Project Gutenberg's Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan, by Patricio Mariano

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan

Author: Patricio Mariano

Release Date: August 29, 2004 [EBook #13320]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG ***




Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
University of Michigan.





[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g.]
[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay
hindi na ginagamit.]



=PAT. MARIANO.

JUAN MASILI=



=Ang pinuno n~g tulisn=

MAYNILA

LIBRERA. LUZNICA
_Carriedo nm. 101.--Sta. Cruz._

=1906.=





JUAN MASILI



ANG PINUNO N~G TULISAN


Ang bayan n~g S. Jos at kanyng m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay
balot katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan,
kaparan~gan at m~ga bulu-bundukin.

Walng gumagambal sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang
simul n~g kasaysayang it, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na
nagsasabing ang sandalng iyon ay hating gabi.

Walang an an, sa gitn n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g
isang kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g
may m~ga limang libong dip.

Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon,
at n~g natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay
lumunsad.

Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating
gabi ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabs pumasok sa
dalawang pu't dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa
init n~g araw ay nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong
katalaghayang makaaakit sa sino mang makakaharp; datapwa't ang
kaniyang magandang tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan
n~g kaniyang noo na wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko,
ay nalalaban mandin sa kanyang kagayakan na binubuo n~g isang
_mambisa_ at _pantalong_ kulay ab, salakt na may palamuting
gint at pilak, _botas de montar, espuelas_ na pilak, isang
_balaraw_, dalawang revolver sa magkabilang baywang at isang _rifle_.

Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang
dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitl ang huni n~g bahaw.

Hindi pa man halos napapawi ang tung n~g huni'y nagban~gon ang is
katao sa isang buntn n~g yagt na nalalay n~g may m~ga dalawang pung
hakbang ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata.

--Bigyn p ni Bathala n~g magandang gab ang aking kapitn--ang bati
n~g buman~gon sa buntn n~g yagt.

--An ang balita, kaibigang Patng?

--Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahn; kung
ibig mo pong masund ang iyng han~gd ay kailan~gang makarating tayo
n~g bayan sa loob n~g isang oras.

--Kung gayn ay may panahn pa akng magpahin~g n~g kaunti at
maisalaysay mo namn sa akin ang lahat n~g namatyagn sa bahay na
pinabantayn ko sa iy. Nakahand na bang lahat nang tao?

--Opo.

--Kung gayn ay umup muna tayo at ipagsabi mong laht ang nalalaman.

Ang dalaw'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tab n~g
isang puno n~g mangng kalapt.

--Ang una ko pong ginaw ay ang makituloy sa kalapt bahay ni
tininting Moneng at mula roon ay minatyagn ko ang m~ga nangyari.
Nakita ko pong sa maghapong araw ay walang hint ang paghahanda at
pagyayao't dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal;
n~guni't ang binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang sild at
n~g makita ko'y may baks na luh ang m~ga pisn~g at ang namumugtong
m~ga mat ay nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g
may ari n~g bahy na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalm mo'y aking
hipag, ay pinadatng ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay
at inantabayanan ko ang sagt. May m~ga isang oras at kalahating
nagantay, bago ko nakitang nabuksn ang bintana sa sild at may isng
maputing kamy na naghulog n~g kaputol na papel na aking pinulot
at binasa. Ang napapalaman ay ganito: Ikaw na wari'y nagdudulot sa
maralita kong buhay n~g isang maligayang lunas ay pinasasalamatan ko
n~g labis, n~guni't ... ay!... mahirap n~g mangyari ang maiwasan
ko pa ang hulng sandalng ikapupugt n~g aking pagasa. Gayn ma'y
maraming salamat Matapos kong mabasa ang sulat ay inihanda ko na ang
lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing alinsunod sa utos mo.

--Mabuti kung gayn.

--N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang tanng.

--An iyon?

--Ano't hindi pa po natin utasn ang taong nakukulong sa ating
yun~gib?

--Matandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin--ang
sabing matigs n~g ating binata--at ang sumalng sa kahit is niyang
buhk ay magkakamit n~g kaparusahng ikadadala sa boong buhay.
Nalalaman mo kung sino ang taong iyn?

--Patawarin mo po ak capitn sa aking sinabi sapagka't ang nagduyk
sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawaln tayo n~g isang
binabantayan at ikaw po namn ay maalisan n~g kagambalaan.

--Alam mo ba matandang Patng kung bakit ako npalulong sa pamumuhay
na itong lubhang maligalig?

--Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa
amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pmunuang si Tankd ay
ikaw ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao.

--Kung gayo'y pakingan mo at itanm sa puso ang aking isasalaysay.

Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahapls ang
kaniyang noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang
pagsasaysay.


       *       *       *       *       *

--Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y
nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit damp ay hindi sinisilayan
kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang
tunay na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa
aming kubo. Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing
dalawang taon na at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kaunt, na si
ama'y nagkasakit at sa dahilng kami'y mahirap ay inutusan si ina
na sin~gilin sa isang nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa
kabayaran n~g dalawang pung kabang palay. Si ina'y umals sa amin
n~g magtatakipsilim at tumun~go sa bahay n~g mayamang sisin~gilin,
n~guni't nakatugtog na ang _nimas_ ay hindi pa dumrating kaya't
sa kainipn ni am'y pinasalunuan sa akin. Oh! n~g ako'y papanaog
na sa aming bahay ay siyng pagdating ni in, na humahagulgol at
ang pananamt ay halos gulagulanit. Aywan ko kung an ang nangyari,
n~guni't n~g dumating ay napaluhd sa harapan ni tatay na kasaby ang
sigaw na: Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan ako n~g
pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang
Tiago at ... ayoko; ayoko. Si ina'y ay ull n~g umuwi. Sa lak n~g
kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa
sahig n~g aming bahay. Nang makita ang gayn ni am at maunawa ang
nangyari ay nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming
hagdanan, na dal ang isang itk. An ang nangyari? Aywan ko;
dtapwa't n~g kinabukasan ay wala na akong in at si am ay
nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. Saan ak tutun~go sa
gulang kong labing dalawang tan at papano ang pagpapalibing sa aking
in? Ako'y lumapit sa laht n~g aming kakilala at ipinanghin~gi n~g
lims ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangky n~g aking magulang,
dtapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay nsalubong ko ang taong
sinin~gil ni in at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama,
sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa _cuartl_ at
ipinasok ako sa _calaboso_; at doo'y aking nakita na si am'y
halos naghihin~galo na lamang at ang kataw'y tadtad n~g latay. Gayn
daw ang pahirap sa m~ga magnanakaw!

Isang buntng hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa
pagsasalaysay at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang
pisn~gi, at ang mukha niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw
n~g isang kaban~gisan. Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang
titig na iyon ay isang pagsisi mandin doon sa na sasa kataasan na
siyang inaakalang nakakapamahala sa kalupaan. Ang titig n~g isang
Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang may mukhang banayad.

--Magnanakaw si ama! Ang taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang
nawal'y mangloloob! Ay anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking
kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling.
Ako'y napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g
diwa. Isang malaks na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong
tumanan. Ilang sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't
n~g aking imulat ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni am ay na
sa isang munting papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundn
ko sana, dtapwa't ang sakt n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot
sa gayn, kaya't ako'y naiwan sa _calaboso_, na, bukod sa salanta
ang katawn ay isang araw n~g sinkd na hindi kumakain. Isang gab pa
akong nakatulog doon sa kalait lait na kulun~gang kinamatayn ni am.
Nang kinabukasan ay pinalabs ak sa tulong n~g ilang pal pa, kaya't
sa pamagitan n~g muntng laks na nalalab sa akin katawan ay nagint
akong makaratng sa aming bahay na inabot kong buks at wala ang
bangky ni in. Sino ang nagpalibing? Sa aking kamusmusn ay wala
akong naisip liban sa akalang bak dinal n~g asuang ang bankay,
sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwal sa gayn, lalong lalo
na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa matatand. Wala n~g
luhang tumutul sa aking m~ga mat, sampu niyang mapait na yaman n~g
ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti kung dumaloy
ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang araw na
itinan~gis ay natuyo na mandin, Gaano ang sising bumukal sa aking
bibg, sa dahilng ako'y hindi pa malak! Higant at higant ang
sumusulak sa aking dibdib! Higant sa mayamang gumag sa aming pagaari
at humalay sa puri ni in; higant sa m~ga _justiciang_ hind
nagtangol sa nilupigan, kundi bagks nagpahirap sa naap. Nang ako'y
aalis na sa aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita
sa akin n~g ganit:

--Ikaw ba amng ang ank ni mng Mund?

--Op.

--Nabatid kong laht ang nangyari sa inyng magaanak at natant ko rin
na ikaw ay ulila n~g lubos. Ak ang naglibng sa bankay n~g iyng in.

--Oh salamat p.--ang wika kong kasabay ang pagkakaluhd sa harapan
n~g taong iyn.

--Ikaw ay walng kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y
tag S. Jos sa Morong ibig mo bang sumama sa ank ko sa Maynila
upang mag-aral doon? Ikw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi
pinakakasama lamang n~g aking ank; ikw may magaarl din.

Sa lak n~g utang na loob ko sa taong iyn ay hindi ako nakasagt, n~g
ayaw kahit lubos na nlalaban sa loob ko ang maging utusn.

Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama.

Man~ga ilng araw lamang ang nakaraan, at, iyng batang paty gutom,
iyng ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de
Letran at kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapw batang ank ng
matandng maawan. Hind alilang utusn ang kanyang lagy kundi isng
ank dn n~g nagaampon at kapatid n~g kaniyang ank.

Nagdaan ang pitng tan, at sa panahng iyn mandn ay naparam sa
alaala ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan
niyong m~ga sawing palad kong magulang at nkatulog war sa loob n~g
aking batang puso iyong higantng halos sinunpaan ko sa sarili.

Dtapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay
naanyayahang dumal sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at
doon ay dumal rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakby ang
kaniyang am, na, mula n~g dumatng ay waring pumasok sa loob kong ang
pagmumukhng iyn ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa
paguupuan sa dulang ay npasiping sa akin ang matanda. Ilng salitaan
ang nbuksan at sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga baynbayn ay
napasalin~gt ang pagkakaklala na kami'y magkababayan.

--Iyan man po'y kababayan din natin--ang turing n~g ank ng nagampon
sa akin at itinuro ak sa mantanda.

--Ito?--ang tanng na wari'y may muntng pagkakamangha n~g kinausap
at ako'y pinagmasdan--tila n~ga naaalala ko ang mukhang it nagaaral
din bang kasama niny?

--Opo ang tugn n~g aking kasama--iyn po ang ank ni mng Pitong at
ni aling Mensia.

--Pitong, Mensia!--anng--matanda na wari'y hinahalungkat sa kaniyang
pagiisp ang gayng m~ga pan~galan--Ah! naalala ko na, kung gayn ay
it ang anak ng nagnasang mangloob sa akin.

Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalit ak, ang lahat n~g dugo ko
mandin ay sumulk sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab.

Sa isang kisp mat halos ay tuminbuang ang matanda sa tab n~g
dulang dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitn sa pagkain.
Ang sumunod na bumulagta sa is pang saksk ay ang ank na nagnasang
magsangalang sa am.

Pagkatapos niyn, ako'y nagtatakb na hindi alm kun saan tutun~go, at
daig ko pa ang ulol.

Ako'y hindi nahuli at nakarating ak sa Novaliches n~g gab ring yan.
Nang kinmakalawahn ay is na ak sa iny at magmula niyn ay ...

--Nagbago ang palakad--ang putol ni Patng--magmula niyon ay dumalang
na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang paghahati n~g
m~ga salapng ngagahs sa pangloloob. Magmula noo'y bayan ang tirahan
n~g laht, ang bundk ay nagng isng tagpuan n~g m~ga magkakasama at
ang yun~gb na dating tahanan n~g m~ga pinaguusg n~g civil ay naging
tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang wari'y
m~ga _princesa_ ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g
sino man sa atin at wala mang tubs. Itng ating inaabatan n~gayon na
ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na namn marahil at
pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang an
man.

--Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g is man sa inyo, sapagka't
kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubs ang m~ga binibining binibihag ay
hindi namn nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod.

--Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo
man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyn, dahil sa kung
makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may is
man lamang na lumapastan~gan, umaglahi  nagkulang sa balang nsabi ay
pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakby pang
magsasangalng sa paglakad hangang sa makaratng sa kanila. Kung gayn
ay bakit pa nagbabay at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin?

-Ah ...matanda kong Patng! Nalalaman mo bag kung bakit ako
nangbibihag n~g m~ga binibining ank n~g mayayaman? Upang malasap n~g
m~ga mayayamang iyn ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihn.
Lahat n~g makaalam n~g pagkabihag sa isng binibini'y magsasapantaha
na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip,
kahit tunay na alm mong kung sakali't may dalagang nagluwat n~g apat
na araw sa ating yun~gib ay hindi dahil sa ating pinipiit  dahil sa
ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagka't wala na
ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang n~g may
katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating tahanan.

--Oh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayn.
Tunay at sila'y ating iginagalang at walng makapan~gahs na umaglahi
man lamang dahil sa pan~gin~gilag sa iny, n~guni't ang gayn ay
makapipigil kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso?
at it ang sanhi n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling
tahanan; at kung hindi dahil sa n~galang pagirog mangyayari pa
kayng tayo'y makatahn sa yun~gib na iyn sa karamihan n~g dalagang
nakaaalam, sa dahilng hindi naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung
pauwiin? At an ang sanhi n~g pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa
bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga Ichay, Marcela, Juana, Cin at ib
pa? Hindi mo lamang alm ginoong capitn na ang m~ga binibining ating
pinawawalan ay piit din kahit na mbalik sa kanilang tahanan. Itng
sasalakayin natin n~gayon ay is rin kayang titinagin at pagkatapos
ay pauuwiin?

--Hindi. Itng sa n~gayn ay hindi bibihagin kundi ililigts sa m~ga
kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang ank na pakasal sa
hindi iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging
manugang.

--Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayn?

--Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga
masasakm na iyn na kung silng m~ga tulisng bayan ay may kalakasang
makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay
may tulisng bundk namng may lalo pang laks upang makapagsangalang
sa m~ga naaapi't nalulpigan. Ang binatng magbibigt sana kung hindi
natin ntagpuan, at nkukulong n~gayon sa ating yun~gb ay siyang
iniibig n~g binibining ating aagawin.

--Ah!...

--Alm mo kung sino ang bagongtaong iyn at kung bakit iniwasan ko
ang ako'y kaniyang mkilala? Iyn ang dati kong kasamahan sa pagaaral;
iyn ang ank n~g maawaing nagampn sa akin.

--Oh!

--N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malak kong
utang na loob.

--Kapitan--ang biglng putol n~g matanda na napatin~gin sa dakong
Silan~gan--tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay nakasipt na
sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay nan~gagaantay.

--Tunay.

Nang masabi ang gayon ay nagtindg ang dalaw sa pagkakaupo at
nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan.

       *       *       *       *       *


Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw.

Sa bahay ni tininting Moneng ay malak ang kaguluhan; ang m~ga bataan
ay hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g
araw na iyn ikakasal ang ank na dalaga n~g mayamang matanda at ang
magiging asawa kahit kasingulang n~g am ay siya namng pinakapan~gulo
sa yaman sa bayang iyn. Papanong hindi malak ang handa at marami
ang magsisidal?

N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyn, ang tan~ging tahimik ay ang
sild na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal.

Nalutulog pa kaya?

It ang ating alamin.

Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhd
sa harap n~g isng larawan n~g In n~g Dios, at doo'y nanlan~ging
kasabay ang isang timpng panaghy.

Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa
tapt n~g pintuan.

--Sandali na lamang!--aniy at nalugmk sa isng uupn--Sandali na
lamang at ang mapat na taning ay matutupd na. Ay in ko! Kung ikw
ay buhy ay hindi ko disin sasapitin ang magkganito na mpapakasal sa
isang taong kinasusuklaman.

Masabi ang gayn ay lumapit sa isang _mesa_ na kinapapatun~gan
n~g isang _botelltang_ may lamn, isang _tintero, pluma_ at
_papel_.

Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang
ganitong talata:

Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa
pagka't walng may kagagawn kundi akong mag-is lamang.

Hindi ko maamn ang mpakasal sa taong kinasusuklaman.

Ay Enrique!

Sa kabilang buhay na kit mag-isng puso. Benita.

Matapos maisulat ang gayn ay sinungabn n~g nan~gin~ginig niyang
kamy ang botelltang may lason.

N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na
kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksn upang makaraan
ang katawan n~g isang binata.

--Oh!--an Benita at waring tatakb n~gunit natigilan, at sa
pagkagulat ay nawaln n~g diwa.

Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang
pagpapatiwakal.

--Lalong mabuti--ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa
durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitn ni
matandng Patng.--Lalong mabuti ang ganit at walng sagabal sa
pagdadal.

Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g
altar ay kinandng ang katawn n~g nbulagtang dalaga at inilabs sa
durun~gawan.

Iwan natin siya na dal ang mayamang pasn at ang ipatuloy ay ang
pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayn.

       *       *       *       *       *


Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag
lol sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin.

Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandng mapalad na
magaari sa kagandahan ni Benita.

Si matandng Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong
ang m~ga hulng dumating ay lumapit sa pinto n~g sild at tumugtg
dahil oras na n~g pagbibihis n~g ikakasal.

Kinatg ang pintuan, n~guni't walng sumagot; kinatg na muli at gayn
din.

--Baka po nkakatulog pa.--an kapitang Ape, na dili iba't siyang
magiging asawa.

--Iny pong tawagan--ang payo naman n~g is.

--Benita! Benita!--anng am na kasabay ang katg.

Wala ring tumtugon sa loob.

--Benita! ang halos sigw ni tininting Moneng na may munti n~g galit
dahil sa baka uulitin na namn n~g kaniyang ank ang pagpapahayag n~g
hindi pagsang-ayon sa kasalang iyn.

Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwang na at ang pari
marahil ay nakahanda na rin.

--Benita!--ang sigw n~g amng nagagalit at biglng itinulak ang
pintong nakalapat.

Nasira ang _cerradura_ at ang dalawng dahon n~g pinto ay
nbukas.

Ang laht ay nagitl, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw
na walng tao ang sild.

Lahat ay patakbng pumasok sa pook na iyon dtapwa't walang natagpuan
kundi isang botellitang may tatak na _arsnico_ at ang dalawang
sulat na kilal na n~g bumabasa ang lamn n~g is, sapagka't siyang
sinulat ni Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang is namn ay
ganito ang nasusulat:

Sa _laks_ n~g pilak ay mayroon pang dumdaig; ang _laks_
n~g _laks_.==Juan Masili.

--Juan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisn--ang bulng na bumukal sa
lahat n~g bibg.

Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga nroon kundi siyang
pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan.

--Sunog! sunog!--anng m~ga taong na sa lansan~gan.

Nagkagul at nagpanakbuhan ang lahat, dtapwa't isang alilang
humahaman~gos at halos wala n~g hinin~g, dahil sa pagtakb, ang
lalong nagpalala n~g gitl.

--Kapitang Ape, kapitang Ape--ang sigw n~g bagong dating--ang bahay
mo po'y nilooban n~g tulisn pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog;
ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabay ay may kandng na
isang babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan.

Si tininting Moneng ay nalugmk sa isang uupan at si kapitang Ape ay
kumutkot n~g takb na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan
kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala
siyang ntanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang
magandng tahanan.

--Umakyt kay--ang sigw n~g matanda sa m~ga taong
nan~gagsisitakb--umakyat kay at maraming salapi sa cajn n~g
aparador.

N~guni't sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang
kalahati ay nagaalab? kaya't n~g walng makin~gg ay siya ang pumasok.

Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino
n~g pumasok, at pagkatapos ay isang oh! ang bumukal sa lahat n~g
bibg.

Siyang pagbagsk n~g bahay na nagdidin~gas.

       *       *       *       *       *


Nang kinabukasan ay nakita sa buntn n~g ab ang katawng tupk n~g
mayamang kapitn.

Nang kinabukasang iyn ay dapat sanang siya'y sumsaligaya, kung
matatawag na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang
babaying napilit lamang.

Kay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g
isang pag-asa!

       *       *       *       *       *


N~guni't saan napatun~go si Benita?

It ang alamn natin.

--Lalong mabuti--ang wika n~g binatang tulisan n~g mkita na ang
dalaga'y nawaln n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabs
sa bintana.

Apat na lalaking kasama ni Patng ang sumal sa pan~gahs na kapitan
at matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini.

--N~gayon Patng--ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandng kabig--ay
dapat mo nang sundn ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga utos at
nasa kong tanglawan n~g isang sulng malaki ang aking pagdadaanang
lansan~gan sa pagdadal nitong mayamang pasanin.

Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting
Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang dal na
kasabay ang _noviong_ si matandang Ape. Matapos ang salit nang
binata ay pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang dan
na patun~go sa bahay n~g kapitng ikakasal, na, sapupo ang babaying
walang malay-tao at nang nlalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa
m~ga taong nakita roon, na pawa niyang kampon.

--Kunin ninyo ang laht ng madadal--ang wika niya--at aantabayanan ko
ang paglalagablb nang sulng tatanglaw sa aking lalakaran, sapagka't
diwa'y tinamd n~gayn sa pagsikat ang araw.

Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na
pawang sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at
nagsitun~go sa bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandalng iyn ay
nsabahay ni Moneng na kaniyang bibiyinanin.

Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang iln sa bahay na lolooban, at
nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan
sa gayn ay walang ibng ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi
nan~gakalayo ang m~ga nagulat na utusan, sa dahilng sila'y ndakip
n~g m~ga na sa labs nang bahay, kaya't nagng saks silng laht sa
pag-uutos ng binatang nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay,
nang makitang ang m~ga nagsipasok ay lumabs na may dalang tigiisang
balutan.

Pumasok ang isang naiwan sa labs at mayamaya'y nagsilakad n~g
laht ang magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g
kaliwanagan n~g sisikat na araw ay namukod ang pulng ibinug n~g
nag-aalab na bahay.

Ang sigawan n~g tulisn! at sunog! ay ndin~gig halos sa lahat n~g
pook n~g bayan at ang m~ga _justicia_ ay lumipana sa paghabol, sa
may dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo.

Alam na nating ang is sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape
sa nangyaring loob at alm din natin ang kinasapitan n~g matandang
ikakasal sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na
nan~gan~gabayo't dal si Benita.

--N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kay
aantabayanan upang magawa ang laht n~g kailan~gan--ang wika n~g
binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malaylayo na sa bayan--Matandang
Patng umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating
kang aking kasaby sa kinalalagyn n~g binatang binbantayan.

--Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaanks at pamumuntutn
kit--ang wika ni Patng n~g maiabt sa isang kasama ang kaniyang
dal.

--Kung gayo'y halina--anang binata at pinatakb ang sinasakyang kabayo
na wari'y hindi nagiindng kapagalan sa bigt na dal.

       *       *       *       *       *


Ang yun~gib n~g bundk S. Mateo ay tahimik at walng gumagambal sa
kaniyang kapanglawan liban sa ang lagasls n~g m~ga san~g at dahon
n~g kakhuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa
paguumag. Sino mang mlalapt sa pook na iyn ay magsasabing wal
is mang to, n~guni't kung mamataan ang isng sulok n~g yun~gib ay
makikita na may isng nakapan~galunkt.

Walng an an'y biglng tumindig ang banty at waring may pinakingn.

--Narit na sil--ang sabi sa sarili n~g taong nagiis sa kasukalang
iyn na walng ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g kagubatan.

Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalit ay siyang
pagdatng n~g nan~gan~gabayo.

--Wala pong an man--ang wika n~g dinatnn.

--Tulungan mo ak--anng binata--at iniabt ang magand niyang dalahin
na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga--ating ilagy sa dati kong
tinutulugn.

Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang
mahigit sa dalawang pung dip sa pintuan ay pinisl n~g binata ang
isng un~gs n~g bat.

Nakadin~gig n~g lagitk na wari'y gawa n~g isng bagay na mabigt at
biglng nabuksan ang malapad na batng hindi mkikita n~g sino mang
hindi nakatataho n~g lihim na iyn.

Pumasok ang magkatuwang at inilapg n~g marahan ang dalaga sa isng
hihigan.

--Ang iyong binabantayan?--ang tanng sa kasama n~g pinuno ng
tulisn.

--Nakakatulog pa po sapagka't gab na n~g magpahin~g, sa dahilang
wari'y malak ang han~gad na huwag na siyang umagahing buhy.

--Ipinainm mo ang ibinigy ko sa iyong tubig?

--Hindi po, dahil sa hindi kumain.

--Kung gayn ay magbalk ka na sa iyng pagbabantay sa pinto at bayaan
mo akong mag-is; patuluyn mo agad si Patng.

Ang pan~galang sinambt ay naging wari isang tawag sapagka't siyang
pagdating n~g matandang tulisn, kaya't ang inuutusan ay bumalik na
lamang sa pinto n~g yun~gib.

--Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnn ang dating bilango.

--Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito--ang wika ni Patng n~g
makita si Benita.

--Bayaan mo't hindi iyn mgigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy ko
n~g pangpatulog.

Masabi ang gayn ay tinun~go nilng dalaw ang sungki n~g isng bat
at pumasok sa isng puang na hindi mahahalata n~g isng hindi bihasa
sa pook na iyn. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bat ay
naglagay n~g takip sa mukha ang ating binata.

Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bat at ang tan~ging
nilulusutan n~g han~gin ay isng butas sa bubun~gn na may limng
dip ang taas. Isng tinghy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging
tumatanglaw sa pook na iyn na kinalalagyan n~g isang bagong taong
biglng nagulat at ngising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok.

--Wala kayng m~ga damdaming lalaki--ang wika n~g dinatnan, na wari'y
may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap.

--Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alm mong
sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay;
ikw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal at dahil sa an?

--Sa dahilng hindi kailan~gang matanto n~g ib--anng napipiit.

--Hindi n~ga kailan~gang matanto ng ib, dtapwa't alm ko ang sanhi,
at dahil doo'y humadlang ak sa han~gad mong pagpapakamaty. Ang wika
mo'y wala akong damdamin; nmamali ka.

--Kung mayroon kang damdamin an't di mo payagang bigyn kong hangn
yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? An ang masakit sa iyo
kung ako'y mamatay  mabuhay?

--Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamaty n~g iyong
am ay nagis ka na sa mund at lubos kang naghirap sapagka't ang
taong pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay
ang kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salapng dapat
sanang ibigy sa iy; hindi lamang iyn; sumapit ang isang panahn na
ikaw ay npalulong sa pagirog at ang iyng inibig ay tinankang agawin
n~g ...

--Hindi lamang tinank--anng bagong-taong kausap--kundi sa m~ga
sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandng mayaman sa
kandun~gan n~g aking giliw, ang tams n~g kaligayahan. Oh, kay hirap
n~g mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksl na umagaw sa aking
pagirog upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang
talagng kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang
babaying pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayn ay inaanty kong ibalita
mo sa akin kung naganp na ang kasal ni Benita kay kapitng Ape.

Ang pinuno n~g tulisn ay napan~giti sa salitng iyn n~g kaharp.

--Hindi ka ba nananan~gan sa Dios?

--Walng Dios ang mahirap--ang tugn n~g may nasang magpatiwakal.

--Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sint?

--May pagibig bagang maaasahan sa katawang walng puso?

--Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap?

--Hindi, sapagka't ang langit ay buks lamang sa m~ga may pilak.

--Taong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matant mong ikaw
ay nagkamali sa laht n~g iyng hinaka.

--Sukat na--ang tugn n~g bilango--kung papayagan mong ako'y
magpatiwakal ay susunod ak sa iy, n~guni't kung hindi, ay bayaan mo
na akong magpakamatay dito sa gutom.

--Siya, ikaw ang bahala--anng pinuno n~g tulisan--kung ibig mo ang
magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin.

--Kung gayn ay oo.--ang sagt nang bilango at tumindig sa kinauupan.

Kinalg ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y
sumund sa pinuno n~g tulisn na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita.

--Ibig mo ang magbigt--any sa bagong kawal--n~gayo'y tinutulutan
na kit, n~guni't sa tab ng babaying iyan ka dapat magpakamaty
sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa iy.

Ang binata'y npaluhod sa piling ng dalaga't biglang npasigaw nang:

--Benita! Aking irog! Oh, paty!--any n~g mkitang hindi
kumikilos.

--Hindi--anang tulisn--natutulog lamang.

Masabi ang gayn ay winilign n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga
at it nama'y ngising.

--Saan ako naroroon?--aniya.

--Itang!--anang binata.

--Enrique!--ani Benita n~g makilala ang kaharap--Aking buhay!

--Aking irog!

Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang
mahigpit na yakap.

--Hindi ka ba nagpatiwakal?--ang tanong ni Benita sa kaniyang giliw.

--Hindi ka ba npakasal?--anang binata.

--Hindi--ang sagot n~g tulisn--sapagka't humadlang ako, upang sumapit
ang sandaling it, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. Ako ang
sumulat kay Benita, ako ang nagpapadal sa iy Enrique n~g salaping
hindi mo matals kung saan nangagaling niyng ikaw ay nasasalt, ako
ang sumalansang sa pagpapatiwakl mo, ak ang numakaw kay Benita bago
sumapit ang oras na pag-inm niy n~g lason, at sa isang sabi, ako ang
nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape.

--At sino ang makagagawa n~g gayn?--ang halos panaba'y na tanng n~g
dalawa.

--Si Juan Masili--anang tulisn at inalis ang takip n~g mukha.

--Si Pedro!--ang wika ni Enrique.

--Oo n~ga: ak ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampn n~g iyong
magulang niyong magis na sa mund, n~guni't sa bundk ay ako ang Juan
Masili.

Nang kinabukasan ay tumangap si tinintng Moneng n~g isang lihim na
pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia
at doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapt na siyang tunay na
iniibig.

       *       *       *       *       *



Nakaraan ang dalawang buwan.

Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa Hari n~g
m~ga tulisn; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay
humuli na lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na
nangloob kay kapitng Ape. Ilang _cruz del mrito militar_ ang
naging pinakagant sa pagkakahuling iyn.

Dtapuwa't ang sundn natin ay si tinintng Moneng na n~g araw na iyn
ay lumuwas sa Maynila.

An ang dahiln n~g gayn?

Kung ating unawain ang lihim na kagalakng nalalarawan sa mukha n~g
ating matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy
ang kasal n~g kaniyang ank na si Benita kay kapitng Ape, ay
makikilala natin na ang kasayahang iyn ay galing sa pagkabatid na ang
bugtng na bunso ay ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig.

Nang kinabukasan n~g pagdating ni tinint sa Maynila ay ikinasal si
Benita at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo.

       *       *       *       *       *


Ang nagank sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan;
n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay mkikilala na siya'y
kamukha n~g binatang kausap ni matandng Patng niyong madaling araw
na nasunog ang bahay ni kapitng Ape.

Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundk ay Juan Masili na pan~gulo
n~g m~ga tulisn.

Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g tang 1892, dtapuwa't n~g magkagul
sa Kabite ay hindi na ndin~gg ang kaniyang pan~galan.








End of the Project Gutenberg EBook of Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan
by Patricio Mariano

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG ***

***** This file should be named 13320-8.txt or 13320-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        https://www.gutenberg.org/1/3/3/2/13320/

Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
University of Michigan.


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
https://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at https://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit https://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     https://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
