The Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Ang Mananayaw

Author: Rosauro Almario

Release Date: January 25, 2005 [EBook #14794]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW ***




Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders.
Produced from page scans provided by University of Michigan.






[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g.]

[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
ay hindi na ginagamit.]



Ros. Almario

ANG MNANAYAW

Aklatang Bayan I Aklt

Limbagan at Litograpa

NI

JUAN FAJARDO

Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz.

MAYNILA--1910



ANG MNANAYAW

Ros. Almario

UNANG PAGKALIMBAG

MAYNILA

=LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO

Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz

1910.=


       *       *       *       *       *

=Aklatang Bayan.=


_Sa gitn n~g masinsng lap na sa kasalukuya'y bumbalot sa mayns na
lan~git n~g Lahng Tagalog, ang Aklatang Bayan ay lumabs_.

_Layon? Iisng iis: makipamuhay, ibig sabihi'y makilaban pagk't ang
pakikipamuhay ay isng ganp na pakikitunggal, isng lubs at walng
humpy na pakikibaka_.

_At makikibaka kam laban sa masasamng hilig, m~ga ugali't paniwal,
magng tungkl sa poltika, magng sa relihin at gayn sa karaniwang
pamumhay; yamang ang m~ga bagay na it'y siyng m~ga haliging dapat
ksaligan n~g aln mang bayan: tatlng laks na siyng bumbu n~g
kluluw n~g aln mang lah_.

_At upng malubs ang pagpapakilala n~g adhikng it sa aming
man~gagiging, mangbabasa, kung sakal, n~gayn pa'y malugd na't
magalang na ipinattalasts namin sa kanl ang m~ga aklt na sa
kasalukuya'y niyyar sa lob n~g Aklatang it_:

=Ang Mnanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang Sakim, Bagng
Par at ib't ib pa.=

_Pan~ganay na ank n~g Aklatang it Ang Mnanayaw, na n~gay'y
bagong kalluwl pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. Kulang sa kats
marahil, marahil ay gayn din sa lusg n~g pan~gan~gatawn, biglw na
bun~ga palibhas n~g isng panitik na salt sa ilaw n~g talino at
dahp sa yaman n~g pananalit_.

_Magssitulong sa aklatang it ang m~ga katoto ko't kaadhikng
Faustino Aguilar, nammatnugot sa TALIBA, Carlos Ronquillo,
punng-mnunulat sa nturan ding phayagn at m~ga ib pang gur n~g
panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay magssabog,
hanggng sa lalng lihim na pook n~g Katagalugan, n~g makkaya nilng
pangliwanag na ilaw sa m~ga kalahng nan~gan~gailan~gan nit_.

=Ros. Almario,=

_Taga-pamahal n~g Aklatang Bayan_.

_Maynil, 30 V-1910_.


       *       *       *       *       *


Ang Mnanayaw.

Jvenes qu estais bailando, al infierno vais saltando.


=SIMULA=

_Pati_: Mnanayaw. Alan~ganing tindg; ni mabab ni mataas; katawng
malusg, makats, sariw; m~ga matng malalaki't bughw, dalawng
bintanng pinannun~gawan n~g isng kluluwng nag-iinit, nag-aalab sa
nin~gas n~g apy n~g isng damdaming batis na dindaluyan n~g alw,
_alw n~g sandal_ na nakallunod, nakains at nakammaty sa baw't
kluluwng malig sa kany.

_Saw_: Tbong lalawigan, binatng nag-aaral sa Maynil. Buhat sa
mabuting lip, angkn n~g m~ga mayaman, si Saw ay isng binatng
lumak sa lilim n~g pananagan: kim, mahihiyin, ugalng babae, si
Saw ay hind kaparis n~g m~ga binatng walng ibng minimithmithi
kund ang mtulad sa isng parpar, sa isng bubuyog, na tuwna'y
hanap ang m~ga bulaklk, upng simsimn ang kanilng ban~g,

_Tamd_: Isng hamps-lup, isng hampas-bat, na gaya n~g tawag sa
kany n~g madl. Ulila sa am't ulila, sa in. Walng asawa, ni ank,
ni kapatid, ni kamaganakan kungd ... si Ligaya; ligayang par sa
kany'y hind natatagp sa aln mang dako, sa aln mang pok, mliban
sa m~ga bilyar, sabun~gn, pangginggihan, bahay-syawan at m~ga
bun~gan~g n~g impierno na sa blana'y laging nakaumang.

--Tamd, kumusta ang _ibon_?

--Mabuti, Pati, maam na n~gayn.

--Handng pumasok sa kulun~gn?

--Oh, walng pagsalang hind siy ppasok!

--An ang sabisabi niy sa iy tungkl sa akin?

Paris din n~g m~ga unang salit na niukol ko sa iy nang tayo'y unang
magktagp sa isng handan: na, ikw ay magandng katulad ni _Venus_,
paris n~g Tal sa umaga. Umiibig na sa iy! Maasahang siy'y bihag
mo na....

Binuksn ni Pati ang kanyng dalawng lab na nagppulahan upng
paraann ang isng matung na halakhk.

--_Con qu_, umiibig na sa akin, h?

--At paghhanapin ka mmay.

--San? saan mo ak itinur?

--Sa bahay-syawan.

--Sa makatwd pal ay nlalaman nang ak'y mnanayaw? at an ang sabi
sa iy? hind ba niy nbabasa ang m~ga phayagng, hind miminsan at
mmakalawng nagssabog diyn n~g m~ga balitng diuman'y hind m~ga
babae ang m~ga mnanayaw sa suscricin kund isng tungks na m~ga
talimusk?

--_Medio ... medio_ sinabi niy sa akin ang ganyn; n~gun't tinugn
ko siyng ang gayng balit'y mangyyaring magktoto, kung minsn, at
mangyayari rin namng hind, Si Pati--ang wik ko sa kany,--iyng
dalagang ipinakilala ko sa iy sa handang dinaluhn natin ay isng
matibay na saks n~g katotohanang ang isng magandng perlas ay
mangyyaring mpaliblb sa gitn n~g burak....

At tumigil sandal ang nagssalita upng lumagk n~g laway at
magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga ganitng pan~gun~gusap:

--At si Saw (ang ibong pinagusapan nil)--ay naniwal namng ikw ay
isng magandng perlas, isng dalagang mahinhn, may puri,
maran~gal....

--At hind na itinanng kung bakit ak npapasok sa bahay-syawan?

--Itinanng bakit hind? n~gun't ang dil ni Tamd, ang dil n~g
bugaw mong si Tamd, ay nang m~ga sandalng ya'y lumikh n~g m~ga
pan~garap na sa kanyng bibg ay larawang mistul n~g katotohanan,
katotohanang nkita, sinaksihn n~g kanyng tin~gn. At sinabi ko sa
kanyng hlos maagns ang luh ko: Oh, Saw, kung nlalaman mo ang
bung kasaysayan ni Pati, n~g magandng Pati, na hinhan~gan mo
n~gayn, ay d ssalang siy'y mlalarawan sa m~ga balintatw n~g m~ga
mat mo na katulad n~g isng banl na babae, n~g isng ulirn n~g
kadalagahan. Pagk't siy, ang habol ko pa, ay isng ulilng dumanas
n~g d ggaanong kasawan sa buhay, nagng magpapalimos, nagng
manghihin~g, at nang ayaw nang lawitn n~g aw n~g m~ga tintawagan
ay napilitang pumasok na alil, ipinagbil ang laks sa isng mayaman
... dapuw't....

--An pa?

--Ang mayaman, ang dugtong ko, sa harp n~g walng kaagw na dilg ni
Pati, ay nagnasng paslan~gn ang kanyng dan~gl.

--Paslan~gn! Mainam kang magttatahtah n~g kasinun~galin~gan. At
an pa ang aking ginaw?

--Na ikw ay tumutol sa gayng karumng adhik.

--At pagkatapos?

--Nilisan mo ang bahay na pinagllingkurn upng pumasok sa
pagkamnanayaw.

--Samakatwd, ang tapos ni Pati, par kay Saw, ak'y isng banl na
babae, isng ulilnginap n~g Palad, nagng magpapalimos,
manghihin~g, alil, alipin, sa madalng sabi; at dahil sa
pagtatanggl n~g puri ko'y iniwan ang bahay n~g mayaman, upng pumasok
... gayn n~ga ba?

--Ganiyn n~ga.

Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga kasinun~galin~gan, bago
makalabs sa bibg n~g m~ga nagssinun~galng, ay magng apy muna...!

Si Pati, par sa ating nakakakilala sa kany, ay isng isdng kapak,
na sa labs ay walng ibng ipinattanw kund ang kintb n~g
kalisks, bago sa lob ay walng ibng maddam kund ang mabahng
burak. Siy'y hind lamang kir, hind lamang salawahan; higt sa
kir't salawahan, si Pti ay isng tunay na salarn, isng mangbibitay
n~g m~ga kluluwng nahhulog sa kanyng kandun~gan.

Bat pa lamang, hlos bagong sumsibl pa lamang, si Pati'y
pinagkatakutn na n~g m~ga binat sa kanilng pook. Bakit hind, sa,
blana'y sinagutn n~g o, blana'y pinan~gakuan, blana'y sinumpan;
m~ga pan~gak at sumpng baw't is'y pinattibayan sa pamamagitan n~g
isng sanl, n~g isng lgak, na hind na mabbaw kailn man!

N~gun't ... nagsasalit na namn si Tamd; pakinggn natin:

--Pati--aniya--mamay'y hind ssalang ddalhn ko sa iy ang ibon.

--Dratng kayng hand na ang haula.

At naghiwaly ang dalaw.




II.


-- ... ?

-- ... !

At nron na sil sa unang baytng n~g hagdanang patun~go sa bayan ni
Plutn: sa bahay-syawan. Nuun si Tamd, ang tuks, at si Saw ay
sumsund sa dako niyng hulihn.

Ang _Templo_ n~g masayng diosa _Terpscore_, nang m~ga sandalng yan
ay maittulad sa isng Hardn n~g Kaligayahan: don at dito'y walng
nmamalas ang tin~gn kund ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong Adn,
don at dito'y nagsabog ang m~ga bulaklk, nagsalisalimbayan ang m~ga
paropar.

Pagdatng na pagdatng n~g magkasamang si Saw't si Tamd sa
bahay-syawan, si Pti, na nag-aanty na sa kanil ay malugd na
sumalubong at nakan~git, nakatawang bumati sa kanil:

Nan~gligaw kay rito....

Si Saw'y hind tumugn. Ang m~ga salit ni Pati, ang m~ga bigks na
yang mandi'y pinulutn sa tatams, ay isisng sumapit sa pus n~g
nattigilang binat. Anng gand ni Pati nang m~ga sandalng yan!

Sa lob n~g kanyng damt na nan~gn~ganinag sa dalang, sa malas ni
Saw ay siy ang nkita ni Flammarin sa kanyng pan~garap: taong ilaw
ang pinakalamn, at ang m~ga kamy ay dalawng bagws.

Si Tamd, na nakkita sa ganitng pagkakpatigil n~g kanyng kasama,
ay kumindt n~g is kay Pati at lihim na itinur yan: Talagng
_torpe_ n~g!

Noo'y isng hudyt n~g tugtugin ang nring:

--Bals!--ang panaby na turing n~g m~ga nainp na m~ga mnanayaw.

At umugong ang malakng _saln_ sa kisks n~g m~ga sapatos.

Si Pati na nlalay na sa dalawng magkasama, pagsisimul n~g syawan
ay mulng lumapit kay Saw:

Ibig p ninyng sumayw?--ang magiliw na tanng.

--Hind p ... bahala na p ... mmay na p kung sakali.--At tumindg
na tila nainitan sa pagkakup; dinukot ang pany sa buls at pinahid
ang pawis na sa no'y butlbutl na sumsipt.

--Mahhiyin pa ang tunggk! ang naibulng tuly n~g magandng
mnanayaw. At tinalikdn ang binat na hlos padabg. Tila naglit sa
gayng pagtangg n~g inanyayahan.

Ang gayn ay nhalat ni Saw, kay't paans na nsabi sa sarili, nang
siy'y naup na:

--Bak nagalit ah!...

At lalng nag-ulol pa ang ganitng pan~gan~gamb n~g binat, nang
mkitang si Pati ay kinkuha na n~g isng makisig na _bailarn_:

--Sayang at hind ko siy napairugan!

Sinng lalaki ang kumuha sa kanyng magandng mnanayaw?

Katipn na kay niy?

Kasintahan na kay?

M~ga ganitng pag-iisip ang gumuguhit sa gunit n~g binat, nang sa
ssugat sa kanyng panding ang tanng ni Tamd.

Bakit hind ka sumayw? At hind na binigyng panahn na ang inusis
ang makasagt pa, at si Tamd ay nagpatuloy sa kanyng pagtuks:

--Nanniwal ka bang sa m~ga bahay-syawan ay walng dumdal kund
ang m~ga taong walng kabuluhn?

--Hind sa gayn, katoto....

--Nanniwal ka ba--ang ulit ni Tamd--na sa m~ga bahay-syawan ay
walng ibng dumdayo kund ang m~ga hamps n~g Dios na nagkalat
diyn? Ah, nagkakmal ang m~ga may ganitng paniwal, at saksng
matibay n~g kamalang it ay ang nakikita mo n~gayn, kaibigang Saw.
Ang ginong iyng kasayw ni Pati ay isng abogadong kilal sa m~ga
pook na it n~g Maynil ... ang ginong yan--at itinur ang isng
umikit na kayaps namn n~g isng babaeng haban ang mukh at singkt
ang mat ang ginong yan ay isng _farmacetico_; at it, itng
nagdran n~gayn sa tab natin na may kawng pang bulaklk sa tapat
n~g dibdb, ay isng mayamang mn~gan~galakl....

An pa't ang laht n~g m~ga nron ay isisng ipinakilala ni Tamd
kay Saw: may m~ga _estudiante de derecho_, m~ga nag aral n~g
_medicina_, m~ga mn~gan~galakl, m~ga poltik, at m~ga ib pang
pag-asa n~g Bayan, wik n~g n~g Dakilng Bayani n~g Lah.

N~gun't ang m~ga ganitng pagpapakilala ni Tamd ay hind war pansn
n~g kanyng kinkausap, pagk't it, pagkatapos niyng humint, ay
walng ibng nisagt kund:

Sin ang kasayw ni Pati?

Ang ganitng pagwawalng bahal n~g kanyng kanig ay hind ikinapot
ni Tamd. Bagks ikinagalk pa n~g! Nhalat niyng sa pus ni
Saw, nang m~ga sandalng yan, ay wal nang ibng nagssikp kund
ang larawan n~g kanyng _kandidata_, at wal nang ibng nariring ni
nakikitang an pa man ang binat kund ang mahinng sagitst n~g
sapatos ni Pati sa tabl n~g _saln_ at ang kanyng mapanghalinang
tindg.

Si Saw, pusng lagng tikm sa hib n~g pagkaksala, n~gay'y
unt-untng nabbuksn sa tawag n~g isng bagong damdamin, damdaming
aywn niy kung an, datapw't nlalaman niy, o, na ang damdaming
ya'y walng pinag-iwan sa bagang nagbbigy init sa isng kaldera,
apy na gumigising sa dating tulg at nagbbigy sigl sa dating
malamg na pus.

Ang bulaklk na nong una'y takt sa halk n~g araw, n~gay'y
bumbukd sa hagibis n~g bagy.

Samantalng ang m~ga pareha'y nagsalsalimbay, sa gitn n~g _saln_;
samantalng ang m~ga pareha'y walng hint n~g bulun~gan, klabitan,
kindatan, krutan, at kung mins'y ang plitan n~g matatams na
salit; si Saw, sa luklukang kinarroon'y walng ibng inisip-isip
kund kung paano ang paraang dapat niyng gamitin upng maparating sa
taya n~g mapanghalinang _binibini_ ang m~ga itintibk n~g kanyng
kluluw.

--Tamd ang pamulng tawag sa katab--ibig kong ak'y pagtapatn mo:
an ang tunay na kalgayan ni Pati? Dalaga  may asawa? malay 
may katipn?

--Nlimutan mo na ba ang maliksng tugn n~g tinanng ang m~ga isinagt
ko sa iy nong unang tayo'y magksama hinggl din sa m~ga ganyn mong
pag-uusis?

--Marahil ... an ba ang sinabi mo sa akin non?

--Sinabi ko sa iyng si Pati'y dalaga at walng asawa, malay at
walng katipn.

--Samakatwd....

--Samakatwd ang agd na habol ni Tamd--samakatwd si Pati ay
malay, malayng tulad n~g isng isd sa tubig, n~g isng parpar sa
halamanan, n~g ibon sa alapaap.

--Kung siy kay'y pag-alayan ko....

Nhalat ni Tamd ang tun~go n~g, ganitng pananalit ni Saw; kay't
hind na inanty na matapos pa at matuling sumagt:

--Bakit hind? bakit hind mangyyaring siy'y pag-alayan n~g
pag-ibig? Hind ba't ikw ay isng binat, at siy'y isng dalaga?
Hind ba't ikw ay isng makisig na bagong-tao at siy'y isng
magandng binibini? Bakit hind...?

--Katotong Tamd, tila mandn binbir mo ak.

--Binibir kit? Hind ko pa sinsabing laht sa iy ang m~ga
nlalaman ko tungkl sa babaeng iyn, pagk't nan~gn~gamb n~g akng
bak ka malul....

--Malul?

--Kung sabihin ko sa iyng si Pati ay tila ... tila....

--Tila an?

--Tila nagkkagust sa iy....

--Nagkkagust! ... Diyat? diyat't si Pati'y nagkkagust sa
akin?

--At bakit mo namn nsabi ang gayn?--ang usisng may halng
pananabk.

--Bakit hind'y sa minmasdn ko ang baw't kilos niy?

No'y nagktang si Pati'y tumtin~gn kay Saw. Npansn ni Tamd ang
gayn. Kinalabt ang kanyng kapulong at ang bigks na pan~git:

--Nkita mo na ... d n~gayn ay tiningnn ka na namn!

--Tunay!--ang nibulng ni Saw sa sarili.--At, anng lagtkt na
sulyp ang kany, anng lambng, anng pagksarpsarp!

Natapos ang unang bals.

Sa ikalawng hudyt n~g tugtugin na nagbalit sa m~ga nroon n~g isng
mainam na _two-step_, si Saw ay hind na nakatis:

--Ibig kong sumayw sa kany!

At non d'y iniwan ang likman, madalng lumapit kay Pati, at ang
magalang na sam:

--Ibig p ba niny akng paunlakn?

Sa ganitng katanun~gan n~g binat, si Pati'y hind man lamang nagbuk
n~g bibg; subal't pinasagt ang maput't malit niyng kamy na
no'y agd ikinawit sa bisig n~g nag anyaya.

M~ga matng sana'y bumasa sa pusng lalaki, non pa'y nbanaagan na ni
Pati ang kanyng nlalapt na tagumpy:

--Huli na ang ibon, huli na, huli na!--ang magalk na bulng sa
sarili.

At nang sil'y sumayw na ay pinapaglar n~g gayn na lamang sa kamy
n~g kanyng kayaps, ang malit at malantk niyng baywng.

Si Saw, sa ganitng lalng n~g babae, ay untuntng nangllit na
animo'y isng kandilng naups sa hihip n~g han~gin.

At ang makamandg na samy n~g sampagang kanyng sinsimsm n~g m~ga
sandalng yan ay hinayhinay nang tumtags sa kaibuturan n~g kanyng
damdamin.

Umibig na siy ... at umibig n~g isng pagbig na tas, malab,
morubdb, na gaya n~g isng sig sa al n~g han~gin, gaya n~g isng
sunog sa buhos n~g gs!

Baw't n~git ni Pati, baw't sulyp na panukw na ipak sa kany, ay
maring tumtim, bumban, sumsugat sa dibdb n~g na sa pan~ganib na
si Saw, paris n~g pagtim, pagba't pagsugat n~g isng mahayap na
palas.

--Aling Pati--ang kimng tawag sa kasayw--kung ak p kay'y pumarito
gabgab ay mkakasayw ko kay?

--Bakit p hind?--ang malambng namng tugn n~g tinanng.

Ang binat natin, ang _torpeng_ si Saw, sa ganitng paoo ni Pati,
walng ibng maisagt kund isng banayad na:

--Salamat p.

At hind na umimk pang ul hanggng sa matapos ang syawan. Si
Simoun, ang kasindak sindk na Simoun sa _Filibusterismo_ ni Rizal,
pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pintan n~g _Templo_ ni _Terpscore_
ay nagpamalas sa m~ga nan~gn~ging niyng lab n~g isng mapagkutyng
n~git; at sak sinabing:

--_Buena est la juventud_!...




III.


Si Saw ay wal nang pagksyahn n~g pag-ibig kay Pati.

Baw't saglt na duman, baw't saglt na yumao, ay isng palas na
namng umiw sa kanyng dibdb.

--Oh, Pati! ... kailn mo pa mlalamang inibig kit? kailn mo pa
mlalamang ang pus ko'y nagng damban na n~g iyng mahl na larawan?
kailn mo pa mlalamang si Saw'y wal nang ibng dinrasldasl kung
hind ang pan~galan mong walng kasingtams?

Dilng kim, gaps n~g pagpipitagan, si Saw ay nagttis manir na
lamang sa m~ga himutk at buntng-hin~g. Magtapt kay Pati?

--Kung ak'y halayin? Kung hind pakinggn ang idrang ko? kung
birbirin ang pag-ibig? Ay!...

Dapw't, kung nattant niyng si Pati ay isng mawing walng d
nilimusn n~g kanyng pag-ibig, kung nattant niyng si Pati ay isng
maawing walng pinagkaitn n~g kanyng _habg_, kung nattant niyng
si Pati'y walng ibng inantay-anty kund isng kalabt na lamang,
ang isng salitng sukat maghiwatig n~g kaniyng, damdamin upng
lbusan nang ipagkatiwal sa kany ang kanyng kluluw, ang kanyng
katawn; ang m~ga gayng hinagps at pag-alinlan~gan ay hind na sana
sumag sa kanyng gunit.

N~gun't si Saw ay isng _singk_ pa; kay't hind niy nlalamang,
sa Maynil, ang salitng Mnanayaw ay nkakatugn n~g m~ga salitng
mangdadambng sa lilim n~g bats, magnanakaw sa lob n~g bahay.

Kung nlalaman niyng sa m~ga bahay-syawan ay hind gingamit ang
m~ga salit upng sabihing: Inibig kit, ibig kitang knin kund
sukat na lamang ang m~ga suliyp, kindt at kalabt, disin si Pati'y
malaon n~g nagng kany,  sa matuw'd at lalng tumpk na sabi,
siy'y nagng kay Pati.

Bagamn, ang kanyng m~ga pag hihimutk ay hind rin lubhng naglawg,
pagk't nong isng gabng si Pati'y manaog sa bahay-syawan, upng
umuwi na sa bahay, ay _nagkapalad_ siyng mpasama rito, sa _tlong_
at _aw_ n~g kanyng kaibigang si Tamd.

--Binibining Pati: ang tawag n~g binat, nang sil'y nagssaril na
sa gitn n~g dilm--magalit ka p kay kung ak'y may sabihin sa iy?

--Kung makaggalit p ... ang tila pabirng sagt n~g tinanng.

Si Saw ay napatigagl.

Pano ang kanyng ggawin?

San siy magllust n~gayn?

Natakpn ang btas na kanyng ibig paglagusn.

Malong hind nakaimk.

Sa harp n~g ganitng pangyayari, si Pati ay lihim na npan~git:

--Talagng _singki_ n~g!--ang na wik sa sarili.

Nang hind pa rin humhum ang binat ay si Pati na rin ang
_nagabalng_ maglawt n~g sil.

--Ginong Saw:--ang bun~gad--kung hind p ak nammal ay tila
nkita ko na kayng minsn, bago kay makaratng sa aming
pinagssayawn.

--San p?--ang patakng sal n~g binat.--Sa lalawigan kay, sa
marlitng lalawigan na aking kinkitaan n~g unang liwanag?

--Hind p, dito rin p sa Maynil ... aywn ko na p lamang kung san
at kailn; n~gun't nkita ko na kay.

--Dakil p ang palad ko kung magkakgayn.

--Ak na n~g p lamang yat ang talagng abng-ab, sapagk't nkita
na'y hind pa npansn.

--Binibini! ... Binibining Pati! ... Hind ko kay npansn?
Datapuw't mangyyaring kay'y hind ko mapansn?

--Talag png gayn na n~g lamang ang nan~gpakalilit na paris ko.

--Napakalit! Paano png mangyyari, na, ang isng pinagllingkurn
ay magng malit pa kay sa isng nagllingkd?

--Pinagllingkurn p, ang sinabi niny?

Umandp andp ang pus ni Saw at nag-alaalang bak siy ay
npapabigl na ... n~gun't, pag asa at laks n~g lob! Ang
napagdaann na'y hind na dapat pagbalikn. _Adelante!_ ang wik n~g
ni Golfin sa _Marianela_ ni Galds, _adelante, siempre adelante!_

--Op--ang patibay n~g walng kagatlgatl ang dil--pinaglingkurn
p, ang aking sinabi.

--Pinaglingkurn p ak! at nino p?

--A ... a ... ak p.

Si Pati ay lihim na ntaw.

Si Saw ay lihim na nan~ging.

--Lumlabis yat ang kapan~gahasan ko?

At inanty na sumagt ang dalaga, paris n~g pag-aanty n~g isng
nsasakdl sa pasiy n~g isng hukm.

Ang palad ni Saw, nang m~ga sandalng yan, ay nbibitin sa m~ga lab
ni Pati. An ang ittugn sa kany? Oo? Oh, lan~gt! ... Hind?
Oh, kamtayan!

Si Pati, matapos mapindt ang sikmur na sumsakitsakt din dhil sa
pinpigilang pagtawa, ay bumigks n~g ganit:

--Ginong Saw: kinkuty mo p yat ak?

--Hind p; tnay na tnay p ang aking sinabi. Oh, kung
mangyayring mabuksn ang aking pus!...

Patuloy ang kanilng pag-usap.

Mul sa malay, sa isng pitak n~g lan~git, ay pumaibabaw sa tin~gn
ang isng anak'y bndk na kakulay n~g usok, ang lap, ang makapal na
lap, sug n~g nagbbantng uln.

Non, ang m~ga nagllakd ay kasalukuyang dumratng na sa tapat n~g
isng _accesoria_ na ntitirik dakng kaliw n~g maluwng na
lansan~gan n~g Azcrraga.

--Umakyt p muna kay--ang anyaya ni Pati sa binat--maaga pa p
namn.

Maaga pa!

Maaga pa ang sabi n~g babaeng yan, gayng magikais na sa
hatinggab?

Ibng-ib n~g namn ang m~ga babaeng Maynil kay sa m~ga babaeng
lalawigan! ...--ang nibulng tuly sa d masiyahng pagtatak sa
gayng nring.

Gayn man ay sinagt din n~g isng tas na pasasalamat ang
nag-anyaya. At umakmng ttalikd na upng umuw sa kanyng bahay;
dtapw't pagkaktan! no'y bumubos ang uln.

Isng mapagtagumpy na n~git, ang namulaklk sa m~ga lab ni Pati:

--Talagng msisil na ang ibon!

At mul't mulng inanyayahan ang binat hanggng sa it'y matapos sa
pagpapahinuhod:

--Yamang tulot mo p ...--ang marahang sagt na bbahagy nang
nring ni Pati.

Unang umakyt si Pati. Sa likurn niy'y sumund si Saw.

Sa itas n~g bahay, ang unang napansn ni Saw ay ang maayos na m~ga
palamuting don ay nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagppan~gagw sa
inam, ang m~ga larawan, _paisaje_, at m~ga ib pang sukat makaalw sa
tin~gn.

Isng batng paslt ang dinatnn nil sa bahay na it, na, utusn ni
Pati.

--Bulilt--ang tawag n~g may bahay sa alil, pagdatng sa hulng
baytng sa itas--bigyn mo n~g silya ang tao.

Ang inutusa'y maliksng tumupd.

Naup si Saw; at ang bat ay nawal sa kanyng harp.

Si Pati, samantalang pinagkkurs n~g binat ang dalaw niyng kamy
sa pagkakaup, ay pumasok sa sild n~g bahay upng ayusin ang kanyng
buhk na nagul sa bahay-syawan, at nang mulng mapulbusn ang
mukhng no'y humhulas sa agos nang pawis.

At bago lumabs ul ay makailn munang biniksbikasan ang kanyng
bihis at itinanngtanng sa sarili kung ang ayos niyng ya'y sapt
nang makapagpalundg n~g isng pus sa kanyng kinallagyn. At nang
tila nasiyahn na ang lob ay sak pa lamang naup sa isng luklukang
may gadip lamang ang lay sa kanyng panauhin.

Anng pagkgandgand ni Pati non sa malas ni Saw!

--Oh--ang nawik tuly--magng si San Pedro man na pant ang tuktk,
magng si San Juang mapun~gay ang mat't magng si San Pascual na
maam ang mukh, sa harp n~g ganitng dilg ay spilitng mabbuy sa
pagkaksal!

At siy, siy pa n~g bang isng hamak na tao lamang ang hind
matuks?...

--Pati! aling Pati! ... ang sundsund na tawag na kasaby n~g
pan~gin~ging n~g bong katawn.

Ang tinawag ay hind sumsagt. N~gun't npapan~git n~g lihim,
pagk't non ay nahalat niyng ang makamandg na init n~g kanyng
katawn ay tumtalb na sa pus ni Saw.

At si Pati ay lumaptlapt pa sa kanyng kausap, at nakatawa,
nakasulyp na sakdl n~g sarp.

Si Saw ay lalng nan~ging.

Si Pati ay lal pang lumapit sa kany, lal pang nilambin~gan ang
n~git, lal pang pinun~gayan ang suliyp.

Ibig nang tumakb si Saw, ibig nang sumigw, ibig nang tumakas, upng
makailag sa tuks.

Darng na darng na sa init!

N~gunt no'y siyng pagdamp sa kanyng kamy n~g nagpputia't m~ga
tabas kandilng dalir ni Pati, at kasund ang magiliw na usis:

--An p ang dinramdm niny? nangllamg kay!

--Op ... op ... nangllamg n~g p.

At saby nagtindg sa pagkakup, ibunuks ang dalawng bisig at
iginapos sa lig ni Pati, at ang samng nammasag ang tinig:

--Pati, Pati, patawarin ak...!




IV.


Mul nang unang gab na kanyng pagsamy nang layaw sa kandun~gan n~g
magandng Pati, si Saw ay nanumpan nang magng is sa lalng masikap
na kampn n~g _diosa_ Terpscore.

Siy'y isng pusakl nang mnanayaw.

Ang m~ga aklt na dati niyng kaulayaw pagdatng n~g gab, n~gay'y
siyng m~ga matalik niyng kaaway.

Ni isng sulyp man, ni isng saglt pang pakiking sa kanil!...

Ang laht nang kanyng panahn ay lbusang ipanaubay na sa m~ga alw
n~g sandal.

At ang kanyng kluluw, parang isng katawng kulang at salt sa
pagkain, untunt nang nanunsiyami, untunt nang nalluoy, untunt
nang nains sa dilm na no'y bumbalot sa kanyng maulap na lan~git.

At mul no'y wal nang ibng pinan~gpan~garp kund magpakalasng sa
paglagk sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at mapupulng lab n~g
kanyng marilg na Pati.

Si Pati, par sa kany'y siy nang laht: pag-asa, ligaya, pag-ibig,
kaluwalhatan....

Oh, ang makamandg na binh, ang pag-ibig sa isng salarng katulad
ni Pati, ay lumag at nag-ugt sa pus ni Saw!

Minsn, sa isng pag-uusap nil, ay malinaw na npalarawan ang
kadakilan n~g kanyng pag-ibig sa magandng mnanayaw:

--Pati, Pati ko aniya,--tunay bang ak'y iyng minamahl?

Si Pati, sa ganitng kahalin~gn n~g binat, ay minsng namuwalan sa
bugs n~g isng pagtawang inimpt.

--Sumagt ka, Pati ko, sumagt ka sana.

--Oo--ang bigy-lob n~g mnanayaw--o, Saw ko, gliw kong Saw,
minmahal kit.

--Gaya kay n~g pagmamahl ko sa iy?

--Higt pa; maklilibo pang mahigt. Inibig kit paris n~g pag-ibig
n~g bulg sa araw, inibig kit paris n~g pag-ibig n~g isd sa tubig,
inibig kit paris n~g pag-ibig n~g banl sa Dios. Nassiyahn ka n?

--Pati, Pati ko. tunay ang iyng sinabi?

--Paris n~g katotohanang madilm ang gab, may init ang araw, may
lamg ang buwan; paris n~g katotohanang ak ay may pus, ikw ay may
aty; paris n~g katotohanang ikw ay maganda, ak ay pan~git.

--Pati, Pati ... at tinutop ang kanyng dibdb na tila ibig mwalat sa
pitlg n~g pusng non ay dumanas n~g d ggaanong alw.

At bago pinigilan si Pati sa manips niyng baywng, hinagkn sa no
n~g isng matung at mahabng halk at....

--Pati ko--ang turing--narring mo ba ang masinsng tibk n~g aking
kluluw? Hind? ... pakinggn mo: sinsabi niyng ikw raw ang
kanyng bhay, ikw raw ang kanyng ligaya, ikw raw ang kanyng
lan~git ... nlalaman mo na?

--Namn!

--At sinabi pa niyng--ang patuloy ni Saw na tila hind pansn ang
namn ni Pati--at sinsabi pa niyng siy ay nagtay n~g isng
damban sa lalng lihim na pitak n~g aking damdmin, dambanng
sinabugan n~g mapuputng sampagita upng suubn sa kanyng mahinhng
halimuyak ang larawan n~g isng babae, n~g isng banl, n~g kanyng
magandng Pati....

       *       *       *       *       *

Ang _lint_, pagkatapos n~g isng linggng pananabknabk sa dug n~g
kulang-palad na si Saw, ay hind na nakatis.

--Dapat na siyng magbayad!

At maring ikinpit ang kanyng matatalm na n~gipin sa bulsng sagan
sa pilak n~g walng malay na binat:

--Saw ko, gliw kong Saw, bigyn mo ak n~g limng piso upng
mibil ko n~g bar.

Ang hinin~gn ay latg ang palad na sumagt:

--Nrit, muty ko, tanggapn ang hinhin~g mo.

Nagdan ang unang araw; dumatng ang ikalaw.

Ang lint, ang matakaw na lint, ay mulng sumigd na namn:

--Saw ko, gliw kong Saw, bigyn mo ak n~g sampng piso na mibil
ko n~g saya.

Sampng piso na n~gayn!

Gayn man, si Saw ay hind rin tumangg sa gayng pag-ibayo n~g
halag. At....

--Nrit, muty ko, tanggapn ang hinhin~gi mo.

Nagdan ang ikalawng araw at dumatng ang ikatl.

At ang lint, ang lintng kailn ma'y hind na yat massiyahn, non
ay pamulng sumigd na namn nang sigd na lalng marin pa kay sa
m~ga una, lal pang malaks; at....

--Saw ko, gliw kong Saw--na namn bigyn mo ak n~g dalawng-png
piso na maibil n~g sapn, pulbs, paban~g, medias at....

Dalawngpng piso na!

Dapuw't si Saw, ang magarng si Saw, ay dumukot pa rn sa kanyng
supot na malamn:

--Nrit, gliw ko, ang sagt na namng tila hind pansn ang kanyng
pagkakpalaot--nrit ang hinhin~g mo.

At hind sa lamn lmang humhangg ang kirt n~g m~ga kagt ni Pati,
n~g lintng si Pati, sa katawng nammutl na n~g binat, kund
hanggng sa m~ga but pa, na pinagtiinn n~g kanyng matatalm na
n~gpin.

Minsn, sa kanilng pagsasaril, si Saw ay nagpakasawng magdamp n~g
m~ga lab niy sa m~ga namumrok na pisn~gi ni Pati. It, pagkatpos
maparan ang gayng kahiban~gn n~g binat, ay tumanng na may halng
bir:

--Ilng halk ang ibinigy mo sa akin?

Si Saw, lasng sa m~ga sulyp ni Pati, sa sin~gaw n~g kanyng malusg
na katawn, ay sumagt na d magkangtututo:

--Is ... dalaw ... tatl ... apat ... samp, labnglim ... marami!
maramingmarami!! ... aywn ko na ba kung iln.

--Bwa't halk ay babayaran mo n~g piso.

--Piso!...

San hind masasaid ang buls ni Saw sa ganitng pamamaran ni Pati?

Ang bariles, punngpun man, pag hind naampt ang paglabs n~g tagas
ay dratnn din n~g pagkatuy.

At gayn ang nangyari sa kulang plad na binat: untuntng naubos
ang yaman, baytngbaytng na bumab sa kailalimang pinaghharan n~g
dilm, dilm n~g pananalt, dilm n~g karlitan.

An pa ang kanyng ggawn? Man~gutang? Magsanl? Magpalims?

Tila salun~gt sa pagkatao niy ang m~ga ganitng gaw.

N~gun't paano si Pati? paano ang kanyng pag-ibig kay Pati?
Mangyyaring siy'y uminm n~g luh, n~g sarilingluh, bagam't
masaklp; mangyyaring siy'y magtis n~g gutom; dapuw't iwan si
Pati, iwan pa si Pati! ... Ang gay'y tunay na d niy maatm, pagk't
si Pati ang kanyng pag-asa, si Pati ang kanyng luwalhat, si
Pati ang kanyng buhay, si Pati ang araw n~g kanyng kluluw, si
Pati ang init na nagbbigay sigl, laks at tibk sa kanyng pus.

Oh, si Pati ay isng halaman at ang pus niy'y isng halamanan!

At ang halama'y nag ugt at hind na mangyyaring bakbakn pa sa
lupng kintutuban kund issabog ang lupng iyn; at ang lupng
iy'y ang pus ni Saw!

M~ga ilng araw nang siy'y hind sumsilay sa bahay ni Pati dahil sa
dinranas niyng pananalt. San pa siy magnnakaw n~g pilak na
ikassund sa pithay n~g babaeng it?

--Ah, mabuti ay magsanl na!

At nagsanl.

At nabusan na namn.

Nan~gtang: nabos din.

At nanghin~g: gayn din.

--Oh! an pa ang aking ggawn?

Sumlat sa kanyng m~ga maglang?

N~gay'y wal na siyng am, wal na siyng in, ni kapatd, ni
kamaganakan. Laht ay sumaw na sa kany. Siy'y itinatkuwl n~g
kanyng m~ga pinagkkautan~gan n~g buhay!

At sinong banl na m~ga magulang ang hind ttalikd sa m~ga ank na
paris niy?

Lusakin ang kanilng dan~gl pagkatapos maubos ang pilak na kanilng
natipon sa tulong n~g tiyag at walng humpy na pakikiagaw sa
masun~git na kabuhayan; kaladkarn ang kanilng pan~galan sa
lansan~gan, payurkyurakan sa blana, ipakutiy-kutiy, oh, anng
gaming-pal sa kanilng pagmamahl!

At hind pa rito lamang humhangg ang pagkapariwar ni Saw: mul
nang siy'y magkbanban na sa utang, mul nang siy'y magng
maghihin~g, mul nang siy'y magng karumaldumal na pag-uugal, ang
m~ga dati niyng kasama sa paraln, ang m~ga dati niyng kasama sa
m~ga pasyalan, ang m~ga dating nagbbigy sa kany n~g pamagt na
katoto, ay isis nang nan~gilag sa kany, is-is nang natakt, paris
n~g paglay't pan~gin~gilag sa isng may sakt na nakahhawa.

At lal pa mangdng nag-iibayo ang hapd n~g m~ga ganitng kasawan
kung siy'y nakakasalubong sa dan n~g m~ga dating kakilala na
pagkakkita sa kany'y wal nang ibng pan~gunang bat kund ang isng
halakhk, ang isng mutung na halakhk, ang isng n~git, ang isng
mapagkutiyng n~git; n~git at halakhk na kung minsa'y sinsabayn
pa n~g isng pagdalir sa kany at n~g m~ga salitng:

--Nariyn ang hamps-lup.

Baw't bigks na ganit'y isng palas namng tumitim't sumsugat sa
kanyng pus, sugat na labis nang hapd sugat na labis nang antk.

--Limutin ko na kay si Pati! ... ang takt na naisanggun sa sarili,
nang minsng siy ay nhihig na.

N~gun't oh, pagkakatang labis n~g sun~git!

Nang siy'y na sa m~ga ganitng paghahak, ay siyng pagkring sa
kanyng pintan n~g tawag n~g isng boses na kanyng ikinpaban~gon.

--Sin?--ang tanng sa tumawag.

At lumapit sa pintan na no'y minsng bumuks sa tulak n~g dalawng
malaks na bisig.

--Si Tamd!--ang nasambitl agd ni Saw nang mkita ang dumatng.

--_El mismo_, ang sagt n~g sinambt--ak n~g.

Si Saw, pagkakita sa taong it na nagng sanh n~g kanyng
pagkakpalun~g, ay minsng dinalaw n~g pot, nan~gunt ang mapalad at
matas na no, nanlsik ang dalawng mat na npatulad sa dalawng
apy, at....

--Tamd!--ang sigw na kasing-tung n~g kulg--lyas, lyas sa bahay
ko!...

Ngulat si Tamd.

Bakit gayn ang pagkaksalubong sa kany n~g dting magiliw na
katoto? an ang nangyari?

--Tamd! ang nrinig pa niyng ulit ni Saw--lyas, lyas sa bahay
ko n~gayn dn!

Si Tamd, pagkaran n~g sandalng pagkakpamangh, parang kawal na
pinagsauln n~g ulirat, pagkaran n~g unang uln n~g punlng kaway,
ay pataw at paaglahng tumanng:

--_Chico, chiquito_, bakit ka nagkakganyn?

--Tamd: huwg nang sumagt. Iwan ang bhay ko n~gayn din.

--Bh, kung ak'y walng sady sa iy!...

--Sady? anng sady pa ang sinsabi mo?

--Ak'y pinaparito _niy_--ang matuling sagt n~g bugaw ni Pati--ak'y
pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalak ang boses at sak minalas
malas ang kanyng kausap na tila bag warng sinsukat ang kanyng
m~ga pananalit.

Ang dating nammulng mukh ni Saw, non ay namutl.

Sinng _niy_ ang sinsabi ni Tamd? Si Pati?

Oh, pan~galang walng kasingtams, Venus na walng kasinggand!

Npansn ni Tamd ang ganitng pagbabago ni Saw, kay't nagpatuloy
n~g pagsasalit.

--Ak'y inutusan _niy_ rito upng sabihin sa iyng ...--at ang patalm
ay untuntng ibinan sa pus ni Saw hanggng sa it'y dumatng sa
m~ga sandalng humin~g n~g tawad kay Tamd sa kanyng pagkpabigl.

--Ipagpaumanhn mo, kaibigan, ang aking pagkakmal: anng bilin niy
ang dal mo sa akin?

At bung pananabk na inulit-ulit ang ganitng tanng:

--Ipinagbilin niy sa akin ang pas at marahang pakl n~g inusis
--na sabihin ko sa iyng ikw raw ay nagmmalak n~gayn....

--Nagmamalaki!...

--Kung nlalaman mo kung gaanong luh, ang itinapon ni Pati n~g dahil
sa m~ga ilng araw na hind mo pagdalaw sa kany....

--Luh, lumuh si Pati n~g dahil sa akin?

--Lumuh n~g dahil sa iy. Pagk't kung d ak nammal, ay ... tila,
tila may hinhabol sa iy.

--Ang _puri_ niy!--ang nibulng ni Saw sa sarili.

Puri! ... mainam na puri ang sa isng talimusk.

Samantalang si Saw ay nattigilan sa m~ga ganitng pag-isip, si
Tamd, sa kanyng sarili'y walng hint namn n~g kbubulng:

--Talagng _martir_ n~g ang binatng it! ilng sun~gay ang na sa
ulo niy! mahigt pa sa isng demonio sa impierno!

Pagkatapos ay hinarp na pamul ang kanyng dinalaw at ang m~ga hulng
bigks:

--Saw: bukd sa pasabi ni Pati, ay nrito ang isng sulat niyng
ipinaddal sa iy....

At yumao nang walng liwagliwag.

Nanabk si Saw na binuksn ang liham.

Do'y nabasa niy ang sumsund:

Ibon ko:

_Mag-iisng lingg na n~gayng ak'y inulila mo sa laot n~g m~ga
himutk at pagluh. Isng linggng hind ka mkita, par sa aki'y
isng linggng pagkamaty n~g Dios!_

_Nlimot mo na kay ang kulang palad na si Pati? nlimot mo na kay
ang abng mnanayaw, pagkatapos manakaw ang kanyng PURI? nlimot mo
na kay ang m~ga dakilng sandal na dinanas sa kanyng piling?
nlimot mo na kay ang m~ga damp n~g lab mong ibinaks sa aking
m~ga pisn~gi, m~ga dampng hangg n~gay'y nararamdamn kong wari'y
nag aalab pa sa apy n~g pag ibig? nlimot mo na kay ang m~ga
sandalng sinamy sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga
suliyp, sa lambing n~g aking m~ga n~git, sa tung n~g aking m~ga
halk?_

_Nlimot mo na ba?_

_Nlimot mo na ba ang gabng yan na ikw ay mhimly sa m~ga
bisig ko na, minsn, makalaw't maikatlng AWITIN ang m~ga tagumpy ni
Kupido? nlimot mo na ba ang sandalng yan na iyng isinimsim sa
m~ga lab ko n~g walng kasingtams na pult n~g pag ibig? nlimot mo
na ba ang m~ga sandalng yang katasin sa m~ga lab ko ang alak na
nakallasng ni Kupido?_

_Nlimot mo na ba?_

_Nlimot mo na ba ang m~ga sandalng, sa bugs n~g iyng nag aapy na
damdamin ay sinabi mo sa aking: Pati, ikw ang pus ko, ikw ang
buhay ko, ikw ang diosa ko?_

_Nsaan ang pagtupd sa m~ga ganitng pan~gak?_

_Ay, Saw! ay, ibon ko! pumarito ka't sa laht n~g oras ay buks na
abutan mo ang haulang nagng pugad n~g ating m~ga ginintang
pan~garap n~g ating m~ga ligaya't alw!_

ANG KALAPATI MO.


Si Pati, babaeng walng kluluw kund pawng lamn, ay ntutong
magtirik n~g m~ga karayom sa m~ga talatang it n~g kanyng liham, m~ga
karayom na siyng dumur at sumigd sa hayop, sa maban~gis na hayop,
na inin~gatan in Saw sa pus: ang pag-ibig sa kany.

At no'y isaisng nagban~gon sa alaala n~g binat ang m~ga gunit n~g
nagdan, parang m~ga paty na sa tawag n~g Mnunubos ay mulng
nagsilabs sa hukay n~g libin~gan.

At ang ganid, ang ganid na alag ni Saw sa kanyng pus, ay minsng
nagban~gon, uman~gil, pumalg, hanggng sa si Saw ay mapatindg sa
pagkakup at ulit na masabing:

--Pati, Pati, papariyann kit!...




=WAKAS=.


Hating gab.

Madilm, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y isng mahabng
hinin~g, ay kasalukuyang nagn~gin~gitn~git; kay't baw't datnn n~g
kanyng malaks na hamps ay tumutung, uman~gil na anak'y
tumtanggp n~g isng ubos ding sampl.

Mpamaymay'y bundkbundukang usok ang napatanw sa malay.

Makasandal pa'y bumuhos ang uln.

M~ga kulg na nakabibin~gw ang dumadagundng sa lup, at sa lan~git
ay naghhagarn ang matatalm na lintk na anak'y m~ga gintng ahas.

Sa malapad na liwasan n~g Azcrraga, sa oras na it ay isng
mahiwagng nagllamay ang napammasd.

Sin siy?

Sinng kluluw ang matapang na nagllamay sa gitn n~g ganitng
sigw?

Nagttumulin sa kanyng paglakad, tun~g ang ulo, at walng
lin~gng-likd.

N~gay'y dumratng na siy sa tapt n~g bahay na ntitirik sa gawng
kaliw n~g lwasan. Sa bahay na it'y walng tumtanglaw kund ang
isng ilaw na kkutikutitap.

Hakbnghakbng na lumun~go sa pintang no'y nlalapat pa ang dalawng
dahon, n~gun't nang siy'y nlalapit na ay siyng pagkabuks nit sa
tawag n~g isng nakatalukbng na itm.

At isng mukh ang sumilip don, mukhng babae, ang mukh ni Pati!

--Pumarito pa kay?--ang tanng sa mnanayw n~g aninong tumawag sa
pint.

--Hind na; marahil ay hind, pagk't umuln. Tumuly ka.

Ang pinagsabihan n~g ganit ay tluyang pumasok sa lob.

Samantal, ang naiwan sa labs, ang unang nsumpun~gn natin sa harp
n~g ganitng nmasdn, ay minsng napakagt-lab at ang nagn~gn~galit
na turing:

--Oh, tila dinaday ak!

At sandalng natigilan na andp-andp ang lob.

Sin ang kanyng pinapasok? Kilos lalaki, lalaki sa kanyng tay,
kilos at pan~gan~gatawan ... Dindy ak! dinay ak!! Pati, Pati,
magbabayad ka, pagka nagktang napatunayan ko ang aking panibugh!

At ipinatuly ang kanyng paglakad: sandalng tumigil sa labs n~g
pintang pinasukan n~g unang nkita na natin, at pagdatng don ay
marahang nakimatyg. Wal, wal siyng mring.

Minsng itinulak ang pintan, patakbng pumasok sa lob, at hlos sa
isng lundg lamang ay dumatng sa itas n~g bahay.

Nang naroron na'y isng kluskusan sa may dakong sild ang kanyng
nhiwatigan.

--Sin ang nag-uusap na nariring ko?

Tinig ni Pati ang is at ang is ay tinig lalaki!

--N~gitn~git n~g Dios! ... tintaksl ak! tintaksl ak!!
tintaksl ak!!!...

Ang katulad n~g isng balw na labnt ang buhk, nagaalab ang
dalawng-mat, na pumasok sa lob n~g sild.

Oh, kataksiln!...

--Si Pati, sa piling ni Tamd!

Si Saw (na d iba't kund it ang dumatng) sa harp n~g gayng
pag-yurak sa kanyng dan~gl ay biglng dinatnn n~g isng dilm n~g
tin~gn.

Lumapit sa dalaw na bumubug n~g apy ang panin~gn, nannindg ang
m~ga balahibong animo'y malilit na pakng nagtim sa kanyng balt,
at bgo nilurhn sa mukh si Pati, nilurhn sa mukh si Tamd, at si
Pati at si Tamd ay kapuwng pinisl sa lig n~g tigisng kamy.

--Dios ko?--ang panaby na sambit n~g m~ga sinakl.

Non ay minsng nabuksan ang m~ga lab ni Saw, m~ga labng
nagdrugan pa sa ban n~g n~gipin, at ang matung na sigw sa lalaki:

--Imbl!...

At sa babae'y

--Magdaray!...

Si Pati'y hind nakahuma.

Si Tamd, na war'y nadarng sa alab n~g pot ni Saw, ay umambng
ttakb.

N~gun't, ang malalaking dalir n~g binat ay lumatay non sa mukh
n~g bugaw:

--Ank ni Lusiper! Ibig mong tumanan? Ah, duwg!

--Patawad!...

--Patawad! ... patawarin kit pagkatapos dumhn ang pagkatao ko?
patawarin kit pagkatapos na ak'y maibuld sa impierno, pagkatapos
na ak'y matuks, at ak'y malinlng?

--Hind na....

--Hind na ... hind na, pagkatapos na ak'y masipsipn n~g kats,
pagkatapos na ak'y maghirap, pagkatapos na ak'y mains sa kandun~gan
n~g babaeng it?--at sabay itinur si Pati, na no'y nan~gan~gatl sa
takt.

--At ikw--ang pihit dito--na nagng dahil n~g aking m~ga kasawang
dinanas; ikw, na nagng dahil n~g aking pagkakpalay sa m~ga dating
kaibigan; ikw, na nagng dahil n~g aking pagkakpalay sa am't in,
n~g pagbaw sa akin n~g kanilng pagmamahl; nasan ang pus mo upng
ak'y gantihn n~g ganitng kataksiln? Mainam na bayad sa pilak ko
na iyng nilusaw; mainam na bayad sa dug ko na iyng ininm!

Si Pati ay nan~gn~ging na sumagt:

--Patawarin!...

--Nlalaman mo, Pati--ang patuly ni Saw--nlalaman mo kung gaano
ang nagng halag n~g pag-ibig ko sa iy? Pilak, maraming pilak ...
gint, gintng daktdakt. Gint't pilak na baw't piraso'y
nagkkahulugn n~g isng sarong pawis, isng sarong dug n~g aking
m~ga banl na magulang.

--At ang pan~galan ko--ang dugtng na hlos mahirin sa nag unahng
pigls n~g m~ga salit--ang aking pan~galang n~gay'y siyng
hantun~gan n~g laht nang pul, n~gay'y isng sukal na
kinaririmariman n~g laht nang bibg, paris n~g pagkarimarim sa isng
pusal, sa isng tambakan n~g mabahng yagt? saan mo inilagy ang
pagkatao ko?

Si Pati'y hind sumasagt.

Nagpatuloy si Saw:

--Ah, n~gay'y lbusan nang pinanniwalan ko ang sabi n~g m~ga
phayagng sa m~ga _palaisdan_ (bahay-syawan) na nilalan~guyn mo ay
walng ibng npapansng kund pawng isdng kapak, isdng pawng
kintb n~g kalisks ang nmamalas sa labs, bago'y pawng burak ang
lamn n~g lob!

--Saw, patawad ... ak'y walng sala!

--Walng sala! ...--at gumuhit non sa gunit ni Saw ang m~ga
pamamarang ginaw sa kany n~g mnanayaw, ang unang pagtatagp nil
sa isng handan, ang pagkakdalaw niy sa bahay-syawan, ang m~ga
kasinun~galin~gang sinabi sa kany ni Tamd tungkl sa kabuhayan n~g
babaeng it, ang laht n~g yan ay napagkur niyng pawng lalng
lamang na iniumang sa kany, upng siy, taglalawigang walng
kamalayn sa buhay-Maynil, ay magiliw na pumasok sa lambt ni Pati,
na gaya n~g isng isd sa pabahay n~g bakld.

At lal pang nag-alab ang kanyng damdamin, lal pang nag-ulol ang
kanyng pot; kay't sa isng pag-lalah n~g isip ay minsng dinaklt
si Pati sa kanyng gulnggulng buhk, at ang tanng dito sa buhy na
tinig:

--Wal kang sala, ang sabi mo?

--Wal, walng wal.

--At bakit, bakit wal kang kasalanan sa aking pagkakaplun~gi?

Si Pati, sa ganitng tanng, ay kim at hlos pabulng na sumagt.

--Pagk't alm mo nang ak'y MNANAYAW....


       *       *       *       *       *

BAGONG PARE

NOBELANG TAGALOG

NI

Ros. Almario

KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN

       *       *       *       *       *

"Pinatatawad Kit!..."

Nobelang Tagalog na ipinagbibilng kasalukuyan sa laht n~g Librera
dito sa Maynil, sa halagng Isng Peseta.

Maykatha: MATANGLAWIN.

       *       *       *       *       *

Huling Habilin

(NOBELANG TAGALOG)

KATHA NI

Maximino de los Reyes.

Ipinagbibil sa laht n~g Librera buhat sa unang araw n~g Juliong
papasok, 1910.








End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW ***

***** This file should be named 14794-8.txt or 14794-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        https://www.gutenberg.org/1/4/7/9/14794/

Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders.
Produced from page scans provided by University of Michigan.


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
https://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at https://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit https://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     https://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
