via di l,
  fu da la calma, l ca si sint trem;

  l che pi nja a si pos pi lumin.




  Cjnt Cunt

  Cuss, zint j, il prin srcul i'i last
  e j tal secont, che mncu spsiu 'la,
  ma di dolus e lamns tant pi colmt.

  Minos--se oru!--a si sint a ringhi:
  al vuarda li clpis ta chist'entrada,
  e'l lasa'l codn cal fdi'l gjustisi.

  I'ds che cunt ch'nima mal nasda,
  a ghi ven davnt, dut'a si confsa;
  luj, che di pecjadus s'intnt a vnda,

  la met ta l'infir coma che ben al sa:
  si rodula la coda, torotr,
  secont qunt j ca vars da zi a st.

  Sempri tntis di lu a ghi stan intr;
  un'a'una a van al so judsi;
  dzin e jdin, e dopo j tal fr.

  "O, stu chi tal post daj dolus tu, s?"
  a mi' dita Minos cunt ca mi' jodt,
  bandonnt pal moment il so ufsi,

  "Atnt da l'entr e no fidti di dt:
  crot puc a la grandsa da l'entrda!. . ."
  E'l me sir a luj: "Pars sghitu, brut?

  Nost'imped'l destn da la so strada:
  'la volt cuss indul ca si pol
  se ca si vu; pi di tant no domand."

  A chistu punt il penus lagnsi nol'
  ju tact a snti! I soj vegnt
  la che'l grant plnzi mi fa pjerdi'l control.

  Rivt'i soj 'ndul che'l lzi l'ra mt,
  e'un rugn'l veva coma mar da temporl
  cuant che da vincj' contraris 'l combatt

  Maj si strca sta bufra infernal,
  ma i sprs a malmna e strasna,
  a ju svlta e sbt com'cal sa fa'l ml.

  Cunt ca rvin davnt da la ruvna,
  a sntin tant sig, plnzi e lamns,
  e bestem furt la virtt divna.

  Capt i'ai che' scj tpos di turmns
  a rin dans i pecjadus carnj,
  ch'al apett a sotomtin la mns.

  E com'che l'lis a prtin i sturnij
  fis coma nlis cun cal fa'l grant frejt,
  cuss chel vnt i spirs mal nass, chj,

  j sbalta ch, l, s, j, propit tant;
  nisna spernsa'a ghi da maj cunfurt,
  no di fin, ma di'un sufr mncu grant.

  E coma i gr che'n alt a cjntin da murt,
  fasnt tal aria una riga lungja,
  cuss i'ai jodt vign, strasinnt turt,

  ch'ombrnis che'l vint'l partva dngja.
  Par chistu i'i dita: "Cj snu, Mestri,
  chej che l'aria near 's tant ju stngja?"

  "La prima di lu che tu i ti'as stri
  di cognosi," mi' rispundut alra,
  "a'era regina di lnghis---un mostri!

  j vsis dal cuarp butda, sta sjra,
  i plasjs dal libd veva fat lcit,
  par scus chej ch'ic an veva  na vra.

  Semirmis a , e d'ic a' stat scrit,
  ch' susegut Nino, dop'vejlu spost:
  a regnva cjris che'l Sultn 'la di d'rit.

  L'altra' ch che par amu si' copt,[17]
  rumpnt fde cu la sinsa dal so'mp;
  dopo ven Cleopatra, spirt pasiont.

  E lina pur ti js, che par un omp
  tant timp a' cort; e ti js il grant Achl
  che fin'n fin par amu 'la lott, pur omp.

  I t'js Paride, Tristan,"e pi di mil
  mbris mostrnt e nominnt mi' zt,
  ch'amu la vita ghi' scurtt'n mut smil.

  Dopo ch'i'ai il me bon insegnnt sintt
  nom che sjris antchis e'i so sjrs,
  piett i'ai sintt e'i sns cusi pjerdt.

  I'ai scuminsit, "Poeta, dami la vus
  par parl cun chej doj ch'insimit a van
  e somjn lizers ta stu vint estrus."

  E luj a mi: "T'ju jodars cunt ca saran
  pi visn; alra tu ti'u'mplorars
  pal amu ca ju muf, e lu vegnarn."

  Alr' apna che'l vint a ni'ju' parts,
  ju'ai clams: "O anims afandis,
  parljini pur, s' ltris no ghi displs."

  Coma colmbis da vja clamdis,
  lis alsdis e tal dols nit frmis,
  'vgnin par l'aria dal volj partdis;

  cuss lu, li zens di Didn lasdis,
  a n a son vigns par l'aria tnfa,
  s furt' son stdis d'afit li clamdis.

  "O tu anima dal cuss tant bon f,
  che visitnt ti vs par stu arin scur
  n, che'l mont tinzt di snc i vn timp f,

  se'l re dal universo no ni fos dur,
  di cu lu prearsin di dati pas,
  a ti che'l nustri gran mal ti fa'un du pur.

  Di chel che scolt e che parl vi pls,
  nu'i scoltarn e'i parlarn a vultris
  mntri che'l vint, com'ca l cal fa, al ts.

  J, scoltit, i soj nasda ta che bandis
  in riva'l mar 'ndul che'l Po al ven j
  par metis'n pas cuj so tributaris.

  L'amu, che tal cu bon si tca sbit su,
  su chstu ch dal bjel aspit si'a pojt
  e mi' stat cjlt; il coma nol vu zi j.

  L'amu cal vu l'amnt sempri riamt,
  a mi'a dat di chstu un plasj s furt
  che, coma chi t'js, no mi''ncjam last.

  L'amu ni' partt una sola murt:
  Can'l speta chel che vita ni' distudt."
  Sti perulis di lu son vegndis'n purt.

  Pur'nimis, i'i penst, se ca'n past!
  I'ai sbast il cjf, e tegnt tant bs,
  fin che'l poeta mi' dit, "Se pnsitu?"

  I'i rispundt cuss:  "O se sfurtuns!
  Cuncju pensis dols, cuncju desidris,
  ca'an ment scju chi tal dolorous ps!"

  A lu zirt, movt da chsti rbis,
  i'ai tact: "Francesca, il to sufr grant
  e lagrim mi fan du, tu ti caps.

  Ma dsmi, al timp dal dols suspir e tant,
  a se e coma vi ja l'amu concedt
  di savj se chi stvis desidernt?"

  E ic a mi: "No' nja di pi brut
  che il recuardsi daj momns pi bij
  ta la misria; e chist'l to mestri lu sa dt.

  Ma se la prima rads ti vous savj
  dal nustri amu, se propit ti lu vus,
  lu dis coma chel cal plans e al dis intj.

  I stvin na d leznt chel toc gustus
  di Lanselt e l'amu cal sintva:
  besj i'rin e par nja sospetus.

  P di na volta i vj ni voltva
  chel lzi, e palids i restvin;
  ma'un moment su l stat chel da la runa.

  Cunt chi lezvin com'che'l surdi amt
  al vegnva tant bust da tal amnt,
  chstu che di me no si'a maj distact,

  la bcja'mi' bust e 'la tremt tant.
  Galet l'ra'l lbri e'l so autu:
  da chel d no vin lezt pi'n davnt."

  Mentri che l'un spirt al contva di cu,
  l'ltri al planzva, s che di piett
  mi soj sintt mancj, coma un cal mu.

  E j'i'soj zt, coma un curp murt colt.




  Cjnt  Sest

  Al torn da la mns, ch'ra pierdda
  davnt da la gran piett daj doj cugns,
  che tal tristsa no'l'vevi maj vda,

  noufs turmns e amondi noufs torments
  i'mi jot intr: ch'u ch i mi movi,
  o chi mi vlti ul, par dut son dans.

  I'soj tal ters srcul, dul che'l plvi
  a l etrnu, maladt, frit e tant grif;
  ch l sempri'l stes; maj nuja ca zvi.

  Tampista grsa, ga sprcja, e njf
  a si discrga in ta st'ria nera
  e'a marss la cjra che chst'l risjf.

  Cerberus, crudl e divirsa fira,
  al zeva cajnnt cu li so tre glis
  su zent infangda che ch a ra.

  Vuj inflams, barbn grisignus e grs,
  pansn grant e ngulis lngis,
  al sgrifa, spla e svntra i spirs.

  La plja ju fa sig coma cgnis:
  si ripra ogn'un ta l'ltri cjantn
  e si cunturzin sempri, sti carognis.

  Cuant ca ni' jodt Cerberus, il vjern,
  'la vjert li bcis e li sgrnfis mostrt;
  dut il curp si moveva di stu bestin.

  Il me duca li so mans a la slargjt,
  a la cjolt su il pantn e cul puj plen
  ta li glis famdis 'la tirt.

  Coma chel cjn che bajnt al ven bramnt
  e si cujta cuant che'l past 'la muardt
  e par divorlu dut al sta lotnt,

  s fvin chs, ogni msu sporc e brut,
  di Cerberus, il demni; e se repetn!
  Ogni dant'l voleva si sort, dut.

  I zvin su l'mbris che domdis son
  da stu plojn, e'i ghi pojvin i pi
  su li vanits[18] che vera zent no son.

  Distirdis par cjra dutis rin,
  fu che una che svelta si'a levt
  cunt ca'a jodt che davnt i ghi zvin.

  "O tu che ta stu infr ti sos entrt,"
  a mi ha dita, "dis cuj chi soj, si ti ss:
  tu ti sos stat, prima che jo disft, ft." [19]

  E jo a ic: "Il tant dolu chi ti'as
  forsi da la me mins a ti tira fu:
  chj coma te dentri no mi son maj rests.

  Ma dsmi cuj chi ti ss che stu dolu
  ti apartn coma chsta gran pna
  che, se no la pi grnda, a fa pi du."

  E luj a mi: "La to sitt, ch' plena
  s d'invidia che za ven fu daj rlis,
  mi'a tegnt in ta na vita serena.

  Vultris sitadns Cjaco mi clamvis:
  par via di che stupida di gola
  i'sj ta la plja, tu ti lu jdis.

  E jo, puornima, no soj besla;
  sti ltris a sufrsin il stes afn
  par smil colpa," e no p perula.

  I'ghi'ai rispundt: "Cjaco, il to maln
  mi' pesnt, e al'lagrim m'invda;
  ma dsmi, si ti ss, da ca vegnarn

  dcju chej da sta sitt dividda;
  s'an d di drs; e dsmi la rasn
  che di tant malvolj a  batda."

  E luj a mi: "Dopo 'na lngja tension,
  vegnarn al snc, e la part salvdia,
  l'altra butar fu cun dura asin.

  P'n davnt' mij che chist'a sesti via
  entri tre is, e ca zedi a vinsi l'ltra
  par fursa dal tal da la lusinghera.

  Par un bel puc i cjafs als a tegnar,
  tignnt l'ltra pocda amondi in ju,
  com's'al vs displasj o pucja cura.

  Di dres an de doj, ca son puc scolts su:
  supiarbia, invidia e'varsia 'son
  li tre sintlis che'i cus a'an impijt su."

  Ch la smett se ca feva compasin;
  e jo a luj: "Su, di pi ti m'insgnis
  e di p parl fami un regal bon.

  Farint e'l Teghij, zent ch'rin dgnis,
  Jcu Rusticusi, Rigo e'l Moscja
  e l'ltris ch'al ben fa s'inzegnvin[20], ds

  'ndul ca son, che d'jdiu i vuej riscj;
  che i'ai propit tanta vja di savj
  sa son las o se l'infir ju pscja."

  E luj: "Lu son tra l'nimis dal nri p'intj:
  divirsis clpis ju tira vjers il font:
  si ti vas p'in ju, ti'u jodars, chej.

  Ma cuant chi ti sars las tal dols mont,
  i speri ch ti mi metis in mns d'ltris:
  basta; di dsiti di p no soj pront.

  Da ch, di sbigu mi deva ocjdis;
  mi'a vuardt, e dop'un puc i vj 'la sbast
  e'l rest cun ch'altr'nimis infangdis.

  E'l duca a mi: "P nol vegnar svet
  di ca dal sun da l'anglica tromba,
  cuant ca vegnar l'ostl potestt:

  ogn'un'l riodar la pura tomba,
  su'l cjolar la so cjar e figura,
  e'l sintar chel che sempri'l rimbmba."

  I vin trapast sta sprcja mistra
  di ombrnis e plja, zint mondi plan,
  tocjnt un puc da la vita futura:

  s ch'j i'i dit: "Mestri, scj turmns ca'an,
  cresarnu dopo la gran sentnsa
  o saran' pi psui o si scjaldarn?"

  E luj a mi: "Trna ta la to siensa,
  ca vu, cuant che la roba  pi perfta,
  che p si sint'l ben, ma ncja'l mal s'intensa.[21]

  Dut che chista zina maladta
  in vera perfesin maj p no zarn,
  di c pi che di l l'si al spta."

  Atr di che strda sin zs man a man,
  parlnt tant di p di chel ch'jo i'i dita;
  e'I sin rivs 'ndul ca  pi maln:

  e Pluto, il gran nemc, 'l ch cal sta.




  Cjnt Sitim

  "Pap Satn, pap Satn, aleppi!" [22]
  'la tact Pluto cu la so vus ruca;
  e chel omp gentl che tant al sa, e p,

  par dami cunfurt a mi' dita: "Ven ca,
  no vej pura, che par cunt che lj'l provi,
  di las sta riva no n'impedir."

  Alra, voltt virs chel dal sglnf lvri,
  a ghi' dita: "Lupo maladt, tas su:
  cu la to rbia rositi pur dentri.

  A no  sensa razon chi zin ch j:
  cuss l volt ta l'alt, 'nd che Michl
  si' vendict di che ribelin la s."

  Coma velis sglonfdis da vintusl
  a clin spleasdis cuant cal cola l'rbul,
  s  colada'n cjera sta bestia crudl.

  E sin rivs tal orli dal curt srcul
  entrnt sempri p ta la riva dulnt
  ca 'nsca dut'l mal dal mont, grant e psul.

  Ahi gjustsia di Du! Cuj tgnia'n mint
  i nufs patimns e dolus ch'i'i jodut?
  pars nustra colpa pun cuss a'ntint?

  Coma ca fa l'nda l sul Charibdt
  ca si romp cun che ca ven da l'altri mar,
  cuss convin che chi la zent fedi un zirt.

  Che ch'ra p zent dal solit, era clar;
  d'una banda e dal'altra, signt furt,
  a remenvin pis cul pet muscular.[23]

  Si sbatevin in tor, e sintnt tuart,
  ogn'un si zirva e voltava'n davu,
  signt: "Pars tntu?" e "Pars no, sturt!"

  A si zirvin l ch'ra puc claru
  da ogni man pa la banda opsta
  e via cul sig nojus, sens'eru;

  alra si voltavn, sensa sosta,
  pal so mis srcul ta che altra gistra.
  E j, cul cu cal steva mal e basta,

  i'i dita: "Maestro, fami  na mostra
  di che zent ch' ch: sonu dcjus clerics
  chej tonsurs a la nstra sinistra?"

  E luj a mi: "Dcjus' son stas strbics
  di mns cuss tant in ta la so vita,
  che spsis bunis no fvin[24], scj lambcs.

  A vgnin za ben bajs," a la dita,
  "cuant ca rvin in taj doj puns dal srcul
  'nd che colpa contraria a ju smsta.

  Chscj'rin prdis, che di tt pelus sul
  cjaf non d'n, com'pur ppis e cardini,
  che crumrus a rin, e no'n psul.

  E 'lra j: "Maestro, tra chiscju ti
  j i vars da cognsi qualchidn
  di chej ca si son infangs di scju mi."

  E luj: "Pensjs strans ti'as, ogni un:
  la vita 'gnornta ca ju'a tant sporcjs
  pi cognosns 'son ads di colu brn.

  Par smpri a continuarn a fa fracs:
  chiscjus[25] fu a vegnarn dal seplcri
  cul pj siert, e'i altrs cuj cjfs spels.

  Il mal d e il mal tgni il mont plcri
  a ghi' cjlt, e mens ta sta barfa:
  sdin se ca sdin, j'i no ju 'mplcri.[26]

  Ads ti js, fil me, ca no fan mufa
  i bns mets in man da la Furtuna,
  di lot paj cuj la zent maj si stfa;

  pars'che dut l'ru ca l sot la luna,
  e ca l za stat, a'chist'nimi' strchis
  a no ghi zovars, nncja a una."

  "Maestri," i ghi'i dit, ads ti mi dsis:
  "chsta Furtuna che tu ti'as minsont,
  se ch', ch'i bns dal mont'a'a ta li grnfis?"

  E luj: "Puri creaturis, cunt stont
  chi vejs--cuant'ignoransa--e chist v'ufnt!
  Ads caps ben il me significt.

  Chel che dut'l savj a la sempri preznt,
  la fat i cjelis e ghi'a dat la guida,
  s ch'ogni part t'ogni part a va splendnt,

  e la lus par dut compaj a l'afda;
  cuss cu la roba bjla d'ogni d:
  al vou ca vegni in tal mut spartida

  che ferma li no resti sempri, di d'n d;
  ma che da zent a zent e sanc a sanc
  sensa l'impedimnt dal omp a zedi.

  Pars'che la zent va su e ju, flanc a flanc,
  segunt da la Furtuna il judsi,
  che platt 'l coma bista tal fanc.

  No  contrast fra ic e'l vustri cognsi:
  chsta a prejt, gjdica, e prosegus
  a regn; pur altri dos a fan cuss.

  Li so permutasins a non'an pausis:
  la necesitt la fa cori a furt,
  s spes son zens ca si cmbin, e tntis.

  Chst' che ca risif sempri tant turt,
  pur da chej ca varsin da plaudla;
  ghi dan colpa, lu, cun vus ch'a dal sturt;

  Ma ic  cuj bes; colpa non d l:
  cul'altri prin' creatris contenta,
  a si la got a zir la so rodla.

  Ads zin ju la che la piett aumnta;
  za cla ogni stela ch'in su zva
  cunt ch'j mi soj mot, e'l pi st l viett."

  Zs i'sn atr dal srcul; li si jodva
  una font ca bolva e colva
  in ta un fosl che da li'l vegnva.

  L l'aga scura tant si remenva;
  e nu, segunt che onda cjalinsa,
  j sin zus, par troj che'n banda'l menva.

  Styx si clama sta zona paludsa;
  ch a'ven sta puora rojta, vignnt j
  al pi di sta riva grisa e pietsa.

  E j, chi ri ch vuardvi fis la j,
  i'i jodt zent fangda ta chel pantn;
  nus e cul musu lunc a rin duciu.

  Chscjus si malmenvin cu la man
  e cul cjaf e cul pet e ncja cuj pi,
  e a si sbranvin cuj dincj, plan a plan.

  Alra'l bon mestri: "Caro fiol, chi'
   l'anima di ognun vinst da l'ira;
  j'vuj pur che tu t'vgnis a crodi che

  sot da l'aga a  zent ca suspira
  e fa bul chist'aga fin parzra
  coma che'l vul'ti dis, la cal zira.

  Dal fangu'n dit:"Vlis i'rin na vra
  ta l'aria dolsa che'l soreli'l legrs,
  roses dentri da rabia e malra.

  Ds 'sin ch malcontns ta scju fangus grs.
  Chist'n[27] a lu gorgolin scju purs brs
  che cun clar'perula no ti lu sints."

  Si da stu cragnus di pos via i'sn zus.
  tegnnsi tra la riva secja e'l mjs'
  e vuardnt chej che sta melma'ghi da singls:

  al pi d'una tr sin rivs dop'un pis.




  Cjnt Otf

  Jo'i dis, continunt, che amndi prima
  chi rivsin al pi di che alta tr
  i nustri vuj rin za zus insma,

  'nta che do flamtis chi ghi vvin jodt 'ntr
  e n'altra che da lontn feva sen:
  se fadja a cjighi'l  vuli d'intr!

  J mi soj voltt al mar di dut l'inzn:
  i'ai dit: "Chist'sel dsja, e se cal rispnt
  l'ltri fuc, e cuj l'se ca lu mantn?"

  E luj a mi: "In ta l'onda sporcja, smunt,
  za ti podis jdi chel ca si spta,
  se'l fngu fumus no lu plta, apnt."

  Fil 'no la maj poct da se sata,
  ca cors via pa l'aria finta
  com'ch'j'i'ai jodt na nf pisulta

  vign par ga vjrs nu, sta navta,
  governda da soltnt un galet,
  cal sigva: "T'ss ch, anima brta!"

  "Flegis, Flegis, nosta fa tant'l simit,
  a la dita il me sir," chista volta:
  ti ni'as doma pasnt ta stu cast."

  Coma chel che il grant ingn al sclta,
  ca ghi' stat fat, e dopo l malcontnt,
  cuss Flegis: rabia'n davva tanta.[28]

  Il me duca a l 'lr zut  in barcja, atnt
  che j dopo di luj i vi zes dentri;
  e plena 'ra doma cun me presnt.

  A bordo sin entrs, cun me al centri,
  e a zva sent la prua antica
  tal aga tant di p sin cun ltri.

  Cunt che la palt murta i pasvin ca,
  davnt di me si' mett un di fangu plen
  e l dit: "Prin da l'ora, se fatu ca?"

  E j a luj: "J no rsti, ncja si ven;
  e tu cuj sotu, chi ti sos cuss brut?"
  E luj: "Soj un che dal plnsi no si ten."

  E j a luj: "Cul plnsi e pur cul lut,
  spirit maladt ti sos, ta scju ledns.
  Ti cogns, ncja si ti sos sprc par dut."

  Alr'l schifus la pojt sul ln li mans,
  ma'l Mestri, necuarzt, j a la poct,
  diznt: "Va ju di ch cun chej altri cjns!"

  Subit dopo, il cul a mi' imbrast,
  e bust, diznt: "Ti sos plen di sdgnu;
  beda ic[29] che par te a si'' ncintt!

  Chel li tal mont 'l stat plen di orgliu;
  bontt non d ch'ornamnti'l so recurt:
  par chel stu dant 'l tant furius ca j.

  'Nd tancjus las ads ca fan rigurt,
  che ch a stan faznt doma pursits,
  lasnt di se stes un pens brut e furt."

  E j: "Mestri, se chi mi la godars
  a jdilu a tufsi ta sta mlma,
  prima di bandon stu lac nualtri' stes."

  E luj a mi: "Pi'n davnt ca si rema
  e ca si jt, e p ti sars past:
  a' miej chi ti ti gdis chista brma."

  Subit dopo, il grant turmnt i'ai jodt
  ca'a fat di luj chista cragnsa zent.
  che Diu 'ncjam i lodi e ringrsi dut!

  Ducjus a sigvin: "A Filpo Arznt!"
  E stu pur disgrasit di spirt fiorentn
  se stes si roseva, chel sacramnt.

  Chi lu vin last; altri no vi dizn;
  ma ta l'orlis i'ai sintt'n rumou che
  mi' costrt a vuard fis la chi zvin.

  Il bon mestri a la dit: "Ads, fil me,
  si visna la sitt dal non di Dit,
  cu la so seria zent, che s tanta'n d."

  E j: "Mestri, li so moschis, si'ai capt,
  l in ta la val i pol za ben jdi;
  rsis coma il fuc a son, i soj prpit

  sigr."  E luj a mi'a dit: "Ben ti pos crdi
  che l'etrno brus li mostra rsis,
  come che ta st'infir tu ti pos jdi.

  Nu pur sin rivs dntri ta li fsis
  ca circndin che cjra sconsolda:
  dut di fir pareva ca fsin fatis.

  Dopo vighi fat na granda zirda,
  i sin rivs 'ndul che chel dal timn
  "Vegnit fu," la sigt, "ch  l'entrda."

  J in daj jods pi di mil tal puartn,
  plovs dal cjlo, che rabius dizvin:
  "Stu chi nol soma murt; pars razn

  l'se ca 'ndul che ducjus murs i sin?"
  E il me bon maestri a ghi' fat sen
  di volighi parl, sensa me visn.

  Alr'n calt un puc l'lis, dal plen,
  e'n dita: "Ven tu, besu, sensa chel
  ca si'a 'zardt a entr ta stu tern.

  Cal torni besu, chel mt, la dal cancl;
  cal provi, sal sa; che tu ch ti restars
  chi ti lu'as compagnt ta s scur stradl."

  Pensa ben, letu, se j mi sconforts
  al sun di che perulis maladtis,
  che pura i'vvi di rest fra'i dans.

  Caro'l me duce, che p di voltis
  sit ti mi'as tegnt tant cont e libert
  da gran 'dificults, c'an d'ra tntis,

  nsta lasmi," j'i dit, "cuss disft;
  e se'l pas p'n davnt a ni' proibt,
  tornn in davu pal troj ca ni'a partt."

  E chel sir che fin ch mi vva 'sistt,
  a mi'a dit: "Nsta tmi, che il nustri pas
  nisn pol cjinilu: da tal a ni' dat.

  Ma stmi atnt, e'l spirit strac chi ti's,
  tnlu su e nudrs'lu di bon sper
  che j no ti lasari ta stu mont bs."

  Cuss'l va, e besu i soj li ca l'ra
  il me dols pri, e j'i resti'n forsi,
  che'l si e'l no tal cjf a mi fvin gura.

  Luj l'ra lontn par ch'j lu sintsi,
  ma luj la cun lou tant a lunc no l stat:
  ogn'un dentri l svelt tornt a mtisi.

  I nustri 'versris li purtis ghi'n siert
  in mus'al me sir, che fu l restt,
  e virs me l vegnt, cun pas modert.

  Cuj vj par cjra e li sjs che mostrt
  no vvin baldnsa 'la dit suspirnt:
  "Fu da sti puri cjsis mi'an siert."

  E a nu: "Tu, pars chi m'riti tant,
  nosta vej pura, che j'i vins sta prova,
  che lu dentri a ltin tant, nonostnt.

  Sta so tracotnsa no  miga nova;
  za ln usda ta purta p nota[30],
  ch'ncja 'des, sensa cjadens a zova.[31]

  Insma d'ic ti js la scrita muarta:[32]
  e za da chi di ic 'va j la riva,
  pasnt par chej crcui sensa na scorta,

  un tal che par luj dut virt' a ni vegnva.




  Cjnt Nonu

  Chel colu che viltt di fu mi' tocjt
  jodnt il me duca torn in davu,
  p tost dentri di luj a si' ritirt.[33]

  Si' fermt a colp, com'un cal sint rumu,
  pars che'l vli nol mena tant'n davnt
  tal scr e calgu di grant spesu.

  "E pur a nu ni tcja vinsi lotnt,"
  'la tact luj, "si no...Tal[34] si' ufrt:
  Oh, ch'ltri al rivs i vors cuss tant!"

  J'i ben jodt com'ca la platt subit
  il scuminsi cun l'altri ca la dita,
  ma divirs di chel che prima'l veva dit;

  Ma la pura no l podt evit,
  pars ch'j'i gh'devi a la perula rota
  p pjs si no a ches che dop' l dita.

  "In tal font di chista conca puarta,
  no vgnia maj j nisn dal prin scjaln
  che par pna'l sper a ghi si sgrta?"

  Cuss ghi'i domandt; ; e luj: "Mo jodn,"
  'la dit: "no capita spes che un di nu
  al cjamni la 'ndul che nu i zin.

  N'altra volta, l pur ver, soj vegnt ch'j,
  scongiurt da la Eritn, che stra,
  che taj curps a riclama i spirs da la s.

  Da puc mi'ri da la cjr libert via,
  che ic mi'a fat entr dentri di chel mur,
  par cjighi un spirt dal sercli di Giudja.

  Chel a l il post p bas e il p scur,
  e'l p lontn dal cjl che dut al zira:
  i'saj ben'l percrs; per ti fa sigr.

  Chista palt, che'l grant spus a spira,
  a circonda sta dolorosa sitt
  'nd chi no entrarn p sensa ira.

  Di p l dit, ma in mins no mi' restat,
  pars che'l vuli a si'ra za voltt
  e che tr da la pica ruvnt vuardt,

  'nda ca si son alsdis dut un trat
  tre infernal' friis di sanc tinzdis;
  che forma feminil a vvin,e l't;

  'nglusdis a'rin d'dris bjlis verdis
  cun madrs invnsi di cjavij, e sbis,
  ca sbuzigvin ta che frons tant firis.

  E luj, che ben al cognosva sti srvis
  di che regina che tant'a lagrima,[35]
  "Vuarda," a la dita, "sti belvis d'Ernis.

  Chist'a sinistra' la Megera;
  ch che a destra a plns a  Alt;
  tal mjs," 'la fint, "a' Tesifona."

  Cul'ngulis a si sgrifvin il pet;
  sbatevn li mans e a sigvin si alt
  che par timu mi soj strinzt al pot.

  "Medusa' ven ben, e lu farn di smalt,"
  a dizvin sti striis vuardnt a bas:
  "maladt chel Teseo, e'l so aslt."

  "Vltiti'n davu e ten i vuj sjers;
  che se'l Gorgon si mostrs e tu t'lu jods,
  torn no si pod'rs pi taj nustri pas." [36]

  Cuss la dita'l maestro; e luj stes
  mi'a voltt, e no ghi'an bastt li me mans,
  ma'nglust mi'a cu li so mans li mes.

  O vultris la chi vejs i intels sans,
  amirit la dutrna ca s'infonda
  sot il veln daj vers chi stejs leznt e strans.

  Za'l vegnva su par sta sporcja d'onda
  un gran fracs di rumu, plen di spavnt,
  che trem'l feva ogni una sponda;

  no l'era stat fat d'altri che da un vint
  impetus, par via di contrar'pasins,
  cal fers il bosc e, zint cuss faznt,

  braghis al romp e sbat via cun st'asins;
  cuant'riis ca si d, zint via polvarus,
  faznt scjamp bestis e pastus daj mons.

  I vuj mi' virt e dita: "Ads ti vus
  indres i vuj vjers che spluma'ntica
  par la via, la che'l fun l pi sindius."

  Coma rnis cuant ca jdin madrs ca
  o la, da l'ga a sparsin dutis
  e ta la cjera a si van a plat;

  s jodt i'ai tant'nimis distrtis
  scjamp via di front di un che cul pas
  al pasva'l Styx cu li plantis stis.

  Di tor dal cjaf a si cjolva chel gras
  calgu, la man sinistra spes davant;
  altri a non d'era ca lu disturbs.

  Da la s, si s, l'era vegnt stu sant;
  voltt mi soj al mestri, ca mi' fat sen
  chi stes cujt e chi mi inchins tant.

  Ahi cuant ca mi parva plen di disdn!
  a la purta l vegnt; cun che bachta
  'la vjerta, coma ca no ves vut ritn.

  "O cjass dal bon cjel, zent maladta,"
  a la dit luj ta l'orbil entrada,
  "'ndul'i cjolisu sta' rognsa bruta?

  Pars punt cuntra chel che l'alt'l manda,
  il fin dal cul nol pol maj vign fermt,
  e che'a vltis pi dolu 'ncjam vi da?

  Se zvia sbati'l cjaf cuntri'l destint?
  Chel Crber vustri, ch'ognun'l recurda,
  a l 'ncjam'n barba e gola ben spelt."

  Dopo a si' voltt virs la strada lorda,
  sensa fani motu, ma dut soment
  a un'mp che ben altri robis al vurda

  che chel di che zent ca ghi sta li davnt;
  e nu'i vin movt i pi virs la cjera,
  sintnsi sigrs dopo chel parl sant.

  L i sin entrs sensa rabia o gura;
  e j, chi vevi propit tanta gola
  di jodi se che tal fortsa a sjra,

  apna entrt, i'ai vuardt ca e la;
  e a ogni man jodt i'ai un gran prat
  che ne dolu ne grant turmnt al cla.

  Coma che al Arli dal Rodn stagnt,
  e coma a Pola, visn dal Cjarnr,
  l che l'Italia'a'l so cunfn bagnt,

  dut a l doventt un gran sepulcrr.
  cuss a era ch ta dut'li bandis,
  doma che ch a l'era tant pi amr;

  di tmbis e flamis'n d'era tantis,
  e ogni tomba li flamis' bruzvin,
  si che'l fir l'era mol e pront paj fabris.

  Ducju i so cujrtis a si vjerzvin
  e mandvin fou cuss pietus lamns,
  che daj puars e ufinds parvin.

  E j: "Maestro, cuj a sonu che zns
  che, soterdis dentri di che tombis,
  a si pol sinti ca son di dolu plen's?"

  E luj a mi: "Chi'a son i eresirchis
  cuj so dispuj di ogni stamp, e ben
  p chi ti crdis 'son li tmbis crghis.

  Ch simil cun simil sepelt al ven,
  e i monumns son pi e mancu cjals."
  Di z a man destra mi' dopo fat sen;

  cuss sin pass tra i martrs e i murs als.




  Cjnt Dcim

  Fu via l'era 'ds invit par un vit
  tra i murs da la cjera e i seplcris
  il me mestri, e j davu ghi soj zut.

  "O msima virtt, che par scj serclis gris
  ti mi mnis," i'ai dit, "coma pur ti plas,
  prla e sodsfa i me desidris.

  Chej che'n ta sti tombis a son distirs,
  si podarsia jdiu? Son za alss
  dcj'i cujrtis, e da nisn bads."

  E luj a mi: "Sarn dcjus siers
  cuant che da Joseft[37] ch'a tornarn
  cun chej curps che la su a son stas lass.

  Il so simitri da sti bndis a'an
  chej che cun Epicuro a son buts,
  che l'nima cul curp murta a la fan.[38]

  Per a la domanda chi ti mi fas,
  chi dentri ti sars subit sodisfat,
  coma pur il desideri chi ti mi tas."

  E j: "Bon'l me duca, i ten scostt
  da te il me cu, doma par dizi puc,
  e tu a chist'ti mi'as ben prepart."

  "O tu Toscan che par la sitt dal fuc
  vif i ti vas cul parl cuss onst,
  resta pur cmut u'chi tal nustri luc.

  Dal to mut di parl a si caps prest
  'n ta cual nbil pas chi ti sos nast
  al cual forsi ghi soj stat masa molst."

  Stu sun a le sbit ben clar fu vegnt
  da na tomba, ma j'i mi soj visint
  paurus al duce me propit un bel puc.

  E luj a mi' dit: "Sta fer; se atu fat?
  Jot la che Farinata' si'a alst su:
  ti lu jodars dut 'ds ca le levt."

  J lu vevi za cuj me vuj fist su;
  e luj s'alsva cul pet e cu la front
  coma chel che cul infir 'la ves tant su.

  E svelt cu li so mans il duca, e pront,
  tra li tombis a mi'a poct virs luj
  diznt: "Di se chi ti ghi dis, ten ben cont.

  Rivt a'pi da la so tomba, i so vuj
  fist mi'an, e dopo, alcunt sdegnus,
  a mi domanda: "I to parns soni cuj?"

  J chi eri di ubid desiderus
  nuja no ghi'ai platt ma dut ghi'ai vjerzt;
  alra li sjs a l'alst e la vus;

  cuant orgliu cuntra me ca'an mett,"
  a la dit, "e cuntra i mes e la me part;
  si che do vltis ju'ai mands fu dal dut."

  "Buts fu si, ma son torns d'ogni part,"
  ghi'ai dit, "l'una e l'altra volta;
  ma i vustris a no'an ben capt che art."

  A chistu punt, da la tomba scujrta
  a si' fat jodi d'altri spirt la musa:[39]
  in zenli a l'era, visn d'ombr'alta.

  In ziru 'la vuardt, cun aria curiosa
  d'un cal voleva jdi si'eri besu;
  e dopo vej cunsumt il curios,

  planznt 'la dita: "Se tal neri dolu
  di sta prezn ti vas par altsa di inzn,
  me f'n dul ca l? L'tu last fu?"

  E j a luj: " Dut di besu i no ven:
  chel cal speta l, par ch a mi mena,
  che forsi'l vustri Guido'l veva'n disdn."

  Se cal dizeva e la so gran pena
  mi vvin za'l non di stu chi sugert;
  ma la risposta' era cuss plena.

  A colp levt a la sigt: "Se'tu dit?
  Dis su! A la vut? No l'ese pi'n vita?
  'L dols lumn daj so vuj nol ven pi fert?"

  Cuant ca si ha rindt cont dal esit
  che j'i fevi prima di rispundighi,
  l colt j l che par sempri'l resta.[40]

  Ma chel'altri dal cu grant, sul se chi ghi
  vevi dita l restt, cul stes aspit,
  sensa mtu, roba da no crdighi;

  e l subit tornt ta chel prin sogjt,
  "Se lu a son bjs,"  la dit, "di torn,
  chel a mi da pi turmnt di chistu jt.

  Un sincunta vltis s'jodar 'mpi
  la musa di che sjra che chi a regna,[41]
  che ti savars cuant pejs ca la'l torn.

  E se maj il mont dols a ti impegna,
  dzmi: "Pars sonu sempri s spiets
  cuntra i mes in ta ogni so lgna?"

  Alr' j a luj: "Il turmnt e'l grant fracs
  ca ha fat l'Arbia in ros colorda,
  propit cuss a fan fa taj nustri pals."

  Vint scjast'l cjaf e dat na suspirda,
  "U chi no soj stat doma j," 'la dit;
  "cun razn cuj altris' soj zut in strada.

  Ma doma j soj stat, l ca'a sufrt
  ogn'un pal mal da la pura Firensa,
  chel che tant a la lott pal so dirt."

  "Pal ripos da la vustra simnsa,"
  i lu'ai pret, "Sclarmi chel dbit
  cal ten duta 'ngropda la me sinsa.

  I sint chi sjs bon d'jdi, si'ai ben capt,
  se che'l timp'l var cun luj'n davnt
  ma il presnt no lu cognosis subit."

  "Nu jodn, com'chel che d'lstri non da tant,
  li rbis," 'la dit, "ca ni son lontnis;
  ch'tant 'ncjam'l risplnt'l duce p grant.

  P si visnin o'a son, p son vnis
  pal nustri 'ntelt, e s'altri nol ven,
  nuja'i savn da li rbis umanis.

  Per ti pos cap chi no vn l'inzn
  di podj cognsi pi lontan di chel punt
  cuant che il futur al finir in plen.

  Alra, coma par me colpa compnt,
  i'ai dit: "Dizighi dncja a chel colt
  che'l so frt a l' cuj vifs 'ncjam cungint;

  e se puc fa al rispndi mut 'soj stat,
  fighi savj chi lu'ai fat belz pensnt
  tal mut sbalit chi mi vejs puc fa spiegt."

  E za'l me mestri mi zeva clamnt;
  che j'i ghi'ai pret al spirit pi a man
  cal dizs cun cuj ca l'era li'n davnt.

  Mi' dit: "Soj chi, l che pi di mil a stan:
  che dentri a l il secnt Federic,
  e'l Cardinal; i'altris u l ju lasn."

  Si ha pojt j, e j vjers l'antic
  poeta i'ai voltt i pas, ripensnt
  a chel parl ca mi era part nemc.

  Si' movt; e dopo, cuss seguitnt
  a mi'a dit: "Pars sotu cuss smart?"
  E j i ghi'ai ben rispundt, zint in davnt.

  "Ten cont di se che la to mins a'a capt
  cuntra di te," chel saviu mi' comandt.
  "Ads speta chi," a la alsat il dit:

  "Cuant che'n fron dal dols raj ti sars rivt
  di ch[42] che'l bjel vuli a'a che al jt dut,
  da ic t'savars la chi ti sos avit."

  Un puc dopo, l'pi a sinistra 'la mett:
  i'vin last'l mur e sin zus virs il mjs
  par un troj che una val al ferva

  ca mandva fin la s un brut spuss.




  Cjnt Undicsin

  In tal rli di un rivn alt e salvdi,
  plen in ziru di gran piris spacdis,
  scjps pi crudj i sin rivs a jdi;

  e chi'n ta che orbilis sofldis
  da la pusa che'l burn su al buta,
  i vin jodt da visn tra' i cujrtis

  chel d'un gran seplcri cun su sta scrita
  chi: "Anastasio papa j'i prots,
  giavt da Fotin da la via dreta."

  "Prima di zi j, da spet i varsin ads
  par abitu un ninn'l nustri nas
  al trist odu; dopo p no 'mpuartars." [43]

  Cuss'l mestri; e j: "Sarn compenss,"
  i'ghi'i dit, "sercjnt che'l timp 'nol psi
  pjerdt." E luj: "Coma me penst ti'as."

  "Fjl me, in fra scju claps 'son da notsi,"
  alra a la tact, "tre sirculs
  ca si ristrnzin cul pi sprofondsi.

  Son ducjs plens di spirs malads e brus;
  ma par ch'in j ti basti dom'la vista,
  caps com'e pars ca son s stinzs.

  D'ogni malsia ch'diu in cjl 'acusta,[44]
  a'a coma fin l'ingjria, e ogni fin tal,
  par fursa o imbrj, zent mal a fa sta.

  Ma pars ch'l'imbrj l dom'dal'omp mal,
  a Diu tant ghi displs, che par chel sot
  i'imbrojns a stan patnt dolu fatl.

  Daj violns'l prin sercli l plen, i crt;
  ma pars'che vjolns si' virs tre persnis,[45]
  in tre zirns l dividt, cuss lu jot.

  Si pol a Dio, a se, e ai altris
  fa'i fursa; a lu, i dis, e a rbis sos,
  coma chi ti capirs da se chi dis.

  Murt violnta e fer p ca si pos
  al prsin si ghi da, e al so avj
  ruvnis, incndios e un rob 'l' ingrs;

  cuss i sasns o chej ca son crudj,
  chej ca gustin o fan preda, torments
  tal prin zirn saran ducjs par intj.

  Da se stes psin i mis vign cops
  o danegj'i so bens, per tal secnt
  zir nol val'l pentsi di scj dans,

  no 'mpurta coma ca si prvin dal mont,
  o zjn di azrt e pjrdin se ca'an,
  o'a plnzin l che'l spirt'l vars d'si gjocnt.[46]

  Si pol pur Diu opni, grant maln,
  maledzilu o pur neglu cul cu,
  diznt: di bontt so tal mont s'jt invn;

  ma al sigila il zirn minu
  cul so sen tant Sodoma che Caorsa,[47]
  e chel cal bestema Diu dentri e fu.

  L'imbroj, cal bca ogn'una cosinsa,
  l'omp us'l pol'n ta chel ch'in luj si fda
  coma ta chel che di fidsi nol usa.

  Chista maniera di truf a juda
  a cop'l vincul dal amu natural;
  dncja tal sircul secont a si 'nnida

  l'ipocrisia, il lusing, encja'l
  rob, magiis, falsits, rufian,
  simona, barat e altri mal.

  L'altra maniera l'amu a fa ruvin:
  chel naturl e chel che'n p si zonta,[48]
  cal cra che fede specil e buna;

  par ultin, tal sircul minu, la cal sta
  il centri dal'universo e Dit pur,
  ogn'un cal trads brust sempri al resta."

  E j: "Mestri, amndi clar e sigr
  l il to razon, e ben ti fas clar
  stu burn e il popul cal ten tant dur.

  Ma dismi: chej di chel fngu paludr,
  cal mena'l vint e che la ploja a bat
  e ca s'incntrin cun parl tant amr.

  Pars no dentri ta la rsa sitt
  a vgnini, se Dio'l vu, s puns?
  e si no, pars l'ja ognun li butt?

  E luj a mi: "Il devi tant a mi stups,"
  'la dit, "dal to inzn di la ca l'ra;
  che la to mins a' t'altri, ben lu caps.

  tu ben presnt che sesin intra
  'ndul che la to Etica a trata
  di che tre robis[49]  ch'al Alt 'ghi fan guera:

  incontinnsa, malsia, e mata
  bestialitt? E com'l'incontinnsa
  Diu manc'ufnt e mancu  colpa'a parta?

  Si ti consderis ben sta sentnsa,
  e se i ti tens in mins cuj'ca son chej
  che las di fu a fan penitnsa,

  t'js che scj traditus volentj
  a lsin, e pars cun puc fastdi
  la divin'vendta' a usa i so marcj.

  "O sorl' chi ti snis ogni mal jdi,
  ti mi contntis tant cunt chi ti slvis,
  com'cunt che, no savnt, dubit i pdi.

  Encjam'n davu i vui chi ti trnis."
  i'i dit, "la 'ndul ch'usria'a ufnt
  --ti's dit--la divin'bontt, e'l grop t'dsfis."

  "Filosofia," mi' dit, "se ben s'intnt,
  a no considera doma una part,
  com'ch'la natura a cji la so curnt

  dal'intelt divn e da la so art;
  e se ben la to Fisica i ti js,
  al'insi ti notars, sensa turt,

  che la vustr'art, la natura, cunt ca pos,
  a segus, com'che'l mestri al fa'l student;
  a Diu vustr'art'a  com'che gnsa ghi fos.

  Da chisti dos, se tu i ti'as presnt
  la Genesi dal prinspit, a convin
  ch' mij tac a vivi e 'vans la zent;

  e pars ch'usria altra via'a ten,
  tant natura che ch ca ghi sta davu
  a disprsa, e t'altri a spera in ben[50].

  Ma segusmi, che di ch i'ai gust z fu;
  che i Pes a sltin su ta l'oriznt,
  e l'Orsa di sta su cul Coru a vu,

  e al scjaln l'n davnt ghi fin front.




  Cjnt Dodicsin

  L'er'l post alpn 'ndul che'l z' pal rivn
  si podeva e, pa l'altri che l l'era,[51]
  d'jdi ogn'n'l veva pour'e causin.

  Com'che tal flanc' frana intera
  che di ca da Trent l'Adige a'a sbatt,
  o par taramt o par mal sostn di cjera,

  che d'insma dal mont, 'nd ca si' movt,
  fin a bas a' la rocja frantumda,
  si che da las nisn'l sars vegnt;

  cuss'l burn cu la so bruta strada;
  e'n tal orli di chel turmnt di rocja
  l'infm bestia[52] di Cret'era pojda

  che concepd'era da la fals'vacja;
  e cuant ca ni' jodt, se stes si' muardt,
  com'chel ch'dentri 'la la rabia'n clcja.

  Il me sviu la sigt vjers chel brut:
  "Crjtu tu che ch'l sedi'l duce d'Atn,[53]
  chel ch'tal mont la murt ti'a dat e chi mett?

  Via di ch, bestia: che chel che ch'l ven
  no l stat amaestrt da la to su[54]
  ma'l ven par jdi'l vustri sufr'n plen."

  Coma chel toru cal ven last zi fu
  al stes timp ca ghi' stat dat il colp mortal,
  salts al fa ma nol sa se cal vu,

  cuss'l Minotaur  jodt i'ai, cul stes mal;
  ma chel, atnt, a la sigt: "Cor tal pas:
  mentri ca l in furia, a' mji tac'l cal."

  Alr paj pierns vin tact a zi'n bas,
  stint atns, pars che sps si movvin
  cuant che pjs nufs su a ghi vegnvin pojs.[55]

  "Pnsitu," 'la dit mentri ch'in j i zvin,
  "forsi a sta ruvna ca'a da vuardin
  l'ira, chi'ai domt, di chel mstru Cretn?

  Caps chistu: cuant che, za a' culchi  n,
  che j'i soj vegnt ta stu bas infir,
  sti rcis no vvin 'ncjam fat stu dan;

  ma sigr l che puc prima, l pur ver,
  cal vegns chel tal[56] che s gran preda
  a ghi' cjolt a Dit ta chel srcul primir,

  da dut intr la val sprcja e fonda,
  a'a tremt si ch'j i'ai penst che'l univrs
  al sints amu, pal cual l chel che vnda

  al crot ch'al cos il mont spes ghi va virs;
  e a chistu punt chista rcja vcja
  a' rodolda j in sens invirs.

  Ma vurda la j a val, ca s'jt ncja
  chel grant flun di snc in tal cual al buls
  chel che di violnsa'l altri a si mcja."

  O vja vurba e friis mtis
  che tant 'ni sprnin ta sta vita curta,
  e tal'altra ogni dant tant'l surfrs!

  'Na gran fsa jodt i'ai in arc sturta
  coma ch che dut'l plan a imbrsa
  second se che dit 'vva la me scorta;

  e tra ic e'l pi dal rivn, na fasa
  di centaurs 'filava, di frecis arms
  com'che tal mont'usvin zi a cjsa.

  Jodnt chi vegnvin j, si son ferms
  e da la so fila'n tre fu a son vigns
  cun arcos e frecis belz prepars;

  e da lontn'l prin'la sigt: "Ta stu bus,
  par cual sufr 'vegnisu j da las?
  Dizit subit o vi cpi, intinds?"

  Il mestri la dit: "Ghi rispundn su
  a Chirn, che visn i jodn luj stes:
  mal ti'a zut la vja ch'las spes ven su."

  Dopo mi' tocjt e dita: "Chel l Ns,
  che murt l pa la bjla Deianra[57]
  e di se vendict si'a da se stes.

  E chel di mjs, che al pet a si mira,
  a l'l gran Chirn, che nudrt 'la Achl;
  l'altri l Fol, ca l stat s plen d'ra.

  Atr da la fsa a van a mil a mil,
  saetnt li nimis vagabndis
  ca tntin d'bandon l'orbil asl."

  Si sin visins a li fieri'snlis:[58]
  Chirn 'la cjlt na frcia, e cul so cul
  la barba'l spartiva ta li moslis.

  Libert'l bocjn dal barbus ostcul,
  a ghi' dit ai so compjs: "Sjsu necurs
  che s che chel'l tcja'l muf ta stu srcul?

  Cuss no psin fa i pi dai murs." [59]
  E'l me bon duca, che za 'ghi'era al pet,
  li che'i doj sis erin uns furs,

  'la rispundt: "L ben vif, e'a stu puart
  mostrighi a mi convin la val scura:
  necesitt chi ni custrns, no'l dilt."

  Last l'alelia par nustra cura,
  tal[60] a mi ha consegnt chistu compit nuf:
  no l lri, ne j anima lra.

  Ma par che virtt pa la cual i dismuf
  par chista strada salvdia i me pas,
  dni un daj tos, che ads no si muf,

  ca ni guidi al di la daj poscj' sangans
  e cal prti stu chi fin la insma,
  ca no l spirt ch'in'aria'l pol fa zvualass."

  Chirn a si'a voltt virs chej di prima
  e a Nes ghi'a dit: "Volta e gudiu
  e protziu se n'altri grup vi ferma."

  S ben compagns si sin movs la j
  lunc l'rli dal lac cal bolva dut ros,
  e i buls a sigvin O Diu!

  rin sot fin ta li sejs ta stu pastrs;
  e'l gran Centauro la dit: "Chej son tirns,
  che tal sanc e tal avj a'an fat li sos.

  Chi a si lamntin daj so crudj dns;
  chi l Lesandro e Dionsio'l fir,
  ch'a Sicilia 'ghi'a dat tncju brus ans.[61]

  E che front ca'a il pjel cuss ner,
  l Assolin; e chel'altri ca l blont,
  l Ubs daj stis che, l propit ver,

  l stat distudt dal fistri su tal mont."
  Alr m'soj voltat al Poet, ca la dit:
  "Chistu ads'ti' prin e jo'i soj secont." [62]

  Puc pi'n davant'l Centaur'si' 'nsert
  in ta'na zent che fin ta la so gola,
  parev'che fu vegnsin da stu bult.

  'N'mbra'ni'a mostrt ta na banda sola,
  diznt: "Chel l 'la trafit tal grin di Diu
  chel cu che'l Tamis 'ncjam nol mola."

   Dopo, zent ch'fu dal flun, 'jodvi la j,
  il cjaf e dut il so pet a tegnva,
  e di lu, tncjus i'ai podt cognsiu.

  Cuss, puc a puc, p bas a si feva
  chel sanc, s ca ghi scuetva ben i pi;
  alr 'ncja nu visns dal pas 'si zeva.

  "Com'ch'da sta part pusbil jdi ti'
  chel bul che sempri al va calnt,"
  la dit il Centaur, "ti'as di crodighi,eh?,

  da st'altra, puc a puc, si sta visinnt
  il so font, indul , tnlu ben preznt,
  che che infm di tirnia a gems tant.

  La divin'gjustsia c a va spunznt
  chel Atila che'l mont la tant flagelt,
  coma Pir e Sest; e'n eterno molznt

  il lagrim, che'l bul a ghi'a molt,
  a Rinier da Cornet, a Rinier il Mat,
  che a li stradis tanta guera ghi'n fat." [63]

  Dit chistu, si' voltat e'l spls  ripast.




  Cjant Tredicsin

  Ns no l'ra 'ncjam par di l rivt
  che nultris i sin entrs ta un bosc
  che da nncja un troj a l'ra  segnt.

  Fujs vrdis non d'rin, ma di colu fosc;
  nncja brghis lsis, ma gropsis;
  mils non d'ra, ma bachtis cun tos'c:

  non d'an brsis s spinsis e fsis
  chej nemj salvdis ch'in diu a'an
  tra Cecina e Cornet[64] che cjris cltis.

  Chi li brtis rpis[65] il so nit a fan
  ca'an scorst da li Strofdis i Trojns
  cun'un avs ca veva da rivighi 'un gran dan.

  Cul'lis largis e msis e cuj umns,
  sgrnfis taj pi, e ta la pansa plmis,
  a si lamntin in ta chej rbuj strns.

  E'l bon mestri: "Prima che p ti entris,
  caps che 'ds ti sos tal secont zirn,"
  'la tact a dsmi: "e l ti restis

  fin chi ti rvis tal'orbil savoln:[66]
  per sta 'tent; l ti jodars rbis
  che pezu di se ca si crodars a son."

  Da par dut parv'ca vegnsin lagnis,
  ma no jodvin nisn ca li fva;
  fer soj restt, cu l'idis cunfunddis.

  Ch'j'i ves crodt i crot che luj'l crodva[67]
  che li vus vegnvin fu da sti brghis
  da zent che da nultris a si platva.

  Ma'l mestri a la dita: "Se tu ti strnchis
  una da li frascjtis che li a stan,
  i pensjs chi ti'as 'vegnarn dcjus sclars."

  Alr un puc davant i'ai slungjt la man,
  e i'ai cjlt da un grant rbul na braguta;
  e'l tronc a la sigt[68]: "Pars stu dan?"

  Cuant che cujrt'ra di scur sanc duta
  'la dit di nuf, "Pars chi ti mi spchis?
  Dal to spirt la piett se dut' sta?

  Sin stas mis, e ads sin plntis:
  la to man pi bna stada a sars
  ncja si fsin stas nimis di sbsis."

  Coma che se un stec vert si brusars
  ta na banda, l'altra gem s'jodars
  e l'alssi dal vint cjul 'la fars,

  cuss da la rota stcja tal timp stes
  sanc e perulis 'sghisvin; e ic j
  mi' zuda; e j fer, com'un ch'pura'l vs.

  "Se luj'l ves crodt prima di col j,"
  il me sviu a la dit, "pur'nima,
  chel che i'ai descrit tal me libri las,

  a no t'vars la man mett insma;
  ma mi' fadja cap coma chi ghi'ai fat
   fa roba me a me dura, e no doma.

  Ma 'nvnsi ch'luj'l tegni'l to venc curt,
  dsghi di te, che'l t'onu'l rinfrscji
  ta chel mont las cuant cal sar tornt.

  E'l tronc: "Il to dols dizi ben lu pscji;
  no pos tzi; speri ca no vi psi,
  pars ch'un puc a razon m'invscji.

  Soj propit chel che li do clafs i vevi
  dal cu di Federic, e li'ai voltdis
  sjernt l, vjerznt l, com'chi volvi,

  e'l segrt ghi'i cjolt a cus'ducju'i mis:
  fede ghi'i partt al glorious ufsi,
  tant ch'n sufrt i me pols e durmids.[69]

   La trojta[70[ che maj da chel ospsi
  di Szar a ghi'a movt i vuj putns,
  murt comn, e daj pals dai grancj vsi,

  a'a inflamt cuntra di me ducjus cuns;
  e i 'nflams a'an tant inflamt August,
  che'i bij onus si son cambis in malns.

  Il spirit me, par via di un spresnt gust,
  crodnt che'l mur mi cjols dal disdn,
  ingjst a mi' fat cuntra di me just.[71]

  Par li rads nvis di chistu pur len,
  vi zuri chi no soj maj slel stat
  al me sjr, che d'onu l'ra cuss plen.

  Cuant un di vu'n tal mont'l sar tornt,
  cal cunfurti la me memoria, ca sint
  encjam il colp che l'invidia ghi'a dat."

  Tazt a la, e dopo: "Al sta taznt,"
  il poet mi'a dit; "no sta pirdi il momnt;
  ma prlighi se cuss ti'as in mint."

  Alr j a luj: "I sars pi content
  si chi t'ghi domands tu se ch'jo'i vors;
  jo'i no pol: piett'mi fa sta malamnt!"

  Cuss 'la di nuf tact: "Se l'omp'l fes
  di so volontt se chi t'ghi domndis,
  spirit incarcert, gust a si vars

  si ti dizs com'che l'anima s'uns
  a chiscju lens; e dzini, si ti pos,
  se spirs da taj rbuj a son maj parts."

  Alr furt 'la soflt il tronc, com'chi t'js,
  e convertt chel vint ta sti perulis:
  "Contvi i pos se che ben i cogns.

  Cuant ca partsin l'nimis fercis
  d'indul ca son stadis sradicdis,
  tal sircul sit da Minos 'son manddis.

  Clin tal bosc, e no ta pars sielzdis;
  ma la 'ndul che furtuna 'ju tira,
  a btin com'blava ta li sedulis.

  Da frosc ogn'una'n len salvdi a zira:
  l'rpis, che dopo'a si mngin li so fujs,
  a fan dolu e dal dolu fesra.

  Coma l'altrisi i zrin ta nustri salmis,
  ma nencj'una podar rivistla;
  ca no  just vej li rbis ch'vin distrtis.

  Chi li strasinarn, e dentri ta la
  selva 'sarn i nustri curps 'mpicjs,
  ogn'un tal rbul da la s'ombrna crudela." [72]

  Nultris i'rin 'ncjam al tronc les,
  crodnt ch'altri Piero al vols dzini,
  cuant che surprinds da'un grant rumu 'sin stas,

  coma chel ch'in manira smil vign
  l'snt'l purst e la cjsa dal so post,
  e'l snt da li bstis e frscjis'l grugn.

  A stu punt, da la me sinistra, pitst
  nus e scravagns doj a scjampvin furt,
  e tal bosc dut 'rompvin, faznt batst.

  Chel davnt 'la dit: "Ven chi, ven chi, O Murt!"
  E l'altri, ca parva che msa'l tards,
  al sigva: "Lan, mancu sveltis in gran part

  li to gjmbis 'rin tal front daj Tops."
  E cuant che forsi p no gh'la podva,
  luj e un bart a si son ingrops.

  Par davu di luj il bosc s'implenva
  di cagnis neris, bramosis e curnt
  com'levriris ch'un, cjasnt, al molva.

  Ta chel ch'l'ra zut j ghi'an mett il dint,
  e a l'an sbrant un toc a la volta,
  e via a'an partt ogni toc dulnt.

  Alr par man mi' cjapt la me scorta
  e partt l di chel sterp cal planzva
  invn par chel sanc di ogni part rota.

  "O Jcu da Sant'Andra," al dizeva,
  "se ti ja zovt usami da ripr?
  La colpa a' t se'n vita a ardva."

  Cuant che'l maestro ghi ra li visn, clar
  gh' dit: "Cuj ritu ch'par sti ferdis
  ti sflis cul sanc il dolorus cjarlr?"

  Alr luj: "O animis che rivdis
  i sjs a jdi la strage imorl
  da li me frscjs da luj sbregdis,

  cjolilis su da chel bar cal sta s mal.
  J'i soj da la sitt che cul Batista[73]
  a'a cambit il prin parn, e chel tal

  cu la so art sempri la far trista,
  e sa no fos pars che tal Punt Vecju
  di luj rest'encjam un puc di vista,

  chej sitadns che rifta 'l'an dal j
  su la sinsa d'tila vansda,
  varsin dibnt fat lavor ducju.

  E la me cjasa i'ai in frcja[74] cambida."




  Cjant Cuatordicsim

  Si'com'che l'amu dal me post di nsita
  mi' strinzt, i'ai radunt li ramsis,
  e torndis a chel in fin di vita.

  Sbit rivs i sin la ca si sparts
  il secnt zirn dal ters, e indul
  che dal Just s'jdin li orbilis rdis.[75]

  Par ben mostr li robis ca rin l,
  dizarj chi sin rivs ta un gran prat
  ch'erba verda non davva, nencja zala.

  Dal bosc dolorus'l prat l ghirlandt
  intr, coma che'l bosc l dal grant fost:
  chi tal'orli dal splas i pas 'vin fermt.

  Par dut 'ra savoln sut e 'nsact
  e'l post al someva tant a chel che
  sot daj pi di Catn l'ra stat pestt.[76]

  O vendta di Dio, se tant timu che
  i ti ghi fas vign a ognun cal les
  chel ca mi  stat manifestt, altrich!

  Tant'nimis nudis i'i jodt, e ches
  in mut miserbil a planzvin
  e ognun'parva che'l stes sufr'nol ves.

  Cers di lu supns a si distirvin;
  altra zent si sintva dut'atnta,
  e altris che che sempri si movvin.

  Che zent ch'in ziru a zva a'ra tanta,
  e mancu ch che sdrajd'r'al turmnt,
  ma p mal stvin chej da la lengta.

  Cun col lent, su dut'l savoln presnt
  a plovvin di fuc lrgis faldis,
  coma di njf in ta lpis sensa vint.

  Com'ch'Alesndri in che bandis cjldis
  dal'India 'la jodt 'nsma daj so fans[77]
  fin in cjra flmis a col sldis;

  par cuj si son mets a scalpit ducj' cuans,
  luj e li so schjris, par che'l vapu
  si distuds prim'ch'al altri al fes dans;

  cuss'l vegnva ju l'eterno calu;
  e'l savoln l'impiva com'lescja
  sot l'aslin, e'l radoplva'l dolu.

  Sensa maj ripos a'ra l'intrescja
  da li puri mans, che chej fucs p visns
  via a scjasvin--ch'arsra frscja.

  I'ai scuminsjt: "Maestro, tu chi ti vins
  duti li robis, fu che chej demns furs
  ch'vin jodt al'entr e ch'vin'ncjam'n mins,

  Cuj l'se'l grant ca par che nencj'si necurs
  dal fuc, sdrajt com'ch'l e cul vuard brut,
  ca no s'rint nencj'a la ploja, che tant'ars?"

  E chel stes che cont a si'a ben rindt
  ch'j ghi domandvi al me duca di luj,
  'la sigt: "Vif e murt: il stes 'soj in dut.

  Se Gjove al straca'l so fbri[78] da cuj
  tant infastidt 'la cjlt che sata
  che scos mi'a com ca vars ognun daj rcuj;

  o se luj'l stufa'i altris un 'la volta
  a Monzibil ta la fusina nra,
  signt Bon Vulcan, ajta, ajta!',

  s com'ca la fat ta la lota di Flegra,[79]
  e me cal sati cun granda fursa;
  a nol podars vej vendta 'legra."

  Alr il me duce'la parlt cun fursa
  tant, ch'j no lu vvi cuss furt sintt:
  "O Capnio, 'n'se ca no s'indlsa

  la to 'rognsa, za ti sos tu punt:
  nisun martri, fu da la to rabia,
  tegnar'l to teru di dolu 'mplent."

  Dopo, a mi,  p sern, 'la part via
  diznt: "chel li l stat un daj sit regnns
  ch'an judt Teb; e l'avt, e a vej'l para via,

  Diu'n'disdn, ch'lu crot causa daj so dans;
  ma, coma che j'i ghi'ai dit, i so dispis
  a no son par luj nncja un puc malns.

  Ads stami davu, e i no volars
  ch'ti mets i pi tal savoln ardnt;
  ma dentri tal bosc ten i pi stres."

  Taznt sin rivs la ca zeva surgnt
  un flumt picinn da la foresta;
  tant ros l'ra ch'oru i zevi sintnt.

  Com'che dal Bulicm[80]  'ven fu 'na rjta
  ch'in sguit li pecjadr 'si spartsin,
  cuss tal savoln 'zeva ic duta.

  Il so font e li dos bndis a rin
  ftis di pira, e pur s i margins;
  par chel necurt m'soj che pal pas i zvin.

  "Fra dut chel chi'ai volt ch'ti tegns a mins,
  dopo che nu'sin entrs pa la purta
  che ducj'psin pas o zighi visns,

  'na roba ca no'a nott  la to vista,
  e ca vars di vj, l stu rvul chi,
  che su di se'l distd'ogni flamta."

  Sti perulis li a dtis'l duce a mi;
  alr j l'ai pret ca m'ingrands' il past,
  ch'la vja l'ra za zut a 'ngrandmi.

  "In mjs dal mar si pos cjat un post gust,"
  'la dit'alra, "ca si clama Creta,
  ca veva un re cal tegneva'l mont cast.

  La vi' na montagna ca  bondnta
  di ga e di frscjis, cul non d'Ida;
  com'roba vecja a' ads deserta.

  Rhea 'la silta com'na cuna fida
  par il so frutt, e par platlu dut
  sal planzva, 'feva fa'n'urlda.

  In tal mont un gran vecju l stat jodt
  cal ten li splis voltdis virs l'Egjt,
  e Roma'l jt, 'nd che'l sper 'la mett.

  Il so cjaf a l di ru fin fint,
  e di pur arznt 'son i so bras e pet,
  e di ram fin li che'l curp a si divt;

  da li'n j dut l' fat di fir elt,
  al di fou dal pi destri c'l' di madn;
  e'l sta ta chel p che tal'altri dret.


  Duti li pars, fu che l'oru, rtis 'son
  da na fesra ca gota lagrimis
  che, insjmit, un bus a fan tal rocjn.

  E zint ju a sbzin li altri rocjs
  faznt lcheront, il Styx, e'l Flegetnta;[81]
  e dopo a van ju cun ch'altri gotis,

  e'n fin rvin la che pi no s'dismnta:
  'fan pur Cocit, ; e se ch'sdi che psa,
  ti la jodars, per chi no conta."

  E j a luj: "Se sta psula fsa
  a derva da las tal nustri mont,
  pars ncja ta st'rli ch a s'a?"

  E luj a mi: "Tu t'ss che'l post[82] l rotnt;
  e se pur l ver chi t'ss vegnt ju tant
  pa la sinistra, zint la ju virs il font,

  no ti'as encjam il srcul zirt dut cuant:
  duncja, sa ven fu cualchicjsa di nuf,
  nosta maraveti p di chel tant."

  E j di nuf: "Mestri, 'dul ca si muf
  Flegetnt e Lete, che dal'un ti tas,
  e l'altri'l ven fat, ti dis, cuant che chi'l pluf?"

  "Ta duti li to domndis ti mi plas,"
  'la rispundt, ma'l bul d'l'ga rsa
  vars da solvi l'una ch ti mi fas.

  Lete t'jodars, ma fu di sta fsa,
  'ndul ca van l'nimis a lavsi
  cuant che pentt si'a ogn'nima colpsa."

  E 'nfn: "Ormi  ora di scostsi
  dal bosc; sta atnt davu di vegnmi:
  i rlis no son 'nfogs; li tegnnsi,

  pars che li no  nja ca s'inflmi.




  Cjnt Cuindicsim

  Ads si movn par un daj drs mrzins;
  e'l fn da la rja fer'n alt'l sta tant,
  che dal fuc al  salva ga e rzins.[83]

  Coma i Flamncs tra Brugia e Gujsnt,
   temnt  il mar alt che virs lu si buta,
  'fan ripr par che'l mar nol vgni'n davnt;

  e com'ca fan pur i Padovns lunc'l Brenta
  par difndi li so vlis e cjascj,
  prin'che cjlt sintsin Cjarnia e Carinta;

  in maniera smil a rin fas chj,
  ncja se no prpit cuss als e grancj',
  ma rin lo stes dal so mestri'l volj.

  Si rin za tant lontans da scj poscj'
  che scj rbui no vars p d'jdi podt,
  nncja se'i boscs 'fosin stas tant p grancj',

  cuant che na fila d'nimis 'vin jodt
  ca vegnvin lunc l'rzin, e ognuna
  mi fisva com' cuant ca si scurs dut

  un'l vurda n'altri sot nova luna;
  e cuss virs nu li sjs a spisvin
  com'cal fa'l vecju sartu a la bna.

  Da tal fama cjalt s da visn,
  cognost da un 'soj stat, ca mi'a tirt
  la mnia e sigt: "Ben si cognosn!" [84]

  E j, cunt che a mi'l bras a la slungjt,
  fis i l'ai vuardt tal brustolt aspit,
  scuss ca no la'mpedit'l so musu brust

  la so conosnsa al me intelt;
  e sbasnt la me man virs la musa,
  i'ai rispundt: "Sizu chi vu, Sjor Brunt?"

  E luj: "O'l me bon fil, al psia aus
  un puc di timp cun te il Brunt Latn
  di sta, dnghi timp ai altris di avans?"

  E j i ghi'ai dit: "Stjmi pur visn;
  e si voljs che cun vu i mi snti,
  va ben, se ben'l va cun chel dal me cjamn."

  "Fil me," 'la dit, "s'alc un di scju ch'l vu diti,
  e'l resta fer, par sent'ajs dop'l sta sdrajt
  e i so bras dal fuc nol psin p assti.

  Ma va pur avnt: j ti starj al lat;
  daj me compjs i tornarj dopo j,
  che ognun al plans da eterno dant.

  Di z j'n strada no vvi'l corgju
  par z cun luj, ma'l cjf bas i tegnvi
  com'un cal rivers chej ca son p'n su.

  A la tact: "Se cal' cal destni
  di fti vegn ch prin da l'ltin sen?
  e dis di chel ch'jdi ti fa pa 'nda z."

  "Las'n alt, la ca l ogni d sern,"
  ghi'i rispundt, "ta na val mi soj pjerdt,
  prin che la me ett ves tocjt il plen.

  Dom'alij matina l chist susedt:
  chistu si'a fat jdi, tornnt j u l,
  e a cjsa di nuf mi partar par stu post brut."

  E luj a mi: "Segus pur la to stela
  e maj ti sbaliars di riv tal glorious purt,
  se ben mi soj necurt ta la vita bila;

  e se j'i no fos cuss da timp murt,
  jodnt che'l sjli a ti' stat cuss benvul,
  ghi vars dat a la t'opera cunfurt.

  Ma chistu ingrt e maln di ppul
  che da Fjsul l vegnt j'n timp antic,
  e cal ten'ncjam dal mont il percul,

  si far par te, pal to ben fa, nemc:
  e a  razn, che par scj schers crudj
  a no convin prpit fa frut'l dols fc.

  Da timps antics vegnvin clams svuarbjs;
  zent' avra, invidis'e 'rognta:
  da l'usnsis sos di tgniti a' mij.

  La to furtuna tant'onu ti planta
  che na part e l'altra di te 'varn fan,[85]
  ma l'erba dal bec a sar distanta.

  Cal fedi strage il bestian fjesoln
  di se stes, e ca nol tocj la planta
  che forsi 'ncjam fu a ven dal so ledn

  tal cual a rivf la simnsa santa
  di chej romns ca rin rests cuant
  che'l nit l stat fat di malsia tanta."

  "Se'l me volj'l fos stat di p important,"
  ghi'i rispundt, "vu 'ncjam no sarsis
  dal'umana natura last di bant[86];

  che'n mins 'ncjam mi' fisa e m'intrists
  la cjra e buna imagin'paterna
  di vu cuant che tal mont cul z dal'ris

  mi insegnvis com'l'omp s'etrna:
  e cuant chi sari in grt, mentri chi vif,
  il nn vustri i vuj flu las torn.

  Se chi mi contjs tal me cjf i lu scrf,
  e cont lu ten par spieg cun altri test
  a ic[87], se l i rivarj, par intf.

  I vuj soltnt ca sedi manifest,
  che se la cosinsa  no mi rimuards,
  la Furtuna i confrnti, cun puc di sest.

  A no son nvis par me tal capris:
  ca ziri pur Furtuna la so roda
  com'ca vu, e i contadns li so svngis."

  Il me mestri alra in ta la banda
  destra a si' 'n davu voltt a vuardmi;
  e 'la dit: "Ben scoltda se ben notda."

  Ma lo stes a parl i vaj a mtimi
  cun Ser Brunt, e'i domandi cuj ca son
  i compjs sos p famous che luj'l stimi.

  E luj: "Savj di cualchidn a l bon,
  di chej altris a sars di tsi tant mij
  ch'vin puc timp, e rbis da dizi tantis 'son.

  Che ducj' rin clerics ti vars di savj
  e leters grncj' e di fama granda,
  e dal stes sporc pecjt tal mont'rin chej.

  Prisin a ghi sta'nsim a che zent lorda
  cun Ceco d'Accorsop; ncja jdilu,
  se, di marzn tal, vja ti'n vs vuda,

  chel ti vars podt, che di tramutlu
  l stat, dal servo daj serfs, d'Arno in tal
  Bachilin, la che'l so maln 'le zut a laslu.

  Dizars di p, ma'l vign e'l contl'
  pi lunc si nol pos, pars che j'i jot
  fun nuf ca si'alsa dal savoln l'n val.

  Riva zent cu la cual no pol staghi sot:
  ti racomndi tant il me Tesu,[88]
  tal cual'ncjam i vif, encja u ch sot."

  Alr a si' voltt com'un coridu
  cal cor  a Verona[89] cun il colu vert
  paj cjmps, e al soma di dcju lu

  chel cal vins, e sens'ltri no chel cal pjrt.




  Cjnt Sedicsim

  Rivt za l'ra l ca rimbombva
  l'ga ca colva tal'ltri srcul,
  propit com'un vespr cal buzinva,

  cunt che tre mbris jodt i'ai ta stu cul
  vign fu da na trupa ca pasva
  sot ch'dura plja ca no bat maj mncul.

  Vjrs nu vegnv'ognna e sigva:
  "Frmiti tu che dal vistt ti somjs
  un che dal nstri pur pas[90] al riva."

  Pur me, pljs a li vvin parfin ta li sjs,
  nvis e vcis, da flamis causdis!
  mi sint encjam mal in taj me pensis.

  Si'a fermt il mestri a li so sigdis;
  virs me si'a voltt e dita: "Spta."
  A scj chi bisgna usighi cortesis.

  E sa nol fos par chel fuc cal sata,
  ch' natura dal post, j'i dizars
  ch' mij par te ch' par lu di fa la svelta."

  'Sint nu fers stas, di nuf tact a'an chej puars
  il vers antc[91]; e cunt da nu son rivs,
  chej tre a'an fat una roda di se stes.[92]

  Com'ca fan i campins, nus e'ngrisigns,
  cunt ca stdin com'otgni vantgiu,
  prin'che di batisi' vegnn impegns;

  e cuss zirnt, ognn in su e'n j
  mi vuardva, cuss che tra lu il cul
  si movva e ai pi ghi zev'davu.

  E "Se'l mal di stu post mol e tant crudl
  dispit a mi fa e al nustri pre,"
  'la tact un, "e al bruzimnt da la pil,

  la nustra fama'l to spirt 'ghi dedi pla
  di dzni cuj chi't sos che'i pi vifs
  ognn cuss sigr l'infir al fra.

  Chist, ca la trcis ch'i me pi pstin restfs,
  e che dut nut e spelt l in strada,
  grant l stat p di chel che crdi t'intv's:

  Nevut  l stat da la buna Gualdrada;
  si clamva Guido Guera, e'n vita
  tant 'la fat cul sn e cu la spada.

  L'altri davu di me'l savoln'l pesta:
  luj l Teghir Aldobrant, e la so vus
  tal mont a sars da gdi e basta.

  E j, chi soj mett cun lu ta la crus
  i'ri Jcu Rustics, e, sta alert,
  la me fmina mi'a dat dcju i malns." [93]

  Se j'i fos stat' nda chel fuc la cujrt,
  fra di lu di sot i mi sars butt,
  il me sjr al vars sufrt, chel le crt;

  ma pars ch'j i mi sars cut e brust,
  la pura'a vinst la me buna vja
  che d'imbrasju mi veva 'ngolost.

  Alr i'ai tact: "Dolu, no malsia,
  la vustra condisin dentri a mi'a fist,
  tant che tant'ghi volar par z via,

  Apena che stu me sjr mi'a contt
  perulis par li cuals penst i vvi
  che se chi sjs, s vi vvi penst.

  Di la daj vustris i soj, e'i scoltvi
  sempri l'opera vustra e'i biej nns
  che cun tant gust i sintvi e contvi.

  L'amr i lsi e'ai dols i vaj da li cansns
  a me promets dal me duca onst;
  ma ju tal cntro i'ai prin da z, paj rivns."

  "Ca condsi par tant timp cun chistu sest
  l'nima'l to curp," luj 'la dita di nuf,
  "e dop'ca lsi pr la to fama cul rest,

  e ds se l'onst e bon vvi si muf
  'ncjam'n ta nustra sitt com'na volta,
  o se zut 'l'l sorli e'nvnsi'l pluf;

  che Gulilmo Borsj, ca si lamnta
  cun nu da puc e a l l cuj compjs,
  asj cul so dzi a ni tormnta."

  "La zent nova e dcju chej so guadjs
  e vsis a son a dismisra geners,
  Firnse, in te, s che za ti sins li pljs."

  Cuss i'ai sigt, cun musa e vuj alss;
  e'i tre, c'an capt chist coma risposta,
  vuards si son com'davnt il ver rests.

  "Se ch'altri voltis cuss puc ti costa,"
  a'an rispundt, "il sodisf ducjs,
  bet tu se cuss ti pos parl a psta!

  Cuss, si ti scjmpis da scju poscj' scurs
  e ti trnis a jdi li stlis bjlis
  cuant ca ti zovar dsi : 'I sin zus,'

  fa che di nu a la zent i ti prlis."
  A stu punt a'an rot la roda e'al scjamp
  lis parvin li gjmbis sos snlis

  Un frosc d'erba no vars podt  sterp
  prima che cuss svels spars a fsin;
  alr il mestri'l troj just'la volt cjap.

  I l'ai segut, e puc in davnt i rin
  che za'i sintvin il rumu dal'ga,
  ch'al parl apna i si sintvin.

  Coma chel flun che pur sempri al vaga
  ben prima dal Monviso, virs il levnt,
  a sinistra d'l'Apenn faznt riga

  ca si clama Agacujta in su, davnt
  che j a val al zdi tal bas jt,
  e a Forl cun chel non nol va p'avnt,

  la 'l rimbmba 'nsma di San Benedet
  dal'Alp, par col 'n ta una cascata
  ch'a fa la part di pi di mil a si met;

  cuss, in front di 'na riva dut rota,
  sintt 'vin il fracas di che aga tinzda,
  si ch'co rumu e orla 'n lota.

  J'i vvi 'ntor 'na curda torzeda
  e cun ic i vvi pi voltis penst
  la lonsa di cjap da la pjl piturda.

  Dopo vej dut chel torzeamnt molt
  coma che'l duce mi veva comandt
  ghi l'ai data ta un grop dut invilust.

  Alr luj si' voltt virs il destri lat
  e un bel puc p lontn da la sponda
  'la casda j'nta chel profont bust.

  "E pur alc di nuf a la propit di da,"
  i mi dizevi a me stes, "al nuf sen
  che'l mestri cul vli al va'a second."

  Ahi cuant ai mis sta atns a ghi convin
  v'sn di chej ca no jdin dom'l'opera,
  ma jdin 'vlin se che'l pensj'l ritn."

  E mi'a dit: "Ads chi su al vegnar
  chel chi speti e che'l to pensj'l insumia:
  alr' mij ch'a ti a si fdi mostr."

  Sempri a chel ver che la musa di busja
  l'omp'la da tgnisi p cal pol dal dzi
  par che busijr a nol zdi a somej;

  ma paj vrs di sta--chistu no pos tzi--
  comdia, i ti zri, caro letu,
  che lu a no zdin par tant timp a lzi,[94]

  se jodt no'ai par l'jar plen'di dolu,
  vign nodnt una figra in s
  ca deva marava al cu sigr,

  cuss com'cal torna'n su chel cal va j
  a snod l'ncora ca s'ingrpa
  o ta'un scj o altri che'l mar al sjra s,

  e'n s si buta, cun gran colp di talpa.




  Cjnt Dizisjetsin

  "co la bestia cu la coda spsa
  ca pasa montgnis, romp murs e rmis;
  co ch ch'a dut il mont a'i d spusa!"

  S 'la tact il me duca a contm'lis;
  e a ghi'a fat sen di vign tal rli,
  l che'l mrmul ch'ads i' usn al fins.

  E che sporcja figura di imbrj l
  a' vegnda fu cul cjaf e cul so bust,
  ma la coda 'la lasda dentri l.

  La so musa era musa di omp just,
  tant buna a ghi someva la pil,
  e di un sarpnt gros dut il rest dal fust;

  do gjmbis pelsis'l veva fin sot il cul;
  schena, pet, e dutis dos li bandis
  di grops e rodlis cujrtis 'rin:

  cun p colu e cuss ben tesdis
  i Tartars o i Turcs'no'an maj fat tal' tlis,
  ne maj da la Arcne idedis.

  Com'ch'a voltis a riva 'stan lis barcis,
  ca son un puc ta l'ga e'n puc par cjra,
  e com 'l tra cjchis sgjvgnis todescjs[95]

  il bvar 'si ten pront pa la so guera,
  cuss la bruta bestia a si pojva
  sul'rli di piera che'l savoln 'l sjra.

  Tal'aria dut'la so coda'a sguisva,
  strinznt in s la velenosa frcja
  che com'un scorpin la so punta 'armva.

  Il duc'a la dit: "Tacn a la lrgja
  a fa un puc di strada virs che bruta
  e trista bestia che u la s'imbncja."

  Ma j'i sin zus virs la destra tetta
  e in tal rli i vin fat un dis pas
  par scans'l savoln e la flamta.[96]

  E cuant che u l di ic i sin rivs,
  pi lontn jodt i'ai in tal savoln
  crs che visn dal burn 'rin sints.

  U chi il mestri: "Sicom'che tant benn,
  e a font, i ti cogns chistu srcul,"
  a mi'a dit, "va, e jt la so condisin.

  Va pur a razon cun lu, ma 'n psul:
  in tal fratmp i parlarj cun chista,
  ch'us'i voln li so splis da rcul."

  Cuss'ncjam 'n su par l'estrema cresta
  di chel sitim srcli propit dut besu
  i soj zut, 'nda che che pura zent a sta.

  Fu daj so vj al scopiva'l so dolu;
  di ca, di l, si judvin cu li mans
  tant da chel savoln cjlt, cuant dal vapu:

  propit coma che d'estat a fan i cjns
  cun ghigna o cun sata cuant che muards
  a son da puls, da mscjs o da tavns.

  Cuant ch'in musa di crs i me vuj'son zus,
  indul che'l fuc dolorous al cola,
  cognost no'ai nisn, ma li 'rin ducjus

  cun borsuta ju dal cul, a pndula
  ca vva un cert sen e un cert colu,
  ch'ognn al someva di gdila.

  E cuant ch'j, vuardnt, mi soj mett cun lu,
  ta na borsa zala i'ai jodt un blu[97]
  che di mut e musa'l veva di len, u.

  Dopo, parnt via'l post a vuardlu,
  in daj jodt n'altra com'sanc rsa
  com'ucja blancja di p dal butru.

  E un che c'una scrofa blu e grosa
  segnt al veva il so sachett blanc,
  a mi'a dit: "Se fatu tu 'nta sta fosa?

  Va via; e pars ch'encjam ti zira'l sanc,
  ti'as di savj che'l me visn Vitalin
  a sinistra si sintar dal me flanc.

  Cun chiscju fiorentns i soj padovan:
  tanti voltis l'orlis mi'an intront
  signt: cal vgni pur 'l cavalir sovrn,

  cal var borsa cun tre cjavrns ment!'"
  Chi'la fat'na bocjta e tirt fu
  la lenga com' neml ca si ten'l nas lect.

  E j, timnt d'infastid'l me signu,
  che da puc di sta puc mi veva vist,
  da che puor'nimis soj tornt in davu.

  I'ai cjatt che'l me duca l'era montt
  belz tal schenn di chel crudl neml,
  e mi'a dit: "Ads tenti furt e'ncort.

  Ormaj cuss 'zin j 'nta stu fosl:
  monta davnt, che j'i vuj si tal mis,
  s che la coda no podar fa mal."

  Coma chel ch'intr al sint il brivids
  da la cuartna, cun l'ngulis blncis,
  e che dom'a vuard'l vert al tremars;

  tal i'ri j al sinti che perulis;
  ma la vergogna mi li'a ditis dutis,
  che'n front dal parn al serf ghi da p fursis.

  J i mi soj sestt su che spaltis:
  mut soj restt cuant che dizi i volevi,
  ma no'ai podut: "Fa che ti m'imbrsis."

  Luj za mi vev'judt cuant che mal i stevi,
  e pi'ncjam; apna chi soj montt,
  mi'a cuss judt che dur mi tegnvi;

  E'la dita: "Gerin, muf il cuarpt:
  che'i zrus 'sdin larcs e il z j puc:
  pensa al pis nuf ca ti' stat cargt."

  Com'che la navuta a ven fu dal so luc
  puc par puc prima da las il so purt,
  e dop'che'n dut si sintva tal so zuc,

  la ca l'era'l pet, il so codn sturt
  a la, e com'na bista si 'a movt,
  e cu li sgrnfis l'aria 'la movut furt.[98]

  Pi pura di cuss no crot cal ves vut
  Fetn cuant ca la abandont i frens,
  e'l cjl, com'chi savn, si'a cut cusi dut;

  e nencja'l pur Icar cuant che'i rognns
  si'a sintt splum da la cjalda cjera,
  cul sig dal pari, "Brut vivi ti tens!"

  O se pura! Di fu altri no era
  ch'aria d'ogni banda, e dut platada
  er'ogni vista fu che la bestia'ntra.

  E ic plan plann a  li ca noda:
  a zira e va j, ma j no mi necurs
  fu che dal vint, sot'n musa, la soflda.

  A destra'i sintevi za chej rumus furs
  che sot'l feva'l scravas da li ghis
  che'i me vuj d'jdi'n j no rin avrs.

  Ma pura'i'ai vut di sbris j da li bandis,
  'nd ch'i'ai jodt fucs, e plansi i'ai sintt;
  che j, tremnt, i'ai stret di nuf li gjmbis.

  Alr i'ai jodt se chi no vevi podt,
  il zi j e il zir par chej gran mj
  che plan plan si fvin visn dapardt.

  Com'l falcn ca l stat su l'lis asi,
  che sensa jdi ne lscja ne usil,
  dis'ghi fa al falconj, "Ventu j, tramj!",

  e al ven j, strac, ma ben pur sempri snel,
  faznt sent rdis e lontn si depn
  dal so maestro, spresnt e plen di fil;

  cuss a ni'a mett j tal font Gerin
  l in tal pi di che parit di rocja
  e, discargt se cal veva tal schenn,

  si'a dilegut, com'd'arco una frcja.




  Cjnt Diciotsim

  L un post ta ca si clama Malbls l'infir
  dut di piera e colu tra fir e cjaln,
  coma chel srcul ca ghi sta dut intr.

  Propit in tal mis di stu cjmp tant maln
  a si mostra un pos bastant larc e profnt,
  e di stu post i vuj 'ds spieg l'rdin.

  Chel sinturn ca s'jt par dut l rotnt
  tra il pos e il pi di chel rivn dur
  'la dividt di dis valdis il font.

  Coma l,'ndul che par vuard il mur
  p e p fsis 'circondin i cjascj,
  il post 'nda ca son a s'jt ben di sigr,

  la stsa figura ch 'fazvin chej;
  e com'dal'entr di talis fortsis
  fin a la riva di fu son pontisj,

  cuss da che parit di piera daj scjs
  'rin ca zvin sovr'rzins e foss
  fin tal pos, 'nda ch'rin troncs e uns.

  In ta stu post, da la gran schena scjass
  di Gerin si sin cjats, e'l pota
  a sinistra 'le zut, segut daj me pas.

  A man destr 'era 'ncjam zent puarta,
  nufs turmns par lu e tncju frustadus,[99]
  che 'n plen 'colmvin la prima fosta.

  Tal pi bas a rin nus i pecjadus:
  dal mis in ca 'ni vegnvin incuntri,
  di l, cun nu, ma pi svls cjaminadus,[100]

  com'che'i Romans' cuj so  pelegrns dentri
  ta l'an dal Giubilo, su e j pal punt
  a'an di pas la zent un mut scaltri,

  che da na banda ducjs 'an la front, apnt,
  virs'l cjascl[101] e a van a San Pieri;
  t'l'altra banda vjrs la culina 'stan zint.

  Di ca, di l, insima di chel clap neri
  i'ai jodt dius corns cun grandis vscjs
  ch'ju viscjvin davu visn di l ch'i'ri.

  Ahi, com'a lu ghi fvin vign li plis
  cu li primi batdis! E l nisn
  li secndis'l spetva ne li trsis.

  Mentri chi zevi, i me vj cun chej d'un
  scontrs 'si son, e j'i'ai dita subit:
  "Di jdi stu chi i no soj a dizn";

  si ch'j di parlighi i sintvi un debit:
  e'l me dols duca cun me a si'a fermt,
  e permett mi'a di staighi un puc'nsimit.

  E di platsi 'la crodt chel dant
  sbasnt la musa, ma ghi'a ben puc zovt
  ch'i'ai dit: "Tu chel vli 'n cjra ti as butt,

  se i to lineamns no ti'as falst,
  Venedc ti sos tu, di Cjasanems;
  ma ta stu brut picnt se ti'ja ment?"

  E luj a mi: "Puc volentj i lu dis;
  ma mi convns la to clara favla
  ca mi recurda ben li robis vcis.

  J'i soj stat chel che la Ghisobjla
  i'ai ment a fighi vja al marcheis,
  ca dizi se ca vu la sporcja novla.

  E no soj l'unic ch chi plans Bolognis;
  ansi, a l chistu post tant plen,
  che chej poscj' a dovntin sempri p vuis[102]

  'la ch'zent 'dis sipa' tra Savena e Ren;
  e se di chist ti vus vej testimni,
  ten ben a mins il nustri tirt di sen." [103]

  S diznt 'le stat batt da un demni
  cu la scoria, ca ghi'a 'ncja dita, "Via,
  rufin! Fminis ch non de da trufni."

  Di nuf soj zut dal duce'n compagna;
  puc a puc, dopo cualchi pas, rivs 'sin
  la 'ndul ch'un scj mi feva da via.

  Plan planin chel lu vin ust com'scjaln;
  e zirs a destra su par la schgja,
  last 'vin chej ch'in eterno zirvin.

  Cuant chi rin la 'nsma da la bolgja
  di sot par dighi pas a chej purs sbats,
  il duc 'la dit: "Ferma, e fighi slungj

  il vul su di te di chiscj'ltris mal nass,
  ai cuj no ti ghi'as 'ncjam jodt la musa
  sicma che 'nsimit a nu a son zus."

  Da ch'i vuardvin chej che sensa pausa
  'vegnvin virs di nu da l'altra banda;
  svls 'zvin, e la vscja ghi era causa.

  E'l bon mestri, sensa la me domanda,
  mi'a dit: "Da n'ocjda a chel grant cal ven
  e'l par che par dolu lagrima 'non da:

  se aspit da re ch'encjam al ritn!
  Chel a l'l Gjson che cul sen e cul cu
  il montn ai Clcis ghi veva cjolt ben.

  Past l par l'isola di Len, besu,
  dop'che ch'arddis feminis spietdis
  ghi'an dat la murt ai mscjus ducj' ca vvin lu.

  Chi cun sen e cun perulis orndis,
  Isifl'la ingant, che zoventa
  che prim'veva dut'li altris ingandis.

  Ch 'la lasda, plena, besolta;
  sta colpa a stu martr lu condna;
  e encj'di Medea si fa vendeta.

  Cun luj'l va chel che com'luj l'ingna:[104]
  basti chistu ch di chista prima val
  savj e di chej ch'in se a intna."

  Za i'rin la'ndul che sta streta cal
  cul'rzin secont a va a'ncrozsi,
  e a fa di chel a un'altri arc schenl.

  Di chi i vin sintt zent lamentsi
  ta l'altri bus, faznt cul musu sborfa
  mentri ca zeva besla a mensi.[105]

  Cujrtis'rin li rivis di mufa
  fata dal flat di bas ca si impasta,
  e cuj vuj e cul nas'l feva barfa.

  Il font'le cuss scur ca no ni basta
  il post a jdi sensa mont 'nsma
  dal arc, du l che'l scj'mparsra ghi sta.

  Ch'sin vigns; e j'n ta fosa colma
  jodt i'ai zent tufda ta un ledn
  vignt da ceso umn, chi s maj coma.

  Mentri che la j i provavi a jdi lontan,
  jodt i'ai  un cul cjf s sporc di merda
  che se laic l'ra, o predi, dom'lu lu san.[106]

  Chel mi'a  sigt: "Se zent chi seis ingorda!
  pars vuard me p che che'i altris brus?"
  E j a luj: "Pars che--ben mi riguarda--

  ti'ai na volta jodt cuj cjavij sus
  e Alsiu Interm'nj da Luca t'sos:
  e t'm'intersis p daj altris ducjus."

  E luj alr si'a dat'n ta la scja un colp gros:
  "Ca j mi'an infondt ducju chej lechs
  che leng'a no mi'an maj sasit prin di stu pos." [107]

  Subit dopo il duca: "J'i pocars,"
  a mi'a dita, " i vuj un puc pi'n davnt,
  cuss che la musa p ben t'jodars

  di che sporcja sdrondna ca sta gratnt
  il so cjaf cu li so ngulis merdsis
  che prin'cola j e dop'in pi 'sta'un tant.

  Tide a , la putana che dtis
  cuss gh'li'a'l so druid, "I'ju grsis
  grandis da te?" "nsi, maravesis!"

  E ca sdin ch li nustri vistis ssis.




  Cjant Dicjanovsin

  O Simon magu[108], o disgrasis compis
  che li robis di Diu, che di bontt
  a'an di si sposis, e invnsi i adulteris

  par ru e arznt, ca l imns pecjt;
  ads 'l mij chi vi suni la tromba
  sicma chi sejs dentri tal ters fost.

  Za i'rin, insm'di che altra tomba,
  zus in s di chel scj propit in ta la part
  che tal bil mis da la blgja a plomba.

  O grant savj, cuant granda ca  che art
  chi ti mostris tal cjl, in cjra e pal mont;
  e'l just che par dut ti fas, com'ca le furt!

  J'i'ai jodt ta li rivis e tal font
  la pira livida 'mplenda di bus
  ducjs larcs compais e ognun rotnt.

  Pi grncj' no rin chej apena jods
  di chej ca son dentri tal me bil San Zun,[109]
  che com' batesatus uss son zus;

  un daj cuaj, za a l cualchi bil n,
  l'ai rot pars'che dentri un 'si negva:
  e ca tzin li cjcaris, ca fan dom' dan.

  Da la bcja di ognun, fu ghi vegnva
  di'un pecjadu il pi[110] e da li gjmbis
  fin tal gros, e'l rest dentri a ghi steva.

  Li plantis ghi rin a ducjus impidis;
  e li zuntris 'dvin colps cuss scls,
  che rot 'varsin vencs e curdis strambis.

  Com'che'l flame la ca l un grass
  a si muf in s e j pa la scsa,
  cuss l daj talons ai dicj'  l'ra'l stes.

  "Cuj l'se chel, mestri, che rabia nol lasa
  e cal svisa tant p daj so compis,"
  ghi'ai dit, "e che p'l supa la flama rsa?"

  E luj a mi: "Si ti vus che'n ta chej scjs
  ti parti ca son taj rivns p'n j posts,
  da luj ti savars di luj e daj so maljs."

  E j: "Par me va dut ben se ca ti plas:
  tu ti sos signu e j ghi staj visn
  al to volj, e ti sas se ca si tas."

  Alra i sin rivs in tal cuart rzin:
  volts si sin e j 'sin zus a man sanc'
  fin che la tal font sbust e stret i'rin.

  Il bon mestri no la volt che dal flanc
  so mi libers, cuss sin rivs tal rot
  d'chel che cuj pi di plnzi nol ven maj manc."

  "O cuj sotu che chel di s ti ten sot,
  anima puarta, com'pl plantda,"
  i'ai tacat a dizi; "si ti pos, fa'un mot."

  Com'un frari i'ri che confesin ghi da
  a un can d'un asasn, che 'pena 'mbust,
  "Va'n davu," gh'dis, par tegni la murt'n banda.[111]

  "Stu za ch dut dret" luj a la sigt,
  "stu za ch dut dret, tu, Bonifsi?
  di divirs ajs il scrit busjr a l stat.

  Stu tu belz di chel avj ssi
  pal cual no ti'as vut pura di ingan
  la bila sira[112] par dop'fighi strsi?"

  Di stuc 'soj restt, la me mins lontana
  dal cap se ca ghi'ra stat rispundt;
  cuasi scuarnt, altri no'ai fat che'l mona.

  Alr Virglio mi'a dit, cal vev'jodt:
  "Cuss dis: No soj chel, no soj chel chi't'cros'";
  e j i'ai dit com'ca mi veva impont.

  Il spirt alr dut sturt a la i pi sos;
  ma dopo, e cuasi planznt e suspirnt'
  mi'a dit: "Duncja, se vtu da chel chi t'js?

  Se di savj cuj chi soj ti sos calt tant,
  e vignt j par sti rivis di corsa,
  ti disarj chi'ai pur vistt il gran mant;

  e 'l tant ver chi soj stat fi dal'orsa,[113]
  plen di vja di avans i orss;
  la su a'an, e j'i soj chi in borsa.

  Sot'l me cjf'son za'i altris stas strasins,
  che prin di me son vegns simonegjnt,
  e ta li fesris da la pira plats.

  La j'i colarj 'ncja j dut ta'un colp cuant
  che ch'l sar chel chi pensavi tu t'fos.
  cuant che puc fa ti mi sos vegnt davant.

  Ma p 'l za'l timp che j'i me pi i scos
  e che cuss mi cjti cul cul in su
  che luj'l restar plantt cuj so pi ros:

  che dop'di luj'l vegnar un schifus chi j,
  da la Fransa, un pastu tant sensa ls,
  tal ch' mij che luj e me'l cujrzi su.

  Un nuf Gjasn'l sar, di cuj a si les
  taj Macabj; e coma ca ghi' mol stat
  il so re, cuss a luj chel che re l'n Frans'ads."

  J'i no saj se ch j'i soj stat masa mat,
  cuant chi gh'i'ai rispundt in chistu metri:
  "Alr diz'mi: cuncju bes l'ja domandt

  il Nustri Signu prin'ch'a san Pieri
  li clafs di la s ghi ves slungjt via?
  Vgn'mi davu,' ghi'a dit, dut l, ti sigri.

  Ne Pir ne'i altris a ghi'an cjolt a Matia
  oru e arznt, cuant ca le stat sielzt
  pal post d'chel che'l Signu'la tradit via.

  Ma sta ben ch, chi ti vens punt dut;
  e vuarda pur la moneda mal cjlta
  ch'rdi ti'a fat cuant che cuntr' Carli t'sos zut.

  E sa no fos pars'ch 'ncjam mi vieta
  la rivernsa da li clafs grandis
  che tu ti vvis ta la bila vita,

  i'usars perulis tant p duris:
  ch la vustr'avarsia'l mont mal a fa sta,
  pestnt zens bnis e alsnt ches tristis.[114]

  Di vu'pastus necurt si'a'l Vangelista,
  cuant che ch[115] ch' sintd'nsma dal'ghis
  cuj re'a putanva, a luj ghi'ra'n vista;

  che nasd'ra cun sit cjfs, lu savjs,
  e che asistda ra daj sit curs
  fin ch'l'omp so di segu virts'l vev'plasjs.

  Di oru e d'arznt Diu'i vis fat, sturs:
  puc a vi sepra dal' idolatri
  se non che luj un, e vultris ni prejs sent!

  Ah, Tint, di cuant mal ch'ti sos stat mri,[116]
  no la to conversin, ma l'ereditt
  che da te a la cjolt il prin sjor pri!"

  E mentri sti notis gh'vvi cuss cjantt,
  o che rabia o cosinsa lu muards,
  cun li dos gjmbis al vva scalsett.

  J'i crot che al me duca a ghi plass,
  par ch content sempri atnt'l steva,
  il sun di dut se chi vevi dita ads.

  A stu punt, cuj bras a tracul stret m'veva:
  e dopo ch'i'ri stat dut stret tal so pet,
  di j ch'i'rin l tornt l che'n su'l zeva.

  E no si stracva di vjmi s stret;
  cuss mi'a partat fin tal colmo dal'arc
  che dal curt 'l cunt rzin al parta dret.

  Ch, plan plann 'la pojt j 'l so car'c,
  plan plann pars che'l post sporc l'r' e dur
  che nncja par cjvris nol sars stat parc.

  Da ch n'altra val i'ai jodt j tal scur.




  Cjnt Vincjsin

  Di castigu nuf mi convin fa daj vers
  e djghi material al vincjsin cjnt
  da la prima cansn, ca  ch daj somrs.

  J i mi ri za dispont dut cuant
  a rivuard la j tal discujrt font,
  che di planzi tormentt si zva bagnnt;

  e i'ai jodt zent ta chel valn rotnt
  vign, taznt e tant lagrimnt, al pas
  ca fan li letnis in ta chistu mont.

  Com'che'l me sgurt j'ghi zeva sempri pi'n bas,
  stran'ra jdi com ch'l'ra stravoltt
  ognun da la barba al cul, ca l pi'n bas;

  che vjrs i rognns il cjf l'ra zirt
  e di vign'n davu ghi convegnva,
  ch di zi'n davnt nol podva'l pur dant.

  Parlisi podr si ch'ognun'l vva
  par stravoltsi propit cuss dal dut;
  ma di stu mal no crot che cuss'l stva.

  Se Diu a ti lasa, bon letu, fa frut
  da la to lesin, pnsighi ben tu stes
  com'chi'ai fat a tgnimi in musa sut,

  cuant che la figura di nualtris puars
  s sturta jodt i'ai che'l plnzi daj vuj
  li cultis a ghi bagnva pal mis.

  Se chi planzvi, pojt t'un daj spguj
  di chel scoj dur, cuss che la me scorta
  "Sotu'ncjam tant stpit?" a mi'a dit luj.

  "Ch a vif la piett cuant ch' ben murta:[117]
  cuj'l psia si p selert di chel
  ch'al divn judsi di vj piett gh'impurta?

  Alsa'l cjf, lsilu, e jt chel che par chel
  si'a vierzt ai vj dai tebns la cjra;
  par chel ghi sigvin ducjus: Anfiarel,

  'nd vtu? Pars lsitu la gura?'
  e no restava che zi'n j ta li vlis
  fin a Minos, ch'ognun'l brnca, la fira.

  Vurda ben ca la fat pet da li splis:
  pars ch'jdi 'la volt masa 'n davnt,
  'n davu'l jt e par l ghi van li gjmbis.[118]

  Jitu Tiresias, ch'l'aspit 'la cambit tant
  cuant che da mascju 'n femina 'le doventt,
  e ogni toc dal curp 'la cambit, dut cuant;

  e prima, e dopo, di bati a ghi'a tocjt
  cu la vscja'i doj sarpns involuss
  par che forma di mascju ghi ves tornt.

  Arnt si schena'n pansa di Tiresias,[119]
  luj, che taj mons di Luni, 'nda cal svngja
  il Cararis, che'i cjmps sot 'l ten cultivs,

  'la vut in taj mrbui blancs, la spelncja
  par cjsa, d'indul che'd'jdi li stelis
  e'l mar d'ostrusin an davva pcja.

  E la ca si sta cujerznt li ttis,
  che tu no't js, cu li stresis disfdis,
  e'a di l dutis li pars pelosis,

  Manto a , ca  zuda ta tanti cjris;
  e stabilit si'a'n fin l ch'j'i soj nast;
  e dncja mi plas che'un puc ti mi scltis.

  Dop'che so pari fu di vita 'le zut,
  e serva vignud' la sitt di Bac,
  chista pal mont par tant timp a'a vivt.

  Las ta la bil'Italia a l un lac,
  ai pi dal'Alp ca sjera l'Alemagna,
  insima di Tiral, e ca la'n non Benac.

  Da pi d'mil fontnis, i crot, si bagna
  tra Garda, Val Camonica e'l Penn,
  da l'ga che tal lac las si stgna.

  A le'un post la'n'tal mies indul che'l Trentn
  pastu e chel di Brsia e'l Veronis,
  segn'l podars, sal fes chel stes cjamn.

  Peschir a l l, bil e furt arnis
  par fa front ai Bresins o Bergamscui
  cuj rivns intor che'n ju ghi van lizis.

  Ch a cpita ch'dut se ca ven daj rvui
  e che ta'l grin dal Benac p nol sta,
  flun si fa la j ta chej bij virs pscui.

  Apn'ch'l'ga a cori d'nuf si presta,
  no p Benac ma clamt al ven Mncju
  fin a Governl, d ch'in tal Po si svujta.

  Puc 'la cort prin di cjatsi'n val la j,
  in da ca si slrgja e s'impalda;
  e d'estt a intva a sbassi tant j.

  Pasnt par u ch, la vergine cruda
  a'a jodt cjra tal mis dal pantn,
  sensa coltivasin e, di zent, nuda.

  L, par scjamp d'ogni consrsi umn,
  cuj so serfs a fa la maga si'a fermt;
  l'a vivt e l i so vus a stan.

  I'mis, che pus in zir'si vars cjatt
  si son dopo riuns ta chel post, furt
  par via dal pantn par dut acumult.

  La sitt 'an fondat su chel vuesn murt;
  e par ch che'l post par prima a'a sielzt,
  Mantua l'an clamada, e sensa turt.

  Il numar da la so zent l'ra za crest
  prima che'l cjastron dal Casalodi
  da Pinemont ingn al ves risevt.

  Per sta'tent che se maj ti ves da jdi
  un che d'la me cjra altri ti conts,
  buzir'l sars; il ver tu ti'as di crdi."

  E j: "I razonamns chi ti mi fas
  a son cuss jscj' e'i ghi crot s tant
  ch'i altris sarsin cjarbns distuds.

  Ma dizmi da la zent ca va'n davnt,
  si t'js cualcn di merit ta la fila;
  l l'l me pensj; il rest no'l 'mportnt."

  Alr 'la dit: "Chel che da la mosla
  la barba j'i va ta li spalis scris,
  'l stat, cuant ch'la Grecja 'an volt lasla,

  lasnt'n davu dom'chej pa li cnis,
  orcul, e'l via 'la dat cun Calcnt,
  a Aulid, di mol via li curdis.

  Eurpilo 'l veva'n non, e s cjantnt
  a va ta'un punt la me alta tragdia:
  chist ti sas, che'l libri[120] ti lu sas dut cuant.

  Chel'altri che 'n curp a le puc e nja,
  Michel Scot 'le stat, ca l'ra veramnt
  in gamba cun chel so magic imbroj.

  Jt l Guido Bonat; e jt pur Asdnt,
  che di podj torn al spac e'al corn
  al vors, ma masa tars'l si va pintnt.

  Jt che puris che guzila last 'an
  e'l tsi e'l fil, par vign'induvnis;
  'ncjantsins cun rbis e pipns fat 'an.

  Ma parn via; che za son visnis
  daj doj emisfros e tcjn l'onda
  sot di Sivilia Can e li spnis[121];

  e belz stant la lun'ra tonda:
  recurditi benn; com 'ca ti'a zovt
  na volta 'n ta che selva profonda."

  Cuss luj, mentri ch'avnt i vin part.




  Cjant Vincjunsin

  Cuss di punt in punt, di altri parlnt
  che'l me drama di cjant no si cura,
  i sin rivs; e i rin tal p alt cuant

  chi sin ferms par jdi l'altra fesra
  di Malbls e l ch'ognun invn al plans;
  e a' ra, mirbil d'jdi, dut scura.

  Coma che'n tal arsenl daj venesins
  la pecj' tichignsa d'unvir a bol
  par spalm, da li nafs ca spndin, i legnns

  --ch di navig no psin; ma chel cal pol,
  si fa na naf nova; n'altri al comda
  li bris di ches c'an tant viagjt, p cal pol;

  chi l'includa a ppa, e chi in banda;
  un remos al fa e n'ltri'l fa su cuardis
  o al tersaru o artinu tacns ghi da;[122]

  cuss, no par fuc, ma par mans divnis,
  la j'a bolva na malteca densa
  ca inviscjva dutis dos lis rivis.

  J la jodvi, ma l'jodvi sensa
  jdi altri che blis che'l bul'l feva;
  dut'si sglonfva, e dop'di nuf 'era lsa.

  Mentri che'l me vuli j al jodva,
  il me duca, diznt "Sta 'tent, sta 'tent!",
  a s mi'a tirt, l che luj al steva.

  Mi soj alr voltt com'chel ca l content
  di jdi chel ca sars mij cal scjamps
  ma che'l timu dal moment ghi cjj l'intnt,

  tant che, par jdi, no l bon di fa'un pas;
  e'n davu di me i'ai jodt un diu ner'
  che su'n scj curnt al vegnv'dal bas.

  Ahi cuant ca l'ra in tal aspit fir!
  e cuant che tal fa'l parva'nsidius
  cul'lis virtis e cul pi lizr!
  Il so schenn, ch'alt l'ra e muscolus,
  lu pocva j un pecjadu cuj so flancs,
  e chel pa li cragnlis'l veva'l cragnus.

  D'insma'l punt a la dita: "O Malbrancs,
  chi'a l un daj ansins di santa Zita!
  Metilu sot vultris chi no sis maj stracs,

  Chi vuj zi di nuf ta che ben plena mta:
  ogn'omp vi' baratadu, fu che Bontr;
  un no l un s, basta bes 'n sachta."

  Ta la Bolgja'la butt, e pal scoj dur
  si'a voltt; e maj l stat mastn molt
  cuss svelt a cor'ghi al lri davu.

  Chel si'a tuft e dut sturt s 'le tornt;
  ma'i demnis che dal punt 'vvin un tet,
  a'an sigt: "Ch'l Sant Volt nol ven tratt:

  Ch no si noda miga com'tal Serclt!
  Ma si no ti vus da nu vign sgrift,
  nosta fa 'nsma di sta melma un tet."

  Dopo vilu cun tancju rimpns rimpint,
  ghi'an dit: "Cujrt' mij che ch ti blis;
  para pur via a barat, ch platt!" [123]

  A' cuss che li cghis a li'sistntis
  'ghi fan tuf 'n mis da la cjaldra
  la cjr, par ca no galgi, cuj firs a pntis.

  Il bon mestri "Par ca no somj vera
  chi ti t'sos ch," mi'a dit, "va a platti
  p chi ti pos davu di na pira;

  E se n'ofsa mi vegns a bati,
  nosta vj pura, che j'i'ai dut a punt;
  t'altri timps i'ai dovt cuss combti."

  Ta'un tic e tac a le zut di la dal punt;
  e com'ca 'le rivt'n ta la riva sesta,
  un cu salt a ghi'a tocjt di vj asnt.

  Cun chel furu e grant men di sata
  ca ghi crin i cjans davu dal singarl,
  che subit 'l domnda cuant ch'ognun fer'l resta,

  s son vegns fu chej di sot dal puntizl
  e virs luj'an mostrt ducj'i so uncns
  ma luj 'la sigt: "Nisn'l sedi crudl!

  Prin di vign bect daj vustri rimpns,
  a scoltmi cal vegni un di vu'in davnt;
  dop'rimpinimi se cuss 'vis in mins."

  Dcju'an sigt: "Malacoda, va avnt!";
  un 'lr si'a movt, e'i altris fers 'son stas;
  e a luj ghi' zut, diznt; "Ghi zvia tant?"

  "Jdimi ch, Malacoda; miga ti crodars
  chi sedi vegnt," a la dit'l me mestri,
  "sigr ch'mi varsis'mpedt il pas,

  sensa'l volj divn e'l destn destri?
  Lasit chi zedi, che tal cjl l volt
  chi mostri a'un'altri stu cjamn silvstri."

  Alra'l so f superb tant j ghi' zut,
  che'l so rimpn ai pi a ghi a colt,
  e'ai altris ghi'a dit: "Ca nol vegni spunzt."

  E'l duca a mi: "O tu che sdrajt
  cuss cujt ti sos taj scojs dal punt,
  torna pur, che ch 'n pas ti sars last."

  Mi soj subit movt e a luj congjnt;
  ma'i diuj si son ducjus fas avnt,
  ch'i'ai temt che d'acrdu a'rin a stu punt:

  Ta stu mut j i'ai za jodt ogni fant
  cal vegnva fu cun pt da Caprona,
  se stes jodnt fra'l nemc, ch'an d'ra tant.

  J'i'ai visint dut'la me persona
  lunc il me duca, e'i vuj no ghi cjolvi
  da la'parnsa so, ca no era buna.

  Sbasnt i rimpns, "A tocjlu i provi,"
  l'un ghi'a dit a un'altri, "in tal so gropn ?"
  e rispundut ghi'an: Si, falu be movi!"

  Ma chel demni che cul me bon parn
  al discorva, a si' a colp voltt
  e 'la dita: "Calma, calma, Scarmilin!"

  A nu 'la dopo dit: "Di vej oltrepast
  stu scj no si pos, pars ca l un fracas
  par dut, e fin il sest arc a l spact.

  E se di par via'n davnt vi plas,
  i varsis d'zi su par chista crta;
  visn a ghi  un'altri scj che strada'l fas.

  Alij, sinc ris p di st'ora puarta,
  ben mil e duznta e sesnta sis
  ajs rin che sta strada' ca s sgreta.[124]

  I mandi via par l chiscju me compjs
  par jdi s'alcun di lu fu si scjsa:
  zit cun lou che sans e salfs i restaris.[125]

  "Ven avnt, Alichn, e Pestabrsa,"
  'la tact a dzi, "e tu pur Cjagns;
  e che'i djs al gudi il Barbarsa.

  ncja Lbicos cal vgni e Draghigns,
  com'pur Sirjt palott e Sgrifacjn,
  Farfarl e'nfn Rubicnt daj mas.

  Zighi a torotr di chel bulnt ledn:
  tegnit cont di chiscjus fin tal'altri scj
  che dut 'ntj ghi va 'nsma d'gni fosn."

  "Oh, mestri, pur me, se jdiu ch chi soj?"
  i'ai dit. "Daj, parn via sensa scorta,
  se tu ti sas zi; a' mij ch'zni besj.

  Se tu t'sos necurt, com'ben'altra volta,
  no jitu ca stan i so dincj'crustnt,
  e di mincis 'an plen la ghignta?"

  e luj a mi: "Nost'si paurus s tant:
  lsa ca 'ncrstin i dincj' tant ca vlin,
  cuss 'fan paj puars ca si stan lesnt."

  Par l'rzin di sinistra ads'i zvin;
  ma prin 'vvin ducjus la so lenga stret
  'ntnt che dal so duca segnl'a spetvin;

  e luj dut un colp cul cl 'la fat trombt.[126]




  Cjnt Vincjadusin

  Jodt i'ai j solds in marcja mets
  prons par combti e di fa di se mostra;
  encja scjampnt in davu i'ju'ai jods;

  drapj'i'ai pur jodt 'ta banda vustra,
  o 'Retns, e ncja'l z daj caval'rs
  e'l combti daj turnamns, e'l gjostr;

  a sun di trombis o di cjampnis,
  cun tambrs e cun segnj di cjascjj,
  e cun robis forestis e nostranis;

  ma maj, propit maj, cun un tal calimj
  jodt i'ai cavalir mvisi o pedns,
  ne pur nfs ca j ne stlis taj cjj.

  Nu'i parvin'n davnt cuj dis demons:
  O che nbil compagnia! Ma cuj sans
  in glisia e in tavrna cuj golozns.

  Ma l da la pula 'ra la me mins,
  par capghi da la bolgia dut l'inzn
  e com'che dentri vegnvin cutis li zens.

  Com'che i delfns, cuant ca ghi mandin un sen
  ai marinrs cul arc da la so schena,
  che di salvsi dal velir si preparing ben,

  cuss mo, par lizersi da la pena,
  crs daj pecjadus mostrvin il gobn,
  e subit lu platvin com'la balena.

  E com'tal'rli dal'aga a son
  ta'un fosl li ranis cul musu di fu,
  s che'i pi si pltin e il pansn,

  s'l steva par dut ogni pecjadu;
  ma cuant ch'si visinva Barbarsa,
  a colp a sparvin sot dal bulizu.[127]

  Un i'ai jodt--o se schifo e spsa!--
  cal spetva l, com'cuant che un l'incntra
  na rana ca sta e n'altra ca sclapsa;

  e Sgrifacjn, ca ghi era zut cuntra,
  'la'n'gancjt paj so tichignus di cjavij
  e tirt su, cal somev'na ldra.

  Il non di ducjus za'i savvi di savj,
  s ben nots ju vvi cuant ch'son stas els;
  ma'i nons ca si dvin forsi no rin chej.

  "O Rubicn, jodn com'chi ti ghi mes
  intr li sgrnfis par gjavighi la pil!"
  a sigvin ducj'nsimit i malds.

  E j: "Mestri, prova, si ti pos fa chel,
  cjat fu cuj ca l chel puor disgrasit
  ch'ai so 'versris l par las'i la pil."

  Il me duca a si ghi'a visint
  domandnt d'indul ch'l'era, e chel:
  "Tal regno di Navra soj stat latt.

  Me mari d'un sjr mi'a fat serf da monl,
  ic, che genert m'veva da'un farabt,
  che distrt si'a e last nencja un pel.

  P tars, serf dal bon re Teblt i soj zut:
  l mi soj mett a fa'l baratadu;
  e'ds, par chel, ch chi soj, ta stu cjaldt."

  E Cirit, che da la bcja'l veva fu
  da li bandis do paltis com'i purss,
  sntis a ghi li'a ben ftis par davu.

  Tra li gjattis co c'ven la surs;
  ma Barbarsa cuj so bras 'la siert,
  e 'la dit: "Stit'n l mentri chi lu'nforcs."

  E al me mestri la musa ghi'a voltt:
  "Domanda pur," 'la dit, "se p t'vus savj
  d'luj, prin ch'daj altris'l vegni disft."

  Dncja'l duc: "Dis s: daj altris 'vars mij
  savj se cualchidn di lu l latn[128]
  sot sta pecj'?" E chel: "Puc fa i'ri cun chej

  ca vvin tra di lu un di l visn:
  magri j'ncjam cuss cujerzt!
  chi no temars ne ngula ne uncn."

  E Libics, "Ma vtu vej propit dut?"
  'la dit; "e ghi'a cjapt il bras cul rimpn,
  che, tirnt, a ghi'n da sbregt via un toct.

  Encja Draghigns 'la volt da'un colpn
  la j ta li gjmbis; ma'l so decurin
  si' voltt a torotr cun brut murbn.

  Cuant ch'ra un puc calda la so tension,
  a luj, che la ferida si vev'smicjt,
  ghi'a domandt il duca: "Atensin!

  cuj l'se chel che, t'ds, da pur disgrasit
  ti'as last par vign ta sta riva?"
  "L'ra il frari Gomita," 'la tact,

  "chel di Galura, che tancju 'mbrjs'l veva,
  e vint vut i nems dal so sjr in man,
  ben ju'a trats, ch'ognun si la godva.

  Si'a fat da'i so bes e ju'a lass fu di man,[129]
  com'che luj'l ds; e'n taj altri cmpis ncja
  l stat baratu, e no ps'l ma sovrn.

  Al pratica cun stu sjr Michel Zancja
  di Logador; e di cont di Sardegna
  e di so lenghis, strca'n sntin pucja.

  Ma puor me, jodisu l'altri cal grugna:
  vi dizars di p, ma pur'i'ai che chel
  si prepari a gratami la rogna."

  E Barbars' stes, voltt a Farfarl,
  che'i vuj al stralunva, pront par bti,
  a ghi'a dit: "Via di ch tristt d'usil." [130]

  "Se vultris i volis jodi o sinti,"
  tact 'la chel dant ca no l'era feso,
  "Toscns o Lombrs, j ju fari vign;

  ma ca stdin i Malebrncs 'ncjam 'n ceso,
  par no vej di temi da li so vendtis;
  e j, sintt coma chi soj ch chi so',

  par un ch'j'i soj,  j'n fari vign tancj's
  cuant chi fiscjarj, com'ca l nustri su
  di fa cuant che cualc'un'l met li stis."

  Sintt chist, Cagns l'alst il msu
  e, scjasnt il cjf, 'la dit: "Sint se malsia
  che par butsi j a la penst s!" [131]

  Alr luj, ca l'ra plen di furbsia,
  'la rispundt: "Malisius i soj, sigr;
  si pos 'gh'fj ai mes cualchi malagrsia."

  Al contrri daj altris, Alechin dur
  no l stat, ma ghi'a dit: "Se tu j ti vas,
  galopnt i no ti ven in dav'r,

  ma svualnt insim'la pecj'ti mi sintars:
  lasn l'rli, e'l rivl coma scudo,
  par jdi se p di nu ti valars."

  O bon letu, co ch n'altri zogt:
  ognun dal rzin i vuj a la voltt;
  e il prin di ducjus Cagns, il p crut.

  Il Navaris il so timp 'la ben ust
  a la fisat i pi'n cjra e tic e tac
  l saltt e da Barbarsa si'a molt.

  Colpa ognn'la sintt di stu distc
  ma p chel che caust'l veva'l difit;
  per si'a movt e sigt: "Ti'ai, vilic!"

  Ma puc ghi'a zovt: che li lis al suspit
  no ghi l'an fata: chel l spart la sot,
  e'Lechn'n'davu la svualt, alsnt il pet:

  propit cuss a fa la rsa di bt;
  cuant che'l falc si visna, j si tufa,
  e luj, zint'n s, si sint com'un pipint.

  Pestabrsa, dut rabius da la trufa,
  a lu'a segut svualnt, e l'er'invaght
  che chel'l vivs par vej'na barfa.

  Sicoma che'l baratu l'era sparit,
  a ghi'a mostrt li sgrnfis al so compj
  e'nsma dal busart si'an asalt.

  Ma l'altri l'era falc p scaltri che maj
  e dopo vjlu ben sgrift, ducju doj
  a son plombs in ta chel bulnt di staj.

  Il cjalt dal barufsi ju'a volt cjj;
  ma di torn'n alt no gh'la fvin, nncj' vulnt;
  cul'lis tichignsis rests rin besj.

  Barbarsa 'lr, cuj altri sit dulnt,
  cuatri'n da fas svual tal'altra riva
  cun dcju i gncjus, e svels fasnt,

  di c e di l ognun tal so post'l zva:
  i rimpns slungjvin vjrs chej impecjs
  ch'ognun la cjar sot la pil za cut 'l veva;

  e cuss ju vin lass, ducj'impacjs[132].




  Cjnt Vincjatresin

  Sidins, besj, e sensa compagna
  i zvin, l'un davnt e l'altri dopo,
  com'che'i frris a van pa la so via.

  Mi vev'partt ta la fiaba di Isopo
  il pensj daj tramjs ca barufvin,
  che ca conta da la rana e surs, po;

  che tant com'"cum" e "ds" a si somjn
  i uns e'i altris, sa si ten ben da mins
  com'che d'acrdu a van prinspit e fin.

  E com'c'un pensj al nas d'altris visns,
  cuss da chel pensj n'altri a l vegnt,
  che doplt mi veva'l timu taj sintimns.

  J'l jodvi cuss: "Tignnt cont di dut,
  par causa nustra scj chi son stas befs,
  tant ch'ads a stan pasnt un momnt brut.

  Se mal'intensin e rabia 'son sposs
  lu mi corarn in davu p crudj
  daj cjans ch'al livri'n davu ghi crin, afams."

  Za si stvin indresnt i me cjavij
  da la pura, e vuardnt sempri'n davu,
  i'ai dit: "Maestro, no se propit mij

  ch'ti ni pltis ducju doj? J i'ai timu
  daj Malbrncs; davu a mi stan vignnt:
  a mi par che d'riv ch 'ncjam puc ghi vu."

  E luj: "Se un spili i fs dut luznt,
  la to imgin di fu no tegnars
  prin di ch che dentri a ti da turmnt.

  Son'pna rivs i to pensis taj mes,
  cun chej stes timus daj mes e'l stes aspit,
  si che par ducju doj il me consj l'l stes.

  Sa no l'l rivn a destra msa dret
  d'impedni ta l'altra bolgia di z'j,
  scjamparn di st'imgin di cjsa[133], i scomt."

  No vvin nncja tact a z in j
  cuant che no tant lontn, cul'lis tirdis
  par vgnj a cjini, sin rivs a jdiu.

  Il me duc mi'a sbit cjapt su, j'i dis,
  com'che la mari, sveda dal rumu,
  visn jodnt li flamis impidis,

  a cjj su'l f e'a cor, sens'jdi'n davu,
  vnt amndi p di luj che di se cura,
  e sensa timp di meti su'n camisu;[134]

  e j d'insma da la riva dura
  a pnsa 'n su 'l zut j da che crta
  ch'una da li bandis dal fost 'a siera.

  Ta canal no'a maj aga cort svelta
  cuss par fa cori roda di muln
  cuant ch'ic p visn da li plis a sta,

  com'il me mestri cuant ch'j dal orlj'zvin
  cun me che ben stret mi veva al so pet,
  coma chi fos so f, no doma un compjn.

  Apna che'i so pi'an tocjt il jt
  dal sest buzart, za'rin lu las
  tal rli, sensa podj fani dispit;

  ch'a volt la providensa dal pi'n su
  fju ministros da la fosa cunta,
  ma'l podj di z via d'l ghi'a cjlt s.[135]

  La j 'vin cjatt zent lustra, e tanta,[136]
  che plan plann ze'a tor cuj so pas,
  planznt, tant straca, e sensa grinta.

  Mantelnis 'vvin cun capcjos bas
  di front dai vuj, fas ducjs secont il taj
  di Clugn, 'nda che daj frris rin uss.

  "Ndors 'rin di fu, e lstris p ch'mj,[137]
  ma dentri dutis di plomp, e tant pesnt,
  com'i condans di Fed'rc e'i so guj.

  Oh se fadja in etrn' part stu mant!
  Nu'vin'ncjam part via a man sanca,
  insiemt cun lu, il so plnzi scoltnt;

  ma pal gran pejs, che zent l, ch'ra straca,
  zeva'n davnt cuss plan che compajs
  nufs i cjatvin cjaminnt p svels ca.

  Par chel ch'j al duca: "Di scju puors tramjs
  'ndse di chej ca si cogns di fat o non?
  S'in jdia cualchidn ta scju viavis?"

  E un che'l toscn'l cognosva benn,
  "Stit fers li chi sjs," di davu 'ni'a sigt,
  "vu'che s corjs tal scur di stu burn!

  Forsi ti vars se ca ti'a 'nterest."
  Alr il duca si'a voltt e dit: "Fr,
  e dopo va'vnt cul so pas ralentt."

  Apn'fermt, doj premurns--chist l ver--
  i'ai jodt che di spirt si cun me 'volvin;
  ma plan zvin, ca l'era stret e'l pjs intr.

  Cul vuli di travirs, cuant che ch rin,
  fs mi vuardvin, sensa fa perula;
  volts si son dopo a s e si dizvin:

  "Stu chi'l par vif di com'cal muf la gola,
  e sa son murs, cuj ghi da'l privilgju
  di zi librs dal gran pis da la stola?"

  Dopo a mi: "O Toscn ch'al colgju
  di chej purs d'ipcritis ti sos vegnt,
  di dzni cuj chi t'sos no vjlu'n disprgju."

  E j a lou: "Nast i soj e crest
  ta la gran sitt dal bil Arno'n riva
  e'i soj ch cun chel curp chi'ai sempri vut.

  Ma vultris cuj sizu, che tant luzignnt
  il dolu vi cor j pa li moslis?
  Ma se pena i vizu ch'a un luzu s grant?"

  E un mi'a dit: "Sti mantelnis zalis
  a son ftis di plomp tant gros che'i so pis
  a fan tant cjul li so balnsis.

  Frris Godns i sin stas, e bolognis;
  chistu Loderingo e j Catalan
  i'rin clams, e a Firense ni vis

  'lezs, 'nd che prin sielzt dom'n an dan
  par tegni la so pas, e sin stas taj
  che'i efis l dal Gordingo[138] 'ncjam a stan."

  J i'ai tact: "O frris, i vustri maj. . .";
  no'ai dit di p, ch'al vuli un mi'a vegnut
  ca l'era'n cjra crocifis cun tre paj.

  Cuant ca ni'a jodt a si'a dut cuntuarzt,
  in ta la barba cun grancj' susprs soflnt,
  e'l frari Cataln, ca si era necuarzt

  mi'a dit: "Chel conflit chi ti stas oservnt
  'la consilit i Farisos ch'ra miej
  pal popul un omp ai martrs mand 'vnt.

  A travirs l--e nt--di stu troj intj,
  com'chi t'js; e a  just cal sinti
  d'ognn cal pasa'l gran pis ca la da vj.

  S l volt ch'ncja so missir'l stenti
  ta sta fsa, e'i altris dal conslio:[139]
  gran dn paj Ebros; chist'in mins tnti."

  Alr maravet'le stat Virgilio
  Su di chel ca l'ra distirt in crus
  E pestast ta stu eterno esilio.

  Alr ghi'a'ndirist al frari sta vus:
  "Vi displazarsia, podnt, di dzni
  se'n davnt a destra'n'de post p spasius

  'nda che nualtris doj fu i podn zigh'ni
  sens'vj da costrnzi i nzuj nris
  ca vegnin fu da stu font a partni."

  A la duncj' rispundt: "P ch'no ti spris
  si visna un scoj che dal grant sircul
  al taca e cujrs dutis li bolgis,

  fu che chista; chi'l continua'l pericul:
  ma'i podjs ben z su par chista frana[140]
  che'nsima'l rivn a fa'un puc d'rincl."

  Il duc, penserus, l'era j di vena;
  ma dopo: "Busir l stat ta sta fogna
  chel che'i pecjadus par ca'l rimpna." [141]

  E'l frari: "Cont i'ai sintt a Bologna
  daj vsis di stu diau, tra'i cui i'ai sintt
  ca l pari dal fals, sta gran cargna."

  Alr il duc a cjamin si'a mett,
  cun'ncjam in musa un sen di rabia;
  e j pur daj 'ncargs via'i soj zut,

  segunt dal me bon duc la segnda via.




  Cjnt Vincjacuatrsin

  L 'ndul che l'n l'ncjam zovent
  cuj rjs dal sorli dal'Acuri bons
  e nt e d si compjs 'an volt,

  cunt che taj cjmps 'son da la brza lass
  i sens luzns da la so bila su blncja,
  ma ai rajs scjls a vegnin subit plats;

  chel pastu che roba pa' piris ghi mncja,
  si leva, al vuarda, e'l jt ducju i pras
  ca lusgnin blancs; si bat'l cjf, e dncja

  in cjasa'l torna; al scjsa rabious i bras,
  com'un puor diu ca nol sa propit se fa;
  dop'l torna fu e'l sper ghi rins

  jodnt che il mont a si vu dut rif,
  l par l; e al cjj su la scoria
  e li so piris virs il pascul z a li fa.

  Spaventt i'ri cuant che dal duc l'aria
  i'ai jodt che la so front'a turbava,
  ma'l seren stu mal'la subit scorst via;

  ch, cuant che nu'al punt gust si rivava,
  il me duca virs di me a si'a voltt
  cul bil fa ch'al pi dal mont'za'l mostrva.

  I bras 'la vierzt, e dopo vej penst
  un puc sul mij mut di podj front
  la frana, in s cuj so bras mi'a poct.

  E coma chel cal fa ma encja atnt al sta,
  e'l pensa sempri sul se fa in davnt,
  cuss, cuant chi sin rivs'n ta la cresta

  d'un scj, za'l vli'l veva ta'un clap p avant
  e'la dit: "Tenti ben dur ta che piera l,
  ma sta 'tnt ca no sdi una ca sta sbrisnt."

  No l'ra par z cun tant di mantl l,
  che j apna, luj lizj, j poct,
  su'i scjalvin, cun man e pi, che parit l.

  Sa no fs che dal rivn l chi'ri postt
  p dal'altri l'rli a l'ra a man,
  no saj luj, ma j mi sars 'bandont.

  Ma pars che'l Malbls virs chel ledn
  da la cort p bas al va dut'n riva'n j,
  li rivis d'ogni un daj foss a'an

  un rzin cal va'n su e un cal va'n j:
  nu' pur sin plan plan rivs ta la punta
  'nd che l'ultima pira 'stva par col j.

  Di tir flat 'fvi fadja, e tnta,
  che cuant ch'i ri s no la podvi p,
  nsi mi soj sintt apna'n cresta.

  "lsiti su, poltrn; no ti ps sta ch,"
  mi'a dit il mestri; "ch, sints in pluma
  no si otn fama, ne stant tal jt di d;

  e cuj che sensa d'ic la vita'l cunsuma,
  'mndi puc di se ta la vita 'l lsa,
  com'fn in aria o in aga la splma.

  Leva su: vins'l'vilimnt ca ti sbsa
  cun chel spirt ch'ogni batlia al vns,
  se il curp pesnt a no lu sclsa.

  Da scal ti'as encjam tancju scjalns;
  no basta da scju ch si partt:
  dj, mostra'l to merit, si ti mi intns."

  Alr mi soj levt e mostrt furnt
  di lena mij di chel chi mi sints,
  e i'ai dit: "Va, che j i soj furt e ardt."

  I vin tact a z su par chel scj stes
  ch'l'ra stret, 'ncrept e malmett
  e rpit tant p di chel di puc di prin d'ads.

  Zint su'i parlvi par no pri fiact,
  cuant che dal'altri bus i'ai sintt 'na vus
  che di fa perulis 'vars puc podt.

  Se ca la dit no'ai capt nncj'dal colm rocjus
  di chel arc che chi'l travirsa'l fost:
  in mtu l'ra e scura la so vous.

  Ma'i vuj vifs--encja s'in j i'ri voltt--
  a no podvin riv'n font, pal gran scur;
  alr j: "Tu ti sas, Mestri, se ca vu fat

  par riv ta l'altr' rzin e zi'j dal mur;
  pars'ch, com'ch'j i sint ma i no caps,
  cuss la j'i jt ma cognsi mi' dur."

  "Dzi 'podars," 'la dit. "ma nja'i ti dis
  che'l f; pars che la onesta domanda
  si'a da segu cul f e no cun parldis."

  Nultris sin zus j dal punt ta che banda
  'ndul ca si uns cul otf rzin;
  da chi la bolgia la vin ben jodda;

  e j i'ai jodt ca si cuntuarzvin
  sarpns orbui di dutis li sortis
  che la memoria'ncjam mi tormntin.

  Nisn p vnt, Libia, pa li tos dunis!
  che se di jcui, fares, e caldros
  ti prods, e altris coma li cncris,[142]

  ne si tancju nemj'mpests e ldros
  ti'as maj mostrt, nencj'cun duta l'Etiopia
  o cun ch'un'l cjata 'nsma dal Mar Ros.

  'Nt stu bulighs di sbis faghi spia
  si podva a l'impaurda zent nuda
  sensa'l sper d'un bus o 'litropa[143]:

  madrs ghi vvin ogni man leda;
  in davu gh'imbusvin cjf e coda,
  e'n davnt rin duta na'ngropda.

  co ch'a un ca l'ra da sta banda
  intr ghi'a svuist un sarpnt e muardt
  l che la cadpa cul cul' unda.

  Ch'un'l scrivs na "i" tant svelt no'ai maj jodt
  com'chel si'a impit e brust, e dut
  in sinsa colnt a si'a ridust;

  e cuant ch'in cjra a si era s distrt,
  il plvar si'a mett a rifsi da se
  e chel di prima 'le tornt dut par dut:[144]

  par chej che di dut a san, cuss a 
  ch'la fnis a mou e dopo a rins
  cuant ch'a la fin dal cuint scul visna a :

  ne d'rba ne blva in vita'no ps
  ma dom'di gotis d'nsns e d'amma,
  e nardo e mra 'ghi son l'ultin imbrs.

  E com'chel cal cola, e nol sa coma,
  par fuarsa d'un brut spirt che'n cjera lu tira,
  o di cualch'altri maln che l'omp al doma,

  cuant ca si alsa e intr si mira,
  dut stupidit da chel grant patimnt
  cal veva sufrt, vuardnt al suspra;

  cuss'l pecjadu dal so sturdimnt.
  Oh potnsa di Diu, cuant ch' severa,
  che cuss'a slavna cuant ca va punnt!

  il duca ghi'a'lr domandt cuj ch'l'ra;
  e chel: "I soj plombt da la Toscana
  puc timp fa ta sta salvdija galra.

  Vita bestil mi'a plast, no l'umana,
  pars che mul i soj stat; e'i soj Vani Fus,
  bestia, e Pistja mi'era degna tana."

  E j al duc: "Ca no gh'la svgni da stu bus!
  domndighi par se colpa ch'l ca j;
  ch'j l'ai jodt com'omp di sanc e rabius."

  Il Fus chist l rivt ben a caplu
  e virs me'l cjf e'l so spirt 'la alst
  e plen di vergogna si podv' jd'lu;

  dop'la dit: "P mi displs ch'ti mi'as cjatt
  in ta che miseria 'nd chi ti mi js
  che cuant che da l'altra vita 'soj stat tronct.

  Neg chel chi ti mi domandis no pos:
  ch'j i soj mett pars che j'i soj stat
  ta la sacristia lari di mbui e cros,

  e di chistu n'altri l stat acust.
  Ma par che tu di sta vista no ti gdis,
  se maj chiscju poscj' scurs ti vars last,

  di se chi ti vzi i vuj chi ti scltis:
  Pistoja daj Neris ven dimagrida:
  dop' rinva Firense zent e usnsis.

  Vapu Marte'l tira fu di Val Magr'da
  ca l di nuvulns scurs invilust;
  e in una violenta burascjda

  insm'l Cjmp Picn'l combat'mint'l vegnar fat;
  alr luj a colp'l calgu al spacar
  s che ogni Blanc al vegnar fert.

  E ti l'ai dit par che displasj ti far.[145]




  Cjnt Vincjasincusin

  Il lari, al fin da li so perulis,
  li mans 'la alst cun dutis dos li fghis,
  signt: "Ci, Diu, co ch li to misris!"

  E sbit mi'rin li bsis amghis,
  pars che una il cul ghi'a'nsiarpt
  com'par disghi: Nja p i ti dsis';

  n'altra ghi' zuda atr daj bras, e let
  inta'un grop cjf e coda la in davnt,
  s ca nol vars maj pi nja scjast.

  Ahi, Pistja, pars no statu pensnt
  d'insinerti e di fa crol'i to murs,
  ch dom'pal mal la to simnsa 'va 'vant?

  Di st'infir, ta nisn daj so srcui scurs,
  maj 'l stat cuntra Diu spirt s rognt,[146]
  nncja chel colt a Tebe, ju daj murs.

  E par sempri mut 'le zut via scjampnt,
  e j jodt i'ai un senturi dut rabius
  che "'Nd ca'l'l crt?" al vegnva clamant.

  No crot che Marma s tancju schifus
  di madrs a veva com'luj'n ta la schena
  --fin l ch'omp al par--di ducj'i colus.

  Davu da la cadpa, ta la schena,
  cu l'lis virtis, pojt l'ra'un dragn;
  e'l brsa ognn che'l casu l'l mena.

  Il me mestri 'la dit: "Chstu 'l Cacn
  che sot la pica dal Mont Aventn
  p voltis un lac di sanc 'la fat, il bestin.

  A nol va cuj so frdis[147] par un cjamn,
  pa la trufa che l'imbrojn a la fat
  di che gran mandria che luj'l veva visn;

  alr il so f da furfnt 'la fermt
  sot li masdis di rcul, che forsi
  sent ghi'n da dtis, ma dom'dis ghi 'an bastt." [148]

  Luj'l parlava; l'altri 'lu jodev'zi;
  dut ta un colp tre spirs a son l capits,
  che ne luj ne me ni vvin fat necurzi,

  fin ch'an sigt: "Com'sizu ch fra'i dans?":
  e 'lr il nustri parl i vin smett,
  e virs di lu atns i si sin volts.

  J no ju cognosvi; ma' susedt,
  coma ca  tanti altri voltis capitt,
  che prin na roba, dop'un'altra i vin sintut.

  E cuss: "Cjnfa 'ndul ca'l restt?"
  J alra, par che'l duca'l stes atnt,
  il me dit da barba e nas i'ai pojt.

  'Ds se tu, letu, di crodi ti sos lent
  se chi conti, no son maravis,
  ch'j stes chi l'i jodt lu crot a stnt.

  mentri ch'j a lu ghi alsvi li sis,
  un grant sarpnt cun sis pi a si'a butt
  intr d'un di lu, e svelt com'i pensjs,

  cuj pi di mis la pansa ghi'a 'ntorgolt
  e cun chej davnt i bras a ghi'a cjapt;
  li moslis pur a ghi'a dopo ben bect;

  i pi di davu ta li cusis 'la slungjt
  e la so coda tal mis ghi'a mett,
  e davu la schena di nuf distirt.

  L'dera su par un rbul no'ai maj jodt
  ca si rimpna com'st'orbil fira
  tal curp dal'altra si'a incjastrda par dut.

  I doj curps si son dop' uns com'se cjra
  cjlda 'fsin stas, miscjnt il so colu,
  tant ch' nol parva p, nencjn, chel ch'l ra,

  coma ca si forma davant dal brusu
  da la cjrta un colort cuss scur
  ca no l neri, encja se'l blanc al mu.

  I'altris lu vuardvin, ognn puc sigr
  e signt: "hi l, com'chi ti stas cambint!
  Jjtu chi no ti sos p doj, ne un pur."

  Za stvin i doj cjfs dom'un doventnt
  cuant ch'aparvin do figris miscjdis
  ta na musa, e no p dos ch avnt.

  Doj bras si son fas da cutri mendis;
  cusis cu li gjmbis, e pansa e pet,
  robis maj joddis son doventdis.[149]

  Anult l'ra ogni inisil aspit:
  doj e nencja un st'imgin sformda
  a parva; e plan si'a movt ta stu stret.

  Coma la sbisa sot da la scoria granda
  daj dis cjaniculrs, zint ta nova brusa
  'va travirs la strada com'na lampda,

  cuss'l parva, vignnt virs la pansa
  daj altri doj, un madrast impit,
  lvit e nri, com'na barba grisa;

  e tal bugngul, la che par prin'l ven  supt
  il nustri alimnt, un di lu 'la'mpirt
  e davant di luj l'e subit dopo colt.
  Chel impirt, sidn, 'la doma vuardt;
  nsi, cj pi ferms, al sbadajva,
  coma che sun o fivra lu ves tact.

  Luj'l sarpnt, e'l sarpnt luj'l vuardva;
  l'un pa la plaja e l'altri pa la bocja
  fun a soflvin e'l fun si scuntrva.

  Cal tzi ormaj Lucn l cal tocja
  daj purs dius di Sabl e di Nasdio,
  e che ben'l sinti se ca ghi va dngja.

  Cal tzi di Cadmo e d'rt'Ovdio;
  che se chel in madrs e l'altri in font
  poetnt'l converts no l'invid'j;

  che maj, ma maj, do natris front a front
  a la tramutt, s che li dos formis
  a cambisi di sostnsa'ghi'an fat front.

  Insimit, tegnt si'an a sti rgulis,
  che il sarpnt la coda a la'nforcjt
  e'l fert a la stret ben ben li talpis.

  Li gjmbis pur cu li cusis si'an tocjt
  e'ncolt s che dop'un puc la zuntra
  coma tal a no vars p somet.

  La coda rota 'cjolva la figura
  ca si pierdva'n tal'omp, e la so pil
  si feva mola, e chel dal'omp dura.

  I bras, jt ben, si ritirvin sot il cul,
  e i doj pi dal madras, che curs'rin,
  tant si slungjvin cuant ch'chej zvin sot pil.

  I pi davu a s'intorgolvin
  doventnt il coso che l'omp al plata,
  mentri che dal so, puor omp, doj si fvin.

  'Ntant ch'a l'un e l'altri a cambia la fumta
  in colu nuf, e ghi fa vign'l pel s
  par ch, e par l ghi da na lista,

  l'un si' levt e l'ltri l colt j,
  ma sensa distud chej triscj' di fanj
  sot dj cuj ducju doj 'cambivin musu.

  Chel dret si'a tirt virs li tmpis asj,
  e di dut'che roba che l ' zuda,
  l'orlis si'an format, che vut'l veva maj.

  E da la materia p'n davu restda,
  cun pcja in musa un nas a si  format
  e cul rest na bcja d'mp ghi' vegnda.

  Chel pojt, il musu'n davnt 'la slungjt
  e li orlis'la ritirt dentri'l cjf
  com'che da'un lacj a ven cuss spes fat;

  e la lenga, ch'unda a era, e claf
  di tant parl, si divt; e che a frcja
  'n'tal'altri 'si sira; e'l fun no si muf.

  L'anima, che doventd' era bestia,
  a scjampva subulnt par il fost,
  e'n davu'l veva l'altri cal spuda e'l tabja.

  Ma co che li splis novis'a voltt,
  diznt al ters: "I vuj che Buoso[150] al zedi
  e ca si strisni ben ta stu bust."

  S la ziznia di sta bolgia jdi
  mut e tramut i'ai podt, e ca
  mi scusi'l nuf s'si sempri dret no pdi.

  E cunfs i me vuj a' capitt c
  ca fsin un bel puc, e'l me spirit pur;
  lo stes i'ai ben jods z via di ca;

  fra lu l'era Pcjo Scianct, par sigr,
  e luj l'era l'unic da li tre figuris
  la so forma di prima a tegni dur:

  l'altri l'era chel[151] che tu, Gaville, ti plnzis.




  Cjnt Vincjasejsin

  Gt, Firense, para via a dati vnt,
  bat pur par mar e par cjra li to lis,
  tant ta l'infir l'l to non ca si spant![152]

  Ca j i'ai cjatt sinc daj to grancj' lris,
  sitadns tos par me vergogna granda,
  e tu in grant onu no ti ti lsis.

  Ma se'l ver 's'insumia'n matinda,
  tu ti vegnars a prov fra puc timp
  se ca ti ven da Prat, e p, augurda.[153]

  Se cuss za'l fos, al sars il so timp:
  ca susdi pur, che cuss ghi tcja!
  che p mal 'stari cul zi'n davnt dal timp.

  Sin parts, e su par chej tocs di rocja
  che prima a zi j a ni vvin judt,
  le zut il duca, che fat mi'a da clcja;[154]

  e prosegunt par chel solitari trat,
  tra che schegis e che sporgensis dal scoj,
  sensa la man il pi 'si vars bloct.

  Se mal chi'ai sintt, e ncja ads chi soj
  ch i sint cuant ch'in mins mi ven se ch'i'ai jodt,
  e ta dut il me inzn i no mi pj,[155]

  ca no si dizi che ch 'mancjva virtt;
  si che, se stela buna, o ncja mij,
  mi'a dat 'l ben, no vors 'n me 'nvdia vej vut.

  Cuant ch'i contadins si ripsin taj pajj
  in taj dis che chel che il mont al sclars
  a si ten mancu platt ai nustri vuj,

  e com'ca scmbin post muscjns e mscjs,
  tanti lusgnis 'jdin j 'n valda
  'nd che'l dart a l e li vendmis;

  di tanti flmis era pur 'luminda
  l'otva bolgia, com'j mi soj necurt
  da l ca s'jodva la part pi fonda.

  E com'chel che daj rs 'la vendict'l turt
  'la jodt il cjr di Elja al part,
  cuant che'i cjavj in su si son buts furt,

  che ben segu cuj vj nol podva p,
  fu che d'jdi la flamta besla
  com'na nulta, ch'in s si la jot z;

  cuss si muf ognna pa la gola
  dal fost, che nisna a mstra'l platt;
  ogni flama 'ten un pecjadu ca no mla.

  D'insma'l punt in j'i vuardvi, plet,
  che si no mi ves ta'un clap tegnt dur,
  j'i sars colt sensa vign urtt.

  E'l duc, ch'j i'eri atnt si'a necurt luj pur,
  mi'a dit: "A son spirs dentri li flamis;
  ognn s'inglsa di chel cal rt sigr."

  "Mestri me," i'ai rispundt, "se ch'ti mi dzis
  mi fa sta p sigr; ma za'i vevi crodt
  che cuss a fos; pur i vuj chi ti mi contis.

  Cuj se tal fuc ca l s dividt
  las, cal par'l flam da la foghra
  'nd ch'Entcli cul fradi[156] l stat mett?"

  E luj a mi: "La dentri si martra
  l'Uls e Diomt, e cuss 'nsimit
  a van a la vendta com'al'ira;

  'nt la flama si sintva'l plnzi, fit,
  da la vujta dal cjavl ch'l'era purta
  di 'nd che chel ca la fondt Roma l partt.

  L'era'l plnzi, dentri, dal'art che, murta,
  Deldmia 'ncjam a sufrs par Achl,
  e pur dal Paladi'l dolu a si prta."

  "Se lu a psin, dentri di chel sfavl,
  parl," i'ai dit, "Mestri, j'i ti vuj pre
  e pre di nuf che'l me pre'l vali mil,

  che dut'l me pre nol sdi par nja
  che che cornda di flama chi a vgni:
  jdiu i vuj s tant ch'in j ti m'js ple."

  E luj a mi: "Il to pre i vuj tgni
  in granda stima, e ben i lu sclti;
  ma fa che la to lenga 'si ritgni.

  Lasa chi parli j, che j'i ti parti
  se chi ti vus; che lu no volarsin
  forsi--pars che grcs 'rin--scoltti.

  Dop'che la flama vignd 'ni'era visn
  'nd ch'al me duc ghi parva just il luc,
  cuss ghi'a dit'a lu che l 'scoltvin:

  "O vultris chi sis in doj dentri un fuc,
  s'j i'ai di vu'n vita alc merett,
  se da vultris merett i'ai tant o puc,

  cuant ch'i'ai tal mont li ltis righis cret,
  stit fers li; ma l'un di vu' cal dizi c
  'ndul che, pierdt, l murt e sotert."

  Il cur p alt da la flama antica
  a la tact a mvisi bruntulnt
  coma ch che'l vnt al scjsa'n l e'n c;

  alra la punta'n c e'n l zirnt,
  coma ca fos una lenga ca parls,
  com'na curnt la vus a'a fu sgorgt: "Cuant

  chi'ai last Circe, che cun chel so ls
  me mi'a tegnt p d'un'an prs di Gaett
  prima che cuss Enea 'la clams,

  ne'l ben chi volvi al f, ne la piett
  pal me pri vcju, ne'l dovt amu
  che Penelope'l vars di vej 'legrt,

  a mi'an dentri podt vnsi chel ardour
  chi vevi di dovent dal mont esprt,
  e daj vsis dal omp e dal so valu;

  ma'i mi soj avit pal mar alt e virt
  cu'na navta e che compagn'a
  psula ca no mi'a maj last desrt.

  Da spigja a spigja 'soj zut, fin in Spagna,
  fin in Marc, e in Sardegna ncja,
  e tal'sulis che'l stes mar'l bagna..

  J e'i compjs i'rin zent lenta e vcja
  Par cuant chi sin rivs ta chel post stret
  'nd ca son i sens di rcul in rcja,

  l par che l'mp a no zighi'ltri al sdi costrt:
  da la man destra i'ai last Sivl;
  da che altra i vevi za'bandont Set.

  O frris,' i'ai dit, che par p di sent mil
  percuj 'sis rivs propit fin amnt,
  a sta va ca  cuss tant sutl

  daj sns ch'encjam ni rstin ta stu mont,
  no stit dizi di no a l'esperinsa
  di chel mont sensa zent, di l dal tramnt.

  Considerit ben la vustra simnsa:
  fas no sis stas par vivi com'salvdis
  ma par segu virtt e conosnsa.'[157]

  Stu discrs 'ghi li'a 's ben ingusdis
  ai compjs li razns par par'n davnt,
  ch'a fermju i vars vut grandi fadjs;

  e voltt la nustra ppa virs levnt,
  i rmos lis 'rin par stu mat di svul;
  plan plan a man sanca i zvin voltnt.

  Belz dutis li stlis dal polo austral
  'jodva la not, e'l nustri l'r'tant bas
  che sot'l steva'n compagna dal scul.

  Sinc vltis 'rin stas impis e siers
  chej lumns ca rin sot da la luna,
  dopo chi vvin traverst chel gran ps,

  cuant ca ni'a apart, 'ncjam lontna,
  una montagna[158] scura e alta tant
  che cuss maj non vevi jodt nisna.

  La vista ni'a dat alegra, fin cuant
  che da stu nuf post 'na bufra'a tact
  ca'a ben batt la prua l'n davnt.

  Naf e aga tre voltis z 'n ziru 'a fat:
  a la curta la ppa  zuda'n s
  e la prua'n j, com'ch'ra destint,[159]

  fin che'l mar su di nu'a si'a siert s.




  Cjnt Vincjasietsin

  La flma ra za'ndresda e cujta,
  dop'l so parl, e via da nu' a zeva
  cu la licnsa dal me bon pota,

  cuant che n'altra che davu la seguva
  i vuj mi'a fat volt ta la so punta
  da'ndul ch'un sn confs al vegnva.

  Com'l neml sicilin, cun dentri'l lament
  di chel--e par prin cun chel'l mugnva
  --ch'al flu, maln l'era stat, si conta;[160]

  cu la vus da l'aflt al mugulva
  tant che, ncja se l'era dut fat di ramp,
  lo stes parva ch'amndi al sufrva;

  cuss, no vint bus ne altra via di scjmp
  da cuant ch'l'era tal fuc, taj so sclopets
  si convertva'l so pur parl, lamp a lamp.

  Ma dopo cal veva tact il so vis
  su pa la punta, e dat ghi veva chel gus
  a la lenga cuant ch's'l zeva dal bas,

  dzi 'vin sintt: "O tu chi ti sntis
  la me vus e che'l to parl l lombrt,
  ch ti'as dit: Istra va; di pi non t'adz' ',[161]

  pars ch'j'i soj ch forsi un puc'n ritrt
  nsta zi, ma parla pur cun me un puc:
  t'js ca no mi displs a mi, e j'i rt!

  Se tu i ti sos ta stu mont vurp da puc
  colt da la s--da che bila cjra
  latina da'n d che la colpa i'ai, pur cuc--

  dzmi se'i romagni 'an ps o gura;
  ch'j'i'eri di che montgnis fra Urbn
  e'l pas ca si virs al Tevere, a plra."

  J'i vuardvi in j, atnt e sidn,
  cuant che'l me duca a mi'a tal flanc tocjt
  diznt, "Parla tu, che chistu l latn."

  E j che di dzi i'ri prepart,
  sens'esit i'ai scuminsit a parl:
  "O spirt, ca par chi ti sos la j platt,

  la Romagna no , ne maj era u l,
  sensa gura in tal cu daj so tirns;
  ma al moment nisna'si pos jdila.

  Ravna ' com'ch' stada da tancj' ins:
  l'cuila da Polenta l 'si cova,
  s ch'ncja Cervia'a cujrs cuj so plumns.

  La cjra[162], ch'a za fat la so lungja prova,
  e daj fransejs un gran ros di sanc, miga puc,
  sot ramsis verdis a si tegnva.

  E'l mastn vcju e il nuf da Verc,
  che tant mal a'an Montagna governt,
  l ca s'ju jt a grugnsin, e p di un puc.

  L di Lamn e Santra, ogni sitt
  guidda ' dal leont dal nit blanc,
  cal cambia banda dal'unvir al'estt.

  E che ch'ven dal Savio bagnada di flanc,
  cuss com'ca si cjta tra plan e mont,
  tal stes mut a vf, sot tirn e stat franc.

  M'ads cuj stu? Dznilu chi lu tegnn cont:
  nost'si dur p che cualc'altri l stat,
  se'l to non al mont al riva'a faighi front."

  Dopo che'l fuc al veva'un bel puc rugnt
  tal so mut, la so punta fina 'la movt
  di c, di l, e'n fin a chist'ghi'a dat flat:

  "Se j'i crods da rispndighi in dut
  a cualchidn cal sars tornt tal mont,
  di flame sta flama no vars p volt;

  ma sicma che propit maj da stu font
  no l maj tornt vif nisn, si sint just,
  sensa timu d'infamia ti dis tnt[163].

  Omp di guera 'soj stat, e dop'frri cun gust,
  crodnt di fa, cuss cint, penitensa;
  e dut sars susedt ta stu mut just,

  sa no fos pal grant predi[164]--che schifnsa!--
  ca mi'a rimett ta li primi clpis;
  e com'e pars, co la sostnsa.

  Mentri ch'j'i'ri forma cul sanc ta li vnis
  che dat mi veva me mari, il me f
  no l'era da len, ma da vlpis.

  La furbsia, la scaltrsa e'l truf
  ben mi zvin e s i usvi la so rt,
  che fin'n fn dal mont l'ra dut'un da f.

  Cuant chi mi soj jodt riv ta che part
  da la me ett 'nd ch'ognn'l dovars
  cal li vlis e zi avnt mancu furt,

  il plazj di prin'mi fva ads ribrs;
  dut pentt, al mont i'ai dit i me ados;
  ah pur bazovl! e zovt a vars.

  Chel principe l daj nufs Farisos,
  stint faznt guera visn dal Latern,
  e ne cuntra Saracns ne Gjudos,

  pars ch' ognn daj so nems l'era Cristin,
  e nisn l'era stat Acri a vnsi,
  ne mercjadnt l'era stat la dal Soldn;

  ne i rdins scros ne pur l'alt ufsi
  ghi'an fat da guida, ne in me il cordn
  che frris p magris 'vvin par strnzisi.

  Ma com' Costantn 'la vut Silvstri'l bon
  dentri a Sirt par vuarlu da la lvra,
  cuss chist 'la volt chi lu juds benn

  a vuarlu da la so granda fivra:
  'la volt chi lu consilis, ma i'ai tazt
  par ch'ogni so perula stramba a era.

  E 'la dit di nuf: Nosta sospet dut;
  j'i ti aslf, e tu'nsgnimi coma fa
  par che'l Penestrn al zedi j dal dut.

  Il cjl j'i pol ben virzi e sier,
  com'chi ti sas; per a son dos li clafs
  ch'l me antecesu no'la volt cur.'

  Alra mi'an poct i argumns grfs
  la 'ndul che'l tzi al sars stat pzu,
  e dit'i'ai, Pari me, sicm'tu ti mi lv's

  da chel pecjt ch'ads mi fa col'n j,
  promti al lunc ma il mantgni puc furt
  ti far trionf tal to alt di la s.'

  Francsc si'a fat avnt, dopo chi'ri murt,
  par me; ma un di chej nris cherubns
  'la dit: Lsilu chi[165]. No mi fa turt.

  A la da z la j, tra i me meschns
  par chel conslio da ludro ca la spartt,
  dal cual in c ghi sin stas sempri visns;

  ch'aslvi no si pos chel ch'no si'a pentt,
  ne pentsi e volj al stes timp si pos,
  che stu contrad a nol ven consentt.'

  Oh pur me! Se svlt che svet mi soj scs
  cuant ca mi'a ben ingrintt e dit: Forsi
  no ti pensvis che j'un lic[166] i fos'!

  A Minos mi'a partt, che la coda a voltsi
  atr dal curp dur si'a mett vot vltis,
  e dop'che l l'era zut a murdisi,

  'la dit: Stu chi l'apartn l cuj lris';
  par chel ch'j 'nd chi t'js i soj pierdt,
  e vistt cuss i sufrs sti pnis."

  Cuant che'l so dzi 'la cuss fint dut,
  la flama, cun gran dolu, a' partda,
  stuarznt e sbatnt il so spis di cuart.

  Nu 'sin zus avnt, j e la me guida,
  su pal scoj fin insma dal'altri arc
  di chel fost 'nd che'l fo'n pijn'a vnda

  ducj'chej che disunnt a acustin cr'c.




  Cjnt Vincjotsin

  Cuj podars'maj cun perulis scltis
  dzi di chel sanc e di che pljs in pln
  ch'i'ai ads jodt, encj'contnt p vltis?

  A no' nisna lenga cun chel inzn
  ch'jud'l pos'l nstri discrs, e la mins
  a'a di dut chel comprndi l puc sen.

  Se chej a fsin 'ncjam dcjus visns
  che za in ta la sfurtunda cjra
  da la Pulia'n vut s tancju sufrimns

  par via daj Trojns e da la lngja gura
  che di anj a'a'mplent doj bij zjs,
  com'cal ds Livio, ch'un di sblius no l'era,

  cun che c'an davva lass pus intjs
  par vj contrastt Berto il Guiscr;
  e l'altra ca'a last vus ta li contjs

  di Cepern, la'ndul ch'l stat busir
  ognn puliesn, e l da Tajacs,
  'ndul che sens'rmis vinst'la'l vcju Alr;

  e par cuant che ferdis fndis o ms[167]
  s'jodva--dut chist'nncja'l vn visn
  al'oru d'sta nona blgja l che dut'le ss.

  Caretj non d che s par dvis 'spndin
  com'un ch'i'ai cun oru jodt, dut sbregt
  da la barba fin la che coris 'si trin:

  i bugjj tra li gjmbis ghi vevn colt;
  cu e polmns s'jodvin, e chel pur sac
  cal fa merda di chel ca si'a mangjt.[168]

  D'jdi dut di luj no ri 'ncjam strac
  cuant che luj mi'a vuardt e vierzt si'a'l pet,
  diznt: "Jitu chi mi virs coma un pac?

  Jt ben cuant strupit ca l Maomt!
  davnt di me 'l Ali cal va planznt,
  rt in musa da la barba al cjuft.[169]

  E ducju i altris che ch ti vas jodnt,
  seminadus di scndul e di scisma,
  vfs 'rin, m'ads, sclaps, stan puc godnt.

  Un diu'l ca davu ca ni sistma,
  crudl ca l, cul tj da la so spada,
  e ducj'di nuf l sbugjla cu la so lama

  cuant ca rifn che dolorsa strada;
  no prin, per, che zint'atr, com'chi ds,
  ogni ferda si sdi za sierda.[170]

  Ma tu cuj stu che dal scoj i ti vurdis,
  esitnt, forsi, di z a la pna
  che Minos segnt ti'a pa li to acsis?"

  "Murt no l  'ncjam, ne colpa 'lu mna,"
  rispundt 'la'l mestri, "a tormentlu;
  ma par dighi n'esperinsa p plna,

  a mi, chi soj murt, mi convin menlu
  pal infir ca j, di zru in zr,
  e ver a l com'ch'j ti staj diznlu."

  Cuant ch'l'an sintt, p di sent ca zvin'n zr
  si son ferms tal fost a vuardmi
  par marava, dismintint il martr.

  "Dsghi duncj'ads a Fra Dulcn ca si rmi,
  tu che'l sol fors't'jodars di nuf fra puc,
  se p ca nol vu vign subit a cjatmi,

  ben di vvars[171], che se'l timp'l siera stu luc
  la vitria no ghi zdi al Novaris,
  che si no nol vinsars sensa gran truc."

  Un pi a lu veva za alst di pis
  Maomt cuant ca mi'a dit sta perula;
  dit chist, va ca l zut cu li so idis.

  Un'altri, cal veva un bus ta la gola
  e tronct il nas fin propit sot li sis,
  e nol veva altri che un'orla,

  restt l a jdi chisti maravis
  cuj ltris, prin d'ltris'la vierzt cana,
  rsa di sanc al veva ta li so plis,

  e 'la dit: "O tu, che colpa 'no condna,
  e ch'i'ai jodt in ta cjra latna,
  se'l gran some a no mi ingna,

  recurda Pieri da la Medizina,
  se maj ti trnis a jdi chel bil pin
  che da Versl a Marcab s'inclna.

  E fighi savj a chej doj p mij di Fan,
  al Sir Guido e ncja al Angjoll,
  che se d'jdi'n davnt ch no si'l fa'nvn,

  a vegnarn buts fu dal so vasl
  e macers visn di Catlica
  pal tradimnt di un tirn tant crudl.

  Tra l'isola di Cipro e di Majrca,
  no la maj si grant delt jodt Netn
  ne da pirta ne da zent argolca.[172]

  Chel traditu che pur al jt dom' cun' un ,
  e al tn la cjra che un tal ch di me
  di jdila al vors si stat dizn,

  a ju far zi al parlamnt cun se;
  dop'al far s ch'al vint di Folra
  pre ghi zovar puc, e si sa'l pars."

  E j a luj: "Mstrimi a la clra--
  se nova di te la su par me 'svula--
  cuj ca l chel da la vedda amra."

  Alr'la pojt la man ta la mosla
  d'un so compj e la bcja ghi'a vierzt,
  signt: "co ch chel, e nol favla.

  Chistu, esilit, il dubit ghi'a cjlt dut
  a Szar, afermnt che chel ben furnt,
  esitnt, dns a le sempri a pirdi zut."

  Oh pur diu, cuant cal someva spaurt
  cu la lenga ta la gsa tajda,
  Curio, ch'al dzi le stat cuss ardt!

  E'un ch'al veva l'un'e l'altra man troncda,
  alsnt i zumpns pa l'aria fuscda,
  s che'l sanc ghi vev'la musa sporcjda,

  'la sigt: "ncja il Mscja recurda,
  ca la dit, sti!, Cjf a'a la roba fata,'[173]
  che mala simnsa pa la zent tosca ' stada."

  Alr j: "La to rsa pur' murta";
  luj, puart, cun p dolu sul so dolu,
  le zut, cu'na malincona mata.

  J a vuard'l scjp soj restt in davu,
  e jodt i'ai roba chi vars pura
  sensa p prova a contla besu;

  sa no fos che la cosinsa mi sigra,
  che compagna ca rint l'omp sigr di se,
  sot la corsa di sntisi pura.

  Jodt i'ai com'ch'encjam'l fos'n front di me
  un curp sensa cjf ch'avnt al zva
  com'i'altri purs disgrasis davnt di me;

  e'l cjf tronct paj cjavij al tegnva,
  pindulnt da la man com'un lampin;
  e chel mi vuardva'e "Pur me!" al dizva.[174]

  E a se stes si fva lustri benn,[175]
  e a rin doj in un e un in doj:
  e coma maj, ben al sa chel dal lamp e tn.

  Cuant che subit sot l'era dal nustri scj,
  a ni'a alst il bras cul so cjf, dut,
  par che'l so parl'i sintsin ducju doj.

  E 'la dit: "Ads t'js stu patimnt brut
  tu che, rispirnt, ti vas jodnt i murs:
  vurda si ti'n cjtis n'altri cuss crut.

  E pars'che tu che nvis ti m'prtis, sens' curs,[176]
  ti'as di savj ch'j'i soj Bertran dal Bornio, chel
  ca ghi'a dat al Re zvin chej crus cunfurs.

  J'i'ai fat pari e f a l'un l'altri ribl:
  p no ghi'a fat Achitofl a Absalon
  e David cun chel becot da crudl.[177]

  Di zent ben unda i'ai fat division;
  par chel che'l me pur sarvil 'le stat spartt
  dal so prinspit, ca l'n ta stu troncn.

  Da chi'l me cuntrapat[178], com'ch'vjs capt.




  Cjnt Vincjanovsin

  Duta che zent e che stransimis pljs
  a vvin i me vj cuss incjocs,
  ca rin di lgrimis coma grondjs;

  ma Virgilio a mi'a dit: "Se chi ti fas?
  pars i to vj ghi vanu'ncjam dngja?
  la che scj puors spirs 'son cuss mal concjs?

  Tal no ti'as fat ta nisun'altra bolgja:
  se tu ti cros di riv a contlis,
  sta val par p di vincj mijs a para via!

  La luna  belz sot di nualtris:
  ni resta puc dal timp a nu concedt,
  e altri'nd da jodi che tu no t'jdis."

  "Se tu ti vs," i ghi'ai sbit rispundt,
  "'tindt a la razn che j'i vuardvi,
  fors'di sta'ncjam t'mi vars permett."

  Intant'l zeva--e j davu ghi stvi--
  il duca; j za'i ghi fvi risposta:
  "La dentri di sta cava," i zntavi,

  "'ndul ch'j'i vvi i vuj fiss a pusta,
  i crot che un spirt dal me sanc al plnzi
  la colpa che la j 's tant a costa."

  "No dati," 'la tact il mestri a dizi,
  "tant pensj par luj da ads in davnt:
  'tint a ltri e lsa che luj al pusi:

  ch'j l'ai jodt al pi dal pontt, cuant
  che cul so dit furt a ti minacjva
  e Geri dal Bil al zeva nominnt.

  Intnt se che dut'l to timp'l ocupva,
  l'era in tndighi a chel d'Altafurt,
  e'n l no ti vuardvis, e luj'l partva."

  "O bon il me duca, che violenta murt
  ca no' 'ncjam vendicda," i'ai dit,
  "dal parnt che'l disonu ghi'a fat turt,

  lu'a rindt disdegnus[179]; e l partt
  sensa parlmi, com'ch'j la pensi:
  e chel par luj di simpatia mi'a'mplent."

  Cuss i parlvin fin l ca tocj'si
  par prin podj dal scj l'altra val jdi,
  sa fos p lustri, fin in font, o cusi.

  Cuant ch'sin tal ltin clustri rivs a zi
  di Malbls, cuss che chej brfs di frris
  jdiu ducjus i podvin propit l,

  di lamns i'ai sintt divirsis frecjdis,
  ca vvin di piett li puntis infiert;
  ch'j cu li mans mi soj siert l'orlis.

  Cuant dolu al vegnarsia colett
  se da Valdichina 'vegnsin d'estt,
  cun ducj'i maj di Sardegna e dal Maremt

  e ta na fsa fs il dut insembrt?
  Cuss l'era ch, cun che gran psa
  di zent ca si marsv' za da un bel trt.

  Zus'sin pal'ltin rzin, sens'pusa,
  lunc il scj lnc, sempri a la sinstra,
  fin l ch'jodt i'ai daj lamns la causa:

  l a era, virs il font, l cal minstra
  chel sjr dal alt l'infalbil gjustsia,
  punnt i falsadus che li'l regstra.

  P malincnic cuj al crodarsia
  ca fos stat in Egina[180] cun ducj'i mals
  cuant ch'ra'n aria tanta malsia

  che'i nemj taj pscuj son ducjs cols,
  encj'i virs, e dopo li zens antchis,
  secont chej pos ca ni cntin scj fs,

  coma li furms si son rinovdis;
  ch'era d'jdi ta che valda scura,
  l'nimis langu ch e l'ngrumdis.

  Ta splis o pansa 'diritra
  daj altris 'rin pojs, e chel a gjt
  plan plan al zeva ta la vijta pura.

  E nu, pas a pas, sidns 'vin cjamint,
  vuardnt atr e scoltnt chej disgrasis
  nisn daj cuj'l vars podt sta'ndrest.

  Doj in daj jods su l'un l'ltri pojs,
  com'che li padlis si mtin a scjald,
  ducjus da cjf a pi di rognis macjs;

  e'i no'ai maj jodt cuss furt stringhi
  da nisn frutt spett dal so parn,
  o che la strnghia'l mena par flu sve,

  com'ch'ognn'l menva svelt'l spunzn
  da l'ngulis intr pa la gran rbia
  dal spis che maj ju far sta p benn;

  li rognis cul'ngulis 'gratvin via
  com'cal fa'l curts di cgu cu li scjs
  di ps ca son grandis di p di na scja.[181]

  "O tu che cun i to dicj' i ti ti dismjs," [182]
  'la tact a dsghi'l duca a un di lu,
  "e che ogni tant ti fas di lu tanjs,

  dsni se cualchi latn l tal dolu
  di stu post, e che l'ngula ti basts
  in etrno a fa chistu lav'u."

  "Latns[183] i sin, che tu t'js s guasts,
  ducju dj," a la rispundt planznt;
  "ma cuj stu che sta domnda ti ni fas?"

  E'l duca: "J'i soj un che j'l sta vignnt
  cun chistu vif ch, da scoj a scoj,
  e di mostrighi l'infir a luj'intnt."

  Alr si son a colp separs, chej doj,
  e tremnt ognn si'a virs me voltt,
  e ltris pur: i doj no rin besj.

  Il me bon mestri si' virs me premurt,
  diznt: "Dsghi pur a lu s chi ti vous."
  Vnlu luj volt, cuss i'ai'lr tact:

  "Se'l vustri pens--di chist i soj curious--
  nol resta tal prin mont da l'umana mns,
  ma al vif su encja dopo da la so crous,

  dizimi cuj chi sis e di che zns:
  la vustra sprcj'e fastidisa pena
  di fami jdi ca no vi crj spavns."

  "J i'eri d'rs, e Arbul  da Siena,"
  la dit un, "a mi ha fat meti tal fuc;
  ma chel pal cual soj murt ch no mi mena.

  A' vera per chi ghi'ai dita par zuc:
  J'i soj bon di sta'n aria com'na pluma;
  e chel--curius dal nuf amndi puc--

  'la volt chi ghi mostrs l'art, e doma
  pars'ch j no l'ai fat Ddal, a mi'a fat
  brus da un ca lu tegnva par f; ma

  tal'ltima bolgia da li dis soj stat,
  pal'alchima che tal mont i'ai ust,
  da Minos, ca nol pol sbali, butt.[184] "

  E j al pot i'ai dit: "Tal vanitt
  si cjtia t'ltra zent che la sanesa?
  nncja ta che franssa[185], in veritt!"

  Alr l'ltri levrus l'alst la musa
  e mi'a rispundt: "Al di fu di Strsa
  ca la savt benn a fa la so spesa,

  e Nicol che la costos'usnsa
  dal garoful a la luj par prin scuprit
  tal ort'nd che sbit cjpa la simnsa;

  e pur di chel scjp ca la pirdut da stupit
  la vigna e'l gran bosc cun Cjasa d'Asin
  e'l so udsi'la mostrt l'Imbarlumt.

  Ma par ch'ti savdis cuj ca ti'a dat na man
  cuntra'i Sanis, gsa virs me'l to vli,
  s che chel ca ti rispnt no t'jdis invn:

  ch'j'i soj'l spirt di Capc t'jodars ben s,
  ch'j i'ai falst metj cul'alchima:
  e ti'as da recuardti, si t'js ben ch,

  com'ch'j i'ri propit 'na buna smia.[186]




  Cjnt Trentsin

  Taj timps che Gjunn a era rabida
  par via di Seml cuntr'il sanc Tebn,
  roba altri voltis da ic mostrda,

  cuss tant mat l doventt Atamn,[187]
  che jodnt la femina cuj so doj fis
  z avnt cargda c'un di lu par man,

  'la sigt: "I vuj cjap cu li rtis
  la leonsa e'i so leons al ps,"
  e fu 'la dopo mett li crudl' sgrnfis

  e Learco 'la cuct, un daj doj fruts,
  e'n alt alst, 'la dop'sbatt cuntr'un mur,
  e ic e l'altri si son alr 'negs."

  E cuant ch'la furtuna si'a voltt virs'l scur,
  l'altsa daj Trojns, che dut ausva,
  s ch'insimit cul regn l colt il re pur,

  la puor'cuba, vilda e sclva,
  dopo ch'a jodt Palisena[188] murta
  e dal so Polidoru ta la riva

  dal mar la puarta si' necurta,
  fu di se, dal dut, a'a bajt com'un cjn;[189]
  tant si'era di dolu la so mins sturta.

  Ne da Tebe ne da chistu post Trojn
  nisn a'a maj jodt furiis s crdis
  ca becvin no bestis ma se ch'ra umn,

  com'che do mbris, plidis e ndis,
  che muardnt 'corvin ta la manira
  dal purst che dal pursitr ti mlis.

  Una'a gancjt Capc, e ghi'ra
  cuj dincj' ta la cadpa, si che, tirnt,
  ghi fva grat la pansa in cjra.

  E l'Aretn, che restt l'era tremnt,
  mi'a dita: "Chel spirt la l Gjni Schichi,
  che, rabius, al sta i'ltris cuss cunsnt."

  "Oh!" ghi'ai dit, "se l'ltri no ti met u ch
  i dinch' intr, no ti fars fadja
  a dizni cuj ch'l prin cal sparsi d'ch."

  E luj a mi: "Chist' l'anima vcja
  di Mra, l'infm' dal pri doventda
  amga, fu dal amu sensa mcja.

  A pecj cul pri cuss  vegnda,
  falsificnt in se la forma d'ltra,[190]
  com ch'l'ltri 'la aust--ca s'jt par strada--

  par guadagnsi dal cjart la sjra,[191]
  in se falsific il Buoso Dont,
  e faznt dal testamnt 'na camra."

  Dopo che'i doj rabius mi vvin past,
  che j ju vvi ben di vli tegnt,
  i'i alra i'ltri malnass vuardt.

  Un i'ai jodt cal someva un lit,
  com'che sal fos stat dal bas da la pansa
  tronct dal rest che l'omp a la biforct.

  La brut'idropisa, che puc benn
  a sesta che pars che l'umu'l converts,
  s che'l musu a nol rispnt al pansn,

  a ghi fva tgni ben virs i lvris
  coma cal fa il tsic, che pa la sit
  un virs la barba e l'`altri'n su l'inverts.

  "O vultris che di pna i sis al vuit
  ta stu mont di dolu, e'l pars no'l saj,"
  a ni'a dit a nu, "vuardit e tindit

  al mestri Adam e a dcju i so maj;
  tant in daj vut da vif di chel ch'i'ai volt,
  e 'ds dom'bram pa'un puc di ga i'ai.

  Pa li vrdis culnis ogn'rivult
  dal Cesentn cal va j in tal Arno
  e frsc e mol al fa'l so canalt,

  a mi' sempri vif taj vuj, in etrno,
  e l'imgin so smpri p mi sja
  chel mal ch'mi scarns, magri cuss no.

  A mi tormnta la dura gjustsia,
  ca cjj ocasin d'ndul chi'ai pecjt[192]
  e mi fa suspir di malincona.

  La  Romna, la'ndul chi'ai falst
  la lega cul sen di San Zun Batsta[193];
  e par chel las il curp mi'an brust.

  ma se jo'i jods ch l'anima trista
  di Guido, di Sandro o di so frdi,
  par Font Branda i no dars la vista.[194]

  Un a l za dntri, sa si pol crdi
  a che mbris ca van atr rabisis;
  ma no zva, che ch, let, mi' puc d'jdi.

  Si vs li me gjmbis asj gilis
  par mvimi in sent'js un tant cuss,
  j'i li vars za tal trj metdis,

  in srcja di luj tra sta scrofna di zent chi,
  cun dut il so zru di ndis mijs
  e mis, o mancu, di travirs 'pol vighi.

  La colpa a' so si soj cun tal famjs:
  a mi'an lu costrt a bati i florns
  ca avvin tre cars di porcarjs."

  E j a luj: "Chej doj purs diuj a nu visns,
  ca trmin coma mans bagndis d'invir,
  cuj sni ch'a destra a stan daj to cunfns?

  "Ch i ju'ai cjats e ch a son, com'ch'l ver,"
  'la dit,"cuant che plovt soj ta sta cava ch,
  e no crt che maj p lasarn st'infir.

  Chist' la falsa ca'a acust Bepi;[195]
  l'altri l il fals Sinon grec da Troja:[196]
  pa la mla fivra a spsin cuss."

  E l'un di lu 'la dita "Porco boja,"
  par si stat nomint ta mut s dur,
  e dal pansn ghi'a batt la dura crdja.

  Ch'a ti'a fat un sn coma un tambr;
  e Mastr'Admo ghi''a batut il musu
  cul so bras, ca l'ra altritnt sigr,

  diznghi: "ncja sa mi' stat cjlt l'su
  da li me puri gjambis, chi no pol mvi,
  mi resta'l bras par dati cass in su."

  Alr luj 'la dit: "Cuant ca ti'an fat z
  virs il fuc, cuss svlt no ti lu vvis:
  ma prima, par fa'i bes fals, alra s."

  E l'idrpic: "Di chist'l ver ti dzis:
  ma nencja tu'l ver no ti'as testimonit
  a Troja, la che dzi'l just ti dovvis."

  "Se j'i'ai dit'l fals, e tu i bes ti'as falst,"
  'la dita Sinn, "e'i soj ch par un fal,
  e tu par p di nisn altri diault!"

  "Recurditi, fals zuradu, dal cjavl,"
  'la rispundt chel da la pansa sglnfa;
  "ben ti sta s'ognn lu sa par mont e val!"

  "A ti tant pzu se la sit sclap ti fa
  la lenga," 'la dit'l grec, e l'ga marsa
  che tal pansn davnt daj vuj ti stnfa."

  Alr'l banchj: "Ca si sbrghi che strsa
  di bcja to pal to mal, com'ca dov'rs;
  che se j'i'ai sit e l'umu mi ingrsa,

  tu ti'as bcja scja e p dolus daj ms;
  e par z a lec'l spili di Narcs
  amndi puc tonton ti bastars."[197]

  J i ri li chi ju scoltvi dut fs,
  cuant che'l mestri mi'a dit: "Ds jt chi, fantt!
  a mi bastars puc par moltilis!"

  Cuant chi l'ai sintt a parlmi secjt,
  virs luj mi soj voltt dut vergognus,
  che stu moment in mins vif mi' restt.

  Com'chel ca s'insumija da la so crus,
  tal so sn al volars insumisi
  che chel ch'l no l e di chel l bramus;

  no podnt parl, soj restt j cuss,
  che volnt scusmi, i mi scusvi
  lo sts sensa che j mi necuarzsi.

  "Che difit p grant mancu verggn' ti lvi
  di chel chi ti'as vut tu, i saj," luj 'la dit;
  ma ads basta fa lgrimis plvi:

  ma pensa chi soj sempri cun te, e subit,
  sa capits ch'la furtuna ti mets.
  in banda di cjacarns, cul stes sit;

  che snti stu chi vja basa 'sars.[198]




  Cjnt Trentunsin

  La stsa lnga prima a mi'a muardt,
  che rus'a fat la me msa blncja
  e dopo midizna mi'a'ntr mett:

  cuss i'ai sintt ca fva la lncja
  d'Achl, che par so pri  stada razn
  prin di bruta dop'di buna mancja.[199]

  La schena ghi vin voltt al brut valn,
  s pa la riva ca lu sira 'torotr,
  traversnt sidns sidns stu post puc bon.

  Ne d a ra ne nt u chi atr,
  s che'l me sgurt'l jodva puc davnt;
  ma 'mndi furt i'ai sintt sun un cur,

  furt, sigr, ncja p dal tn pi grant,
  che virs di luj vint tirt la me atensin,
  'la guidt i me vuj ta'un post p avnt.

  Dopo la gran sconfta di che asin
  ch'al Gran Carli ghi'a costt la santa gsta,
  sunt no 'la l'Orlnt cun p terbil passin.

  In davnt i'ri zut un puc e basta
  che d'jdi mi'a part tanti tr'ltis;
  alr j: "Mestri, dis, se cjr'se chista?"

  E luj a mi: "I crot che tu ti vurdis
  ta li tnebris msa a la lngja,
  stimnt cuss d'jdi se chi no t'jdis.

  T'jodars ben, se tu l ti ghi vas dngja
  cunt che il sens a s'ingna da lontn;
  ma fa p svlt, che dut fra puc si rngja."

  Alra cun bil fa mi'a cjapt par man,
  e la dit: "Prin chi rivni p'n davnt,
  par che'l fat no ti pri msa stran,

  pensa che l nisn l tor ma gignt;
  ducju 'son tal ps, da la riva atr,
  gjmbis e bugngul in j, dut cunt."

  Com'cunt che'l calgu si sclars d'intr,
  il vuli puc a puc ghi da figra
  a se cal plata'l vapu atorotr.

  Cuss sbuznt che aria dnsa e scura,
  p e p rivnt virs da la spnda,
  mi'a last l'eru e crest la pura;

  ma com'che su la murlia tnda
  Monteregin di tris si corona,
  cuss'l rivn che l'abs al circnda,

  l'era toregjt da miza la persona
  da chej gigns orbij, che dal'alt
  Gjov'ncjam'l mincja cunt ca tna.

  E ta la musa d'un za 'fvin i me vuj un salt,
  e'n ta splis e pet e pansa'n gran part,
  e'n taj doj bras ca pindulvin dal alt.

  La natura, sigr, cunt c'a last l'rt
  di fa nemj cuss, a'a fat ben, si sa,
  a cjighi taj esecutus a Mart.

  E se ic 'lefns e balnis di fa
  no si pents, chel cal vurda di sutl,
  ca' just cuss 'l va sbit a cjat;

  l'mp, dopodt, 'l di pens tant bil,
  e di fa dal mal a l purtrp partt,
  che lagnsi nol pol d'si sil.

  Il so musu lunc e gros a l'era ft,
  coma la pigna di San Piri a Roma,
  e'l rest al someva proporsiont;

  si che la riva ch'era perizma[200]
  dal mis in j, an mostrava cuss tant
  in su, che zghi taj cjavij insma

  fin par tre di Frsia sars stat un vant;
  j pur ghi'n jodvi un trenta curtis
  dal post in j di l ca si tca'l mant.

  "Raphl may amech zabi almis,"
  la bcja crudl a sig 'a tact
  cuss, e no cun orasins p dlsis.

  E'l me duca a luj: "u, pur disgrasit,
  tenti pur il cur e cun chel sfghiti
  cuant chi ti vns da culchi pasin 'nsurit!

  Il corn ti l'as l tal cul--plpiti--
  cal ten let, anima cunfsa,
  chel cur che tal to gran pet ti pos snti."

  E dopo a mi: "Luj stes a s'acsa;
  chist'l Nembrt, e pal so mal pens
  nencj'una di che lnghis tal mont s'sa.


  Lasnlu sta e invn no stin parl,
  ch'gni tabaj par luj a l dibnt,
  com'l so paj ltris, che nisn cap'l sa."

  Alr i vin continut a zi'n davnt,
  e di l a un puc, a sinistra sempri,
  l'ltri'vin cjatt, p salvdi e grant.

  A tegn'lu let, cuj cal fos stat'l mestri,
  no pos dzi, ma ghi tegnva plet
  e let di front un bras e davu'l dstri

  da na cjadna ch'lu tegnva torzet
  dal cul in j, di mut che tal discujrt
  a lu vva almncu sinc vltis zirt.

  "Stu suprbo 'la volt meti al virt
  la so potnsa cuntra Gjve il grant,"
  'la dit'l me duc, "e par chel'la stu grant mrt..

  Fil 'l'l so non, e a la fat cuss tant
  cuant che i gigns ai Dus ghi'an fat timu:
  i bras ch'la ment ju var sempri dibnt."

  E j a luj: "Podnt, mi col'rs il cu
  di dighi dal smisurt Brireus
  ai me vuj ocasion d'jdilu lu."

  Alr 'la dita: "Ti jodars nteus
  visn chi, cal parla e a l molt,
  ca ni metar tal font di chistu bus.

  Chel chi ti vus jdi, p'n l 'l postt,
  a l let e fat com'chistu, tal cual,
  dom'che di musa'l mostra p crudeltt."

  No  maj stat teremt tant infernal
  che una tr al scjass cuss a furt,
  com'che pront a l stat a scjassi Fil.

  Alr i'ai j temt p che maj la murt,
  e n'ocorva altri che la pura,
  se cjadnis nol ves vut ta ogni part.

  P avnt'ncjam i sin zus alra,
  fin a nteus, che ben cuarnta pi,
  sensa'l cjf, fu l'era d'la gran fesra.

  "Oh tu che ta la furtunda val ca'
  che ca ghi'a dat s tanta Gloria a Sipin
  cuant che batt 'la il grant Anibale,

  ti'as par preda partt len dopo len,
  e che si fos stat ta l'lta guera
  daj to frdis, si'a 'ncjam l'impresin

  che vinst 'varsin i fiis d'la cjra;
  la j mt'ni ca no ti vegni schif,
  indul che'l gran frit Ccit al sjra.

  No fni zi ne a Tsio ne a Tif:
  chist al pol da chel che ch a si brma;
  ma ads lsiti, nsta fa il restf.

  Tal mont ti pos 'ncjam rindi fama,
  che luj 'l vif e a lunc al vivar
  s'a s prin dal timp Grsia no lu clma."

  Dit cuss 'la'l mestri; e chel, cun premra,
  slungjnt li mans, s'l duca'la cjapt
  'nd ch'rcul strinzt na volta stat l'ra.

  Virgilio, cuant cal steva par si alst,
  mi'a dita: "Ven ch svlt chi ti cjpi su,"
  e me e luj in fs ni'a fat, dit e fat.

  Com'ca par cuant ch'la Gar'senda[201] s'jt'n s
  dal di sot l'inclint, cuant che na nla
  ghi psa 'nsma, ch'intr ti cli j;

  cuss mi era somet nteus l,
  cuant chi l'ai jodt sbassi; e alra
  i vvi doma che di svignmila.

  Ma atnt, lizj, tal font cal divra
  Lusfar e Gjda, a ni'a mett j;
  e, s'nclint, no l stat l na vora,

  ma com'rbul in nf'l levt s.




  Cjnt Trentadusin

  S'j'i vs li rmis dris e rtis
  com'ca sars just par chistu busart
  'nda ca pntin li altri rcis, dutis,

  il mij dal me pensj i spremars, jot,
  tant p benn; ma sicma chi no li'ai,
  i dis su, ma cul timu cal ven di nt;[202]

  ch com'roba da puc nisn'l trat'rs maj
  che di descrvi il font dal'univrs,
  nencj'cun lenga ca clama pri e mri:

  ma ca jdin che fminis[203] il me vers
  ch'an tant judt Anfin a sier Tebe,
  ch dal fat il dzi nol sdi divirs.

  Oh p d'ogn'ltra mal creda plebe
  chi ti sos tal post che'l parl 'l dur;
  mij cjvris si ch o bstis dal b!

  Cuant che rivs i sin in font dal pos scur,
  sot i pi dal gignt, m'asi p bas,
  e'i parvi via a vuard'l gran mur,

  i'ai sintt dzimi: "Vurda i to ps;
  sta 'tnt di no z a pest cuj to pi
  i cjfs di chiscju puors frdis disgrasis."

  Alr, voltt, jodt i'ai davnt di me,
  e sot i pi, un lac cuss tant gelt
  che vri'l parva, no aga, v!

  Sens'altri a no si'a 'nta stu mut velt
  d'invir il cors dal Danubio'n Austria,
  ne l sot dal frit cjl Rus il Tant,

  com'ch'era ch, che se il Tambernchia
  ghi fos colt s, o pur Pierapna,[204]
  nencj'tal rli al vars crict via.

  E com'ch'a grasul si met la rana
  cul must fu da l'aga, cuant ch'al suspir
  daj cjmps si met di nuf la contadina;

  lvidis, fin la che rosu si mostra,
  a'rin scju spirs ca patvin tal glas,
  i dinch'batnt com'da la cicogna'l tra-tra.

  La musa'n j'l tegnv'ognn daj dans:
  da la bocja'l frit e daj vj il cu pesnt,
  s'jodv'tra lu'l sufr di scju disgrasis.

  Dopo che atr i'ai ben vuardt dut cuant,
  i'ai vuardt in ju, l ch'rin doj s stres
  che i so cjavij si zvin miscjnt.

  "Contimi, vultris chi stis strinznt i ps,"
  i'ai dit, "cuj chi sis." Lu 'an zirt i cuej;
  e dopo vj i musus virs me ers,

  i so vuj, che prin'rin dentri mulisj,
  a'an gott taj lvris, e'l frit 'la 'ndurt
  li lgrimis, ch'i vuj'an siert com'cancj:

  stngja di fir no'a maj len a len unit
  cuss furt; si ch lu coma doj cjavrns
  si'an ben struct, da rabia ognn 'guert.

  E un che pierdt'l vva i orelns
  pal gran frit cu la musa voltda'n j
  a la dit: "Pars ti fs'tu taj lastrns

  chi sin[205]? Se savj ti vus cuj ca son chiscju,
  la val 'nd che'l Bizensio s'inclna,
  di Berto'l pri a'era, e daj fij ca son ch'j.[206]

  Son fijs d'un curp; e di dut'la Cajna
  ti pos zi'n srcja sensa cjat ombra
  che p mrti di fin'n gelatna;

  no chel ca la vut il pet rot, e l'ombra
  pur, da'un colp par man d'Artro, chel re grant;
  no Fogsa; e no chist'ca m'ingmbra

  tant cul cjaf ch'j no pol jdi pi'n davnt
  e ca l'ra clamt Ssol Maschern;
  se tosc ti sos ti sas di cuj chi staj parlnt.[207]

  Di fami parl par no dati p ocasin,
  ti'as di savj ch'i'ri Cjamesn daj Ms;
  e Carln i spti cal disclpi'l me nn."

  Dop'dich mil msus jodt i'ai sblancjs
  dal gran frit; ch'al pens mi fa'ncja'ds ribrs,
  e mi lu far sempri ta poscj' gels.

  E mentri chi continuvin virs il mis,
  'ndul ch'ogni gravsa si radna,
  e che, si stes, pal frit sempri i tremars,

  sia par volj o csu o furtna
  no'l savars, ma fra'i cjafs cjaminnt
  di sti msis cul pi'n daj batd'una.

  E ic planznt: "Pars mi statu scalsnt?
  se tu no t'vns a crsi la vendeta
  dal Montvirt, pars mi statu molestnt?"

  E j: "Mestri me, mi pstu ch spet
  ch'j'i vors cjimi un dbit su stu chi;
  ti mi fars dop'z p a la svelta."

  Il duca'si' fermt, e j a dsghi
  sj zut a chel ch'encjam'l bestemva:
  "Cuj stu ch'ltris ti vas a cridighi?"

  "E tu cuj stu che'l to pi'l scalsva
  tal Antenr," 'la dit, "il musu d'ltri
  che, se vif ti fos, tant mancu a bastva?"

  "Cjr'l pol s'ti che vif i soj chi dentri,"
  rispundt ghi'ai, "si ti ti sptis fma,
  ch'j, fra'i altris, il to nn pur i ntri."

  E luj a mi: "Dal contrri i'ai brma;
  va via, e no dami pi fastdi,
  che puc'gola mi fa se ch'ti fas la'nsma!"

  Alr pa la cadpa l'ai strt amndi
  e dit ghi'ai: "Dis sbit il to nn
  o nencj'un cjavil to pod'rs pi gdi."

  E luj: "Gjvimi pur i cjavij, cjastrn;
  tant no ti dis cuj ch'soj, ne mostrt'lu i vuj;
  pstimi pur mil vltis, encj'un million!"

  J ghi vvi za'n man sgrinft i cjavij
  e cun gust ghi'u tirvi da la scja,
  e luj, vuj'n j'l bajva com'un levrij,

  cuant che n'ltri'la sigt: "Se ca', Bcja?
  no ti bstia'l scroc da li grmulis?
  ocria'l baj? Se dal diu ti tcija?"

  "Ormj," i'ai dit, "n'ocr che tu ti prlis,
  trist d'un traditu, che dal to disonu
  i fari ben cri ltri cjcaris."

  "Via!"'la dit, "e dis pur sa ti va a cu;
  ma no tzi, si ti trnis fra'i toscs,
  di che lengta chi, cuant chi ti vas fu.

  Luj ch a l cal plans i bes daj Francscs:
  i'ai jodut,' ti dizars, chel da Duera
  la 'ndul che i pecjadus a stan frscs.'

  Se domandt ti fos cuj ltri ch'era,
  da na banda ti'as chel di Becaria,
  a cuj Firnse ghi'a set la gorzira.

  Gini daj Soldanirs mi par ch'l
  insimit cun Ganoln e Tebaldl,
  che di nt di Fansa 'la virt la via."

  I vvin belz 'bandont chel strambl
  cuant ch'j ta'un bus i'ai jodt doj inglass
  si che'l cjaf d'un ghi'ra al'ltri cjapil;[208]

  e com'che i pans par fn vgnin mangjs,
  cuss cuj dincj' chel s chel j 'la tact
  'ndul che sarvil e cadpa son zonts:

  'nt stu mut Tideo'l vva roset
  li tmplis di Menalip par disdn,
  com'che chist'l fva cul cjaf dal dant.

  "O tu chi ti mstris c'un s bestial sen
  il to diu virs chel chi ti stas mangjnt,
  dsimi il pars," i'ai dit, "di tal disn,

  che se cun razn di luj ti stas planznt,
  ben savnt cuj chi sis e il so pecjt,
  tal mont las i psi z di te contnt,

  se la me lenga no si ves intnt secjt.




  Cjnt Trentatresin[209]

  Alst'l vva la bcja dal crudl past
  chel pecjadu, netnt via i cjavij
  dal cjf cal vva par davu rindt gust.

  Alr: "Ti vus ca mi trni dut intj
  chel dolu dispert che com'na smursa
  il cu mi strns, prin di cont, dom'tal pensj.

  Ma se'l me dzi 'la di si simnsa
  ca rindi'l al traditu da me roset,[210]
  t'jod'rs com'che'l cont'l lagrim nol scnsa.

  Cuj chi ti sos no saj, ne com'capitt
  ca ju ti sos; ma mi par che fiorentn
  ti'as d'si dal coma chi ti mi'as parlt.

  Ti'as di savj chi'ri il Conte Ugoln,
  e stu chi 'l l'arcivscul Rugri:
  ads ti dis pars chi ghi soj visn.

  Par efit--dop'che fidt di luj mi ri--
  daj so brus pensjs i soj stat cjapt
  e'n sguit soj murt; chist no l mistri[211];

  per a savj no't pos si rivt--
  i ds, com'ch'la me murt  stada cruda--
  a sinti, ma co l'ofsa ca mi'a fat.

  Un bus pisult dentri da la muda,[212]
  che par me a vu dizi doma che fan,
  ca dov'rs tegni ltra zent sierda,

  a mi veva mostrt, encja se invn,
  belz p lnis cuant chi'ai vut chel sn brut
  che dal vign a mi'a sbregt il veln.[213]

  Chistu a mi'era sir e mestri part,
  che lupo e lups al cjasva tal mont
  che fra Luca e Pisa l mett.

  Cun cgnis mgris, bramsis fin in font,
  i Gualndos cuj Sismns e cuj Lanfrncs,
  al vva mett la'n davnt e in front.

  Dop'amndi puc a mi parvin stracs
  il pri e fij[214], e cuj so dincj' guss
  mi parva d'jdiu'murdighi i flancs.

  Svet bunra, cuj me vuj straluns,
  i'ai sintt tal sun daj me fij il plnzi
  ch cun me, ca volvin che pan ghi pass.

  Crudl ti sos se'l cu no ti sins strnzi,
  pensnt a se che'l me cu al sintva;
  si no ti plans, se maj ti farja plnzi?

  rin sves; l'ora si visinva
  al mangj che di solit ni partvin,
  ma pal so sun ognn'l dubitva;

  e i'ai sintt che di sot a'nclaudvin
  la purta da l'orbil tor, e vuardt
  taj vuj i'ai un par un i me fij, sidn.

  No'ai planzt, ma dentri mi soj'mpiert:
  lu s a planzvin; e'l me Anselmt
  'la dit: "Pars, pri, mi tntu s fist?"

  Ne par chist i'ai lagrimt ne rispundt
  durnt chel d ne durnt la nt dopo
  fin che'l mont il sorli 'la di nuf jodt.

  Apna ch'un raj di ls 'l'entrt l, po,
  ta stu post di dolu, e jo'i'ai jodt
  ta la musa daj fij la me, com'la so,

  li me mans pal dolu i mi soj muardt;
  e lu pensnt chi fs chistu pa la fan
  di mangj, a son levs s, ogni frut,

  e'an dit: Pri, par nu mancu mal e dan
  sars si ti mangjs di nu; tu t'ni'as vistt
  cun sta pura cjar, e nu ti la tornn.'

  Calmt mi soj par tgnighi su'l spirit;
  chel d e l'altri 'sin  rests ducjus mus;
  magri ch'ognn di nu al fos spart!

  Cuant che nultris i'rin al cuart d vegns,
  Gaddo ai me pi j a si'a butt
  e 'la dit: "Pars no jditu i to frus?"

  E l 'l murt e--orbil realtt!--
  i altris tre son pur cols, un par un,
  tra'l cunt d e'l sest; ch j i mi soj dat,

  za svurp, a colighi insma d'ognn,
  e par doj ds i'ai clams dop'ch'rin murs:
  p tars, p che'l dolu, podt'la'l dizn."

  Chistu finit di dzi, cuj vuj sturs,
  i dincj'sos di nuf il cranio 'rosevin
  tal dur dal vus, coma chej di un cjn, furs.

  Ahi, Pisa, grant insult d'ogni sitadn
  dal bil pas 'nd che il s al sna,
  s'ch i to visns 'ncjam no ti punsin,

  ca si mvin Cjavrja e Gorgna
  e ca sirin pur dal Arno la bocja
  e ca nghin ogn'nima Pisna!

  Ch se'l Cont'Ugoln fama'l vev'ncja
  di si stat traditu daj to cjascjj,
  'corvia mti'n tal' crus ogni bcja?

  A rin dcjus inocns scju pivj,
  O nova Tebe, Uguicjn e'l Brigt
  e'i altri doj--ma belz i savn di chej.

  P avnt sin zs, 'ndul che st'inglast
  di post rvit un'altri ppul al fsa,
  no in j voltt, ma dut cuant riverst.

  Il plnzi stes l plnzi no ju lsa,
  e'l dolu che paj vuj nol pol vign fu,
  dentri'l torna 'nd che tant p s'ingrsa;

  e'un grop a fan sti lgrimis di dolu,
  e, doventnt coma un vel di cristl,
  sot li sis s'ingrmin cun tant p mal di cu.

  E ncja sa  pur ver che com'un cl
  pal frit al vva ogni me sintimnt
  smett di fami snti, in ben o mal,

  lo stes mi parv'di snti un puc di vnt:
  par chel j: "Mestri, e chist cuj lu mvia?
  Vapu ch'j nol vars miga d'si presnt?"

  E luj a mi: "Ads i zin la via
  'nd che'l var'l to vli la risposta
  jodnt la razn di stu sofl d'aria."

  E un daj dans da la frida crosta
  a mi'a sigt: "O nimis crudelis,
  tant che dat a vi' l'ultima posta,

  cjolimi daj vuj sti lmis dris
  ca sbrchin il dolu che'l cu al sglnfa,
  prin che d'nuf s'inglsin li me lgrimis.

  Alr j a luj: "Chist i podars fa,
  ma dzmi di te, e s'j no ti asst,
  in fin dal glas i vaj, sensa tant da fa."

  "J'i soj'l frri Albergo," 'la dit chist;
  "j'i soj chel di chel rt dal mal
  che ch dtul par fic mi' dat, com'ch' just."

  "Oh! Stu belz murt?" i'ai dit a stu tal.
  E luj a mi: Com'cal fa a sta'l curp me
  la su tal mont, no pos savj ta sta val.

  A'a il gran vantgju sta Tolom,
  ch'amndi sps l'nima ch a cola
  prin che'l via ghi vgni dat d'Atropos.[215]

  E par che tu ti zdis a cjimila
  prest daj vuj la verda di lgrimis,
  ti dis ch'apna ca trads l'nima u l,

  com'chi'ai fat j, il curp ghi' cjlt, com'chi dis,
  da un demn, che dop'ghi la govrna
  com'cal vu pal rest da li so zorndis.

  Intnt ic a langus ch ta sta tna;
  e forsi jdin 'ncjam'l so cuarp la su
  dal'mbra che ch a sta gelidna.

  Tu ti'as di savj, si ti vns 'ds ca j:
  lui 'l'l sior Branc d'Oria, e p js 'son
  belz pass che ch 'l stat siert su."

  "Critu," ghi'ai dit, "chi sdi un semplicjn?
  Murt no l miga'ncjam d'Oria il Branc?
  Tal mangj, bvi e durm al sta benn."

  "Ta chel fost la s," 'la dit, "dal Malbranc,
  la 'ndul ca bol la tichignsa ps,
  rivt a no l'ra'ncjam Michel Zanc,

  che chist la last ta la so cjar e vus
  che un diu, e un daj so nevus, il dan
  dal tradimnt insimit cun luj al fs.

  Ma'ds a' mij chi ti mi ddis na man;
  virzimi i vuj." E j no ghi ju'ai vierzs;
  e gentl soj stat a sighi viln.[216]

  Ahi, Genovis[217], chi sis daj vustri sus
  s divirs, e plens di ogni maggna,
  pars no sizu vultris tal mont spierds?

  Che cul pzu spirit da la Romagna
  un tal in daj cjatt che pal so mal fa
  il so spirt in tal Ccit za si bagna,

  e la su'l so curp'l va'vant cul so da fa.




  Cjnt Trentacuatrsin

  "Vexilla regis prodeunt inferni[218]
  virs di nultris; per davnt mira,"
  'la dit il mestri, "si t'lu pos disrni."

  Com'cuant che un calgu fis al tira,
  o che nt tal nustri emisfri a ven,
  da lontn'l par un muln che'l vint'l zra,

  na roba cuss mi'a part tal scur plen;
  ripart mi soj dal vint, ca mi fev'trem,
  davu dal duc; d'altri ripr no'era sen.

  Za i'ri--e cun timu lu fai rim--
  L 'nd che dut cujrtis' rin l'mbris,
  che stecs somevin cul glas insma.

  In pi an d e distirdis ltris;
  chista'a il cjf in su, e l'ltra i pi;
  n'altra, com'un'arc a plea'l cjf e li gjmbis.

  Cuant ca l'era zut asi in davnt, cun me,
  plazj 'la vut il mestri di mostrmi
  chel che bil d'jdi l'era stat in se.

  Si'a spostt un puc, volnt chi stes fer l,
  e la dit: "co Dt[219], e co il post
  'nd ca convin tanta fursa ritgni.

  Com'che gelt mi soj e doventt pitst
  fic, no domand, letu, chi no t'lu dis,
  e dzi no podars, nencj'a gran cost.

  Murt no soj, ma nncja vif, si t'lu crdis:
  pensa ben tu, si ti'as un puc di inzn,
  com'chi'ri, di chist e chel sensa rads.[220]

  L'imperatu di dut chist dolorus rgn,
  dal pet in su al vegnva fu dal glas;
  e j p com'un gignt i mi ten

  che'i gigns stes a son visn daj so bras:
  imgina com'grncj' ca son in dut
  chej altri poscj' dal curp che luj'l ten plats.

  Se luj 'l stat s bil com'ch'ads 'l brut,
  e cuntra'l so fatu 'la alst li sis,
  luj stes 'la di'si la causa d'ogni lut.

  Oh cunt ca mi son pardis maravis
  che tre msis chi ghi'ai in tal cjaf jodt!
  che davnt'vva dut rsis li so plis;

  davu'n d'era altri dos, mi'era part,
  metud'ogn'una'n mis da la so spala,
  undis l ch'un gjl la cresta'l vars vut:

  la destra era l, fra blncja e zala;
  la sinistra era coma chej nris
  ca vgnin da'ndul che'l Nil si'avla.[221]

  Sot d'ogn'una' rin lis grandis
  che ben ghi confervin a'un tal usil:
  coma vlis 'rin, ma p grandisis.

  No cun plumis ma com'ches di pipistrl
  rin ftis, e ches al svualasva
  s che tre vns a turbinvin da chel.

  E par chel dut Cocit s'ingelva.[222]
  Cun sis vuj'l planzva, e par tre barbis
  ghi gotva'l planzi e'l sanc da la bava.[223]

  Cuj dints d'ognna da li so bcis
  un pecjadu l'era cal roseva
  s che'n tre sufrvin sti brutis pnis.

  Par chel davnt il murdi nja'l parva
  visn dal sgrif, ch'a voltis la schna
  duta svistda di pil a restva.

  "Ch'nima l cu la p granda pena,"
  'la dit il mestri, "a l Gjuda Scarit;
  dentri 'la'l cjf e fu li gjmbis'l mena.

  Daj altri doj ca'an il cjaf par di sot,
  chel cal pndula dal ghgnu nri 'l Brut
  --jot com'furt ca si sturs e al tas[224], jot!--;

  l'altri 'l Cassius, cal par s ben mett.
  Ma si fa nt, e a nultris ads
  ni tocja part, che dut i vin jodt.

  Tr dal cul 'la volt che'i bras ghi mets;
  tal post just 'la spett a gjambis frmis
  fin che'l diu asj li lis al vierzs;

  e, rimpint ta li velutdis custis,
  a zi'n j 'la a colp tact, mans strtis
  ta'l peln fis e li geldis crstis.

  Cuant che rivs i sin la che li cusis
  a tchin, l che'i flancs s'ingrsin,
  il duca, cun baticu e gran fadjs,

  voltt 'la'l cjaf l che li gjmbis 'rin;
  si'a ingrimpt pal pel com'un cal scala,[225]
  che'n infir mi parva chi tornsin.

  "Tenti dur, per, che par chista scjla,"
  'la dit il mestri, che strac'l someva,
  "da dut stu mal a  mij svignsila."

  Zut fu par na sfsa che'l mur al veva,
  a la volt che tal rli mi sints;
  e subit dopo virs me si voltva.

  J'i'ai crodt d'jdi, cuj vuj alss,
  Lusfar coma chi lu vevi last;
  ma'i pi--e gjambis--al vev'n su volts;

  Se j insimint i soj l restt,
  la zent ignoranta che ben ghi pnsi
  al post ch'l'era chi vevi 'pna past.

  'La dit il mestri: "In pi tocj'alssi:
  la strada' lngja e'l cjamin 'l brut,
  e'l sorli za cjlt al tac'a fsi."

  Sala da pals no era--i'vev'jodt--
  l chi rin, ma na grta natural
  cun pavimnt gropolus e scur par dut.

  "Prima ch'j'i bandni stu abs dal mal,
  mestri me," i'ai dit cuant chi'eri d'nuf'ndrest,
  "cjimi dal'eru chi soj in ta sta val:

  'nd l'se stu gls? e stu ch voltt
  cul cl in su? e'n s puc timp com'la fat
  a'si'l sorel' da sera'a prin d'zirt?"

  E luj a mi: "Pnsitu d'si restt
  encjam di la dal mis, 'nd che'ngrampt
  mi soj ta che brut'rja ca ten'l mont sbust?

  Par l ti'ris cuant che i soj dismontt;
  e'na volta voltt, tu'l post ti'as past
  'nd ch'un pjs al ven d'ogni banda tirt.

  E ti sos'ds sot chel emisfr rivt
  ca l al opst dal post ca l dut secjt,[226]
  chel stes tal colm dal cual a l stat copt

  chel ch'la vut di nsi e vivi sens'pecjt:
  tu ti'as i pi ta stu post picinn
  cal sars da la Gjudca[227] l'ltri lat.

  L  sera cuant che ch 'l matn:
  e chistu, ca ni'a fat scjala cul so pel,
  'ncjastrt 'l 'ncjam l com'ca l'era prin.[228]

  Da sta banda ch 'l colt j dal cjel;
  e la cjra, che prin fu ch a era,
  par pura di luj a'a fat dal mar un vel,

  e zud' tal nustr'emisfr; sta cjra
  par scjamp da luj, chel vuit ch a last
  ca s'jt di ca, e zud' parzra."

  A'l la j'un luc da Belzeb separt
  tant, com'ca' lungja sta caverna
  cal ten al jdi, ma no al sinti, siert

  un rvul che j 'l va'n font di sta tana
  pal bus di una rocja che luj'la fort
  a mo'di madrs, e puc s'inclna.

  J'e il duca ta chel cjamn platt
  i sin entrs par torn tal clr dal mont;
  e sens'cursi di vej ben ripost,

  vin cjamint su, luj prin e jo secnt,
  fin cuant ch'jodt i'ai tanti robis bilis
  ca son la s tal cjel, par un bus rotnt;

  e fu sin torns a jdi li stlis.




[1] A la perula "cuss"--chi usi a mondi sps-- i ghi lasi dos "s"
par evit ca vegni lezda "cuz." A  l'nica perula ta la me
trudusin ca'a una consonant dopla.

[2] Pal vej na idea dal significt simbolic di sti tre bestis (linsa,
len e lupa), i sugers di consult cualchi edisin critica dal
Infir, coma che minsonda tal me Prembul, che da ads in davnt i
clamari Vandelli.

[3] Crist? Un papa?  A soma che nisn a savdi di sigr a cuj ca la
intindt  rifersi Dante. Jodit Vandelli: al jda a cap la
complesitt di che rghis ch.

[4] Dante al domanda di si judt da li msis, ma encja da so "inzn"
o "alto ingegno"  par vej l'ispirasin justa par descrvi dutis li
robis straordinris cal jodar tal infir.

[5] Ena. Jodit Vandelli.

[6] San Puli.

[7] La Madna. I nons di Crist e da la Madna a no son maj minsons
tal Infir par no profanju. Vandelli.

[8] Lsia=un mut alegoric da dzi la grsia ca lumina.  (Vandelli)

[9] Il Papa Celestn V, che par vris trfis a l stat costret a
abdic. Altris a pnsin ca si trait di cualchidn altri, adiritra di
Pilt stes. Vandelli.

[10] Carnt, chel che cu la so barcja al partva i dans ta l'altra
banda dal'Achernt.

[11] Crist--maj minsont di non tal Infir.

[12] Perdn, perdn--ma se vinu di fa? No'aju za dita che'l furln a
l na lenga semplicjota? Cuss no stin si masa pignj--lasn pas.

[13] Il nn di poeta. Virgilio a l ta sta alta compagnia di pos.

[14] Falsa modstia an davva amondi pucja il nustri pota.

[15] Il cjascl al sars smbul da la sapinsa umana. Pal valu
symbolic dai sit murs e dal rusl, i racomndi Vandelli.

[16] Aristotele.

[17] Didon, ch che, bandonda da Ena, a si'a copt. Vandelli

[18] Pars ca son "nimis" privis di curp.

[19] Ti sos nast prin che j i mors.

[20] Ducju scju ch a rin benestns florentns. Dante al domanda di
savj indul ca son, pars cal vars gust di jdiju. A intvin a si
in vrijs localits dal infir. (Vandelli)

[21] Cuant che i cuarps si ricostituirn cu l'nima, si sintar p' il
ben, ma encja il mal.

[22] Sta espresin a'a valu p di rbia che di altri.

[23] Scju pis, in forma di pierns, a rapresentin i bs, che i avrs
e i prodigos a si tgnin intor e strs, o a sprperin.

[24] Cuant ca rin vifs a no fvin un usu bon da la roba ca vvin,
parse ca no savvin il so vero valu. Vandelli.

[25] I avros.

[26] Se Dante al fos stat furln al varsia ust sta espresin ch? Ma
si--coma no!

[27] Un bel puc di irona ch, a clam "n" (inno) il gorgole di chej
purs disgrasis ca son ch soters tal fangu!

[28] A no  da surprindisi se chistu Flegis a l'era rabius. A l ch
tal infir, dopodt, par vjghi dat fuc a un templi dal diu Apl par
via ca ghi veva seduzt una fa. Ma nja da fa: purtrp ogni tant a si
lu pja cjar il plasj di sfogsi!

[29] La mri di Dante.

[30] La purta p esterna dal infir.

[31] A si caps! La puarta dal infir a  sempri spalancada.

[32] Tal sens ca va a anuncj la murt eterna. Vandelli.

[33] A par clr che Virgilio a si'a un puc impalidd.

[34] Beatrs, i crot.

[35] Proserpina, la fmina di Pluto, il re dal'infir. Vandelli.

[36] Pars ca'l sars trasformt in "smalt" o clap.

[37] Un post visn di Gerusalm, 'nda cal vegnar fat il judsi final.
Vandelli.

[38] A momns cuss a ven da pens che Du ogni tant a l'era in vena
schersza, sa si pensa al mut sural cal puns zent coma Epicuro. "Ah
si?" a soma cal vedi penst. "No ghi crodvis che l'nima a vars
part via a vivi dopo la vustra murt? Alra eco ch chi vi la met la
vustra nima, ta sta tomba ca vi restar virta fin chis cuant! Cuss
in varis p che asj timp di necurzisi che la vustra anima ca j a
para via a vivi--ncja se cun amndi puc gust--mentri che la s il
vustri curp a si marss a la svlta."

[39] Stu chi al sars Cavalcante Cavalcante, un guelf, ca la veva
pensda coma Epicuro--che la vita a ra par godi, e finida ch l'ra
fint ncja il godi, pars che dopo a no sars stat p nja. A vvin
razn lu a pens che'l gdi al sars fint al moment da la murt--
per no coma ca crodvin lu!

[40] Se moment dramatic e comovnt stu ch, cuant che Cavalcanti al
pensa che l'esit di Dante al vu dzi che so f a l murt ncja luj!

[41] Proserpina, o la luna. Vandelli.

[42] Beatrice.

[43] A pensighila ben a no'se stran che ta l'infir, 'nd ca son
doma inimis--entits sensa curp e, natural,  sensa ns--a vdin da
si poscj ca spsin. Par cuj l'se stu spus se i dans a no'an ns da
nslu? Dante per a si rindva cont di chist e a la dott li nimis
cu li facolts fisichis ca vvin prima di mur. Di l, nimis, no si
la scjmpa!

[44] Il cjel al odia ogni ingjustisia.

[45] Diu, il prsin, e se sts, coma ca  clar da li righis ca
segusin.

[46] A planzin par dut chel bendidu ca'an malust e pierdt.

[47] Caorsa (=Cahors)  a l'ra un post in Fransa considert coma un
nit di usurjos.Vandelli.

[48] Chel di parentla e di amicsia.

[49] Ta la so Etica Eristotil al trata di che tre disposisins ca
partin al mal: la incontinnsa, la malsia e la violensa.

[50] L'usria a spra doma tal ben da li rbis di stu mont, sensa
rigurt pa li rbis da l'ltri mont. (Vandelli a si prufunds un bel
puc ta stu argumnt.)

[51] Il Minotauro stes, cal fa da vuardin ta stu post ch.

[52] Il Minotauro a si'a da jdi coma smbul da la violnsa bestial.
Vandelli.

[53] Teso.

[54] Arina, l fia di Minos, ca ghi'a insegnat a Teso coma cop IL
Minotauro e scjamp dal labirint. Vandelli.

[55] Pjs, fra l'altri, di cjr e vus, no coma chel da li nimis
dandis.

[56] Crist, che al moment da la so murt a l zut a liber tanti
nimis dal Limbo. Il teremt ca la caust sta frana, coma ca ni
recurdin I comentatus, a l stat caust tal moment prcis che Crist
a l stat copt.

[57] La fmina di rcul, che fra l'altri a'a caust la murt dal so
omp, sensa intndi di fa cuss--naturl--propit cuant ca volva che
rcul al torns a volighi bn. A mi a mi par che sta storita a'a da
li dimensions ca van ben p a la lungja di chel csu chi.

[58] I Centurs.

[59] co, coma chi vvi penst pi'n s,  a son dma i vfs ca psin
mvi robis coma li piris.

[60] Beatrs.

[61] Alesandro il Grant e Dionsio  a vvin reputasin di si tant
crudj, e cuss l'ra Asoln. (Vandelli.)

[62] "Prin" tal sens che al cogns li circostnsis di che zona l tant
mij di Virgilio, che ch a si consdera secont.

[63] Famus lris di chej tmps l.

[64] Cecina, un flumt cal sbcja subit sot di Livrno; Cornet, una
sitadta visn di Civitavecjia.

[65] Ches dal musu di femina e il curp di usil. I cjti amndi
interesnt come che il mont imaginari di Dante a ghi da il stes valou
esistensil--tal sens di essti e basta, no tal sens da la filosofa
esistensil moderna--a zent normal coma me (b, forsi un puc p normal
di me; dizn, a zent coma comercjns florentins o pisns, zvins ca no
psin tgnisi da bussi--e forsi encja strucsi e palpsi--coma Pauli
e Francesca, solds, vscuj e ppis) e a figuris mitolgichis coma li
rpis o coma i Cnturos, e via diznt. Il rel e l'irel a si
cunfundin e a dovntin un--coma ca susit tal mut di jdi li rbis
daj fruts, fin che, par disgrsia so, a vgnin grancj e a si
necurzin che tantis di che rbis ca ghi crodvin cuss tant a no son
p vris. Basta pens a l'usielt!

[66] Cal sars il ters zirn.

[67] A no somja di jdi Dante cal bta il cjaf in davu e al ridusa
cuant cal scrif righis coma chista?

[68] Chel cal sga a l Pier da la Vigna,  ca l'era segretri di
Federgo II. (Vandelli) Ta scju rbuj ch, a propsit, a son
intrapols i spirs di chej ca si son suicids.

[69] A la pierdt la so salt e a la fat fadja a durm.

[70] L'invdia.

[71] Cul suicidsi a la comett cuntra di se stes, ca si considerva
just, un at ca no l'era just.

[72] Dante, coma visitatu  ta l'infir, a la tanta simpata pal gran
sufr dal pur Pieri; ma coma scritu a no soma ca ghi displzi tant
di falu sufr cuss tant.

[73] San Zun a l'era'l sant di Firense coma il San Zun di San Zun
di Cjasrsa. Taj timps pagans, il protetu di Firense a l'era Marte.
Vandelli al sugers che ai timps di Dante la statua di Marte, ca era
stada butda tal Arno, a era encjam viibil visn dal Punt Vecju.

[74] Che fata par impicj la zent, no che altra fata par cjoj s
ledn.

[75] A mi par a mi che ncja pa la mentalitt medieval chel acopiamnt
di Jst Divn e da la so art paursa a la di si stat un parads
difsil da acet o rislvi!

[76] Mntri cal traversva il desert da la Libia cun un esrcit di
solds. Vandelli.

[77] Solds.

[78] Vulcn stes.

[79] Il post l che Gjve e i Gigns a si li son sundis.

[80] Un lagt di ga mineral ta li bndis di Viterbo.

[81] Fra i grancj fluns dal infir.

[82] L'abs infernl.

[83] A ju slva pars che stu "fn" o vapu a la asi umiditt par
distud il fuc cal ven j dal alt.

[84] Stu ch al sars Brunet Latn, umanista, cal veva judt Dante tal
so studi.

[85] Cio, tant i Blancs che i Nris a ti zarn cuntra.

[86] Sens: Sa dipendars da me, i sarsis encjam fra i vifs.

[87] Beatrice.

[88] Una da li so peris p grandis.

[89] Da chistu a si jt che la mania di fa li corsis a va in davu un
bel puc!

[90] Il "pur pas" al sars Firense; "pur" pars che considert
cort dai sodoms ca ghi van incntri a Dante.

[91] La so costnt lamentla.

[92] Cuss a podvin par via a corus mentri ca tabajvin cun Dante.

[93] A crdighi se cal ds, a la dovt vj un tramj di fmina par
flu dovent omosesul.

[94] In altri perulis, Dante al scomt la fama daj so vrs a la
verett di se cal sta par dzi.

[95] Mangjns & bevns--co l'idea che Dante al vva daj todscs tal
so timp. Ca sdin stas p bevns daj fransis? Daj talins? Ma!

[96] Par cussi dzi. In realtt la flamta a ra 'na plja di fuc.

[97] Che nimis ca partin brsis o blu o zalis o blancis a rin dutis
di usurjos cuant ca rin encjam vifs.

[98] No vi daj turt: li nustri bistis a no'an sgrnfis; ma cuj saja
maj se ca'an li bistis di la j?

[99] I dius, chej ostes, ca si la gdin a fa il so mistj.

[100] Una fila a ni vegneva cuntra; un'altra a zeva, cun nu, in
diresions opsta.

[101] Di Sant'nzul. I romans a vvin da sta atns tal cjamin par via
di ducjus scju pelegrns, ca zvin o ca vegnvin da San Pieri.

[102] I bolognis a vvin fma di si rufins ta chej timps l.

[103] In ltri perulis, al ds che sa son tirs, o trchios, a' pal
fat stes ca son bolognis; coma par dzi che se par furtna a fsin
stas, dizn, furlns, al sars stat dut un altri par di mnis.

[104] In tal sens di tir li fminis a simnt.

[105] A si sberlva besla.

[106] A soma clar che Dante a nol vva smpri una buna impression daj
prdis.

[107] ncja chistu, bbiu dal parl e di fa zi s di zrus li fminis,
a l zut a finla ch, dut smerdajt.

[108] Secnt Vandelli, un mgu da la Samaria cal volva cromp da San
Pieri e da San Zuan la facoltt di podej comunicghi ai batezs il
Sant Spirt.

[109] Purtrp Dante a no si rifers a chel di Cjasrsa, ma al
batistri di Firnse.

[110] Si voln zi propit a la fna, "il pi" ch a l da lzilu coma
l'insimit dai pi.

[111] Soma che i fiorentns a vdin di tant in tant gjustisit daj
asasns ta che manira l: fat un bus, a metvin dentri il condant
cul cjaf in ju. Apna ca implenvin il bus, l'asasn al morva
sofogt. (J chi soj claustrofbic, i sars di sigr doventt mt
prima ca tirsin j la prima palda di cjera!)

[112] La Glsia, che Bonifasi VIII a la truft paj bs. (Vandelli.)

[113] Un daj Orsns.

[114] L'se tant cambit il mont daj timps di Dante in ca?

[115] La Glsia di Roma, che secnt Dante ta che righis ch a no ra
la "Santa Romana Chiesa" tal sens vero dal'espresin.

[116] L'imperatu Costantn che, riconosnt Silvestri coma papa,
secont Dante a no la fat propit chel gran ch di ben.

[117] Una lesion amndi dura, chista, par Dante--e, i crot, par
cualsasi altri--di impar.

[118] Tipico di Dante di descrivi punisins adegudis a la colpa daj
dans. In ta stu csu, dans coma Anfiarl, che in vita a volvin
induvin se ca ra in davnt, o ca vva da vign, ads a son costrs,
par sempri, a cjamin cul cjaf sturt cal pol jdi doma in davu. In
cunt al Creatu stes--chel imagint da Dante, si no altri--a ven da
pens cal vdi vut cualchi bil moment di sodisfasin, cu na schersosa
sprusada ch e l di birichindis ca'an un puc dal malisius, a cjat
fu scju tpos di punisin. A mi ven a mins chel gust ca ghi cjpin i
frus cuant ca ghi gjvin na la a una mscja  par jdi coma ca far a
svual cun un'la e basta.

[119] Sicma ca son stravolts, a'an la pnsa par davu e il cul par
davnt.

[120] L'Enide stsa.

[121] Secnt Vandelli, ta li mcis da la luna la zent a jodva Can
cal alsva na forcjda di spnis.

[122] Tpos di vlis.

[123] A vegnars da pens che i dius a lu lodarsin par vj fat li so
malagrsis; invnsi a si godin a castiglu--e a punlu cu la stsa
fantasia chi vin za altri voltis nott!

[124] Malacoda a si rifers al teremt susedt il Vnars Sant dal n
34] cuant che Crist a l stat crucifs--teremt ca la caust li
ruvnis descrtis ch.

[125] Malacoda a l un diu, e Dante e Virgilio a varsin puc da
fidsi di luj, no?

[126] Sarn dius dal Infir, indul ca si vars doma da sufr, per
a'an i so divertimns encja lu!

[127] A si imbrojns ta sta vita a si va a finla cuss ta che altra,
purtrop. Ma com'a fja sta bolgja a tgniu ducjus? A no vgnia da vj
du par Barbarsa e chej altris purs dius par dut chel grant lavru
cha ghi tcja fa?

[128] Talin.

[129] Dopo vighi cjolt i so bes a ju'a lass z libars sensa atgnisi
al puntndai regolamns.

[130] co, coma ch'i'ai dita un puc in su, a l il msa lavor ca ju
fa si maleducs l'un cunl'ltri, scju puars di dius.

[131] Cagns a si rint cont di cuant scltri ca l Cjmpul, il dant,
ma a la fin al ven imbrojt encja luj, coma'l rest daj Malbrncs. A no
vgnia da vj rispit par un imbrojn coma Cjmpul, cal rva a imbroj
parfn i dius?

[132] Dante a ju met in ridcul scju dius, per no sensa cualchi
frigja di simpata.

[133] Da no cunfndi cun chel tpo di cjsa indul ca si mangja e bif
e si durms.

[134] Se ben che stu paragn al mostra cuant  afit ca l Virgilio par
Dante!

[135] Purs Malbrncs. Il so malf a l limitt encja ta stu mut ch!

[136] Pa la razn spiegda tal vrs 64.

[137] A  tpic da la zent ipcrita di volj lzi dal di fu.

[138] Un post a Firense.

[139] Chel ca la condant Crist. Una condna ca ghi a fat tant dn ai
Ebreos.

[140] Caust dal teremt susedt cuant ca l murt il Signu.

[141] A si rifers a Malacoda, chi vin za vut il plazj di cognsi.

[142] Tpos di madras che, secnt i antics a si cjatvin in tal Nord
Africa.

[143] Una pira verda cun puntns ros che secnt i antics a podva
combti i velns daj sarpns.

[144] Par cuant terificntis ca sdin, scnis cuss a si adatarsin
propit ben al rndilis visvis cu la tecnologa eletronica chi vin
vuj!

[145] Pars che Dante stes a l'era un daj Blancs.

[146] Coma Vani Fus.

[147] I Centuros. La mandria minsonda subit sot a  che ca ghi vva
robt a rcul. La so furbsia, tal tir li bestis pa la coda di mut
che rcul a no si necuarzs di cuj cal vva fat il furt, a ghi'a zovt
puc, pars che in ultin rcul a ghi'a dat 'na bjla bastonda e mandt
a finla ta chel post ch.

[148] Par coplu.

[149] Sta srta di "morphing" a' abastnsa comn tal d di vuj, cun
chej trucs ca si psin fa cul computer; ma taj timps in davu a'a
dovt some cualchicjsa di propit surel!

[150] Chel falst di Gjani Schchi ca la ispirt Puccini?

[151] Chco Cavalcante. Gaville a l'ra un cjascjl visn di Firense.

[152] Dante in clara vna sarcastica. A soma paradosl, per a 
sens'ltri verett che tanti voltis (forsi sempri) i p grancj'
critics di na sitt, di na nasin o di na organizasin a son chej che
p a ghi vlin ben a la sitt o a la nasin o a la organizasin. A 
di ft che par via dal so grant amu  par Firense che Dante a si rint
cuss tant cont di ogni pisula pecja ca'a la sitt che luj al vors ca
fos perfta. A l chistu cal spiga l'indignasin che Dante al mostra
ta scju vrs ch.

[153] Dante, ch, al fa un pronstic che Firense a sta zint incntra a
malris sriis.

[154] Ognn cal vdi maj jodt coma che una gjalna a prots i so
pitins al sa ben se chi vuj dzi.

[155] Al vu fren il so inzn pars ca la belz jodt p voltis coma
ca l stat abust da altra zent scltra, e cun cualis consegunsis.

[156] Entcli e il frdi a rin fs di dipo e di Jocsta. Pa na
maledisin ca ghi  ra stada fata dal pri, i fradis si'an copt l'un
l'ltri e son dopo stat bruss insimit.

[157] Tennyson a la da si stat un bel puc ispirt da che rghis ch
cuant ca la scrit il so Ulysses:

      . . .My mariners
      . . .you and I are old;
    Old age hath yet his honour and his toil;
    Death closes all: but something ere the end,
    Some work of noble note, may yet be done,
    Not unbecoming men that strove with Gods. . .

[158] Ch che Dante al zar a us coma localitt pal so Purgatri.

[159] A  da not ch la rasegnasin stica di Uls.

[160] Stu toru di ram, regalt da un grc a un sicilin, al vegnva
ust par cop zent ca ghi vegnva sierda dentri. Na volta dentri i
purs condans a vegnvin brustuls vifs; e mentri ca si brustulvin,
il so sig al someva il rugn da toru stes. Il prin a vign cuss
copt dal sicilin a l stat propit chel ca ghi vva fat il regal.
Chista storiuta a  stada contda da Ovidio taj timps in davu. A 
clar che la manira rafinda cu la cual i mafius sicilins a trtin i
so clins a'a rads amndi fndis. La storiuta a ni fa pur recuard
che Dante a no l'era l'unic a vj na imaginasin cuss ben cultivda
in tal pens s pnis di turtra e di murt ca ni cativin cu la so
originalitt. Per un'ltri smorgasbord coma che tal Infir indul a
si vja a cjatlu!

[161] Espresin lombarda, modificada un puc da che usda da Dante.

[162] Forl, sitt ghibelna, ca vva resistt ai atcs da li fursis
franssis e gulfis mandadis dal papa. Par vj na idea p buna da li
condisins poltichis e socjls da la Romagna descrtis da Dante ta
che righis ch, i sugers Vandelli.

[163] Chel cal parla a l Guido da Montefeltro.

[164] Il papa Bonifs VIII.

[165] Tal Infir, par vjghi dat chej consjs l al Papa--consjs
ca'an sens'altri p dal Machiavlic che dal Francescn.

[166] Il pur Guido al ven ncja cjlt in zru da stu "razonadu" di
diu!

[167] Brs mutils o gjmbis mutildis.

[168] No stn lamentsi di chistu parl sclt. Za sin stas mets in
gurdia tal vrs 21.

[169] Cuss Dante al puns  scismtics (o almncu cuss al descrf la
so punisin). Punisin jsta sa si pensa a li divisins che lu stes a
causvin. Ma Maomt a l ria propit scismatic? O a rstia sta ch na
roba discutbil?

[170] Se sti punisins a son espresin da la gjustsia divina, Dante a
la da vj ben jodt che stu tipo di gjustsia a nol' ra, dopodt,
cuss tant difernt  da la gjustsia pagana; basta pens al mut che
Gjove al veva punt Prometo. Si no altri Dante e i pagns a vvin
chistu in comn: una granda fantasa!

[171] Sti perulis a segusin chs ca finsin il vrs 55.

[172] Argolica = greca.

[173] Forsi a  p fsil cap stu'nduvinl sa si lu pnsa cuss: A 
pusbul cjatighi il mni a li rbis ca son stdis fatis.

[174] Amndi comprensbil!

[175] In tal sens che il curp al parta il cjf coma lampin.

[176] Cio, sensa ingns.

[177] Tant Bertran che Achitofl a'an consilit fiis a zi cuntra i so
pris.

[178] Tal sens che il patimnt a ghi' spili a la colpa ca lu a
caust.

[179] A soma da sta storia di Gri dal Bil ca fos stat un bligu ta
na fama di vendic la murt di un parnt. (Plus sa change.... Il mont
al cambia amondi puc cul z daj scuj, no se vera? Basta pens  no a
certi usnsis Sicilianis dal d di vuj, tegndis a gla si no ltri
taj cnes, ma a la reasin daj parncj' da li vtimis di Tim McVeigh
cuant ca l stat gjustisit l'ltra d.) Ta stu csu, Dante al sars
un daj parncj' ca varsin dovt vendic Gri. Il fat che chistu a no
l'era encjam susedt al spiga la reasin indignda dal dant e il
sintimnt di colpa di Dante stes.

[180] L'isulta di Egina a vva cjapt il nn da na na bila fila dal
stes nn ca si vva last am da Gjove--che pa li fantasnis al vva
un vli (ncja ducju doj) sempri virt. Gjuno, ta na reasin ca'a un
bel puc dal'archetpic, a si'a cuss rabit cul so omp ca'a mandt la
peste ta l'isulta ca'a copt mis e bestis. (Cuss a cntin i pos ca
cntin sempri li verets.)

[181] No vgnia vja di gratsi cuant ca si lsin sti rghis?

[182] . . .chi ti ti splis.

[183] Talins, tant par no dismintisi.

[184] Bisgna pur riconsi che la gran part di scju dans a si rndin
cont che la so punisin a  stada jsta.

[185] Plus sa change. . .!

[186] Tal sens ca l'era bon da imit altra zent.

[187] Par opera di Gjunn ta un daj tancju momns di rabia cuntra'l so
mp, se mp si pol clamlu.

[188] La so frta.

[189] Cuant dolu incontenbil da la pura mri ca rint chist'imgin!

[190] Il d di vuj a si sint tant parl di pris ca absin i so frs;
maj, chi savdi j, di frs ca abusing il pri. A' da not, per, il
falsific che ch a la l'atensin di Dante almncu altritnt da la
relasin incestul.

[191] Ca sars la mula di Buso, che Schchi al impersona par
otgnila. Ta l'pera di Puccini sta impersonificasion a  fta in tal
mut divertnt ca si sa!

[192] A no' sens'ltri la prima volta che la "dura gjustsia" a cjj
"ocasion" da la colpa dal dant par ministrighi la pna jsta.

[193] Ca sarsin i "florns di ru," che ta na banda a mostrin la msa
di San Zun Batsta. (Chi mi recurdi j, an d'era amndi ps di chej
florns ch a San Zun di Cjasrsa. A si jt propit che San Zuan, il
sant protetu dal pas, a la tegnt scju florns lontn di San Zuan
par mantgni la zent dal pas pura, lontna da che tentasins ca
varsin podt cormpila coma ca ghi steva susednt a la granda a
Firense. Ta chej ds ch, per, a par che il sant protetu al sdi zut
in vacansa. . .)

[194] Al preferirs jdiu ch fra i dans che sodisf la so gran sit.

[195] Sta femina a vva tentt invn di sedsi Bepi, il fi di Gjacob;
cuant che luj l scjampt via, ic a lu'a acust di vila violentda.
Cuss a soma.

[196] Chel ca la persuadt i Trojns a las entr il cjavl in ta la
sitt.

[197] An d ogni tant tal Infir momns amndi comics!

[198] A l un puc msa sriu, Virgilio, no pria?

[199] Pars che cul prin colp a fers e cul secnt a vuars.

[200] Specje di fsa ca ghi plta la part bsa dal curp.

[201] Una tr di Bologna.

[202] La pura di chel ca no si sa, che di nt di solit a si la sint
di p.

[203] Li Msis.

[204] Montagnis, tant l'una che l'altra.

[205] Scju dans a son coma tocs di glas.

[206] Scju fij, ca rin frdis ca si volvin puc ben, a si son cops
l'un l'altri.

[207] Encja chistu, che di fat a l'era Tosc, par otgni na ereditt a
la copt, e par vej copt a ghi'an dopo encja a luj tajt il cjaf. Un
roba a  sigra: Firense e pas visns di Firense taj timps di Dante a
rin poscj' indul ca si vars fat fadja a anojsi!

[208] Chel cal sta mangjnt tal cjf da l'ltri a l il Conte Ugoln,
dal cual Dante al parlar tal prsin cjnt.

[209] L'Infir a la tancju momns comics e dramtics e comovns, ma
episdis p comovns di chel dal Cont Ugoln a non d.

[210] L'Arcivscul Rugri.

[211] E invnsi un puc di mistri al resta. Ta chel post dal'infir
ch a son mets chej ca son colpvuj di vj tradt altra zent par
razns politichis. Cun dut il cont dal Cont Ugoln, a no si riva maj
a savj cun precision di cual tradimnt ca son stas colpvuj Rugri e
il stes Ugoln. No'mpurta, per; che ch se ca conta a  la relasin
fra Ugoln e i fij, e la disperasin di Ugoln.

[212] Che tr indul ca rin imprisons Ugoln e I fij.

[213] A ghi vva dat un presentimnt di se ca vva da capitghi.

[214] Sta trasformasin da lupo e lupus a pri e fij a susit spes
taj suns.

[215] Atrops a sars ch ca sepra l'nima dal curp e in tal casu di
Toloma--cal sars chel post ch-- a manda l'nima tal'infir mentri
che il curp a l encjam in vita.

[216] Ma, no sj; ma se Dante a la met propit ta che manira paradosl
l, alra. . .

[217] An spargna ps, Dante, a no se vra? Prin chej di Pisa; ads i
genovis!. . .

[218] La naf da re a ven fu dal'infir.

[219] Lusfar stes.

[220] A mi ven in mins chel paesn che, tancju js fa, dopo cualchi n
in Canada a lo l'era stat bon di impar l'inglis e tal fratmp al
veva dismintit il so italin. Casu cal merita cualchi lagrima. A ria
colpa so? J i dizars di no. I disars pitst che la colpa a era di
chej che ta na maniera o ta n'altra a costrinzvin cuss tancju
italins a las l'Italia ta chej dis la. Cuj saja ta cuala bolgja che
Dante al vars mett chej responsbij l? Ma forsi ch a  mij us un
paragn un puc p lizert, coma che di un flu tajt par mti ta un
vs, che, sa si pensa, a no l ne vif ne murt. (co, i'ai ust chel
puc di inzn chi'ai, coma che Dante al volva chi fs.)

[221] I studius di Dante a pensin che i tre cjfs di Lusfar, e i so
tre colus, a simbolgin chistu o chel; par esmpli, il colu zal
l'impotnsa; chel nri l'ignornsa; e cuss via diznt. (Se cuss a ,
alra Dante a l zut a rafigur l'ignornsa cuj nris dal'tipia. Il
ch taj timps di Dante a sars zut, encja encja; ma se Dante al ves
apna scrit la Comdia, chi s cunti critichis via e-mail cal vars
risevt daj vuardins da la coretsa politica!) Fra li interpretasins
chi'ai lezt, una mi par jsta: che i tre cjfa di Lusifar a sdin

[una sorta di paroda da la Trinitt di Diu stes.
[222] Na stransa: ta l'imaginasin popolr il cu dal'infir, coma
cal sars Ccit, al vars di si plen di fuc e flmis; invnsi ch a
 dut glas e frit. Ma i no vuj vign stracapt; a sars puc gust da
z tant ta l'n che ta l'ltri.

[223] A  clar che Lusfar stes a la amndi puc gust di si ch. Puc
da surprndisi, sa si pensa a chel post glorious cal veva last, da
smo, par vign ch.

[224] ncja sa lu met tal p profnt dal'infir, Dante al ricons la
grandsa dal'omp, cul so tzi ta stu momnt di sufr inimaginbil.

[225] Ta stu punt Virgilio, cun Dante intr, al tca a zi in s. A
intva che il post l ca tchin li gjmbis dal diu a l il centro da
la cjera (chi s se cal disars Freud di chista coincidnsa?); si ch
di l in davnt li gjmbis dal diu, e di consegunsa Virgilio e Dante
stes, a puntin in s, virs chel'altri emisfri.

[226] Chistu al sars l'emisfri tal mis dal cual a l Gjerusalm.

[227] Il post p al centro di Ccit.

[228] Par gravitt, dut a ven atirt dal centro da la cjera. Dante a
la incjastrt Lusfar propit u ch coma par dzi che ducjus tal mont a
son, par natura, atirs dal mal. Di consegunsa, il volj libersi dal
mal a richiit un sfurs ca no l natural, un sfurs ca la da z
cuntra natura.









***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMDIA: INFIR***


******* This file should be named 16187-8.txt or 16187-8.zip *******


This and all associated files of various formats will be found in:
http://www.gutenberg.org/dirs/1/6/1/8/16187


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.net/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
This particular work is one of the few copyrighted individual works
included with the permission of the copyright holder.  Information on
the copyright owner for this particular work and the terms of use
imposed by the copyright holder on this work are set forth at the
beginning of this work.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.net),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS,' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org

Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Each eBook is in a subdirectory of the same number as the eBook's
eBook number, often in several formats including plain vanilla ASCII,
compressed (zipped), HTML and others.

Corrected EDITIONS of our eBooks replace the old file and take over
the old filename and etext number.  The replaced older file is renamed.
VERSIONS based on separate sources are treated as new eBooks receiving
new filenames and etext numbers.

Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

http://www.gutenberg.net

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

EBooks posted prior to November 2003, with eBook numbers BELOW #10000,
are filed in directories based on their release date.  If you want to
download any of these eBooks directly, rather than using the regular
search system you may utilize the following addresses and just
download by the etext year.

http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext06

    (Or /etext 05, 04, 03, 02, 01, 00, 99,
     98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90)

EBooks posted since November 2003, with etext numbers OVER #10000, are
filed in a different way.  The year of a release date is no longer part
of the directory path.  The path is based on the etext number (which is
identical to the filename).  The path to the file is made up of single
digits corresponding to all but the last digit in the filename.  For
example an eBook of filename 10234 would be found at:

http://www.gutenberg.net/1/0/2/3/10234

or filename 24689 would be found at:
http://www.gutenberg.net/2/4/6/8/24689

An alternative method of locating eBooks:
http://www.gutenberg.net/GUTINDEX.ALL

*** END: FULL LICENSE ***
