Mount Hope Classics
Vol. II.
Mons Spes et novellæ aliæ

Ex Anglica narratione variorum auctorum
Latine interpretatus est
Arcadius Avellanus

Prostat apud
E. Parmalee Prentice,
37 WALL STREET,
New York City, N. Y.

Copyright By
E. Parmalee Prentice
1918

Latin Press Printing Co., 336 West Girard Ave., Philadelphia, Pa.

For permission to publish the Latin version of Mr. Robert Louis
Stevenson’s story “The Sire de Malétroit’s Door,” I take pleasure in
expressing my thanks to Messrs. Charles Scribner’s Sons.

E. Parmalee Prentice.

37 Wall Street,
New York City, N. Y.

Introduction.

To prepare for college in Latin, commonly means by a four or five
years’ study of rules and forms to work through an amount of Latin
text about equivalent to a hundred pages of Harper’s Monthly. The
subject thus pursued is not very alluring. Even pupils who can recite
rules distinguishing between the use of cum with the subjunctive to
describe the time of the main verb by its circumstances and the use
of cum with the indicative to define the time by denoting a
coexistent state of things, will too often find the distinction
losing somewhat of such vividness as it may have had, when told that
cum regularly takes the indicative if the principal action is
expressed in the form of a temporal clause. So with other rules. They
are not hard in themselves, but their multiplicity and variety as
they grow in number during a course of several years, and their
abstract statement, make the study something like a problem in chess.
The results of all this instruction, so far as knowledge of Latin is
concerned, we can perhaps understand if we try to imagine what would
be the English achievements of a French or German boy who in lessons
of five hours or so a week during parts of four or five years had
worked out the grammatical constructions of some short English book.
To many persons the whole scheme seems wrong, and the results
accomplished seem an inadequate return for the outlay of time and
labour.

Those who so think, believe that the remedy is easy. Latin is taught
as no modern language is taught — one might almost say as no language
is taught, for by the method followed the ancient languages have
become mnemonic tasks and grammatical problems, the literature being
lost in a species of anagram whose significance is slowly determined
by prescribed formulas. The remedy would be to teach Latin as a
language. By this it is not meant that anything should be subtracted
from the course of instruction now given. Rules and forms must be
learned, and it is no disadvantage that in so doing the student
learns also to concentrate his attention and to work upon a given
task. It is, however, a disadvantage with little reading, to dwell
upon logical niceties and abstract statements, when familiar use
would illuminate the whole field. Therein is the secret of language
learning — familiar use. There is no other way, and Latin is no
exception to the rule. This, moreover, is the easy way, the method by
which in the same time and with no greater efforts much greater
results can be achieved. Suppose, for example, the element of
pleasure were introduced into the study, and texts were given to the
pupil which he could read out of class, easily and with enjoyment, —
stories or novels, such as are given to beginners in any modern
language, — would not the process of learning rules, forms and uses
of words be simplified at every point? Suppose that by a little
practice of this sort, without using the dictionary, and without
stopping over difficult passages, a student could learn to follow the
action of stories, told in Latin, such as would appeal to the
interest of the young and could be read for a double enjoyment — the
enjoyment of the story and of unexpected success — and suppose that
by much reading in this way Latin could be so far learned that the
lessons in class would deal with forms and constructions already
somewhat familiar, — would it not be possible thus to substitute a
certain degree of success for the failure which now so often marks
Latin studies?

But it will be objected, that Roman literature has no such stories as
are needed for this method of instruction. This is true. Petronius
and Apuleius come nearest to what would be needed, but on account of
the subject-matter, of difficulties in the text and other objections
they are not adapted to the purpose described. What is needed for the
plan proposed is a modern translation of modern stories.

At this point of course we part company with all to whom Latin means
the style of a few selected authors or nothing. None who would keep
from students the so-called eighth book of Cæsar’s Commentaries lest
our modern beginners be corrupted by Hirtius’ expressions, can be
expected to approve of modern translations.

On the other hand, all who would be willing, were it possible, to
spend a month in ancient Rome — as a modern student of French would
go to France — there to learn by the daily speech of all, whether
ignorant or learned, even from strangers in Rome, to learn also from
books and papers, of whatever literary value, the use of the language
as a tool, these persons will be prepared to accept modern work
judged only by the skill with which it has been done. To such
persons, these stories translated into Latin by Dr. Arcadius
Avellanus are offered.

The translations show a wonderful intimacy with the spirit of the
Latin language and an admirable grasp of its vocabulary, its synonyms
and forms of expression. No doubt had these stories been published at
Rome in classical times, the translator would have inclined to say
with Apuleius, himself a foreign learner of the language —

    Et ecce præfamur veniam, si quid

    Exotici atque forensis sermonis rudis

    Locutor offendero.

To modern readers no apology is required. Such translations as those
now presented could come only out of long familiarity with the Latin
tradition and from wide and studious reading of Latin authors, and if
in some constructions, forms or spellings a certain degree of
indifference is manifested toward modifications which recent
investigations would make in long-accepted texts, this unwillingness
to change old ways is itself but one aspect of the long experience
which has so admirably qualified the translator for the task he has
assumed.

To many persons these matters will be of minor consequence. The
important fact is that many of those who can read these stories will
find after the first few pages that they are beginning to read with
pleasure, and will discover that in this way a foundation can be laid
for such a knowledge of the Latin language as will enable them not
merely to work through a classical text, but actually to read an
oration of Cicero or a book of Cæsar with some knowledge of the
writer’s meaning and style.

This volume is privately printed, but while the edition holds out,
copies may be purchased at the address given below. It is intended to
print other stories in this manner, the number of copies depending
upon the demand for the present volume.

E. Parmalee Prentice.

37 Wall Street,

New York City


Mons Spes.

Avum meum non novisse mihi semper dolori fuit. Habemus quidem
effigiem eius, iam vitá ipsius ad finem vergente pictam, quæ vultum
eius exhibet rasum, aspectum severiorem, ore tenacis propositi
indice, fronte ampla, lineamentis fortitudinem referentibus — quæ
quidem mihi vera eius imago videtur, siquidem litteræ scriptaque avi
mei perinde imago sunt, nec ego vultum, quem effigies exhibet
indignum eo viro iudico, quem sua scripta produnt. Ipse quidem filius
sacrorum ministri fuit, sed iam ab adolescentia studio negotii
navicularii ducebatur, ex cuius exercitatione subsidia vitæ satis
fructuosa comparavit. Ego tamen suspicor eum sibi persuasum habuisse
se ex vita mercatoria haud eas animi delitias carpsisse quas cursum
vitæ sibi laturum speraverat, quandoquidem haud facilem planumque
videbatur filiis viam sternere, qua hi sua vestigia ingrederentur,
quin potius nutu ac suggestu animos eorum ad amplectendas
professiones quaslibet flectere nitebatur. Nihil sibi iucundius visum
esset quam si filii professionem sui patris secuti essent, seseque
sacrorum ministerio addixissent; et quotiescunque recolo mecum summam
illius in hos auctoritatem, magnopere miror cur hi id non fecerint.
Uterque filius collegium frequentavit, ac per annos quatuor, ratione
illorum temporum vitam scholasticam duxit, quæ vix aliud quam sui ad
sacrorum ministerium adaptatio videri poterat; neuter tamen collegio
absoluto ita prodivit veluti cui theologia tantopere, quam scientiae
naturales cordi esset. Meus pater collegium anno millesimo
septingentesimo quinquagesimo octavo absolvit, frater autem eius
maior natu biennio ante.

Sub idem fere tempus quo patruus meus collegium reliquit, iuvenis
quidam vir e Scotia, Doctor Philippus Home, Colcestriæ, in
Connecticut, ubi avus meus tum vivebat, sedes fixit, qui quidem
eventus magnas pro nobis sequelas secum tulit, quod apud nos famam
diffudit mirifici scientiæ medicæ in Scientiarum Universitate
Edenburgica progressús, præsertim prælectionum Doctoris Vilhelmi
Cullen, quæ relata animos duorum iuvenum desiderio Edenburgum
proficiscendi, studioque medicinæ sub Doctore Cullen sese applicandi
miro modo succenderunt.

Huic honorificæ ambitioni iuvenum avus meus facile adstipulabatur.
Pro iis temporibus avus meus satis peregrinatus erat, nec fuit Angliæ
ignarus, iam et Edenburgum viserat. Consilium non temere captum est —
ad rem deliberandam satis otii suppetebat — nihilo tamen secius
exitus rei fuit patrui mei anno post absolutum collegium Edenburgum
profectio, quem et pater meus anno proximo secutus est, proinde Neo
Eboraco solvit mense Iulio anni millesimi septingentesimi
duodesexagesimi.

Hoc tempore factum est ut avus ad patrem meum litteras daret consilia
ei impertiens, quæ litteræ in nostra familia hodiedum magna pollent
auctoritate, quæque indolem incolarum Novæ Angliæ luculenter produnt,
et ut eædem a seris posteris in pretio habeantur iure merentur. Quam
vim, ex mente avi, monita in formanda sui filii indole exercere
valuerint, iam scire nequimus: sed quo zelo, quantoque animi
diligentis affectu monita impertire conatus sit, quæ vel iuventutis
temeritatem regere ac moderari possent, e solemnitate gravitateque
sententiarum suarum fit manifesta.

    Colcestriæ, 7° Iulii, 1758.

    Gardiner,

    Dilecte mi Fili!

    In eo iam res est ut tecta paterna etiam tuam patriam, gratiá
     \ exterorum, peregrinæque terræ, primum relicturus sis.
     \ Perpende, velim, prærogativas quibus frueris ordinarias haud
     \ esse, quin magna sui abnegatione tuorum esse præstinatas, nec
     \ proinde dimidia emolumenta aut manca, partialiaque
     \ melioramenta abs te vicissim exspectari. Tu, fraterque tuus,
     \ peregri haud exiguo sumptu sustinendi alendique estis, et hos
     \ sumptus dispendio pecuniæ non hereditariæ sed meritæ
     \ tolerandos esse.

    Sumptibus his, quoad iidem necessarii ad tua studia provehenda,
     \ quin et æqua tua oblectamenta, videantur, libentissime
     \ occurretur; verumtamen quum intellectús morumque emendatio
     \ atque augmentum non sint commoditates, utpote quæ arduo tantum
     \ labore comparentur, reperies has in obversa ratione esse cum
     \ ipsis sumptibus.

    Rerum status circum te prorsus novus erit: tum incentiva ad
     \ otiandum et licentiam, tum etiam ad te scientiis, moribus ac
     \ virtutibus augendum et amplificandum. Arenam liber ac solutus
     \ ingrederis; prohinc fructus quos relaturus es testimonium tuæ
     \ fortitudinis ac virtutis animi, conscientiæ atque iudicii tui
     \ perhibebunt. Haud paucis sensuum illecebris obiicieris. Illa
     \ ipsa instituta, quæ plus quam quidquam aliud tuam patriam
     \ commendarunt, ex magna parte negligi quin et derideri atque
     \ condemnari experieris. Quum continentem Europæ viseris
     \ comperies Diem Domini potius lautitiis agi quam Eius servitiis
     \ sacrari, qui horas diei illius Suas esse appellat. Multa
     \ reperies talia iniqua quæ ex iisdem fontibus manant, quamvis
     \ nominibus novis donata. At fili mi, noli errare: Deus non
     \ irridetur, quæ enim seminaveris hæc et metes. Leges Eius nemo
     \ impunis violat. Omniscius et omnipræsens Deus Ipse est, fuit
     \ Ipse Deus patrum tuorum per generationes ultra quas nulla
     \ hominum memoria in contrarium se protendit. Ille Ipse Deus est
     \ qui fuit heri, qui est hodie, qui futurus est in sæcula, nec
     \ sine Eius provida cura vivere potes. Implora igitur hanc ab
     \ Eo, et impetratam humiliter agnoscas. Ab Eo hanc implorare
     \ viro indignum prorsus nunquam erit, usquedum indignum fuerit
     \ Eius favorem accipere.

    Profana ac vulgaria haud raro audies — ubi enim non audis? Testis
     \ eris ebrietatum, videbis aleatores, at, mi fili, cave ne in
     \ suas vias incideris. Pedes talium in mortem descendunt, atque
     \ gressus ad inferos penetrant. Quum peccatores te lactaverint,
     \ ne acquiescas eis, sed audi disciplinam patris tui, et ne
     \ dimittas legem matris tuæ.

    Persuadere tibi conabuntur hæc ordinaria esse vitæ oblectamenta,
     \ moresque societatis politæ. Num vero hi melius sapiunt, aut
     \ vero minus quam tui parentes sua quærunt? Num ex tua re fore
     \ arbitraris pretio fiduciæ parentum consilia eorum amplecti, an
     \ et illi te recipient in æterna tabernacula? Mihi crede, semitæ
     \ longo usu tritæ, solæ sunt tutæ atque tales, in quibus solis
     \ requiem animæ tuæ invenies.

    Sermone, obsecro, profano et impuro uti noli, atque etiam
     \ societatem eo utentium vitare memento, nam ingenuum perinde
     \ atque Christianum nemo se sine cordis puritate atque
     \ mansuetudine præstiterit, nec prohinc tibi quisquam
     \ venerabilis videri debet qui neutra se præditum ipse fateatur.

    Nec fraudem, nec ullam speciosam causam tibi prætexeris. Hæc enim
     \ non modo iniqua verum etiam turpia ac spernenda sunt. Quin
     \ enitere ut in omnibus quæ dicas te candidum, veracem, ingenuum
     \ et apertum, atque in omnibus quæ feceris simplicem te præstes.
     \ Simplicitas morum est diadema, si probitati propositi
     \ innitatur, certaque felicitas successus vitæ atque honor.

    E sociis itineris aliisque eos tantum inter notos amicosque
     \ annumerabis quos iudicium mensque tua recti conscia
     \ commendaverint; affabilem cunctis te præstabis, at in
     \ seligendis amicis esto parcus. Haud parum emolumenti e nexu
     \ sociali derivari solet, nec commercium bonorum posthabere
     \ cuiquam saluti esse potest.

    Unus vestrum, sive tu, sive frater, litteras domum quaque
     \ septimana reddet. Nos, vicissim, singulis litteris vobis
     \ respondebimus. Litteræ sive ad te, sive ad eum inscribentur,
     \ ambos enim vos respicient, hinc alterutri licebit eas aperire,
     \ iisque respondere. In nostra familia arcana nulla habemus, nec
     \ habere volumus.

    Observatio totius vitæ, iam haud breviusculæ, parentum tuorum
     \ sententiam confirmavit felicitatem a vita utiliter occupata
     \ nunquam esse seiunctam, neque honestatem atque industriam, si
     \ integritati morum atque parsimoniæ innitantur, separabiles
     \ esse. Verosimile existimes, Deo propitio, sat commodum te
     \ heredium subiturum, perinde atque indolem principiis modo
     \ memoratis insistentem. Hic ipse status multa abs te exiget, ut
     \ a tuis exigebat parentibus — da operam nequid tuæ fidei
     \ commissum detrimentum acceperit.

    Ex nostra parte præsentibus Harwood sumptibus sustinendis nihil
     \ obstat, atque cursum quem ipse sequebatur uterque vestrum
     \ prosequi poterit, dummodo vos otii opportunitatisque vestræ
     \ solertissimum capturi sitis usum. Exhibebis has litteras
     \ fratri Harwood, ut eæ et ipsi et tibi documento sint, et ambo
     \ scietis amoris, spei precumque nostrarum vos æquam partem
     \ sortiri, ut ubicunque sitis, sub umbra commoremini
     \ Omnipotentis.

    Tuus, dilecte mi fili,

                    sum cum omni affectione paterna,

                            Gardiner H. Hardee.”

Patruus meus Edenburgi tres annos impendit, gradumque doctoratus e
medicina meruit, quo impetrato Colcestriæ consedit, uxorem duxit,
ibique in avitis sedibus post mortem avi mei atque aviæ permansit.

Pater meus studia sua anno millesimo septingentesimo sexagesimo primo
tanta laude absolvit ut munus instructoris in Universitate
Scientiarum ei delatum esset, quod et accepit, eo, ut mihi verosimile
paret, haud parum cordis affectu adductus, — qua quidem in re quia
litteræ paternæ nullam ei viam ostenderant, relictus est temeritati
iuventutis duci — annoque secuto uxorem duxit. Ego quarto Februarii
anni millesimi septingentesimi sexagesimi quarti natus sum, nomenque
patris — Gardiner Hardee — sortitus sum.

Patri meo nunquam fuit in animo vitam totam peregri degere, quod ipse
non modo natus in America verum, fere dixerim, naturá et genere,
Yankee erat. Attamen Fortunæ obsides dederat; sua enim cum omnibus
Scientiarum Universitatis Edenburgicæ sociis coniunctio genialis
erat, ipsa autem schola medica optimis in Europa annumerabatur
scholis. Sic itaque rerum cursus vergebat, nec ipse de remigrando in
Americam secum consilia volvebat, donec querelæ inter colonias
matremque ingravescerent, quæstioque fidelitatis atque officii civium
in medium prolata esset. Interea temporis patruus meus Colcestriæ
satis firmas sedes fixerat, pater vero consultissimum putabat alicubi
inter communitates novas, quæ iam passim prosperare cœperant, sedes
figere.

Hoc itaque consilio in Americam remigraturus, vere anni millesimi
septingentesimi septuagesimi quinti solvit, pollicitus se primum quam
nos commodo tecto excipere posset, me matremque accersurum. Sub eadem
tempora haud pauci incolarum Connecticut quæstu novarum sedium ducti,
in regiones, quæ modo Vermont appellantur, commigrare cœperunt, atque
autumno anni, quo pater a nobis discesserat, nuntiavit nobis futurum
ut Septemtriones versus migraret. Mox post per litteras nos docuit se
locum reperisse putare paullo ad Meridiem a Williamstown, in Comitatu
Berkshire, in Civitate Massachusetts, suis sedibus idoneum, seque ad
radicem Montis Ærumnæ, secundum viam ad Hancock, sive Iericho, ut tum
vocabatur, a Meridiana Williamstown ducentem, præstinavisse. Sibi in
animo esse aiebat ibidem sine mora domum commodam cum horreo ac
stabulis condere, et ad uxorem prolemque excipiendas secuturo anno se
paratum futurum.

Seiuncti ut tunc eramus, tempora ea tamen cunctis nobis perquam erant
felicia. Litteræ patris spei atque fiduciæ plenæ erant. Williamstown,
regioque in circuitu tota, colonis undique eo confluentibus frequens
fieri cœpit, qui omnes ex optima Novæ Angliæ stirpe oriundi erant,
unde haud modica erat exspectatio, quandoquidem in pago Williamstown
schola publica gratuita erat condenda, unde pater autumabat lapsu
temporis occasiones propitias orituras, e quibus haud parva commoda
in accolas loci redundarent. Post aliquantum temporis pater nos per
litteras certiores fecit se in ædificandis domo horreisque tantum
profecisse ut et iam adiutorem sibi Abner Cutler uxoremque eius Saram
Cutler mercede conduxisset, qui iam etiam in domum patris
commigrassent, ut domum prædiumque patris administrarent.

Pulchritudinem loci circumque regionis pater in singulis suis
litteris memoravit. “Est hic collis editus, quem necessario video nec
tamen transpicere queo,” scripsit pater in quibusdam litteris suis,
“qui mihi ceu quotidianus labor imminet. Non hic collis est qui
primus lucem excipit matutinam, sed alius ad Aquilonem tumulus, in
adversa ripa fluvii. Collis celsus obtegit solem dum tumulus eum
opperitur, hinc tumulum Spem appello.” Quid id innueret, ut mater,
ego quoque intellexi, licet ipsa hoc nesciebat, sicque dehinc quoties
ipsa litteras patris mihi prælegerat, hunc memorari ab eo exspectare
consuevi. “Vitam dego Spem inter et Ærumnam,” pater alias scripsit,
“sed sic ædificare conor ut ærumnam in perpetuum pone omnes nos
collocem, spes autem omni mane mihi ob oculos versetur. Iam id prope
esse mihi videtur.”

Difficultates interim colonias inter et matrem in dies magis
invalescebant. Mense Ianuario anni millesimi septingentesimi
septuagesimi sexti Nea Hannonia decretum sanxit, quod libertati
vindicatæ æquipollebat. Mense Iulio secuto fœderatæ coloniæ exemplum
secutæ sunt, quum pater per litteras matrem appellavit ut veníret,
meque secum ferret, sed litteræ ad nos, nisi mense Augusto, non
pervenerunt, quum mater in Franciam transfretavit, atque illinc, ex
Havre, undevigesimo Septembris, navi Harvest Queen, oppidi New
Bedford, Neo Eboracum versus solvimus,

Mater mea eo itinere absumpta est. Si in longos eos dies quos cum ea
in stega exigere consuevi respicio, ipsa mihi suum statum longe antea
perspexisse videtur quam quisquam eam ægrotare suspicatus esset. Una
eam sollicitudo tenebat, felicitas patris mei, et quí ego eidem
prodesse possem. “Amor,” ipsa me quondam monebat, “aquæ est similis —
deorsum fluit, a parente ad prolem. Cupio ut Patrem qui in cœlo est,
diligas, amor enim iste qui Eum assequitur, ad parentes, qui in
terris sunt, assurget.”

“Ego et tu,” aiebat quodam die, “soli sumus pares qui novas sedes ita
ædificemus ut spes quoque mane oculis patris obversetur. Pater cum
animo loquitur, quia nostra eget opera. Existimasne te usque eo dum
intelligas posse id meminisse?”

Quodam mane mater e lecto non surrexit. Medicus in navi nullus fuit;
ego vero matri nulla ope nisi ab ipsa nacta prodesse poteram. Ipsa se
parum curabat. “Patre tantum tuo,” inquibat, “indigeo — ipse meus
medicus est — nullo egeo alio.” Vectores amicissimi fuerunt. Una
præsertim, quædam hera Butler e Stockbridge, in curanda matre
indefessa erat, mater autem, ex quo audiverat Stockbridge a montibus
patris, viaque Hancock, non multum abesse, heram Butler continuo
circa se habere cupiebat. Quæque in dies circa ægram evenerunt,
optimo quem novi medico alias narravi. Cum eodem heram Butler adivi
quippe quæ de ægritudine matris multo plura explicare valebat, quam
puer intelligere posset, unde et beneficio cognoscendi sententiam
medici afficiebar, cognovisse, nullum nempe medicum plus ei prodesse
potuisse quam cura atque nutricatio illi profuerunt. Hoc non exiguum
mihi fuit beneficium, maius tamen existimo quod e verbis matris,
paullo ante diem supremum percepi. “Fili mi,” aiebat “amor non est
instar aquæ, aqua enim sursumversum non fluit.” Sic itaque mater
mortem oppetivit, et in mari sepulta est.

Navis Harvest Queen aquas Americanas circa finem Octobris assecuta
est, quum inibi a navarcho cuiusdam navigii, quem noster navarchus
per signa allocutus erat, nova quædam gravioris momenti percepimus.
Retulit is haud procul a Neo Eboraco acriter pugnatum fuisse, ubi et
amplius pugnatum iri exspectabatur. Prohinc navarcho nostro satius
videbatur portum Neo Londinensem petere, ubi itaque primo Novembris,
anni millesimi septingentesimi septuagesimi sexti solus, puer
duodenarius, primum littora Novi Orbis pedibus attrectavi.

Quid sine hera Butler de me factum esset, dicere nequeo. Ex universis
enim vectoribus ipsa fuit sola quæ regionem peteret usquam vicinam ei
loco quo ego tendebam, namque Stockbridge pagus in via est quæ me in
Williamstown ducebat. Huius rei conscia sui muneris esse duxit
tutelam mei suscipere. Mulierculam misellam! Et ipsa suis laborabat
obicibus, nam Stockbridge Neo Londino iter durum trium fere
septimanarum aberat. Vereor etiam ne meum captum consilium nihil
quidquam e sarcinis matris deserendi eius molestias haud parum
auxerit. Quod ad me attinuit animum meum una tantum affectio
occupabat, ardens videndi patris desiderium, eique curam,
qualiscunque ea fuerit, qua matrem in sua ægritudine prosequebar,
narrandi. Si hac mea ætate affectiones meas iuventutis probe in
memoriam revocare queo, gravatum tunc me sensi ineluctabili
obligatione — acsi thesaurum infiniti pretii meæ fidei commissum
gessissem, qui tamen nunc amissus esset. Ab eo sensu rationum
reddendarum levari ac liberari nunquam exspectavi. Nulla potestas
factam iacturam infectam reddere par erat; patris tamen sententiam
super ratione me gerendi, meque probe egisse cupivi audire. Suffugio
sui amoris frui cupiebam, non tamen iudicium amoris super cura a me
matri præstita appetivi; nec ante sententiam sensús mei intimi, quod
æquum existimandum esset, consistere valui, si ullam etiam rem, cui
nexus aliquis cum eius memoria esset, pone me reliquissem.

Heram Butler mulierem cordis tenerrimarum affectionum fuisse
oportebat, alioquin mentem puerilem, ut fecerat, haudquaquam
perspicere potuisset; verumtamen quum meas affectiones consiliumque
perspexisset, probavit, proinde sarcinæ matris, meæque res pusillæ
Stockbridge pervehebantur, ac post brevem moram illinc in pagum
Williamstown perlatæ sunt.

Quodam postmeridiem, septimana ante Diem Supplicationum, qui eo anno
undecimo Decembris celebrabatur, factum est ut a Lanesborough in
Meridianam Williamstown transvecti essemus, quum in quadriviis de
domo patris mei sciscitati sumus, tumque indicia secuti, in viam
Hancock versus defleximus. Patris domus e descriptionibus suis iam
fere nota mihi erat simulac milliario ulterius eadem sub oculos meos
cecidit. Ego et mater in animo iam illic habitavimus, peragrantes
cubicula, exteriora, solaria, agros — — et ecce iam cuncta ante me
palam stabant, utique non eo quo finxi modo, tamen ita ut commode
agnovissem Aurigam facile docui quo se verteret, et quo in loco
riscos deponeret, dum ego intro currebam Saram rogatum ubi patrem
offendere possem.

Quod patrem in solario adventum nostrum exspectantem non reperi,
indubitato præsagio mihi erat certæ, sed inexploratæ, calamitatis.
Quare eum illic me conspecturum existimaverim, aut quare sua absentia
me sollicitudine perculerit — haud scio, fortasse mea eius videndi
cupido sola in causa erat. Conspectum vultús eius exspectavi eiusque
solatium, sed veritus sum primam eius quæstionem; itaque quum eum non
vidissem, tractim domum ingressus sum, transivi vestibulum
notissimum, illinc autem in culinam. Ibi mulier intra ianuam stabat
penuariæ, lancem de pegmate depromens. Audito meo gressu ipsa se
convertit:

“Tune Sara es?” sciscitor ego.

“Sum, utique, ephebule,” respondit ipsa, “quidquamne a me vis?”

Habitu tam domestico atque affabili erat, ut aspectum eius, meaque
conscientia me domi meæ esse, in fletum erumpere me coegerunt.

“Volo, profecto,” per lacrymas respondi, “patrem meum reperire —
ubinam ipse est?”

Sara aliquantum anceps stabat, acsi non intelligeret, tum subito
proclinata, ambobus brachiis me complexum deosculata est.

“Tu itaque Gardiner es,” inquit, “et quam diu nos te exspectavimus!”
Labore suo confestim intermisso, nec parum satagens, manus inter
eundum præcinctorio detersit, meque ad ianuam deduxit, ubi risci in
solario iam dispositi stabant.

“Verum,” fatur Sara ut cumulum sarcinarum conspexit, “ubi est mater
tua? Nonne in diætam non ascendit?”

“Nequaquam, Sara,” respondi susurrans, “mater mortua est. Mortua ipsa
est sex ab hinc septimanis. In navi id contigit; sed ego patrem opto
videre.”

“Pusio mi dilecte,” inquit Sara, “pater vero tuus ad navim
conveniendam Neo Eboracum est profectus, nec tu eum convenisti?”

“Minime, Sara, nos enim Neo Eboracum non attigimus, sed Neo Londoni
egressi sumus.”

Et hic fuit meus domi meæ adventus. Paullo ante horam sextam Abner de
agris, finito opere arandi, domum venit, moxque cum eo atque Sara in
culina cœnavi.

Inter cœnandum paulatim animadverti tum Abner, tum Saram de salute
patris haud parum sollicitari, præsertim nunc ubi intellexerunt navim
nostram iam ante mensem appulisse. Ad pagum White Plains postremis
diebus Octobris acre prœlium commissum erat, unde rerum status circa
Neo Eboracum admodum fuit turbatus, nec a patre, ex quo prædium
reliquerat, ullum nuntium perceptum est.

“Ipse profecto non scribet,” fatur Abner, animum meum sedare conatus,
“quum sciat, etiamsi litteras scriberet, eas nullo pacto expediri
posse. Alter alterum in utroque fine cursús exspectamus, quod quidem
indubitatum dixeris exemplum exspectationis alicuius rei quam cernere
non possis, cernendique quod nequeas exspectare. Tamen debemus, utut
sit — velut illa anus quæ moriendo acquievit — nec est cur dubites
patrem tuum salvum esse.”

Solatio itaque aliquantum acquiescens cubitum ivi. Docui Saram quod
cubiculum esset meum, quod matris, nec sine gaudio comperi riscos
matris, ut par erat, in suum cubiculum esse collocatos, post quæ meum
cubiculum, matris cubiculo contiguum, intravi.

Octava iam erat hora matutina postero die quum evigilavi, et tum
maxima quam poteram quiete patris cubiculum petivi collem celsum ut
viderem, quem, ut scripserat, aspicere potuit, non tamen transpicere,
atque ut specularer utrum mihi se ostentaret spes aliqua pusilla
lucem solis longinqua captans. Illic profecto erant — ambo venusti
colles — et ut e fenestra in collem celsiorem prospectabam
intelligere cœpi non adeo diei labores esse, quam potius angores qui
transpici nequirent; proinde, postquam me induissem, et in pedeplanum
descendissem, quæsivi e Sara qui potissimus labor a me suscipiendus
esset.

“Iam sane tu virum te præbes germanum, præclarumque Yankee,” Sara
probans respondebat, dein consilium solans subiunxit: “Opera egemus
ad augenda melioramenta, quæ quum pater advenisset cerni possent.”

Sic itaque contigit ut ego ad labores me accingerem. Pedetentim
moribus prædialibus assuefactus sum, uti cibandorum iumentorum,
quemadmodum equi nostri loris indui solerent, quique tractari,
surrexi cum Abner prima luce, opusculis operam dare consuevi,
antequam magis arduos diei labores aggressi essemus. Hæc omnia primum
perquam dura erant, sed quum hyems exacta esset absque nuntio a
patre, quoddam levamen animi ab ea cogitatione gratus accepi, quæ
simul maxima mea erat spes, pariter atque sollicitudo ingravescens.

Ineunte vere labores mei duriores fiebant, quandoquidem dies solidos
in agris exegi, alias, dum Abner arabat, ego equos agendo, alias
sursum- deorsumque per agrum occam insequens vadendo, alias denique
toto die genibus insistens areolas horti runcavi.

His temporibus maximæ oblectationi mihi fuit cura gregis ovium mihi
commissarum, quas plerumque in pascuo, prope ad fontes in occiduo
declivi maioris collis, qui a nobis Mons Australis nominabatur,
continui. Oves bis in die furfure aut avená, paucillo mais intermixto
cibare solebam, easque vesperi, securitatis causa, in ovile reducere;
quando autem labores in prædio nimis onerosi exstiterunt, aut vero
mea sollicitudo nimis me obruebat, iuvabat in declive placidum eius
collis, ubi oves pascere consuevi, transire, ibique continuo
variantes ac mutantes in montibus umbras observare.

Eo in loco sera quadam pomeridiana hora contigit ut Indum Americanum
conspicerem, nec parum sum exterritus. In pedes haud cunctanter me
coniecissem nisi ipse inter me callemque ad viam ducentem stetisset,
quod loca aperta derelinquere metuebam; nam in phantasia mea sylvas
subito barbaris scatere mihi finxi. At Indus formidinem meam
confestim sopivit, non enim me curare videbatur, et, quoniam evadere
haud poteram, præsentiæ eius mox assuefactus, curiosus exspectavi
quid acturus esset.

Ipse prorsus otiosus esse parebat. Habebat quidem sclopetum sed certe
non venabatur, quin sine notabili proposito in agro vagabatur, donec
tandem cultrum exprompsisset, abscissoque largiori cortice betulæ,
prope me in gramine consedit, pusillamque nauculam effingere cœpit —
prima naucula e betulæ cortice quæ mihi sub oculos ceciderat. Tanta
admiratione illius nauculæ capiebar, ut vel ultimum metús vestigium
ex animo meo deletum sentirem, proinde ad eum accessi, ac loco
substiti, unde omnes manús eius motus speculari possem, ac denique
prope eum in gramine desedi. Ipse post aliquod tempus subito surrexit
et in sylvam recessit, prope finita naucula mihi donata. Hoc mense
Iunio contigit, ego tamen pro reliqua æstate pascuum illud
frequentavi. Indum subinde conveni, qui nonnunquam ludimenta pro me
fecit, aliquo autem die epigros[1] pro subucula e silice fulgido,
quodam in fonte invento — quem ipse Fontem Muscosum vocavit — sed
conventiculi nostri eodem exitu quo primus semper terminabantur. Ludi
semper subito cessaverunt, ludimenta quæ parabat semper mihi
donabantur, Indus vero semper in sylvam evanuit.

Hæc eo anno quo ad Bennington pugnatum est evenerunt.

Cuncta ista quinquaginta annis ab hinc gesta sunt, ego tamen diem
eventaque eorum temporum tam clare memini quam lumen solare tam
lucidum, ut ab ortu in vallem nostram collibus superatis
diffundebatur, perinde atque umbras tam opacas, ut eædem per
declivitates collium occiduorum tam mature pone prædium nostrum
descendere solebant. Mirum tamen dictu est pugnam eam ex mea parte in
lumine solari, non in umbris locum tenere. Namque ipsa mihi non
vultum obvertit grandis illius Terroris, quem cæteris me adultioribus
exhibuit, quin etiam quodammodo iuncta etiam erat cum ea magna Spe,
quæ iuventutis tam sæpe e tribulationibus redemptrix esse solet.

Nunc mihi cuncta hæc recolenti ita parent acsi descensus Burgoyne
secundum Lacum Champlain annos duravisset — quod me seniores tantum
de eo eventu narrare audivi. Idem revera non diu duravit, sed vita
fuit aspera, diesque lente fluxerunt, mihique hostes vix quidquam
difficilius secum ferre videbantur quam asperitatem vitæ meæ inter
ignotos et peregrinos, atque molestum opus insueti laboris. Ac,
denique, cuncta hæc subito ad finem venerunt.

Quodam die vehem avenæ ex agris domum vectabam, dum Abner antecessit,
quum Saram conspexi illi obviam venientem. Prope horreum stantes
colloquebantur, et ut ego appropinquabam, Abner quieto suo more se ad
me convertit, atque, “Puerule mi,” fatur, me allocutus, “Hassii viam
habent versus Bennington, qui quidem magis quam avenæ triturá egent —
velis modo ephippium equæ imponere, amabo” — verba potius ad
erigendam Saram, quam ex animi levitate prolata, quæ tamen me nihilo
minus ad improvisum sensum sobrietatis, si non solemnitatis,
concitarunt. Hunc in modum discessit Abner.

Ipse nunquam festinavit, nec se unquam propere movere videbatur,
quidquid tamen egit, mora caruit. Ita et nunc. Vix enim iugum in
stabulum deduxeram, equos deiunxeram et ephippium equæ applicueram,
quum Abner e domo adfuit cum sclopeto in manu ad iter paratus,
equamque statim conscendit et abequitavit, dum ego et Sara in porta
sepium stantes eum oculis prosequebamur, usquedum se visui nostro
subduxisset.

Iuvenis ut eram intellexi quæ cogitata Sara secum versaret, et licet
de modo tantum cogitabam quo et ego discedere eosque sequi possem,
qui, ut Abner, ex omni regione circa nos iam in itinere Bennington
versus erant, silentium tamen ego rumpere nolui, nec loco moveri,
donec Sara se vertisset.

Eodem loco quo tunc stetimus, in porta, dum Abner eos orientales
colles versus sole illustres abequitabat, dum umbræ in agris pone nos
sensim opacabantur factum est, ut hæc vitæ meæ phasis finem
acciperet. Pugna ea haud paucos propria umbra obtexit, quæ umbra
complures casas in gremio collium obumbravit, et fortunas gentium
affecit, mea tamen semita solem versus vergebat.

“Euge, ephebe mi,” fatur Sara denique, domum versus conversa, “Abner
muneri suo satisfaciet, nos quoque nostro. Nonne putas iam tempus ad
oves reducendas advenisse?”

Occasio Abner sequendi, tum dumtaxat, mihi non admodum videbatur
propitia, putoque gressus meos quum viam transibam fontes sub
radicibus Montis Australis petens, aliquantum tardavisse. Pinetum eo
prorsus loco attigi ubi via tanta declivitate descendit ad
transcendendum rivulum Hancock, quum aliquid medio arborum paullo
superius in adversa ripa moveri animadverti. Motus ille celerrimus
fuit, et antequam contuitus essem, iam evanuit, statim tamen
intellexi Indum id fuisse. Dehinc pedes mei non tardarunt. Rivulum
nullo labore transivi, arduam et dissitiorem ripam adversam celeriter
ascendi, ac per pascuum longum in sylvam circa fontes perveni. Eo
potitus loco lentius itavi oves compellans ut pascuum ovile
pertransibam, et prætergressus fraxinum, viam Fontem Bullientem
versus secutus sum. Locus is amœnissimus est, unde prospectus
iucundus patet in longa collium occidentalium iuga, dissitusque visus
inter montes adversum Aquilonem prorsus usque ad Montem Antonium.
Illic, ut exspectavi, prope ad oram sylvæ, solito suo loco, sedebat
Indus. Me appropinquante minime se movit, nec mihi salutanti
respondit, morem tamen suum minime hostilem iudicavi, prohinc prope
eum in gramine consedi. Hic quasi aditum ad futuras opportunitates
mihi patere arbitrabar. E suis necopinatis huc et illuc
peregrinationibus iste mihi iam pridem speculator esse videbatur —
sed ex utra parte belligerantium, divinare nequibam. Quod pridie
luctæ advenisset, me in ea suspitione confirmavit, modus autem suus
tranquille sedendi, oculosque suos in amplo prospectu pascendi, eum
fortasse signum opperiri videbatur suadere. Impatiens moræ, desiderio
ardebam aliquid dicendi, sed quid nesciebam, proin exspectavi dum
Indus silentium rumperet:

“Multi bellatores,” inquit, “eunt pugnatum.”

“Sane, plurimi,” respondi. “Tum hodie eunt, tum heri undique ex his
viciniis, item ex pagis Pittsfield, Cestria, atque Ashford iverunt.
Haud pauci e Lebanon atque Hancock domum nostram prætereuntes
constiterunt, nosque allocuti sunt. Viri hi in pago Williamstown
congregantur, illinc autem Bennington progredientur.”

Indus hæc omnia tenere videbatur nec verbum proferens, quod post
paululum temporis capite tantum annuit. Deinde, ut ego suspicabar,
fidem meam tentaturus fatus est:

“Puer albus non est bellator. Pugnare non valet.”

“Quin pugnare valeo,” respondi ei, “habeo sclopetum, item iaculari
scio, ire tamen vetor.”

Indus iterum annuit, sed verbum non protulit, tamque diu siluit ut
vererer ne amplius non loqueretur. Tamen denique fatur:

“Puer albus par esset litteras bellatoribus tradere domumque reverti.
Puer enim albus impar pugnando est.”

“Sic, sane,” cito respondi, “revera litteras ad milites deferre
valeo, — cede sis, protinus curram.”

Oves interea e memoria mihi plane exciderunt, perinde ac munia quæ
Sara mihi tantá fiduciá commendaverat. Præter viros in pago
Williamstown aggregantes ac Bennington tendentes de nulla re cogitare
quivi.

“Illæ itaque litteræ,” repeto ego, “facdum eas mihi tradas.”

Indus lente caput quassabat, interim tamen promit schedulam plicatam,
eam evolvit, mihique tradit.

“Bellatores videre non possunt,” inquit. “Puer albus observare debet
et narrare.”

Quid dicere voluerit, aut quare bellatores videre non potuerint,
haudquaquam perspexi, sed litteras e manu eius cito exemi et legi:

    “Præfecto Militiæ, Williamstown.

    “A duobus Americanis, heri apud Iericho e Libanonicis Toriis
     \ captis nuntiatum accepimus futurum ut copiæ Anglicæ paullo ad
     \ occidentem a Bennington pedes figant, atque per Vallem
     \ Berolinensem copias Toriorum missuri sint, quæ Americanos sive
     \ circumveniant, sive vero, si expeditio Anglorum minus
     \ successerit, omnem apparatum militarem ad Bennington, antequam
     \ Americani ad eum tuendum eo reverti queant, flammis aboleant.”

    “Auctores huius nuntii viri nobis notissimi sunt — alter eorum
     \ præfectus maior est copiarum Nea Hannoniensium, alter autem e
     \ Comitatu Berkshire est, uterque erat captivus Neo Eboraci ex
     \ tempore prœlii ad White Plains, ac nuper tantum uterque
     \ evasit. Quod nuntiant fide dignum est quod vel eo etiam
     \ confirmatur, quia copiæ Toriorum modo apud Wyomanock
     \ conglobantur. Si hæ copiæ iter suum Septemtrionem versus per
     \ Vallem Berolinensem flexerint, per signum de Monte Ærumna hoc
     \ postmeridiem prodetur. Si vero iter ultra Berolinum prosecutæ
     \ fuerint, de monte, qui Mac’s Pattin vocatur, paullo tardius
     \ altero signo nuntiabitur.”

    Antequam legendo finem feceram in pedes exsilii. Res tota palam
     \ erat. Torii cohibendi erant, sed id nemo nisi viri qui hoc
     \ postmeridiem ex Williamstown profecturi erant, perficere
     \ poterat.

    “Litteras ego deferam,” inquam, “ego eos assequi valeo. Necdum
     \ enim procul progressi sunt.”

    Indus nihil se movit. “Puero albo exspectandum est,” quiete
     \ monebat, “item prospiciendum ut narrare possit.”

Illico intellexi. Signum ex Williamstown videri non potuit. Hoc enim
ex Monte Ærumna dari debebat, nec usque dum id datum sit quidquam
dici potuit. Quare iterum consedi in gramine, celsique collis
verticem observabam, oculosque ad Septemtrionem, Montem Antonium
versus circumferebam, ubi copiæ iam congregari cœperant, et quoversus
iter suscipere adeo flagravi. Ibi mihi sedenti collis admodum
dissitus videbatur; simul etiam in aere indicia adventantis
tempestatis sese prodebant, quin et nox impendebat, quod sol deorsum
vergens iam cacumina occiduorum collium attigerat, ut vero radii eius
inter frondes arborum vertices collium tegentium percolabantur iam
sub horizontem mersuri, miro fulgore scintillabant.

Denique etiam occubuerat, quum subito in summo vertice senis Ærumnæ
emicuit fulgor talis qualem speculum, vel specula possent edere quum
ad excipiendum ac reverberandum solis splendorem vertuntur qui fulgor
in eum locum ubi nos sedebamus erat collimatus. Lumen haud erat acre.
Etiam dubito utrum quispiam non prope nos animadvertere potuisset;
erat tamen indubitandus. Confestim in pedes consilui, Indumque
aspexi. Ipse prorsus ita sedebat ut quum eum conveni, sed oculi in
montem erant defixi. Mox alter successit fulgor ...

“Visne curram?” quæro ego. “Visne curram?”

Nullum dedit responsum. Interim tertius emicuit fulgor.

“I,” inquit. “Puero albo currendum est. Litteras debebit præfecto
albo tradere.”

Me ante finitam eius sententiam dilapsum esse existimo, procurrens
rectá præter fraxinum, deorsum de colle semitam versus secundum
rivulum per sylvam ducentem, quem rivulum exinde Indicum appellari
apud nos usu venit, verum etiam eunti mihi sensus subrepsit, quin
tamen rei conscius vultum retro vertissem, Indum non esse in sylvam
reversum, sed brevi spatio me secutum, rectisque angulis versum, viam
sursum Montem Australem Orientem versus ingressum. Sensus, quo Indum
mihi invigilare putabam ita erat firmus ut pæne certitudinem æquaret.
Tum primum mecum causam coniectare cœpi, quare litteras ipse in
Williamstown non detulisset. Manifestum erat etenim eum hoc proposito
venisse. Verosimile erat eum has litteras alicubi prope Lebanon aut
Wymanock accepisse. Ea in regione plurimi erant Torii, et ut omnibus
constabat, nulli in Williamstown. Quidnam causæ intercessit quare
Indus litteras per loca periculosa pertulisset, spatium haud minus
quindenûm milliariorum, tum mihi dedisset, quum in tuta regione, a
meta sua vix quina milliaria abfuisset? Quæstio ista sua gravitate
animo meo magis magisque insedere cœpit, meque per sylvas properantem
plus et plus urgere. Factum causa haud caret, causá carere non
potuit, causa insuper alia esse non potest, mecum cogitabam, quam
quod regio non tuta est. Ille idem sensus me subito iterum incessit
quo antea tenebar, nempe aliquem mihi invigilare, ac modo quidem non
solum Indum verum et aliquos alios. Quum itaque traiectis sylvis ad
extremos limites pratorum pervenissem, unde Meridianam Williamstown
prope conspexissem, quasi instinctu adactus, ubi via se ad
transcendendum rivulum Hancock ad Occasum versus deflectit, recessi,
ibi transversum agros rectá pagum versus cursum direxi. Actus hic
magis impulsus animi quam consilii erat, quod agri saxis, vacerris,
deciduisque arborum truncis erant asperi, paludis autem omnino eram
immemor donec eam transvadere cœpissem, non raro fere lumborum tenus
mersus. Necesse videtur me, viam Pittsfield paullo infra Meridianam
Williamstown appropinquantem, aspectum perquam concitatum ac
profligatum præbuisse, et etiam existimo me tunc demum primum
gravitatem mei cœpti veram intelligere ac perspicere cœpisse, quum
prope sepes duos viros me appropinquantem observantes et agros
percurrentem, stantes animadverti.

Extraneos et ignotos eos esse statim perspexi. Eorum alter procerior
erat, neuter barbatus, et alter tantum, e duobus humilior, gerebat
sclopetum. Cursum itaque meum paululum ab eo loco ubi illi stabant ad
Septemtrionem deflexi, ut supra illos in viam evergerem, sed illi e
loco lento motu discesserunt, ita ut quum ego viam attigissem, hi
illinc iuxta sepem stetissent. Ubi vero pedem, sepem transcensurus,
in longurium posuissem, procerior eorum manum humero meo imposuit:

“Quidquamne te, puerule mi, perterruit?” amice me affatur.

Ego protinus ipsum me esse sensi. Antea enim quam quæstionem
posuisset perterritus eram, sed nunc me nimis humaniter tractabat,
quæstioque sua directo ad Indum mihi videbatur referre. Hinc
perspectam difficultatem mihi imminere sensi, non ignotam rem me
terrere, atque præsens rerum status ad sobrietatem me revocavit.

“Perterritus quidem non sum,” respondi, “sed prœlium imminet, atque
domum me conferre cupio.”

Brevior eorum ridere cœpit. “Potius domi te satius erat manere,”
fatur ille, tum: “Quid moliebaris in sylva?”

“Oves mihi erant curandæ,” retuli. Quaque nocte ego oves occludo. Et
nunc me domum ire oportet.”

Manum suam alter de humero meo retraxit, quo facto nihil morabar
sepem transcendere.

“In his vicinis sylvis Indi delitescunt,” monuit ille brevior.
“Vidistine quemdam Indum quum oves tuas occludebas?”

Ea quæstio verum rerum statum satis mihi explicuit, quin etiam plus
explicuit. Etenim siquid dubii in animo meo de consiliis horum usque
superfuisset, subito dissipatum est, et pariter dissipata est molesta
incertitudo circa genuinam veritatem mei nuntii. Eo enim consilio hi
circumerrabant ut nuntium, quod ego mecum gerebam, interciperent,
proinde monitum dignum videri debebat quod interciperetur.

“Nemo in sylva procul videre potest,” refero ego, “sed quum in pascuo
versabar vidi aliquem procul in agris pone viam Hancock in angusta
Berlin ducentem.”

Hoc dicto in fugam me verti, sed ventus pileum mihi eripuit, et quum
ad eum tollendum recurrissem, brevior ille me ad se vocavit.

“Euge, puerule,” inquit, “tu nimium æstuas ac properas. Indos tu
minus curare videris, proin tutiorem te apud nos existimes, velim,
quam ut isto tuo modo solus vageris — itaque velis modo huc redire,
nobisque sociari!”

“Atqui rogo, mi Here,” flagitabam, “opuscula obire necesse habeo. Iam
utique sero est.”

At nunc iam nugas misit. “Nostro in medio incedes,” inquit breviter,
“ac modo semel tentes te eripere, iam te quietabo.”

Procerior ille strictim se vertit. “Iacobelle,” affatur socium, “tu
nimis facilem te præbes, non sic ego. Enimvero nos non puerum
sectamur” — tum subiungit: “Interim, si eum capi necessarium putas,
cape eum.”

“Capiam profecto,” respondit Iacobellus, “nec nos eius rei pœnitebit.
Quid? Quid dæmonis instar post occasum ad opuscula facienda cursare!
Adde quod si ita et ulterius cucurrisset, Williamstown pervenisset.
Sic, Hercle, puerum, bona tua venia, Amos, detinebo.”

Hi interea sermocinantes celeri gradu itabant, ita ut ego, æquum
servaturus passum, subinde tolutim incederem. Quomodocunque tamen
festinabamus, procerior ille, Amos, paululum nobis semper
antecedebat, atque progressus admodum erat difficilis, quod non viam
tenebamus, sed infra Meridianam Williamstown ad Orientem nos
verteramus, rivulum Ashford traiecimus laboriosam aggressi viam
sursum acclines colles, et Aquilonem versus cum Oriente tendebamus.
Haudquaquam me pœnitebat nos horsum tendere, quod quisque gressus nos
propius Williamstown ferebat, et quod iter nostrum in conspectu
Montis Kidder ducebat, quem iis temporibus Mac’s Pattin vocitabamus,
et quem ego signum secundum exspectans diligenter observabam.
Postquam succisam sylvæ partem ad oram superiorem usque traieceramus,
circiter milliarium sylvam penetravimus; sed quum caligo sylvam magis
magisque obrueret, lentius progrediebamur, tamen ubi versaremur, et
quo tenderent ipsi, utrique homini erat notum, nec multum temporis
erat absumptum. Tandem in clarum egressi sumus, sub radicibus ipsius
adeo Montis Spei, et agrum quemdam transire cœperamus qui ad
Aquilonem leniter declinis erat, ubi ego iterum in pleno conspectu
Montis Kidder, quin etiam totius iugi collium ad Occidentem, quorum
verticem sese in occidentali cœlo clare describebant, versabar. Causa
properandi hic subito cessare videbatur.

“Hem, Amos,” fatur Iacobellus, “quid nunc?”

“Equidem, ut puto,” respondit Amos, “nihil aliud nisi exspectandum.
Fortasse ceperunt barbarum, fortasse non, sed venient, at nobis in
summo colle, præter saxum exspectandum est.”

Ager admodum asper erat ac silicosus; et quamvis nunc, mense Augusto,
aridus, maiori tamen anni parte manifestum erat palustrem esse, quod
tumulis cespitum scatebat, inter quos, iam tenebrascente, nimium
quantum cespitabamus. Quum denique oram saxeam summi collis
attigimus, Amos sic fatur:

“Si tibi revera in animo est puellum a perficiendis opusculis suis
cohibere, Iacobelle, me iudice, consultius feceris si eum ad illam
arborem deligabis. Nam hic morari, eique invigilare nequimus, quin
etiam ipse puer probus est, et opuscula sua revera perficere vult.”

Ulmus exilior prope ad saxum stabat eius profecto crassitiei ut quum
manus meæ pone me ei circumdarentur, vix paucis unciis inter se
distarent. Iacobellus igitur manus meas istum in modum colligavit tam
firmiter et satis arcte, ut mihi incommodo esset, etiamsi non
doleret.

“Sic, sane, mi Amos, vera de eo puero memoras,” fatur Iacobellus per
sarcasmum, postquam opus consummatum est. “Probus ille puellus est,
omnino probus, nam et se perquam libenter apud nos perseverare velle
ait, nec nos de se sollicitari oportere sibi invigilando, ac licere
nobis pro amicis longe lateque pro arbitrio circumspectare.”

Hic itaque duo, quum de me rite cautum esse sensissent, in agros
descenderunt, ut siquis ex iis partibus unde nos veneramus, horsum
appropinquasset, facile animadverterent, quin ego oculos suos
fallerem.

Mei ego prorsus eram inops. Funiculus adhibitus erat brevis et tamen
multo crassior quam ut ego rumpere valerem, tamque arcte colligatus,
ut carpum in laqueo ne vertere quidem par essem. Interea nihil nisi
Montem Kidder observare poteram atque de copiis hostilibus per Vallem
Berolinensem Septemtrionem versus iter facientibus cogitare, item de
nostris copiis e Williamstown, quas rectá Aquiloniam Petropolim
progredi oportebat, quæ tamen, si meum nuntium redditum non esset,
periculi ignaræ per Pownal aut Aquiloniam Pownal, Septemtrionem
versus Bennington proficiscerentur. Signum fortasse de Monte Kidder
interea datum erat dum ego per sylvas ducebar, hoc tamen, quamvis de
eo cogitans exterrerer, quum iterum perpendissem, probabile mihi non
parebat.

Verosimile existimabam ut ii, qui tantum sapivissent, ut signum de
Ærumna ederetur, fecissent ut signum maturrime quam fieri posset post
Toriorum iter initum accenderetur. Proinde, ut ego ratiocinabar,
signum edi debebat antequam Torii ad Aquiloniam Stephentown
pervenissent.

Locus ille a Berolino sena, aut paullo plus, milliaria abest. Quantum
ego coniectare poteram, locus ubi ego arbori deligatus eram a
Fontibus Indicis trium milliariorum spatio seiungebatur ad summum,
etiam brevissimá quam nos prosecuti sumus viá, et mihi æque persuasum
erat nec homines in Valle Berolinensi iter facientes nobis celeriores
fuisse.

Interea et Amos et Iacobellus se sollicitari satis clare prodiderunt.
Longius in agros digressi ut eos quos exspectare parebant
specularentur, me, utpote quem satis in tuto esse intelligerent,
minus ac minus sibi curæ esse existimaverunt. Paullo post loco ad me
redeundi mihique invigilandi, me clamore, utrum in officio usque
essem, tentaverunt. Primum tamen non respondi. Inde Iacobellus retro
ad me cucurrit, et quum reperisset me eo quo reliquerat loco ac modo
arbori alligatum et securum usque esse, sæve me percussit sic fatus:

“En, ephebe, habes nunc quo admonearis de tenera tui amicorum cura,
ut alias vocatus ab illis scias tui eorum sollicitudine dignum
reddere responsum.” Post hæc vocatus diligenter respondi.

Quam diu ad arborem deligatus steterim, haud scio — dimidiam noctem
ibi exegisse mihi videbar, revera tamen uná horá vix plus, quum
subito fulgidior de vertice Montis Kidder flamma emicuit. Flamma e
levioris generis fomento orta esse parebat, quia ut cito crevit ita
et resedit. Amos Iacobellusque longiuscule in agris aberant. Uterque
me inclamavit, ego autem continuo respondi. Eodem temporis momento
funiculus pone me discissus est, et ut ego in fugam me dedi, Indum in
arboreto secedere vidi.

Erat in summo colle arboretum acernum cum umbra spissa, fere tamen
dumeti vacuum. Hoc arboretum persultavi donec ad declivitatem
aquiloniam collis attigissem. Hic iam abietes fagique crebrescebant,
dumique densiores fiebant, ita ut in tenebris plane nihil cernerem,
nec cursum tenere nisi palpando quibam. Paullo ulterius, in loco ad
cœlum aperto perveni, per quem via fruticetis mori nigræ erat
impedita. Substiti paulisper deliberaturus quorsum me potius
verterem, quum repente voces excepi hominum me persequentium, viamque
sibi per dumetum non procul pone me aperire tentantium.

“Putasne eum hac profectum esse?” quærit Amos vix quinisdenis ab eo
quo ego stabam loco pedibus, sed adverso latere luci abietum
adolescentium.

“Hac necesse est eum profugisse,” inquit Iacobellus. “Opuscula quæ
facere volebat, hac, sursumversus esse oportebat. Quem Dii omnes...”
mussabat dumetum moreti irruens.

Nihil morabar, sed quietissime quam poteram lævorsum me verti eaque
qua veneram via parumper recessi, illinc autem rectá ad rivum. Collis
hic loci admodum erat præceps, sed pro bona fortuna callem reperi
labidum siliculis herbisque aridis, tamque arduus quam scala,
verumtamen callis ad cœlum erat apertus, ita ut hic multo celerius
quam in opacis sempervivis progredi possem. Semel planitiem nactus,
iterum ad Septemtrionem me verti rivum secutus usque ad superatas
cataractas, ubi rivum traieci, rectaque Williamstown versus
properavi, semitam per mediam planitiem fluvio contiguam, minime
impeditam, ingressus. Hæc semita etiam maxime erat me persequentibus
accommodata, ac profecto ambigebam utrum non me iam antevertissent.
Cæteroquin fieri etiam poterat ut mihi a tergo essent, nec absimile
vero putabam eos me usque in sylva quæritare, nisi ad verticem collis
rediverint, ut quos exspectassent, illic convenirent. Utut res
fuerit, quid mihi facto opus esset, rite intellexi. Eventus hi me
tantopere demorati sunt ut dubitarem utrum, si etiam cuncta quæ pro
viribus possem tentarem, copias assequi possem. Poterant eæ utique a
Williamstown discessuræ detineri. Quin et eas usque illic agentes
reperire poteram, sed iactura temporis nunc perniciei tam plena erat
quam ipsa mei captura, proinde in semita perseveravi, cucurrique ut
pedes me ferre poterant, deinde ad trahendum spiritum cursum tardavi,
iterumque in cursum me concitavi.

Octo mensium in prædio acta vita facultates meas perquam exacuit.
Bina in die cum ovibus itinera in pascuum, frequens collium per
hyemem cum trahis lignatoribus ascensus, sursum deorsumque in agris
deambulatio equos inter arandum occandumque per dies solidos
sequendo, me parem currendo effecerunt, cui cursui modo tantæ res
innitebantur, interea tamen priusquam Indum convenissem, iam laboris
unius diei æquum præstiti: calceos paludes pervadendo madefeci,
Rivulum Ashford atque Fluvium Viridem pedibus pertransivi, et pedes
mei modo iam pustulis horrere cœperunt. Si modo equum invenirem,
cogitabam mecum, siquis obviam fieret qui mihi adiumento esse posset,
fortasse necdum sero quidem venirem, verum ego ne subsistere quidem
ad opem flagitandam ausus sum et quum denique Williamstown attigeram
responsum mihi est copias iam ante horam abscessisse.

Dictum mihi est incolas pagi supplicatum convenisse, ut victoriam
copiis divinitus largiendam efflagitarent. Rui in conventiculum.
“Torii adventant,” denuntiavi ego, “nuntiumque Præfecto militiæ
Williamstown fero.”

“At Præfectus militiæ hinc iam abscessit,” responsum mihi est. “Iam
per hoc tempus oportet milites Pownal pervenisse.”

“Fortasse necdum sero est,” instabam ego, “fortasse revertentur.”

“Imo,” fatur quidam senex, “nondum sero est. Iter etenim per
Aquiloniam Pownal carpent. Ostende modo nuntium.”

Litteras ei tradidi, quas ipse surgens, elata voce prælegit.

“Litteræ verum nuntiant,” addidi ego. “Per totam viam cucurri, atque
etiam signa de montibus rite edita sunt.”

Res interim facundius pro me loquebantur quam ipse ego poteram.
Cognitum etiam vulgo erat in Lebanon plurimos esse Torios, satisque
cunctis constabat futurum ut si copiæ a Bennington decessissent,
oppidum copiis hostium, quæ e regione Berolini venirent, prædæ
militibus obiiceretur.

Nulli igitur dubitationi locus cedebatur. Equum itaque mihi
comparaverunt, quo vectus iter Pownal versus sine mora laxatis frænis
ingressus sum.

Nunc iam et urceatim pluere incepit, et densa caligo regionem
obruere, ut summo tantum conatu iter discernere tenereque valerem. In
vico quidem lumina fenestrarum viam mihi indicarunt; verum ubi
relicto vico Collem Caurinum[2] scandere cœpissem, quamquam viam non
facile discernebam, tamen arborum vertices observando adversum cœlum
erectos, aut vero situm rerum passim fulguribus emicantibus
collustratum, satis commode prosequebar. Nactus fastigium collis, via
per milliarium circiter ac dimidium satis apta usus sum, unde
aliquantum temporis lucrabar, sed ex parte Pownal via acclinis,
labida atque caliginosa erat, ubi summa tantum cautelá proficere
valui. A radice collis pars viæ iterum satis erat idonea secundum
Fluvium Hoosac, ubi iterum licuit mihi frænis solutis progredi.

Verumtamen Pownal usque sero perveni — copiæ dimidiá horá ante
discesserunt, iter tamen Aquilonariam Pownal versus flexerunt, ut
senex ille prædixerat, loco rectá Bennington proficiscendi. Denique
copias ad Aquilonariam Pownal assecutus, nuntium Præfecto copiarum
dedidi.

“Torii, mi Here,” inquam, “adventant; ego vero litteras tibi tuli.”

Ob meum serium agendi modum leniter in me renidens Præfectus litteras
accepit, easque sago suo contra pluviam tuitus, dum unus militum
lumen lanternæ advertebat, eas admodum lente legit.

“Euge, mi Gardiner!” affatur me Abner, ut lumen lanternæ in vultum
meum incidit, “Ubinam has accepisti?”

“Ab Indo,” respondi, “"qui fontes sub Monte Australi frequentare
solebat.”

“Factum præstanter,” probat Præfectus militum, “præclare fecisti. Nec
quæstionibus te urgebo. Petropolim proficiscemur.”

Tota ea nocte pluebat. Quum Aquilonariam Petropolim perveneramus
præmissus est unus qui in rem inquireret, qui brevi reversus retulit
nullas copias ea vespera pagum transivisse. Quapropter ingressi sumus
viam Bennington versus, atque luminibus restinctis, trans viam atque
ex uno latere eius aciem instruximus. Illic in caligine ac pluvia
excubantes, hostes usque ad horam fere secundam matutinam
exspectavimus.

Diu humi iacebamus silentes et absque luminibus, et, ut opinor, etiam
sopore opprimebar, quandoquidem adventús hostium prorsus fui ignarus,
donec tonantium armorum strepitu expergefactus conterritusque
fuissem. Caput de solo erigere non audebam, nec circumspicere quidem
ad videndum quid circa me gereretur, donec brevi post Torii se
dedidissent.

Quum denique circumspexeram, complures conspexi humi iacentes, alios
autem lanternis inter eos circumeuntes, qui partim saucios curabant,
partim vero mortuos de via submoverunt. Caligo erat densissima;
lanternæ parum luminis fundebant etiam intra ipsum angustius spatium
quo lumen cadebat. Nihilo tamen secius lux mihi satis clarebat ad
cernendum chirurgum, in hominem humi iacentem proclinatum. Manifestum
erat alium chirurgum nullum interfuisse, quod undique eius opem eodem
tempore expetiverunt. Oculos meos ab eo avertere haud poteram, ac,
postremo, quum amplius perdurare non possem, quiete ad eum accessi,
genibus ad latus unius militum insistentem, unoque brachio eum
amplexus sum.

“Euge, mi chare pater,” alloquor eum, “tantopere gaudeo te reperisse,
et quam te domi nostræ egeo.”

    1. Epigri, -orum, vocabulum Romanum, sunt claviculi e quacumque
     \ materia, hic e lapillis siliceis. Subúcula, -æ, est vestis
     \ lintea alba, interior, quæ corpus superius tegit, quæque
     \ sæpissime lavari solet. Subucula, a fronte aperta est, et in
     \ collo, in pectore atque in carpis ope epigrorum sive ex
     \ argento, sive ex auro contineri solet, epigri autem pectorales
     \ aliquando adamantibus fulgent. Licet hos epigros subuculares
     \ moderna Latinitate appellare.
    2. Caurus: -i, est nomen venti, qui ex Occidente cum Septemtrione
     \ flat, hinc ea plaga cœli, sive regio, unde ille flat, etiam
     \ ita appellatur. Hic nomen loci est quo collem a pago
     \ Williamstown, sive Vilhelmopoli, ad Caurum est, Collem
     \ Caurinum vocant.


Rex Aurei Rivi sive Fratres Nigri
Caput I.

Quemadmodum Herus Africus rationi Fratrum Nigrorum agros colendi sese
ingesserit.

Olim in quadam Styriæ seclusa et confragosa regione fuit vallis, quæ
luxuriosa ac mira claruit fertilitate. Eam undique montes prærupti
saxosique cingebant, qui iuga sua, perpetuis nivibus tecta, passim in
altissima fastigia culminaque extulerunt, unde plurimi torrentes per
crebras cataractas decurrebant. Una harum occidentem versus, deorsum
scopulum tam excelsum labebatur, ut quum iam sol e conspectu omnium
occubuisset, cunctaque infra in tenebris essent, radii eius hanc
cataractam lumine ita perfunderent, ut similitudinem imbris aurei ea
præ se ferret. Ob eam rem incolæ eius regionis hunc torrentem Aureum
Rivum appellarunt. Res curiosa erat quod nullus horum amnium in ipsam
vallem decucurrit. Quin cuncti per adversum latus montis defluxerunt,
ac per patentes campos, propeque frequentes urbes per circuitus
volvebantur. At nubes, a verticibus attractæ, tam crebro illic
colligebantur, vallique ita globosæ impendebant, ut temporibus æstús
siccitatumque, quum omnia in circuitu languerent et exarescerent,
parva vallis pluviis usque rigaretur, adeoque esset fertilis, fœnum
adeo procerum, mala adeo rubicunda, uvæ adeo glaucæ, vinumque adeo
generosum, mella adeo dulcia, ut quibuscunque hæc sub oculos
cecidissent stuperent, ac mirarentur, et ob id locus vulgo Vallis
Thesauraria appellaretur.

Tota ista vallicula trium erat fratrum, nomine Schwartz, Hans, atque
Glück. Schwartz et Hans, duo fratres maiores, viri erant admodum
turpes aspectu, propendentibus superciliis, minutisque ocellis,
plerumque semiclausis, ita ut nunquam in eos inspexeris, sed ipsi
sibi persuadebant se in te profundissime inspicere posse. Victum sibi
merebant Vallem Thesaurariam colendo, fueruntque cultores
præstantissimi. Quidquid enim victum sibi quoquo modo ipsi non
merebatur, hi enecuerunt. Iaculati sunt merulas, quod fructus rostris
læderent; occiderunt erinaceos, quod lac vaccarum exsugerent; veneno
escarunt gryllos, quod micas in culina devorarent; cicadas quoque
oppresserunt, quod totam æstatem tiliis insidentes perstreperent.
Famulos suos, nullá solutá mercede, laboribus solebant obruere, usque
dum vires deficerent, nec laborando pares essent, quum iurgia cum iis
ciere consueverunt, eosque e domibus suis, sine omni mercede, exigere
soliti sunt. Prorsus inauditum certe fuisset, si ex eiusmodi prædiis,
et huiuscemodi ratione agricolandi magnas sibi divitias non
conflavissent; at conflaverunt. Quodam molimine plerumque effecerunt,
ut frumenta in granariis continerent donec pretia augerentur, ac tum
plus dupli quam alias venderent. Itaque constabat eos in tabulato
cumulos auri iacentes habere; nunquam tamen memoriæ proditum est eos
vel teruncium, aut micam, egentibus in stipem dedisse; nunquam missæ
interfuisse; decimas nunquam sine murmure persolvisse; in summa, ita
crudeles, et naturá tenaces fuerunt, ut ab iis, quibuscum negotia eis
agitare contigisset, per opprobrium, nomen “Fratrum Nigrorum” inditum
esset.

Horum minor natu, Glück, tam externa specie, quam moribus, a suis
fratribus natu maioribus adeo fuit dispar ac diversus, ut quisquam
sibi fingere, aut vel optare posset. Ætatem duodecim annorum vix
excesserat, fuitque comis flavis, oculis cæsiis, atque animo
humanissimo ac benigno erga animantia cuncta. Mirum utique non est,
si cum fratribus suis non semper fuerit unanimis. Plerumque munus
honoris veru versandi, quum quid ad assandum erat, quod haud sæpe
contigit, huic delatum est; nam ut erga fratres iusti simus, fatendum
nobis est eos erga se haud minus quam erga alios parcos fuisse.
Cæterum alias istius fuit calceos repurgare, tabulatum, non raro et
vasa cibaria, eluere et elutrire, subinde etiam sua erat portio
quidquid in patinis relictum reperit, tamquam virtutum incitamentum,
et, insuper, educationis gratia, liberalia verbera.

Interim res in hunc modum satis longo tempore progrediebantur.
Denique æstas venit admodum humida, resque in ea regione omnes in
contrarium currere videbantur. Vix fœnum cæsum coacervatumque fuerat,
quum metæ integræ fluctibus abreptæ, ac mare versus flutare cœperunt;
vites grando depavit; frumentum omne nigra lue erat deletum;
verumtamen in Valle Thesauraria, more solito, cuncta erant salva. Ut
enim ista semper abundabat pluvia, quum alias carebant, ita nec lumen
solis illi unquam defuit, si usquam alias desiderabatur. Omnes
undique emptores ad frumenta præstinanda ad hoc prædium confluxerunt,
discesserunt autem maledicta in Fratres Nigros late spargentes.
Pretia enim ad arbitrium exegerunt acceperuntque, præterquam ab
egenis, qui nihil nisi flagitare possent, quorum haud pauci præ
foribus eorum fame periverunt, quin ulla eorum notitia aut ratio
habita esset.

Iam hyems frigoraque appropinquabant, quum die quodam illi duo
fratres foras prodiverunt, solo parvo Glück cum consueto monitu
relicto, ne, dum ipse versando veru operam daret, quemquam aut intro
mitteret, aut quidquam foras ederet. Glück itaque proxime quam
poterat igni consedit, quandoquidem foris imbres sæviebant, nec
parietes culinæ satis sicci prorsus tutum præbebant suffugium.
Interim veru satis sedulo versabat, atque assatura pulchre fuscari
cœpit. “Pro dolor!” cogitabat secum Glück, “fratres mei neminem
unquam ad secum prandendum invitant. Quum tam præclarum frustum
vervecinæ sibi suppetat, dum prope nemo vel aridum crustum panis
affatim habet, pro certo scio iis delectamento cordis esse futurum,
si haberent, qui se socios mense præberent.”

Vix hæc secum elocutus est, quum ianua gemino pulsu personat, pulsus
tamen tam surdum et grave sonabat, acsi pulsatorium pannis obligatum
esset, atque ianua tundi, potius quam pulsari dicenda erat.

“Nullo dubio ventus est,” fatur secum Glück, “quis enim sibi
præsumeret nostram ianuam gemino pulsu temerare?”

Nequaquam; non ventus id fuit, nam pulsus repetitur, et acriter
quidem, et, quod etiam magis erat stupendum, pulsator urgeri ac
properare videbatur, nec sequelas pensi habere. Glück ad fenestram
accessit, caputque, visum quisnam is esset, exseruit.

Vir is erat statura tam pusillus, forma habituque corporis tam
singularis, ut eius similem vidisset nunquam. Nasus eius erat præter
morem magnus, et haud parum cuprei coloris; genæ erant admodum tumidæ
et inflatæ, tamque rubræ, ut haud esset absurdum sibi fingere eum
duodequinquagenarum horarum spatio ignem refractarium oris flatu
fovisse; ocelli e ciliis longis, sericam referentibus, lepide
micabant; mystaces eius exturaculi[3] instar in utraque oris
extremitate bis erant retortæ; crines vero, colore canastri, in
humeros longius devolvebantur. Altitudo eius quaternos pedes cum
senis digitis haud excedebat; et cucullionem conicum gerebat pæne
eiusdem altitudinis, cum pluma nigra in ornamentum insuper, fere
trium pedum altitudinis. Tunica eius a tergo elongata erat in
similitudinem admodum exaggeratam geminarum caudarum, quas ab
hirundinibus appellant, sed hæ a tortuosissimo sinu rugisque ingentis
nigri fulgidique pallii obumbrabantur. Pallium istud serena
tempestate nimis longum videbatur, siquidem ventus, circum vetustam
domunculam sibilo flans, id inde ab humeris in quaternam circiter
hominis longitudinem eripiebat.

Glück ita prorsus obstupuit aspectu sui hospitis, ut nec loco moveri,
nec vel verbum proferre posset, donec senecio iterato acriorique
edito pulsu circumverteretur, laciniisque sui pallii modum poneret.
Dum oras pallii sui sese versando sibi obvolvitat, animadvertit
flavum Glück caput per fenestram extrusum, ore oculisque perquam
hiantibus et patulis.

“Heus, ephebule,” affatur eum homuncio, “istene tuus est ianuam
aperiendi modus? Ego, profecto, admodum madeo, admitte me!”

Verum si fatendum sit, homunculus certe madore stillabat. Pluma illi
flaccida inter crura sua pendebat, tamquam cauda caniculi profligati,
et instar umbellæ udæ, veluti scatebrá, manabat, de extremis autem
mystacibus aqua in sacculos colobii sui, tamquam rivulus molaris,
decurrebat.

“Ignosce, mi here,” respondit Glück, “quod postulas, facere fas mihi
non esse, valde doleo.”

“Quid non est fas?” quærit senecio.

“Te huc intromittere mihi fas non est; revera, non possum; si id
tentarem, fratres mei ad cædem usque me verberarent. Cæterum quid a
me vis?”

“Quidnam velim?” petulanter quæritat senecio. “Utique ignem ac
suffugium volo. En tuas ingentes flammas, ut eæ exsultant, crepant
atque rubent, parietes calefaciunt, utitur autem earum calore nemo.
Intromitte me, inquam; nihil nisi me refocillare volo.”

Glück interea caput suum tam diu extra fenestram porrectum habebat,
ut iam satis exploratum haberet quam algidum foris esset, quidque
alsius ventus ac pluvia foris possent. Quum autem se verteret
cerneretque iucundas flammas ut eæ flagrarent et crepitarent,
earumque subinde linguæ in caminum subsultarent, item pernam
vervecinam tam suaviter redolentem lingulis lamberent, cor sibi
mollescere, ac perspicere cœpit quid eædem nullius beneficio, et
incassum consumerentur. “Ipse certe admodum madet,” ait sibi parvulus
Glück, “tamen intromittam eum ad summum ad quadrantem horæ.”
Circuivit igitur ad ostium, idque adaperuit; et ut homunculus
intrabat, flabra venti tanta irruebant vi, ut fumarium vetus tremeret
et nutaret.

“Factum præstanter, puerule mi!” fatur homunculus. “Fratres fac
minime cures. Cum iis iam ipse agam ego.”

“Quin, here, obsecro, nihil eiusmodi tentes,” inquit Glück. “Usque eo
dum illi venerint te hic morari non sinam; actum etenim de me esset.”

“Dii melius vertant!” fatur senex mirabundus. “Ægre id audio. Usque
quo sines me morari?”

“Usque dum vervecinam paratam habuero; iam etiam est satis fuscula.”

Tunc senecio otiose progreditur in culinam, ibi in pinnaculo muri
lateralis foci considet, apice sui cucullionis, quod eius vertex
altitudinem culinæ excedebat, in caminum promisso.

“Vestes tuæ, mi here,” inquit Glück, “ibi mox exsiccabuntur;” quibus
dictis, ad versandum veru iterum consedit. At vestes senis minime
siccabantur, quin guttæ cadere nequaquam cessarunt, sed defluere in
favillas pergebant, ignis autem sibilare ac sputare cœpit, et
pedetentim nigrescere, atque tristiorem aspectum induere; pallium
istiusmodi nunquam antea visum est: quæque eius ruga imbricis more
aquam fundebat.

“Here mi, obsecro,” ait tandem Glück, postquam per quadrantem horæ
observabat aquam de pallio fluentem, atque instar fili hydrargyri per
medium pavimentum manantem; “visne ut tibi pallium in loco sicco
pendam?”

“Habeo tibi gratiam, filiole, sed id minime expedit;” respondet
senecio haud omnino lepide.

“At, mi here — revera doleo,” instat Glück invitus, “equidem vereor,
hercule, ne mihi ignem restinguas.”

“Nihil refert, tanto diutius durabit vervecinam assare,” retulit
senecio minime turbatus.

Glück multum stupuit, miratusque est mores sui hospitis, nec illi
plane liquebat utrum ii mores collecti magis fuerint an humiliores.
Vultum igitur avertens, veru per ulteriora quinque minuta versare
perrexit.

“Aspectus vervecinæ illius certe præclarus est,” denique fatur
senecio. “Nonne posses mihi offam ex ea præbere?”

“Nullo pacto, here mi!” refert Glück.

“Admodum esurio,” prosequitur homunculus. “Nec heri, nec hodie
quidquam ad gustandum habui. Certe micam ex articulo fœmoris fratres
tui haud iacturæ loco haberent.”

Senecio voce adeo mœsta loquebatur, ut corculum Glück prorsus
liquesceret. “Fratres mei segmentulum eius mihi in hodiernum diem
promiserunt,” inquit, “hinc licere me existimo id tibi dare, mi here,
sed ne micam quidem plus.”

“En puerum probum!” laudat eum hospes.

Tum Glück patinam calefecit, cultrumque acuit. “Nec curo si ob hoc
vapulem,” cogitat secum. Ipso momento temporis, ubi frustulum e
vervecina desecuerat, vehemens pulsus ianuæ exaudiebatur. Senecio
desiliit de pinna, quasi iam nimium illic caleret. Glück reposuit
frustulum resectum ut loco hæreret, interim autem ad ianuam
aperiendam cucurrit.

“Quid nos tantum temporis in pluvia detines ac demoraris?” increpitat
eum Schwartz, ut ingressus umbellam detentam ei in vultum iniecit;
sic sane, furcifer parve,” subiungit Hans, superaddito circa
auriculam educatorio pugni ictu, ubi is post fratrem in culinam
ingressus est.

“Dii nobis propitii sunto!” fatur Schwartz, ut ianuam intrat.

“Faxint Dii” obsecundat homuncio, sublato cucullione, dum interim se
in media sistit culina, maximaque celeritate se proclinat.

“Quisnam ille est?” quærit Schwartz, prehenso volgiolo
placentario,[1] et vultu admodum torvo.

“Equidem ego nescio, frater mi,” refert Glück perterritus.

“Equí est nactus ingressum?” vagit Schwartz.

“Adeo scilicet pluviá madebat, mi frater,” deprecabatur Glück.

Iam volgiolus in caput Glück descensurus erat, quum senecio
cucullionem suum interposuit, qui ictum excipiebat tanta succussione,
ut aspergo per totum cubiculum dissiliret. At hoc erat maxime mirum
quod volgiolus non antea attigerit cucullionem, quam etiam e manu
Schwartz elisus sit, ingentique verticillo, tamquam stramen in
turbine, circumferri cœperit, ac, tandem, in adverso cubiculi angulo
deciderit.

“Quis es tu?” ad senem conversus Schwartz scire postulat.

“Quid tuum est negotium?” canino hirritu Hans quærit.

“Misellus senecio sum, here mi,” humili ac modesto more homunculus
explicare pergit; “viso nempe per fenestram igne, eius lumine
inductus, suffugium vel ad quadrantem horæ hic quærere statui.”

“Velis itaque iam hinc abire,” fatur Schwartz, satis enim aquæ iam in
culina habemus, quin tu eam siccatoriam facias.”

“Tempus nimis algidum uvidumque est, nec senem convenit tam
impropitia tempestate tecto evertere; vide sis canos meos.” Hi enim,
ut iam antea dictum erat, in humeros eius dependebant.

“Hem, ad te operiendum habes eorum satis,” refert Hans, “abi!”

“At ego admodum esurio, mi here, numquid non vobis superest frustulum
panis, quo famem expleam, antequam abeam?”

“Panis? ais tu?” quærit Schwartz, “an tu existimas nullum nos pro
pane locum et usum reperire posse, nisi ut rubro-nasonibus, tui
similibus, eum dispertiamus?”

“Ut quid non vendis pennam tuam?” irridens quærit Hans. “Iam hinc
facesse!”

“Paulisper!’ ” instat senecio.

“Apage!” clamat Schwartz.

“Rogo vos, ingenui viri —”

“I in malam crucem!” inclamat eum Hans per collare comprehensum.
Simul tamen atque collare senis attrectarat, volgioli fata eum
supervenerunt: gyrabat enim ac versabatur eodem modo, ac, denique, in
angulo super eundem concidit. Ira tunc multum incensus eius frater
Schwartz, ad eiiciendum homunculum, eum adoritur. Verumtamen et ipse,
primum quam senem contrectavit, abactus ruit non aliter quam Hans,
atque volgiolus, caputque in angulo corruens parieti illisit. Sic
itaque omnes tres illic in cumulo iacuerunt.

Tum senecio veloci gyratu sese in adversam partem cubiculi contulit,
gyrabatque usque eo dum laciniæ pallii sui circum corpus nitide
colligerentur; dein, cucullione arctius capiti impresso, quippe qui
hactenus ad latus dependulus erat, non enim erigi poterat quin
lacunar perfoderet, mystacibus etiam ulterius intortis, omnino
compositus, sereno fatur animo: “Heri mei, faustum felixque vobis
precor mane. Horá duodecimá hac nocte iterum vos visitabo; nec post
tam invitam hospitalitatem, quá me excepistis mirari debebitis, si
post hanc apud vos experientiam, amplius vos non visitaturus sim.”

“Si unquam te hic offendero,” mutiebat Schwartz, ut satis perterritus
ex angulo proserpebat, — verum antequam sententiæ finem facere
potuisset, senecio ianuam domus magno strepitu post se obdidit; atque
eodem temporis momento ante fenestram tractus nubis lacer
prætervehebatur, unde deorsum in vallem in omnes species convolutus
ruebat, in aere iterum iterumque circumversatus, donec edito denso
imbre, evanuit.

“Egregium sane negotium, here Glück!” affatur eum Schwartz, “dapina
sis vervecinam. Si te in eiusmodi molimine iterum deprehendero — at,
Hercle, assatura excisa est!”

“Quin tu, frater, nonne mihi offam promisisti?” obtestatur parvulus
Glück.

“A! et ob eam rem tu vervecinam semiassam, ut plus succi caperes,
carpsisti. Diu tibi exspectandum erit, mihi crede, donec tibi
talequid pollicear. Effer te nunc ex isto cubiculo, et usque eo dum
te accersero, in cellario lithanthrácino[2] moráberis.”

Glück satis mœstus cubiculum reliquit. Duo fratres tantum vervecinæ
voraverunt quantum collibitum est, quod vero eius supererat in
caliculario recondiderunt, deinde, sic pransi, se ebrios
compotaverunt.

Verum enimvero, qualis nox supervenit! Furentes venti, cataractæque
imbrium tota nocte non cessarunt. Fratribus haud plus quam satis
sobrietatis supererat ad fenestram tabulis claudendam, et ad januam
duplici claustro muniendam antequam cubitum ivissent. Plerumque in
eodem cubiculo soliti sunt dormire. Horologio duodecim sonante,
immani strepitu suscitabantur. Ianua sua tam violento ictu ac boatu
intrusa est, ut domus tota, a summo ad ima, concussa nutaret.

“Quid hoc est?” terrore perculsus clamat Schwartz.

“Nihil, nisi ego!” respondit homuncio.

Duo fratres in cervicalibus erecti cœcutiebant. Cubiculum aqua
operiebat, atque lumine nebulosi radii lunæ, qui per foramen in
tabulato fenestræ irrepebat, ingentem globum spumæ in mediis aquis
speculari poterant, ut ea ad instar suberis huc et illuc, sursum
deorsumque fluitabat, super quam, ceu in commodissimo pulvillo,
senecio, cum cucullione, cæterisque rebus uná, reclinis, sedebat.
Satis nunc spatii pro cucullione, siquidem tectum prorsus aberat.

“Pœnitet me vobis incommodo esse,” fatur hospes cum ironia. “Existimo
etiam vestros lectos parumper madere; satius fortasse vobis erit
fratris cubiculum petere: ibi enim tectum salvum reliqui.”

Monitum secundum minime exspectandum rati, in cubiculum Glück
cucurrerunt, madidi ut erant terroreque exsangues.

“Chartulam, nomen meum ferentem, in mensa reperietis culinaria,”
clamat post eos senecio. “Memineritis me ultimo vos visisse.”

“Faxint Dii ut ita sit!” tremens respondet Schwartz. Interim globus
spumeus evanuit.

Denique dies illucescere cœpit, quum duo fratres e parvula fenestella
Glück prospectabant. Vallis Thesauraria omnino eversa ac desolata
iacuit. Diluvio arbores, segetes, iumentaque prorsus delevit, eorum
autem in loco solitudinem sabulone rufam, lutoque inviam, reliquit.
Duo fratres e frigore tremuli, horroreque rigentes, intraverunt
culinam. Aquæ totum pedeplánum merserunt: frumentum, pecunia, pæneque
cuncta mobilia abrepta erant, nec quidquam nisi chartula alba in
mensa culinaria repertum erat. In ea maiusculis, dilatatis, ac veluti
ventosis litteris inscriptum legerunt: —

HERVS AFRICVS

Caput II.

Quid duo Fratres post visitationem heri Africi gesserint; et
quemadmodum parvus Glück regem Aurei Rivi ad colloquendum convenerit.

Herus Africus ipse, perinde ac sua verba, sibi prorsus consistebat.
Post visitationem momentosam, quam supra retulimus, Vallem
Thesaurariam nunquam amplius ingressus est; quod vero hoc etiam peius
erat, apud suos cognatos Vulturnium atque Zephyrum, multum poterat,
et ita usus est hac potestate ut hi quoque haud aliter sibi agendum
putarent. Proinde ab initio anni ad finem usque in ea regione prorsus
nulla pluvia erat. Itaque, quamvis in regione campestri in ima
planitie omnia læte virerent, ac florerent, patrimonium Trium Fratrum
solitudo deserta facta est. Solum, quod hactenus fertilissimum totius
regni erat, in rufas mobilesque arenas prorsus steriles versum est;
atque fratres, quum colluctari cum cœli asperitate et inclementia
amplius non valerent, ad victum sibi merendum, deserto suo
patrimonio, in vallem commigrarunt, societatemque humanam in urbibus
locisque campestribus quæsiverunt.

“Quid si artem aurifabrilem tentaverimus?” quæritat Schwartz ab Hans,
ubi frequentem quamdam urbem appropinquarunt.

“Ars egregia fraudatorum est: liceret enim in ea copiam auri admixta
mole cupri pulchre adulterare, quin id ulli mortalium unquam
innotesceret.”

Placuit propositum, convenitque inter illos, prohinc clibanum
conduxerunt, atque fratres aurifabri facti sunt. Duo tantum
prosperitati suæ artis obstabant: alterum, quod adventoribus suis
cupreatum aurum minus placebat; alterum, quod quum eis quidquam
vendere contigisset, parvum Glück solum ad clibanum administrandum
relinquere soliti essent, ipsi autem in proxima caupona quidquid
meruissent, in potanda sabaia prodigere consuevissent. Itaque totum
quod auri habebant liquaverunt, et quum non haberent unde novas
suppetias emerent, quum pretium perpotavissent, tandem eo ventum est
ut capidem, quam patruus donaverat parvulo Glück, et quam hic perquam
in pretio habebat, nec iacturam eius pro universo mundo facere
vellet, etiamsi nihil unquam ex ea nisi aquam aut lac bibisset,
concupiscerent. Capis ista etiam aspectu erat admodum curiosa. Ansula
eius e cirris capillorum aureorum geminatis erat efficta, tanta arte
texta, ut fibræ potius e serica quam e filis metallicis formatæ esse
viderentur. Textura ea defluebat miscebaturque cum barba, operis
faberrimi, quod vultum humanum delicatissime conformatum ex auro
purissimo, omniumque maxime furvo, exprimebat sed paullo severiorem
atque iracundum. Supra, in vultu humano, in anteriore parte capidis,
par oculorum videbatur, quorum imperio ac dominationi tota vasis
superficies subesse parebat. Nemo autem ex hac capide bibere poterat
quin oculi hi in oculos potantis acriter defigerentur; unde Schwartz
ut factum indubitatum narrabat hos oculos, postquam capidem, vini
Rhenani plenam, decies et septies hausisset, in se nictasse. Quum
denique fratres decrevissent e capide cochlearia fabricari, dolor ex
rei conscientia tantum quod corculum parvi Glück non contrivit. At
sui fratres nihil nisi riserunt eum, et capidem in ærariam
coniecerunt; quo facto, ipsi in contiguam cauponam iam titubantes
digressi sunt, et eum, more suo, solum reliquerunt ut aurum, quum
omnia ad id parata essent, in lateres conflaret.

Post eorum discessum Glück dilectæ suæ capidi in æraria iacenti
ultimo obtutu valedixit. Textura crinium iam evanuit, rubens tantum
nasus scintillantesque oculi modo supererant, qui usque petulantes
prospectabant. “Nec mirum,” secum cogitabat Glück, “quum hunc in
modum tractentur.” Inde nunc ad fenestram exspes perambulabat, et ibi
ad captandam, serotinam auram, post tantum caloris a clibano perlatum
consedit. Ex hacce fenestra latissimus in iuga montium prospectus
patebat, quæ, ut iam antea monui, Valli Thesaurariæ impendebant,
præsertim autem in verticem, unde Aureus Rivus decurrebat. Dies iam
nunc ad finem vergebat. Glück, ut ad fenestram resedit, oculos in
longinquis rupibus pascere cœpit, viditque cacumina earum iubare
occumbentis solis inaurata et inflammata, ut nonnullæ nubium linguæ
circumpendentes veluti flagrare videbantur; item torrens, qui cæteris
etiam magis fulgidus undarum puri auri instar atque ardentis columnæ
ex uno præcipitio deorsum in alterum cadebat, quum interim arcus
cœlestis purpureus latus in transversum illi impendebat, nunc
coloribus in sua aspergine vividius inflammatis, nunc vero
languescentibus.

“Ah!” fatur Glück elata voce, postquam oculos diu ea visione
pavisset, “utinam torrens ille revera solidum aurum esset, quam foret
iucundum!”

“Non foret, profecto, mi Glück!” interloquitur quædam vox clara et
metallica, a suis auribus haud procul.

“Dii boni, quidnam est hoc?” clamitat Glück in pedes subsiliens.

Nemo in conspectu erat. Circumspectat in cubiculo, dispectat subter
mensam, identidem respectat pone se et iuxta se, at certe neminem
vidit, proinde iterum resedit ad fenestram. Nunc iam nihil locutus
meditabatur, nec a priori cogitationum cursu sibi temperare poterat,
iterumque ratum ei videbatur desiderium, si quo casu rivus ille in
solidum aurum mutaretur.

“Non foret, mi puerule;” fatur eadem vox etiam firmius.

“Quidnam, Ædepol, hoc est?” iterum quærit Glück. Iterum inspectat
calicularium, omnes cubiculi angulos, et quaquaversum, ut in medio
cubiculo stans, se versabat, continuo suspicatus aliquem pone se
latitare, quum eadem identidem vox cantilando in auribus suis
perstrepuit, “La-la-lira-la,” nullis quidem verbis, sed sono tantum
lenem melodiam profundebat; susurro ferventis in lebete aquæ haud
multum dissimilem. Dein Glück per fenestras foras spectabat. At vero
vox non foris, sed intus sonabat: sive sursum in diæta, sive vero
subtus in pedepláno. Neutiquam; id in isto ipso cubiculo sonuisse
necesse est; et cantilena iam iterum personabat, sed iam voce
firmiori, et numeris celerioribus quam ante “La-la-lira-la.” Tum
animo Glück incessit suspicio sonum hunc acriorem e regione ærariæ
manare. Eo itaque currit, levat operculum, inspicit, et recte sibi
videtur se speculatum fuisse, nam cantilenam non modo ex æraria,
verum plane e capide manare certum erat. Tollit igitur operculum, et
protinus fugit, terrore pavitans: certe etenim capis cantilabat!
Tantum in adverso angulo consistere ausus est, labiis apertis,
manibus per pauca tantum momenta sublatis, quum cantilena demum
cessavit, vox autem magis sonora facta est, quin etiam sic fari
cœpit:

“Heus!” clamat vox ad eum.

Glück nullum reddit responsum.

“Heus, mi puellule, Glück!” fatur capis iterum.

Omni igitur sua fortitudine fultus Glück ad clibanum accedit,
catillum, sive crucibulum, inde eximit atque introspectat. Aurum
totum erat fusum, eiusque omnis superficies tam erat lævis ac polita
quam fluvii; attamen loco vultum Glück repercutiendi introspectantis,
conspicatur subtus massam auri imaginem rubri nasi scintillantiumque
oculorum dilectæ suæ capidis, vel millies magis rubentem nasum
micantioresque ocellos quam unquam antea viderat.

“Age mi puerule Glück,” fatur iterum vox e capide, “ego prorsus
salvus sum, fac me effundas.”

At Glück pavore longe arctius tenebatur, quam ut idgenus facinus
tentare auderet.

“Age, effunde me, inquam!” rudiuscule repetit eadem vox.

Tamen Glück se movere usque non est ausus.

“Quin tu non perges me effundere?” iratus pergit vox. “At ego iam
nimis caleo.”

Viribus omnium artuum concitatis, Glück tandem crucibulum
apprehendit, id ad unum latus vertit, ut omne aurum efflueret.
Verumtamen loco auri liquidi primum venustum par crurum flavorum, tum
laciniæ tunicæ, dein duo brachia coxim posita, ac, postremo,
notissimum caput amici sui capidis prodibant, quæ omnia, ut in
apricum excesserant, in solum evolvendo sibi coaluerunt, ac solo
contacto, pumilio in pedes se erexit altitudinis vix sesquipedalis.

“Factum bene!” fatur pumilio, prius crura, tum brachia, mox artus
omnes, denique caput porrectans collumque, quoad licuit, fere quinque
minuta circumquaque versans, eo scilicet proposito ut cognosceret
utrum membra sua probe composita essent, et utrum quæque proprie
moverentur, dum Glück non sine hilari lepore miratus adstabat.
Indutus autem pumilus erat tunicellá e filis aureis texta tam
subtilibus, ut quasi intexti iricolores velut conchæ micarent. Super
hanc tunicellam fulgidam ad dimidiam fere corporis altitudinem in
cincinnum demissa barba defluebat, nec Glück discernere poterat ubi
desineret, sed in aere ei diffluere videbatur. Lineamenta tamen
vultus eius non tam delicatæ subtilitatis erant, quin potius rudiora
videbantur, colorque faciei cupreo erat similior, atque indolem
pusilli huius pertinaciorem magisque intractabilem prodebat. Finito
sui examine pumilio acutos suos ocellos rectá in Glück sublevavit,
eumque per minutum, aut plusculum, acriter contuebatur. “Haud ita
foret, Glück, mi puelle!” ait homunculus.

Hoc abruptum, et certe sine nexu, erat alloquendi genus. Poterat
quidem id ad fluxum cogitationum Glück referri, quem priora verba
pumili e catino excitarant; sed quocunque demum referendum sit, Glück
minime putabat sibi de ea re disceptandum.

“Non ergo esset, mi here?” quærit Glück humiliter et leniter.

“Non ita!” iudicis gravitate respondet pumilio; “nequaquam foret.”
Hoc dicto pumilus cucullionem suum superciliorum tenus deorsum
vulsit, duosque circuitus trium pedum longitudinis in cubiculo fecit,
pedibus suis altissime quam poterat sublatis, tum violenter demissis.
Hoc temporis intervallo Glück ad cogitationes suas colligendas usus
est; et quum nullam graviorem causam perciperet quare a pusillo suo
hospite sibi metuendum existimaret, ac, porro, quum stuporem suum
curiositate superari sentiret, quæstionem delicatiorem ponere non
dubitavit.

“Obsecro, mi here,” sumpto animo quærit Glück; “nonne tu capis mea
paullo ante fuisti?”

Audito hoc, homullus alacri motu se vertit, ad Glück accedit, ad
summam se proceritatem suam attollit, atque: “Ego,” inquit, “rex sum
Aurei Rivi.” Hoc dicto iterum se vertit, iterumque duos circuitus
senum pedum longitudinis perambulat, tempore concesso ut Glück
interea stuporem ex auditis conceptum perpendere ac digerere posset.
Deinde iterum reversus, ante Glück se stitit ut audiret quid Glück de
effatis suis sibi existimandum putaret.

Glück aliquid respondendum sibi duxit, quilibet sit rerum eventus.
“Maiestatem tuam,” inquit, “bene valere spero.”

“Audidum!” refert homunculus, urbanam quæstionem nihil dignatus, “Ego
sum rex eius quod vos mortales Aureum Rivum vocitatis. Species, in
qua me videras, sceleri cuiusdam potentioris regis debetur, a fascino
cuius, tu hoc temporis momento me liberavisti. Ob ea omnia quæ ex te
tuisque rebus, cum fratribus tuis sceleratis gestis, ad servitia
præstanda paratum me sentio. Quamobrem animum ad ea quæ dicam
adverte. Quiscunque conscenderit culmen eius montis ex quo Aureum
Rivum scatere cernis, atque, quiscunque scatebræ ad ipsum caput et
fontem tres guttas aquæ benedictæ iniecerit, eius in gratiam, et eius
solius tantum, rivus in aurum convertetur. At nemo semel frustratus
tentamen cum successu repetet; siquis vero aquam non benedictam amni
iniiciet, aquis eius obruetur, ipse autem in saxum nigrum mutabitur.”
Sic fatus rex Aurei Rivi se vertit, atque rectá candentissimas
flammas clibani invasit. Statura eius pedetentim incaluit, tum
irrubuit, mox candere, pellucida fieri, coruscare — fulgor fieri
impensissimus — dein levari, tremere, evanescere. Rex Aurei Rivi
evanuit.

“Va!” clamat Glück misellus, dum interim currit subter caminum
profugum persecuturus. “Dii boni!” meam en capidem! Meam capidem!
Meam capidem!”

Caput III.

Quemadmodum Herus Hans expeditionem ad Aureum Rivum susceperit, et
quemadmodum ibi prosperavit.

Vix rex aurei rivi tam singulari modo, ut in superiori capitulo
narravimus, e medio discesserat, Hans et Schwartz, immani modo ebrii,
domum boantes intraverunt. Quum paullo post comperissent ultimam
etiam laminam auri se penitus amisisse, saltem usque eo sobriefacti
sunt ut in Glück se præcipitarent, eumque per solidum quadrantem horæ
caiarent ac mulcarent; quo peracto se in sellas propinquas
coniecerunt, copiamque sese purgandi ei dederunt, quid scilicet ad
extenuandum suum scelus allegare posset. Glück itaque quid sibi
evenerit ex ordine enarravit, e quibus narratis ipsi utique ne verbum
quidem crediderunt. Itaque eum iterum fustigarunt, donec brachia
lassa conciderent, ac tum demum titubantes dormitum iverunt.
Postridie tamen, quum Glück in relatis constanter perseveraret, apud
eos quandam fidem meruit. Primus huius fidei eventus fuit dissidium
inter fratres, diuturnaque contentio, uter eorum prior rei periculum
facturus esset; quocirca strictis gladiis inter se certarunt.
Vociferatio inde exorta atque strepitus vicinos in terrorem
coniecerunt; qui quum certantes in gratiam conciliare non valerent,
rem ad magistratum detulerunt, unde lictor est missus qui rixam vi
sopiret.

Ea de re certior factus Hans arte effecit ut clam evaderet, seque
absconderet; verum Schwartz raptus ad magistratum est, atque iudex
eum ad servandam pacem mulctavit; quoniam tamen pridie vesperi omnem
suam pecuniam ad ultimam libellam perpotaverat, nec solvendo esset,
usque eo dum solvere posset, in vincula est coniectus.

Ut Hans hoc inaudivit valde est gavisus, statuitque iter ad Aureum
Rivum sine mora ingredi. Id unum modo quærebatur, quo potissimum modo
aquam benedictam sibi comparare posset. Adiit itaque parochum; at
parochus aquam benedictam homini tam perdito impertiri plane
recusavit. Postero igitur die, qui fuit Dominicus, Vesperis interesse
statuit, totá suá vitá primum; qua usus occasione, sub specie se aquá
benedictá lustrandi, scypho pleno furto sustulit, eamque secum domum
cum triumpho reportavit.

Postridie iam ante solem surrexit, aquam benedictam lagenulæ solidæ
infudit, duas lagenas vini, et aliquantum carnis assæ cum pane
quasillo imposuit, hoc autem humeris suspenso, sumptoque baculo
alpino, iter iugum montis versus ingressus est.

Eo itinere e suo pago carcerem oportebat eum præterire. Inspectando
fenestras quemnam putabimus ei sub oculos cecidisse, nisi ipsum
Schwartz inter clathra prospectantem, qui admodum pendens erat animi.

“Salve mi frater!” affatur eum Hans; “quidquamne habes quod regi
Aurei Rivi nuntiare velis?”

Schwartz præ furore dentibus frendebat, clathraque omnibus viribus
quassabat, sed Hans tantum irridebat illum, suasitque ei, ut usque eo
dum ipse reverteretur, iucunde læteque tempus degeret, tum quasillo
sublato, lagenuláque aquæ benedictæ ante oculos Schwartz ostentatá,
ut labiá huius rabie fere spumarent, iter suum susceptum animo
perquam erecto prosequebatur.

Dies profecto illuxit talis, qualis quempiam, etiam Aureum Rivum non
præ oculis ferentem, voluptate beare poterat. Infra, per longitudinem
vallis strata roscidarum nebularum iacebant, e quibus montes in
excelsa erupebant; humiliores eorum vertices opacis obtegebantur
umbris, vixque a fluitantibus vaporibus discernendi, sed leni ascensu
sursum vergentes in lumina solis eluctabantur, quæ acriori colore
rutilo percurrebant celsiores cautes angulares, tum in lineas planas
strati, per fimbrias conicarum pinuum transvolabant. His multo
altius, in longinquo, præceps cernitur rubicunda rupes, ruderum mole
obruta, castellique in speciem fissa et fracta, innumerisque
fragmentis ac ruderibus constrata, ac formas nonnisi in somniis
fictas referens, caput suum in excelsum erigebat, cuius in
anfractibus passim venæ nivium sole collustratæ, tamquam cornuta ac
ramosa fulgura, quaquaversum repebant; sed et his longe celsius ac
superius, nubeculá matutiná languidius, ac purius et immutabile, in
cærulo summum quiescebat, sempiternis nivibus opertum, culmen et
fastigium.

Aureus Rivus, qui ex una summitate humiliori, nec nive operta,
emanabat, iam prope umbris erat obrutus, præter summum asperginis
rorem, qui supra variabiles cataractæ oras levis fumi instar in altum
surgebat, ac veluti tenella velorum strata fluitabat in matutinis
flabris.

Oculi Hans in hac una et unica re erant defixi; immemor
longinquitatis superandæ, iter suum tam immoderata celeritate
perficere conabatur, ut antequam vel priores vertices humiliorum
collium virentium superasset, iam viribus exhaustus esset. Præterea,
quum iam hos colles superasset, quamquam situs naturæque horum
montium longá experientiá haud erat ignarus, admodum mirabatur se in
fluentum glaciale incidisse, quod ipsi omnino ignotum erat, et quod
se ab Aureo Rivo seiungebat. Itaque summá monticolæ audaciá illud
intrare non dubitavit; mox tamen sensit se nunquam antea in omni vita
tam insolitum, tamque perniciosum glaciale transire tentavisse.
Glacies admodum erat lubrica, et ex omnibus eius hiatibus sonitus
audiebatur ruentium aquarum, nec hoc unisonum murmur, sed variabilis
et elata, subindeque efferata melodia, sive ruptus singultus et
eiulatio petila, non raro in speciem humanæ vocis quiritantis.
Glacies in millena fragmenta nullius formæ erat comminuta, sed tamen,
ex opinione Hans, nequaquam in consuetam speciem glaciei aculeatim
fissæ. Lineamenta fragmentorum istorum curioso quodam modo certas
quasdam figuras præ se ferre videbantur, — perpetuo enim figuras
vivorum vultuum ex odio vel simultate torvorum exprimebant. Millena
umbrarum fallentium luminumque luridorum circum se fluitabant ac
versabantur, item in cærulocandidis glaciei pinnaculis, oculisque
viatoris corusco fulgore officiebant, dum, interea, aures ei
hebescebant caput autem vertigine, ab aquis subtus cum fragore ac
boatu ruentibus, rapiebatur. Eadem qua progrediebatur ratione hæc
molestissima incommoda augebantur. Glacies circa pedes eius passim in
nova fragmenta non sine fragore rumpebatur, novi oriebantur hiatus,
novique scopuli se erigebant ac nutabant utrimque, aliquot etiam ante
se corruebant. Tametsi hæc, similiaque discrimina, ipse iam antea in
aliis glacialibus maxime horribilibus sæpius expertus est, atque
pessimis tempestatibus, nunc, nihilo secius, novo quodam terrore
Panico oppressus transsiliebat ultimum hiatum, quo perfecto, viribus
ad extremum exhaustis, omnibusque artubus tremens, sese in cæspitem
ad latus montis loco tuto proiecit.

Quandoquidem in discrimine fluentum glaciale transeundi canistrum
cibariorum magno sibi incommodo futurum erat, id sibi necessario in
adversa ripa relinquendum censuit, et sic, præter frustula glaciei,
quibus se reficeret, habebat nihil. Ita sitim quidem restinxit, atque
quies etiam unius horæ corpus suum arduis exercitatum laboribus
recreavit, atque animus indomitá avaritiá accensus, eum ad iter
prosequendum incitavit.

Via eum nunc per dorsa sterilium ducebat rubentium saxorum sursum
abrupte vergentium, absque vel unica herba ad molliendos gressus, vel
absque unius digiti pinnis, quæ contra æstum solis australis umbram
præberent. Iam meridies erat, atque fervor solis callem ingenti
urebat æstu, dum omnis aura plane stare caloreque fervere videbatur.
Lassitudini, qua Hans nunc iam laborare incipiebat, sitis quoque
accessit, quæ eum iam admodum urgere cœpit. Semel iterumque
despectavit in lagunculam aquæ e cingulo pendentem. “Vel tres
sufficient guttæ,” secum dictitabat, “modo labra iis refrigerem.”

Sublevat lagenulam, eamque apertam labris applicat, quum illi prope
ad se aliquid, quod sibi moveri videbatur, sub oculos cadit.
Caniculus erat, et, uti parebat, mortis in luctamine. Lingua eius
extrusa pendebat, maxillæ arefactæ, immoti artus porrecti erant,
atque examen nigrarum formicarum circa labia faucemque eius scatebat.
Oculos ad lagenulam, quam Hans manu tenebat, avidus levabat. Is
lagunculam ad propria labia admovit, canem iacentem sprevit, pede a
via retrusit, iterque prosecutus est. Interea, nec sciebat quonam
modo, tamen umbram quamdam cærulam insolitam necopinato supervenire
sibi videre videbatur.

Semita interim magis magisque ardua et confragosa fieri cœpit, aura
autem montana non modo eum non allevavit, ut erat exspectandum, verum
etiam ingravescebat, ita ut sanguinem febri incenderet. Torrentum
cataractæ veluti ludibria auribus suis sonabant; omnes longe aberant,
sua autem sitis sensim augescere cœpit. Iterum alia elapsa est hora,
iterumque in lagenulam e latere pendentem usque adhuc ad medietatem
plenam despectabat, quæ tamen plus quam tres ferebat guttas. Ad eam
itaque aperiendam iterum constitit, et dum huic operam dat, aliquid
prope se moveri iterum animadvertit. Puellus flavis comis in scopulo
iacebat in sua semita, pectore præ siti anhelo, oculis clausis,
labiisque ardentibus, propeque mortuus. Hans oculis in puellum
defixis statum eius cognovit, ast, potu sumpto, incurius discessit.
Tum atra nubes solem supervenit, atque longæ umbræ, veluti colubri,
in acclivibus montis lateribus sursum serpere cœperunt. Hans ulterius
itare pergit. Iam sol occasum versus declinabat, nullum tamen attulit
refrigerium. Onus fere plumbeum aeris immoti illi incumbebat, ac pene
cor eius obruebat, meta tamen iam erat prope. Iamque conspexit
cataractam Aurei Rivi, vix quingentis pedibus supra se e latere
montis scaturientis. Paululum ad spiritum ducendum constitit, tum
novo conatu enititur ad opus conficiendum.

Hoc puncto temporis languida vox in aures suas incidit. Vertit se,
cernitque senem canis capillis in rupe prostratum. Oculi eius in
cavis erant mersi, vultus veluti cadaveris pallebat, eratque ad
loquendum ex desperatione intentus. “Aquam!” deprecabatur Hans
brachiis ad eum sublatis; “præbe mihi aquam, siti emorior.”

“Nullam habeo,” respondit Hans, “tu enim tuam sortitus es vitæ
portionem.” His dictis transgresso senis prostrato corpore iter suum
prosequitur. Tum ex orientali cœlo fulgur cæruleum emicabat in
similitudinem gladii, ter totam cœli superficiem percucurrit,
cœlumque totum contremuit, et omnem eius faciem densa caligo obruit.
Eodem tempore sol horizontem occiduum attigit, et tamquam ingens
orbis igneus in ima mergere cœpit.

Boatus Aurei Rivi nunc primum aures Hans percussit. In ora stabat
præcipitii, quod torrens percurrebat. Fluctus eius gloriá solis
occumbentis coruscabat; undæ cristas suas, tamquam linguas flammeas
agitabant, spuma autem undis iactata sanguineo lumine refulgebant.
Sonitus fluctuum sensim augeri, et mugitum circum se immani modo
accrescere sentiebat; undis tonantibus pedetentim vertigo eum
incessit. Formidine tremens lagenulam de cingulo suo deprompsit,
eamque in medium torrentem proiecit. Dum hoc molitur, veluti
scintilla glacialis omnes artus eius periaculatur: vagitum edit,
titubat, præceps ruit. Fluctus obruunt vagitum eius, et gemitus
fluctuum in sævum boatum augescebant, ut in multam noctem
præterruebant

NIGRUM LAPIDEM.

Caput IV.

Quemadmodum Herus Schwartz iter ad Aureum Rivum susceperit, et quam
prospere ibidem res gesserit.

Misellus Glück parvulus solus domi perquam sollicitus reditum Hans
præstolabatur. Quum eum nequaquam redivisse intelligeret, maximo
terrore percitus ad carcerem cucurrit remque omnem fratri suo
Schwartz patefecit. Hæ res Schwarz nimium quam multum placuerunt,
dixitque fratrem Hans absque dubio in nigrum esse versum lapidem,
futurumque ut ipse omni auro potiretur. Verum Glück interitum fratris
summo mœrore lugebat, totamque noctem planctu explebat. Mane
illucescente nullus in domo reperiebatur panis, nulla pecunia. Igitur
Glück domo discessit, seque in servitium alterius aurifabri
auctoravit, et ita sedulo atque affabre laboravit, totosque dies
solidos satagendo exigere solitus erat, ut paullo post satis pecuniæ
mereret, qua fratris mulctam persolveret, eumque e vinculis
redimeret. Oblatam a fratre pecuniam Schwartz lætus accepit,
spoponditque ei aliquantum auri quod ex amne esset accepturus. At
Glück id unum ab eo petivit ut proficisceretur videretque quid de
Hans factum esset.

Nunc, ubi audivisset Schwartz fratrem suum Hans aquam benedictam
furto sibi comparasse, ipse quoque putabat hunc modum res
administrandi regi Aurei Rivi haud omnino placere potuisse, statuit
se aliam, magis probam, secuturum comparandi rationem. Pecunia igitur
a Glück ulterius obtenta, adivit quemdam sacerdotem improbum, qui
illi aquam benedictam ultro erga pecuniam permutavit. Schwartz iam
minime dubitavit rem se rite administravisse. Postridie itaque
Schwartz prima luce surrexit, canistellum pane vinoque instruxit,
aquam benedictam lagenæ infudit, seque itineri montes versus propere
commisit. Perinde ac fratri, sibi quoque mirum videbatur fluentum
glaciale in itinere offendere, atque canistello etiam cis fluentum
relicto, id nonnisi maximo nisu arduoque labore transfretare quibat.
Cœlum quidem nullis nubibus erat obrutum, omnino sudum tamen non
erat, nam leves vapores purpurei suspensi videbantur, regionique
impendére, unde caligo quædam colles obscurabat; atque ut Schwartz
arduam semitam per saxa superare conabatur, sitis ei, ut fratri ante,
suboriri cœpit, et quam levatá ad labra lagenulá extinguere pergebat.
Tum puellum flavis comis in rupe prostratum prope se animadvertit,
qui flens et gemens aquam ab eo flagitavit.

“Aquamne? sane quidem,” respondit illi Schwartz, “quum ne dimidio
quidem satis vel pro ipso me habeam!” ac processit.

Inter eundum radii solis sibi sensim languescere videbantur; et sub
idem tempus ex occasu solis atram nubem emergere cernebat. Dein iter
per alteram horam prosequitur, ubi iterum sitis eum urgere inciperet,
iterumque iam lagenulam ad labra levaverat, quum senem trans semitam
suam iacentem et aquam flagitantem offendit. “Aquamne? ais tu? quum
ne dimidio quidem satis mihi ipsi habeam,” ei respondit et ire
perrexit.

Tum lumen ante oculos suos obscurari sibi videbatur; levat oculos,
et, ecce vapores sanguinei coloris solem obnubilabant, moles autem
nubium atrarum in summam altitudinem subvolvebantur, quarum extremæ
oræ tamquam fluctus turbulenti maris fluctuare, et inter se pugnare
videbantur. Umbræ earum diffusæ semitam Schwartz lugubribus tenebris
obruebant.

Porro alteram horam Schwartz sursum repebat, quum fratrem suum Hans,
transversum semitam suam iacentem et exhaustum sibi videre videbatur;
atque ut prostratum eius corpus contuebatur, is ambo brachia ad se
tollebat, et aquam supplex flagitabat. “Ha, ha,” risit Schwartz,
“tune illic es? Memineris vincula, mi puer? Aquamne revera? Num tu
aquam me ex tanta longinquitate gratia tui supportasse arbitraris?”
His verbis prostratum corpus transgreditur; tamen, ut progreditur
respectat, et circa labia huius indicium singulare tamquam ludibrii
se vidisse autumabat. Itaque, quum iam aliquot ulnas profectus esset,
respexit, nec figura sui fratris amplius ibi videbatur.

Denique subitaneus horror supervenit Schwartz, rationem cuius rei
atque causam nesciebat; tamen fames auri metum eius superavit, ac
progredi perrexit. Tum convoluta moles atrarum nubium in medium cœlum
se attolit, quæ mox spiralia fulgura eructari cœpit, interque horum
emicationes undæ caliginis per universum cœlum consurgere, atque huc
et illuc ferri videbantur. Locus autem cœli ubi sol occumbebat, in
planitiem erat divexus, speciemque lacús sanguinei referebat. Interim
etiam ventus vehemens ex ea cœli plaga exoriebatur, qui oras nubium
coccineas in floccos discerpebat, et in cœcam caliginem dispellebat.
Quum vero Schwartz in pinnaculo Aurei Rivi consistebat, undæ huius
erant atræ tamquam tempestuosæ fulgurantesque nubes, spumæ vero
tamquam prunæ. Quum vero ipse lagenulam fluvii iniecit, simul mugitus
aquarum ex imo, boatus autem tonitruum desuper in unum concurrerunt.
Vix ipse hoc perfecerat, quum fulgur ante oculos eius coruscabat; tum
terra fatiscit sub pedibus eius, atque aquæ eiulatum eius
deglutiverunt. Tum gemitus amnis in noctem sæve accrevit, ut eædem
persultabant

DUOS NIGROS LAPIDES.

Caput V.

Quemadmodum parvulus Glück iter ad Aureum Rivum susceperit, et quam
prospere illic res gesserit; cum aliis rebus scitu dignis.

Quum Glück post diuturnam exspectationem intellexit Schwartz
reversurum non esse, animo admodum contristatus est, nec quid sibi
facto opus esset scivit. Iam nunc pecuniam habebat nullam,
necessarium igitur iudicabat ad aurifabrum iterum redire, seque
auctorare. Hic eum durius habuit, laboribusque, exiguá datá pecuniá,
obruit. Itaque post unum mensem vel duos, hoc labore nimis arduo
pertæsus, statuit fortunam suam cum Aureo Rivo tentare. “Parvulus
ille rex,” cogitabat secum Glück, “valde benignus erga me videbatur.
Nec mihi persuadere possum futurum ut me in lapidem nigrum
convertat.” Proinde adivit suum parochum qui illi primum quam
petivit, aquam benedictam impertivit. Tum Glück aliquantum panis,
lagenamque aquæ canistello imposuit, ac postridie prima luce iter
aggressus est.

Quodsi fluentum glaciale fratribus suis ingenti obstaculo fuit, huic
etiam vicies tantum incommodi obiecit, quippe qui nec viribus par
illis erat, neque versando in montibus adeo erat exercitatus. Eo in
itinere Glück sæpius male lapsus concidit, etiam canistellum amisit,
atque sonitus quoque aquarum sub glacie ruentium magno timore eum
affecit. Adversa ripá potitus, in gramine illic decubuit, longamque
cepit quietem, ac tunc demum in clivo sursum serpere inchoavit, quum
et fervor diei molestissimus esse cœpit. Spatium unius horæ emensus
est scandendo quum sitis eum vehementer urgere cœpit, atque iam
bibere paravit, quum pappum quemdam in semita ante se deorsum itare
animadvertit, isque sibi admodum debilis lassusque videbatur, ut erat
baculo innixus. “Filiole,” affatur eum senecio, “siti confectus
langueo, da mihi pauxillum ex ea aqua.” Conversis in eum oculis, quum
Glück intelligeret eum fessum esse ac pallore perfusum videret,
lagenulam his verbis ei porrexit: “Modo, te obsecro, cave totum
hauseris.” At senecio magnos duxit haustus, atque lagena reddita duas
tertias erat vacua. Pappus multa gratiá persolutá felix ac prosperum
ei precatus est iter; tum Glück lætus viam prosequitur. Dehinc semita
pedibus suis minus aspera esse videbatur, quin et binæ ternæque herbæ
quoque sub oculos inciderunt, atque a latere tumuli etiam cicadæ
cantillare audiebantur, et Glück tam lætam cantilenam se nunquam
antea audivisse existimabat.

Interea iam etiam alteram horam itando explevit, quum sitis iterum
ingravescere minitabatur, ita ut iam denique sibi bibendum
existimaret. Vix tamen lagenam ad labia attulit, quum ecce iuxta viam
pusillum animadvertit puellum siti halitantem, ac pro aqua
suppliciter flagitantem. Animo non parum perturbato Glück paulisper
anceps hæsit, tamen cogitabat secum sitim se paulisper ferre usque
posse; itaque lagenulam labellis pueri applicat, et puellus præter
paucas guttas totam aquam hausit. Potu refectus pusio lætus in eum
renidebat, tum surgens, redditá gratiá, per semitam deorsum cucurrit.
Glück eum oculis sequebatur, dum ille diminui, ac tam exiguus cœpit
fieri quam minutula stella; tum conversus iter suum lætus
prosequebatur. Deinceps in rupibus varia genera fragrantium florum
comparere videbantur, muscus virens cum stellatis flosculis punicei
coloris, gentianæ cum campanulis mollibus, ac magis cæruleæ quam
cœlum quum maxime cæruleum, ac, denique, pura et pellucida lilia
candida arida saxa vestire cœperunt. Cæterum papiliones coccinei ac
purpurei huc et illuc volitabant, cœlum vero tam purum lumen
diffundebat, ut Glück se magis beatum quam unquam in sua vita
arbitraretur.

Attamen quum iterum aliam horam itando expendisset, sitis tantopere
eum molestavit, ut iam non toleranda videretur; quum vero lagenulam
contueretur, vidit in ea vix senas guttulas contineri, nec bibere
audebat. Ut vero lagenulam iterum appenderat cingulo suo, conspicatur
in rupe caniculum auram captantem, — prorsus eodem modo quo Hans hic
ascendens eundem viderat. Glück substitit ut eum propius contueretur,
unde et Aureum Rivum, vix quingentas abs se ulnas dissitum, lustrare
poterat, ex celso supra se, leni murmure cadentem. Nunc in mentem ei
venerunt verba pumilionis, ‘neminem successurum nisi primo
tentamine,’ proinde tentabat canem præterire, sed ille tam misere
gemebat, ut Glück iterum consisteret. “Misellum animalculum!” inquit
Glück, “extinctum id reperero reversurus, nisi nunc illi subveniam.”
Hinc accuratius caniculum contuetur, quum oculi eius tantá mœstitiá
in se erant conversi, ut diutius ferre non posset. “Dii perdant et
regem et aurum eius,” fatur Glück, quibus dictis lagenulam aperit, et
totam quæ supererat aquam, ori eius infudit.

Canis confestim consurgit, se in posteriora crura erigit. Cauda eius
evanescere, aures plus et plus elongari, sericeæ, aureæ fieri; nasus
rubescere, oculi micare; in tribus minutis secundis canis evanuit,
coramque Glück priscus amicus, rex Aurei Rivi stetit,

“Gratiam tibi habeo!” fatur monarcha: “noli terreri, probe se habent
omnia;” nam Glück suum terrorem celare non poterat, audito ad sua
postrema verba responso. “Quare non ante venisti?” prosequitur
pumilus, “loco tuos scordalos mittendi fratres, locoque molestiæ
illos in lapides vertendi? Cæterum illi, profecto, materies fuerunt
durissimorum lapidum.”

“Quin, obsecro,” refert Glück, “reverane tam crudelis fuisti?”

“Crudelis?” quæritat pumilus, “illi aquam non benedictam amni meo
iniecerunt; num tu existimas me id concessurum?”

“At,” inquit Glück, “mi here, vel potius, tua Maiestas, pro certo
scio e baptisterio ecclesiæ eos aquam obtinuisse.”

“Verosimile est,” ait rex: “verum,” severiori vultu prosequitur,
“aqua, quæ lassis moribundisque flagitantibus negata est, profana
habetur, etiamsi omnes sancti, qui cœlum incolunt, ei benedixissent,
ea autem, quam sacrum misericordiæ vas continet, etiamsi cadavera eam
polluissent, sacra habenda est.”

His dictis pumilus proclinat, liliumque quod ad pedes eius e solo
crevit decerpit. In foliis huius candidis tres guttæ purissimi roris
micabant. Pumilus has guttas in lagenam quam Glück in manu tenebat
incussit. “Has fluvio iniicies,” inquit, “ac tum ex adverso montium
latere in Vallem Thesaurorum descendes. Itaque bene ambula!”

Figura pumili usque loquentis evanida fieri cœpit. Clari tunicæ eius
colores in languidum ac roscidum vaporem, adinstar Iridis, pedetentim
dissolvebantur. Sic paulisper stabat his, instar amplis laciniis
arcus cœlestis obvolutus et amictus. Colores interea sensim
dissipabantur, vapores pedetentim in sublimem aerem ascendebant, ac,
tandem, monarcha penitus evanuit.

Post hæc Glück ascendit in pinnaculum Aurei Rivi, cuius undæ
crystallinæ erant claritatis, et tamquam sol fulgebant. Quum ipse
tres roris guttas fluctibus iniecit, eo loco quo hæ inciderant
modicus gurges oriri cœpit, quo aquæ undique confluere, dulcique
modulamine influere cœperunt.

Glück aliquamdiu illic observabundus stabat, spe perquam deceptus,
quod non modo aquæ in aurum non mutabantur, verum etiam sensim
decreverunt. Verumtamen dicto pumilionis, amici sui, audiens, ex
adverso montis latere Vallem Thesaurariam versus lente descendit.
Inter eundum audire sibi videbatur quemadmodum aquæ subter pedes suos
in cavernas terræ viam sibi patefacerent. Quum vero in conspectum
Vallis Thesaurorum venerat, ecce, novus rivus, Aureo Rivo similis, e
cavo, supra se, manabat atque innumeris scaturiginibus in medio
cumulorum arenæ rubentis decurrebat.

Adspectante Glück novæ herbæ, novum gramen, novaque vineta secundum
novas scaturigines germinare ac pullulare et in diversas partes per
solum repere cœperunt. Secundum ripas fluvii, haud aliter quam stellæ
crepusculo augescente, subito recentes flosculi emerserunt, tum
myrtorum virgulta, surculi et pampini vitis umbris suis crescentibus
vallem sensim obdere inchoarunt. Sic itaque Vallis Thesaurorum
pedetentim in hortum mutabatur, atque patrimonium, quod crudelitate
amissum erat, charitate reparabatur.

Proinde Glück processit in vallem, ibique sedes fixit, nec egentes
unquam a foribus eius vacui recesserunt abacti. Itaque granaria sua
pedetentim frumentis, domus thesauris compleri cœperunt. Atque sic,
quemadmodum pumilus promiserat, amnis, sibi dumtaxat, Aureus Rivus
factus est.

Ad nostra usque tempora incolæ eius vallis ostentant eum locum ubi
tres illæ sacræ roris guttæ in profluvium iactæ sunt, perinde atque
cursum Aurei Rivi subterraneum, ubi is in apricum prorumpit in Vallem
Thesaurorum. Ad caput autem cataractæ Aurei Rivi duo Lapides Nigri
usque visuntur, circum quos aquæ quovis occasu solis sævo murmure
præterlabuntur, atque hi lapides ab incolis eius vallis usque
vocantur

FRATRES NIGRI.

    1. Exturaculum voco rem quá suber, obturaculum orificii lagenæ
     \ vinariæ, sabaiæ, medicinariæ, evellimus.
    2. Volgiolum placentarium placet appellare illud instrumentum
     \ ligneum teres, quo coci et pistores pastillas in placentas,
     \ sive lamnas, explanare et extenuare solent.
    3. Lithanthrax, -cis, m., lapis ruber, vel, ardens, illud fossile
     \ v. metallum, quod loco carbonis, v. ligni, in focis, clibanis
     \ ac fornacibus urimus.


Domus atque Mens.

Amicus quidam meus homo litteratus atque philosophus, quodam die,
velut iocum inter atque serium, sic me affatur: “Finge modo tibi! ex
quo te postremo conveneram, domum reperi medio Londino infestam.”

“Quid ais? Itane revera? — et quanam re — lemuribus?”

“Ehem, idgenus quæstionibus respondere nequeo; dicam quæ scio: senis
ab hinc septimanis ego et uxor contubernium[1] instructum
quæritabamus. Transeuntes vicum quemdam tranquillum, in fenestra
cuiusdam domus notitiam conspicati sumus “Contubernia Instructa.”
Situs nobis conveniebat; ingredimur domum, cubicula placent,
conducimus ea septimanario,[2] triduo deserimus. Ad ulterius morandum
uxor nulla potestate humana permoveri potuisset; nec ego miror.”

“Ecquid vidisti?”

“Ignosce sis; derideri tamquam superstitiosus somniator nolo, nec,
vicissim, abs te postulandum arbitror ut mea fide tamquam verum
accipias quod tibi incredibile videri necessario debeat, nisi
testimonia tuorum sensuum in evidentiam accedant. Sufficiat hoc solum
dicere: non adeo ea fuerunt quæ vidimus vel audivimus in quibus rebus
iure putaveris nos excitata phantasia deceptos, sive vero aliorum
fraude falsos fuisse quæ nos in fugam egerunt, sed potius terror
quidam ineffabilis, qui nos, quoties ianuam cuiusdam cubiculi
supellectilis vacui præteribamus, ubi nec vidimus nec audivimus
quidquam, obsedit; quocirca maxime mirum erat ut uxori meæ, stulta ut
sit, semel in vita mea assensum negare non poteram, nempe, ut
expletis tribus noctibus in eadem domo quartam non exigeremus. Quarto
igitur mane mulierem, quæ domum curabat, nobisque serviebat,
accersivi, certioremque eam feci cubicula nobis minime convenire,
ideoque nec septimanam nos explere velle. Ipsa nihil mota, “Scio
quare,” inquit, “omnibus aliis inquilinis vos diutius
perseveravistis. Pauci hic admodum secundam noctem exegerunt, ante
vos tertiam nemo. Sed existimo eos erga vos humanissimos exstitisse.”

“Quid? eos? — Quosnam?” quæro risu simulato.

“Eos utique intelligo, quicunque ii sint, qui domum infestant;
nullius pensi eos habeo; eorum e multis annis memini, quum in hac
domo non ut famula habitavi, nec ignoro, aliquando futurum esse ut
iidem mortis meæ auctores sint. Iam nihil curo — utique sum iam
senex, serius aut tardius mihi moriendum esse scio; ac tum iterum cum
iis ero, et in hac eadem domo.” Tam mœsta tranquillitate mulier
loquebatur ut, profecto, formido quædam obstabat quominus cum ea
amplius colloqui prosequerer. Soluto itaque locario septimanæ, ego et
uxor fortunatos nos existimavimus quod tam vili nos redimere
poteramus.”

“Quin tu me magis curiosum reddis,” refero illi, equidem ego nihil
mallem quam in domo infesta pernoctare. Velis, rogo, eius domus, quam
tu tam turpiter deseruisti, situm indicare.”

Titulo sitús ab amico impetrato, simul atque invicem valedixeramus
iter meum rectá domum versus indicatam flexi.

Ea in vico septemtrionali Viæ Oxoniensis, loco haud illustri, sed
honesto, sita est. Domum prorsus occlusam, sine notitia in fenestra
reperi, nec pulsanti mihi responsum datum est. Ut me verto, puer
cæliarius,[3] qui culignas stanneas ab emptoribus suis colligebat, me
affatur: “Quemquamne ex ea domo vis, mi Here?”

“Volo, sane, mi ephebe; fando enim audivi eam ad locandum prostare.”

“Ad locandumne? Hem, mulier quæ eam curabat obiit; iam e tribus
septimanis mortua est, nec quisquam ad ibi habitandum reperiri
potest, quamvis herus I — præmium obtulerit munificum. Matri quoque
meæ, quæ illi servitia diurna præstare solet, obtulit libram unam per
septimanam ut modo fenestras aperiret et clauderet, sed ipsa renuit.”

“Renuit? et quamobrem?”

“Domus infestatur; atque curatrix in lecto suo, oculis apertis
reperta est mortua. Eam aiunt a diabolo esse laqueo peremptam.”

“Va! Sed tu herum I — memoravisti; estne ipse eius domús dominus?”

“Ipse est.”

“Ubinam is habitat?”

“Via G —, sub numero —.”

“Quidnam ipse est? — ullumne negotium agitat?”

“Nihil admodum, vir privatus est.”

Puero coronidem[4] præbui suæ liberali indicationi debitam, tum iter
herum I — versus, viá G — converti, quæ via quidem ad illam erat
prope, in qua stabat domus infesta. Pro bona mea fortuna herum I —
domi suæ offendi, virum ætate provectiorem, intelligentiá
commendabilem, moribusque integrum.

Nomen meum negotiumque ei ingenue aperui. Docui eum me domum eius
infestam esse audivisse, mihi in votis esse domum ita infamatam
examini subiicere, et eo proposito domum vel pro una nocte conducere.
“Here mi,” refert ille, eximia civilitate, “domum ad usum tuum
permitto ad tam breve aut tam longum tempus quam tibi libuerit.
Locarium prorsus præter rem est; quin gratum existimabo si causam tam
sinistrorum eventuum, qui eam pro præsenti omni valore privant,
erueris ac declaraveris. Locare eam non possum, quum ne vel famulum
quidem conducere queam qui eam curare, aut ostio attendere velit. Pro
mala fortuna domus infestatur, si ita loqui fas est, non de nocte
tantum, verum et interdiu, licet tumultus nocturni sint infaustiores,
quin et horrifici. Misella anus quæ ibi tribus ante septimanis mortua
est, egena e ptochotrophio erat, quam ego domui præfeci, utpote quæ
in iuventute quibusdam membris familiæ nostræ nota erat et ita
prospera, ut a patruo meo eam domum sibi conduxisset. Mulier ipsa
satis culta, et ingenio firma, solaque fuit quæ permoveri posset ut
in ea domo perseveraret. Revera, ex quo ipsa mortua est, et quod sua
mors subitanea erat, ac propter examen ab inquisitore mortuario
institutum, quod in vicinitate percrebruerat, omnem spem reperiendi
aliquem qui curam domús susciperet, nedum qui conduceret, plane
deposui, et hoc adeo, ut domum pro anno, sine omni locario, libenter
permittam ulli, qui modo vectigalia, cæterosque sumptus suscipere non
recusaverit.”

“E quonam tempore hæc domus ita infamata est?”

“Id vix dicere queo; sed certe e longo tempore. Anus illa quam tibi
memoravi, iam tum retulit mihi quum primum conduxit eam infestam
esse, circiter triginta aut quadraginta ab hinc annis. Ego profecto
vitam meam in India Orientali egi, et quidem in servitio ipsius East
India Company. In Angliam anno superiori redii hæreditatem patrui mei
aditurus, quam quum adivissem, hanc domum reperi partem eius esse.
Eam occlusam ac desertam reperi. Relatum mihi est infestam eam esse,
nec quemquam eam incolere velle. Famam risu excepi, quod ea mihi tam
absurda videbatur. Aliquantum pecuniæ insumpsi novum illi tectum
imponendo, antiquæ supellectili novas quasdam res addendo, tum per
præconia nactus sum inquilinum in unum annum. Chiliarchus is erat
emeritus dimidio stipendio. Is cum sua familia, uno filio unaque
filia et quinis aut senis famulis eo immigravit; postridie ad unum
omnes domum deseruerunt; atque quamvis singuli eorum aliud et aliud
quid se vidisse asseruissent, tamen ea singulis æque erant
terribilia. Salva conscientia chiliarchum non modo tenere
stipulatione, sed ne vituperare quidem poteram. Tum domum memoratæ
vetulæ commisi, facultate concessa partes domús ut contubernia
locandi. Nunquam mihi contigit inquilinum, qui ultra tres dies
commoratus esset, obtinere. Historias eorum tibi non memorabo; nullis
enim duobus unquam eadem eventa aut visa obversata sunt. Satius erit
rem tibi ipsi experiri, quam ut præiudiciis obrutus et obsessus domum
intres; tamen ad videndum audiendumque aliquid esto paratus, dabisque
operam ut securitati tuæ prospicias.”

“Nunquamne tibi tanta curiositate duci contigit ut noctem in ea domo
exigeres?”

“Quin ita contigit; non noctem quidem, sed tres horas plena luce
solus in ea domo permansi. Curiositas quidem mea non expleta, sed
restincta est. Nullo desiderio teneor experientiam renovandi. Ut
vides, iure haud poteris conqueri quasi non aperte tecum egerim;
atque, mi Here, nisi maximo desiderio rem periclitandi ardeas, et
nisi corde sis fortissimo, impensissime tibi suadeo, ne in ea domo
pernoctes.”

“Quin perquam ardeo,” respondi. “Ignavi soli de fortitudine in
discriminibus sibi ignotis gloriabuntur; at mea audendi facultas
tantis ac tam variis vicissitudinibus est probata ut iure confidam
illi me in ipsa adeo domo infesta concredere posse.”

Herus I — amplius parum dixit; promit claves domús e foriculo
scriptoriæ easque mihi tradit; tum gratiis ob suam in me voluntatem
atque civilitatem actis, præmio meo potitus discessi.

Moræ experiendi impatiens, simul ac domum perveni, fidum meum famulum
accerso — iuvenem hilaris ingenii, metús ignarum, superstitionum
terriculamentis tam immunem quam unquam videram.

“Nonne F —” alloquor eum, “meministi quemadmodum in Germania ægre
tulerimus in eo vetusto castello spectrum nos non reperisse, quod
vulgo ferebatur sine capite castellum infestare solitum? Modo autem
de domo audivi Londini, quam iustissimis e causis licet mihi revera
infestam credere. Mihi in animo est hodie illic pernoctare. E relatis
minime dubito ibi aliquid visui aut auditui se oblaturum — aliquid
quod maxime horribile fieri possit. Existimasne, si te accersivero,
tuæ fortitudini animique præsentiæ, quidquid demum eveniat, me
concredere posse?”

“O, mi Here, mihi fidas, obsecro!” albis ridens dentibus respondit.

“Placet; ergo hic sunt claves domús, en titulus. I nunc, selige mihi
arbitratu tuo cubiculum; et quoniam domus per septimanas inquilinis
fuit vacua, suscitabis commodum ignem, ventilabis lectum, videbisque
ut candelæ calæque[5] non desint. Ferto tecum etiam sclopellum[6]
meum atque pugionem — hæc quidem quoad mea arma; tute quoque bene
armabis; et tum si duodenos lemures non æquabimus, nihil nisi mœstum
par Anglorum, et merito, habebimur.”

Per reliquam diei partem negotiis moram non patientibus ita eram
occupatus, ut tempus de futura experientia nocturna cogitandi haud
mihi suppeteret, cui tamen nomen honoremque meum devoveram. Solus eo
vespere, et hoc tarde, cœnavi, ac more meo simul etiam lectitavi.
Libellus quem ad id elegeram erat volumen tractatuum Macaulay. Hunc
libellum mecum ferendum cogitavi, quum et stylus esset sanus, et
materia substrata ex iis rebus quæ in vita usui essent, ideoque eo ut
antidote contra phantasmata utendum iudicavi.

Proinde circa nonam cum dimidia volumen in sacculum recondidi,
otioseque domum versus infestam spatiari cœpi. Accivi mecum et canem
mihi charum, audacem admodum et vigilem, cui moris erat nocturnis
temporibus in vicis desertis, in angulis et angiportibus formidolosis
mures et glires venari. Cæterum canis erat omnium canum ad venandum
spectra aptissimus.

Nox æstiva erat, sed alsia, cœlo aliquantum nubilo ac tristiori; nec
luna aberat — languida et ægra, tamen luna; et, siquando nubes
siverunt, post mediam noctem, lucidior.

Pervenienti mihi ad domum et pulsanti famulus lætus leni risu ostium
aperuit.

“Prospere cuncta, mi Here, et commode.”

“O!” respondeo ego fere ægre, “nihilne insoliti audivisti aut
vidisti?”

“Hem, necesse est ut fatear me aliquid curiosi audivisse.”

“Ecquid? dic, quidnam?”

“Sonum pedum pone me gradientium, et semel iterumque veluti susurrum
ab auribus haud procul; præterea nihil.”

“Conterritus tamen non es?”

“Minime quidem, mi Here!” Atque audax hominis aspectus de una saltem
re certiorem me reddidit, quidquid nempe eventurum esset, non me
deserturum.

Nunc in ambitu eramus, ostium vero erat clausum. Attentionem meam
canis meus sibi vindicabat. Primum quidem satis alacriter cucurrit
introrsum sed pedes suos mox furtim ad ostium retraxit, atque
scalpendo, voceque flebili sibi aperiri petivit. Postquam palpando ac
mulcendo eum in gratiam reduxi, fato reconciliari videbatur, meque et
F — sequebatur per domum, sed loco prorsum currendi et indagandi, ut
mos ordinarius ei in cunctis locis peregrinis erat, pone calces meos
se continebat. Primum subterna contubernia, culinam, officinas,
præsertim autem cellaria inspectum descendimus. Hic tres lagenas vini
reperimus in cista telis araneæ obtectas, quæ ex aspectu multis annis
ante illic relictæ esse parebant. Lemures a vino abstemios fuisse
satis erat clarum. Cæterum nihil, quod ullius esset momenti ibi
reperimus. In postico erat areola, altis muris septa. Lapides in ea
perquam erant uvidi. Quocunque in his uvidis lapidibus in
pulverulento, muscoso ac fuliginoso pavimento gressi sumus, vestigia
levia reliquimus. Ac nunc hic prima insolita visio apparuit, quam in
hac curiosa domo cernere mihi contigit. Prorsus ante me subito vidi
vestigium per se formari, quasi nullá causá. Subsisto, contrecto
famulum, illique vestigium indico. Ante illud vestigium alterum æque
celeriter imprimebatur. Ambo spectavimus. Cito eo me confero;
vestigia ante me gradiebantur; quodque eorum parvum erat, parvæ
prolis instar, tam indistinctum tamen, ut forma cuiusque accuratius
vix distingui posset, utrique tamen nostrum nudo pede videbantur esse
impressa. Visio hæc cessavit quum ad murum adversum pervenimus, nec
nobis revertentibus repetita erat. Superatis gradibus conclavia in
pedeplano intravimus — triclinium grandius, eius posticum, velut
exedram, atque tertium cubiculum parvum, fortasse pro pedisequo —
cuncta ut mors silentia. Hinc in exedram nos contulimus, quæ nova ac
recens erat. In anteriori conclavi in artisellio consedi. F —
candelabrum cum ardenti candela, quæ nobis lumen suppeditabat, in
mensam collocavit. Dein fores eum claudere iussi. Ut se id facturus
verterat, sella, e regione mihi, celeriter, sed silentio, se a
pariete movebat, vixque ternis pedibus a mea, directeque ex adverso,
sese deposuit.

“Eheu,” inquam, “hoc certe plus valet quam versationes mensarum,”
cachinno eventum prosecutus, dum me ridente canis, sublato capite
ululare cœpit.

F — revertens motum sellæ non animadvertit. Nunc cani pacando operam
dabat. Ego ulterius sellam intuebar, mihique in ea lineamenta
pallidæ, lividæ speciei humanæ videre videbar; at lineamenta tam
erant indistincta, ut propriis oculis diffiderem. Canis nunc quietus
erat.

“Repone, sis, sellam mihi adversam,” rogo F —, “et ad parietem fac
colloces.”

F — fecit quod iussui. “Tune, mi Here, id fecisti?” quærit cito se ad
me vertens.

“Egone? quidnam?”

“Hem, aliquis me percussit. Sat acriter sensi, hic in humero.”

“Non ego,” inquam; “sed præstigiatores hic nobiscum habemus; et licet
technas eorum non perspiciamus, deprehendemus eos antequam nos
perterreant.”

In exedra haud diu morati sumus, quoniam, profecto, aura tam erat
humida et algida, ut satius haberem in diætam ad locum ascendere.
Ianuam exedræ obseravimus, quod quidem iuvat memorare, in singulis
conclavibus quæ in pedeplano perscrutati sumus, perfecimus. Cubiculum
quod famulus mihi elegerat, in ea contignatione optimum fuit; bene
enim spatiosum erat, duasque habebat fenestras in viam patentes.
Lectus fulcris sursum prostantibus satis magnum spatium cubiculi
explebat, obversusque stabat foco, qui clarus lætusque flagrabat. Ad
lævum ianua patebat lectum inter et fenestram, ingressus cubiculi
quod famulus sibi elegerat. Cæterum istud cubiculum angustius erat,
cum grabato pro lecto, alioquin id nulla ianua cum ambitu iunxit, nec
alium habebat ingressum quam qui in meum cubiculum ducebat. Ab
utroque latere foci calicularia[7] stabant sine seris, parieti
applicita, chartaque eiusdem coloris obducata. Calicularia hæc sedulo
inspeximus; nihil in iis erant nisi unci ad pendenda indumenta
muliebria. Pulsavimus parietes; manifeste solida omnia, hi enim
parietes muri erant domús. Indagine hac cubiculorum finita, paulisper
me refocillavi, tum vero convolvulum[8] accendi, et ab F— iterum
comitatus, prodivi ad examen prosequendum. Ad caput graduum erat alia
ianua, quæ firmiter erat obserata. “Mi Here,” affatur me famulus
stupens, “hanc ego ianuam, primum quam intraveram, cum cæteris unà
reseravi; certe ab interiori obserari non poterat, nam —”

Antequam sententiam finivisset, ianua, quam neuter nostrum tunc
attrectabat, sua sponte, silenter aperiebatur. Nos invicem
intuebamur. Idem cogitatum utrumque nostrum incessit, humanum hic
interventum autumari ac reperiri debere. Primus ego irrui, famulo
sequente. Cubiculum erat parvum, inane ac desolatum, sine
supellectili, cum aliquot cistulis et æronibus in angulis, exigua
fenestra contabulata — ne focus quidem — nulla alia ianua nisi qua
ingressi sumus, nullæ tapetæ in constrato, constratum vero erat
vetus, iniquum, cariosum, passim resartum, quod ex albicantibus
frustis tabularum insertis facile constabat; at nihil vivi, nec ullus
loculus ubi quidquam vivi sese facile occulere posset. Ut ibi
circumspectantes stabamus, ianua, qua intraveramus, æque silenter
claudebatur, quam antea aperta erat, nos autem captivi facti sumus.

Nunc primum horror ineffabilis artus meas pervasit. Non sic meo
famulo. “Certe non iis in animo erit sic nos capere, mi Here; ianum
istam cariosam uno ictu calcis perfringam.”

“Tenta sis primum manu, utrum cedat,” suadeo, vaga illa formidine
discussa, quæ paullo ante me occupaverat, “interea dum tabulaturam
fenestræ resero, quidque foris sit videro.”

Apertis tabulis reperi fenestram in aream posticam spectare, quem
antea descripsi; nullum erat pinnaculum, nihil prorsus nisi murus ad
perpendiculum. Nemo qui illic descensum tentasset, antea quam pedes
lapidibus areolæ illisi fuissent ullum reperissent sustentaculum.

F — interim ianuam aperire frustra tentabat. Nunc ad me conversus
facultatem petivit vim tentandi. Commemorare hic iuvat in iustitiam
erga famulum, tantum ab eo omnem pavorem superstitiosum abfuisse, ut
sua intrepiditas, tranquillitas, præsentiaque animi in vicissitudine
tam ardua in sui me admirationem raperent, mihique gratulabar comitem
mihi reperisse qui discrimini omni prorsus par esset. Facultatem
petitam libenter ei concessi. At vero, quamvis ipse viribus multum
posset, suum hoc tentamen æque futile erat quam leniora ante. Ianua
ne tremebat quidem, fortissime ut ipse calcibus tutudisset. Lassus et
anhelus destitit. Tum ego eam impetivi, æque frustra. Ubi a vano
conatu et ego cessavi, ea ipsa formido mihi obrepere cœpit, verum
nunc algidior et contumacior. Sentire opinabar quemdam insolitum
funebremque halitum e rimis tabulati emanare, vique quadam virulenta,
et humanæ vitæ pestifera auram saturare. Nunc ianua veluti sua
sponte, silenter pandi cœpit. Nos ad caput graduum ruimus. Lumen
quoddam languidum ambo conspeximus — ad magnitudinem staturæ humanæ,
sed informe et insolidum — præ nobis moveri, et gradus ascendere, qui
hinc ad subteglinum ducebant. Ego secutus sum lumen, famulo
comitante. Ad rectum a capite graduum visio intrabat pusillum
cubiculum subteglini, ianua cuius patebat. Ictu oculi et ego intravi.
Tum lumen in globulum corruit perquam fulgidum ac vividum; paulisper
super lectum conquievit in uno angulo, tremebat paulisper, tum
evanuit. Accessimus ad lectum, eum perscrutati sumus — erat autem
semivelarius, ut in subteglinis, ubi cubicula famulorum sita esse
solent, plerumque reperitur. Super arculam iuxta positam
animadvertimus obsoletum et discolor sericeum arsineum,[9] acu usque
in fissa parte hærenti, e dimidio reparatum. Arsineum pulvere erat
obsessum; illius fortasse quondam anús, quæ postrema in ea domo
mortua est, et hoc suum esse poterat cubiculum. Satis mihi
curiositatis ad evellendum foriculum suppetebat. In eo variæ næniæ
muliebres latebant, ut particulæ telæ et munditiarum, duæque epistolæ
discolori vittula flavida colligatæ. Audendum censui epistolas in
meam redigere potestatem. Nihil amplius notitia dignum in cubiculo
reperimus, nec lumen iterum comparuit; sed quum discessuri nos
converteramus, in tabulato ante nos sonum pedum gradientium clare ac
distincte audivimus. Dein cætera tria cubicula subteglini
pertransivimus, gressibus continuo nos præcedentibus. Visui nihil,
sed crepitus gressuum auditui se obtulit. Epistolas manu tenebam; et
ubi per gradus descendebam, carpum mihi prehendi, lenique conatu
litteras mihi subduci velle satis clare sensi. Tanto, utique, arctius
eas tenui, quo facto conatus ille cessavit.

Pedetentim pervenimus ad cubiculum pro me selectum, ubi animadverti
canem non nos secutum, sed in loco suo permansisse. Is se ad focum
arcte contraxit, et continuo tremebat. Acris me cupido litterarum
legendarum tenebat; et dum legendo eram intentus, famulus cistellam,
in qua arma nobiscum allata continebantur, mensæ, prope ad caput
lecti mei apposuit, tum ad sedandum canem se convertit, qui tamen eum
parum videbatur curare.

Litteræ breves erant, tempora dati assignata — accurate quinis et
tricenis ex hinc annis. Manifestum erat eas scriptas fuisse ab amasio
ad amicam, aut a marito ad iuvenem uxorem. Non modo genus dicendi,
verum etiam prioris itineris maritimi commemoratio satis clare
prodidit auctorem nauticum fuisse. Ratio verba litteris exprimendi
ostendebat scriptorem non diligenter institutum fuisse; lingua tamen
qua utebatur firma et agens erat. Verba dulciora amasii genus
spirabant agrestis ferique amoris; at hic et illic non amoris sed
fortasse criminis arcanum obscure innuere parebant. “Nos invicem
amare deberemus,” erat sententiarum, quarum usque memor sum, una,
“nam quantopere quisquam nos exsecraretur si cuncta nota essent.”
Porro: “Noli pati ut quisquam tecum unà noctu in eodem cubiculo sit —
loqueris enim in somnio.” Dein: “Factum infectum reddi nequit; ego
autem aio tibi nihil contra nos subesse, nisi mortui in vitam redire
queant.” Hic, manu subtiliori, fœminea, interscriptum erat, “Queunt
autem.” In postrema epistola, quæ secundum tempus erat ultima, eadem
manus fœminea hæc verba adscripsit: “In mari interiit quarto Iunii,
eodem die quo —”

Depositis litteris, de earum tenore mecum meditari cœpi.

Sed quum vererer ne cursus cogitationum in quem lapsus sum
constantiam animi labefactaret, statui mecum claritatem mentis meæ
restaurare, ut quæcunque mira nox imminens latura esset, iis
occurrendo par essem. Postquam ergo animum suscitaveram, litteras in
mensam reposui, ignem, qui in foco usque flagrabat, fovi, volumen
Macaulay evolvi, mihique anteposui. Satis commode lectitavi usque ad
undecimam cum dimidia. Tunc, ut eram vestitus, in lectum me
constravi, famuloque idem faciendi facultatem dedi, monui tamen eum
ut vigilaret, item, ianuam inter cubicula nostra apertam eum habere
iussi. Itaque nunc iam solus duas candelas ardentes iuxta caput lecti
in mensa servavi, horologiolum autem e sacculo iuxta arma in mensam
deposui, ac tum Macaulay placide lectitare prosequebar. E regione
mihi focus læte ardebat, atque in stragulum ante focum canis
prostratus dormire videbatur. Vicena circiter minuta post aeris
meatum perquam algidum genas meas præterlabi sentiebam. Ianuam ad
caput graduum ducentem a dextro, sua sponte apertam esse arbitrabar.
Minime tamen — nam erat obserata. Tum ad lævum conversus animadverto
flammas candelarum quasi a vento violenter agitari. Eodem temporis
puncto horologiolum ab armis lenissimo lapsu abscedere video —
leniter, leniter — nulla visibili manu — evanuit. Prosilio in pedes,
una manu sclopellum, pugionem altera prehendo, ne idem fatum
sortirentur, sustuli; nolebam enim iis, ut horologiolo, spoliari. Sic
ergo armatus in constrato circumspicio: nullum horologioli vestigium.
Nunc tres sonoræ ac distinctæ pulsationes a capite spondæ
exaudiebantur; famulus clamavit: “Tune, here pulsas?”

“Non ego; cave!”

Iam et canis suscitatus coxim sedebat, et auriculæ eius prorsum ac
retrorsum celeriter agitabantur. Oculos suos tam sinistro modo in me
defixos habebat, ut omnem meam attentionem in se traheret. Pedetentim
surrexit, omnibus pilis suis arrectis, omnibusque artubus rigore
correptis, et eodem sævo intuitu stabat. At mihi nulla erat copia
canem examinandi. Subito famulus meus e cubiculo egreditur; atque si
unquam imaginem horroris in vultu humano conspicere mihi contigit, id
tum fuit. Si ipse mihi in via occurrisset, non eum agnovissem, ita
omnia vultus eius lineamenta immutata erant. Me cito præterivit,
mihique in aures susurravit, quod ne de suis quidem labiis venire
videbatur: “Fuge! fuge! me insequitur!” Accessit ad ianuam, eam
reseravit, nactusque gradus, dilabebatur. Præter voluntatem ad caput
graduum eum prosequor, inclamo eum ut maneat; verum ille prehensis
cancellis, ternos quaternosque gradus transiliit. Audivi ubi stabam
ostium aperiri, iterumque claudi. Itaque solus eram in domo infesta.

Pro momento tantum anceps eram, utrum satius ducam famulum sequi, an
perseverare. Pudor perinde atque curiositas vetuerunt quominus tam
ignavum facinus perpetrem. Itaque regressus sum in cubiculum meum,
ianuam pone me obseravi, atque caute intravi cubiculum famuli. Nihil
ibi reperi quod iusta causa fugæ videri posset. Iterum pervestigavi
parietem, utrum ulla ibi ianua occulta esset. Nullum vestigium eius
reperi, ac ne rugam quidem in atrofusca charta quæ parietem tegebat.
Quonam ergo modo RES ea, quidquid id fuerit, quæ eum adeo
perterruerat, eò, nisi per cubiculum meum, penetrare poterat?

Reverti igitur in cubiculum meum, eá ianuá, quæ in illam cameram
ducebat, obseratá, meque exspectabundum ac paratum ante focum stiti.
Nunc observavi canem ut se in angulum ad parietem contulit, sese huic
arcte applicuit, omnique nisu in eum penetrare tentabat. Accessi ad
animalculum idque alloquor; misella bellua præ terrore manifeste
extra se esse videbatur. Cunctos dentes ostentabat, ac saliva ex ore
manabat, et procul dubio me momordisset si eam contrectassem. Non me
novisse videbatur. Quiscunque cuniculum in vivario a colubro
fascinatum viderit in angulo trepidantem, angorem fere sibi
repræsentabit, cuius indicia hic canis exhibebat. Quum omnem conatum
ad canem placandum vanum esse intelligerem, veritus etiam morsum eius
in eo statu tam esse lethalem quam in hydrophobia, reliqui eum, arma
mea in mensam iuxta focum collocavi, consedi, iterumque Macaulay
inchoavi.

Ne eximiorem audaciæ dotem mihi vindicare videar atque constantiæ,
quam lector exaggeratam possit iudicare, ignosci mihi posse arbitror,
si pauca quæ philautiam[10] sapere queant, de me allegare ausus ero.

Quemadmodum, ex mea sententia, animi præsentia, sive quod fortitudo
appellari solet, semper eiusdem mensuræ est cum cognitione earum
rerum quæ ad exercitationem fortitudinis ducunt, sic ratum duco
asserere, mihi satis diu cognita esse experimenta quæ circa mirabilia
versantur. Testem enim me in variis mundi partibus mihi fuisse
contigit eventorum quæ aut fidem non reciperent si narrarem, aut
interventui supernaturali adscriberentur. Theoria itaque mea est
supernaturale non dari, et quod supernaturale dici solet, esse
aliquid in legibus naturæ, quod hactenus perspectum et exploratum
nobis non est. Unde, si visio ante oculos meos compareat, fas mihi
asserere non est “Ergo supernaturale exsistit, vel esse potest,” sed
potius, “Ergo apparitio spectri contra et præter opinionem vulgo
acceptam, est secundum leges naturæ, nec proinde supernaturalis est.”

Itaque cuncta mira quorum ego hactenus testis fueram, ac, profecto,
omnia quæ arcanorum amatores nostri ævi ut facta memoriæ prodiderunt,
alicuius vivi interventum semper postulant. In continenti Europæ
usque exsistunt magi, qui se lemures evocare posse profiteantur. Da
eos id posse, tamen interventus viventis magi adest; atque ipse est
is interventus viventis, a quo causa veluti quædam eventa nostris
sensibus naturalibus repræsentantur.

Da, porro, quæ feruntur in America fabulæ de indiciis lemurum per quæ
se manifestent, veras esse — veluti sonos musicæ, vel alios, uti
scripturam in charta, factam manu invisibili, supellectilem, aut
partes, moveri sine visibili interventu humano, aut verum visum,
tactumque manuum, quæ corporibus plane careant — tamen medium, seu
quidpiam vivi interesse debet, quod indicia hæc manifestare possit.
Denique, etiamsi detur nullam intercedere fraudem, in cunctis
mirabilibus necesse est ut intersit persona humana, nostri similis, a
qua, sive per quam, effectus hi producantur. Idem valet de mesmerismo
atque de electrico-biologia in effectibus tam pervulgata; in quibus
mens personæ, experimentis subiectæ, interventu cuiusdam vivi
afficitur. Si concedimus hominem mesmerismo affectum posse respondere
voluntati aut gestui mesmerizatoris, centena milliaria absentis, id
nihilo secius interventu fit alicuius vivi. Fieri id potest liquido
quodam materiali, sive electricum, sive quid aliud id appellaveris,
quod facultate præditum sit spatia obstaculaque penetrandi, ut
effectus materialis ab uno ad alterum convehatur. Hinc, quæque ego in
hac domo expertus, aut experturus eram, per interventum alicuius æque
mortalis atque ego effecta esse credebam; atque hæc mea persuasio
oberat quominus pavore afficiar velut ii qui res non in ordinario
cursu naturæ visas credunt tamquam supra naturam positas, et qui ad
ita credendum eventa ilius memorabilis noctis facile permoveri
poterant.

Quoniam mea coniectura erat omnia quæ sensibus meis se obtulerunt,
aut se oblatura erant, necessario a quadam persona humana proficisci,
cuius in organis corporis vis sita esset ea efficiendi, et causam ei
subfuisse quare id faceret, satis magni feci theoriam meam, quæ magis
philosophica quam superstitiosa erat. Licebit etiam mihi asserere
omni candore me ita semper animo fuisse compositum ad eventa
observanda, ut quicunque eorum esse possit, qui intenti cuidam raro
experimento chemico, sed pernicioso, eius exitum exspectent. Utique,
quo mentem meam a phantasia magis seiunctam servavi, temperamentum
meum ad observationem faciendam aptius fiebat; quare oculos meos
animumque in paginam Macaulay lucis diei plenam defixos servavi.

Nunc animadverti aliquid inter paginam lumenque intervenisse: pagina
obumbrata fuit. Levo itaque oculos conspicioque aliquid quod vix ac
ne vix quidem describi possit.

Tenebræ quædam erant, quæ se ex aere informes et incertæ evolvere
conabantur. Dicere eas speciem humanam fuisse non ausim, sed potius
umbram eius quam aliud dixerim assimulare. Ut hæc figura stabat,
omnino diversa ac distincta ab aere et a luce circa eam, statura eius
ingens esse, vertexque eius laquear attingere videbatur. Dum eam
contuebar, sævus sensus algoris me occupavit. Mons glacialis ante me
positus tanto algore me haud affecisset; nec frigus glaciale poterat
mihi magis physicum videri. Certo mihi constabat frigus hoc non e
metu ortum esse. Ut spectare pergebam, duos oculos deorsum me
contuentes videre videbar — sed hoc pro certo asseverare non ausim.
Quodam momento me eos clare discernere autumabam, proximo tamen iam
evanuisse videbantur; sed duo radii luminis cærulei languidioris
sæpius persultabant tenebras ex ea altitudine, ex qua partim
credebam, partim dubitabam oculos visui meo occurrisse.

Tentabam eloqui; vox me deficiebat. Nihil nisi mecum cogitare
poteram, “Estne hic pavor? non est pavor!” Enitebar surgere,
incassum; vis quædam invincibilis me oppressum tenebat. Is sensus me
habebat quasi volendi facultati meæ ingens quædam vis obsisteret,
meque penitus obrueret; conscius factus sum deficientiæ virium
humanarum, quemadmodum tempestate in mari, vel coram immani bellua
vires corporis humani quum deficiunt experiri liceat. Voluntati meæ
alia voluntas obsistebat vi tanto superior, quanto tempestas,
incendium atque cete, vi materiali superiora sunt potentiæ humanæ.

Nunc vero, quum ista conscientia in me invalescere inciperet horror —
horror, quem nulla verba explicare valent, me supervenit. Satis tamen
superbiæ mihi relicta est, si non audacia, qua mihi dictitabam:
“Horror tamen hic est non pavor.” Nisu denique supremo contigit mihi
manum arma versus in mensa porrigere; hoc me agentem stringor
perculit, atque manus mea imbecillis ad latus meum concidit. Tum ad
horrorem accessit quod lux e candelis sensim recedere incipiebat; non
quasi eæ extinctæ sint, sed flammae earum pedetentim minui cœperunt
quod idem et foco evenit, lux e flammis evanuit, et paucis in
momentis cubiculum densissima caligo obruit. Terror, qui me in
caligine sic relictum supervenerat cum ea re opaca, cuius potestatis
tantopere eram conscius, novam suam vim mihi impertivit. Eo iam
profecto ventum erat, ut aut sensus ac rationem me deficere
oporteret, aut vero vincula fascini ipse rumperem. Rupi autem ego. Et
vocem reperi, licet vox ea vagitus fuerit. Memini huiuscemodi verbis
me prorupisse, “Non timeo! animus meus non timet:” simul etiam vires
ad surgendum suppetebant. Ibi, in ea cœca caligine ad unam
fenestrarum rui: siparia revello, tabularium violenter pando; prima
mihi cogitatio fuit LUMEN. Atque quum primum lunam celsam, claram ac
serenam conspexi, tantum gaudii percepi quantum me pro superiori
terrore pæne compensaret. Illic erat luna, illic quoque erant
lucernarum lumina in via sopita ac deserta. Converti me et in
cubiculum respexi; splendor lunæ caliginem huius languide, et ex
parte, penetravit, sed tamen erat lumen. Obscura et opaca ea res,
quidquid id fuerit, evanuit; nisi quod usque percipere poteram exilem
umbram, quæ eius nigroris umbra in adversum parietem iacta fuisse
videbatur.

Oculis meis nunc mensam prosequebar. Hæc autem erat e ligno
mahagonico, nullo linteo aut tegete. Subito manum animadverto e
subterno eius levari, quæ ad carpum usque discerni poterat. Manus
autem ea perspicue tam vere caro sanguisque erat quam mea, sed manus
senis cuiusdam, macra rugosa et parva quoque, muliebris. Caute
leniterque manus ea appropinquabat duas illas epistolas quæ in mensa
iacebant, et mox tam litteræ quam manus evanuerunt. Tum ii tres
pulsus ad caput spondæ per numeros sequebantur, quos antequam drama
hoc insolentissimum agi cœperat, audivi.

Postquam hic crepitus cessaverat totum cubiculum sensim vibrari
animadverti. In adversa parte cubiculi, quasi e constrato, scintillæ,
sive globuli et bullæ luminis omnium colorum — virides, flammeæ,
glaucæ — ebullire, sursum deorsum, huc et illuc, prorsum, retrorsum,
more ignis fatui moveri, gyrari, modo celeriter, modo lente, quæque
scintillæ et bullæ suo modo arbitratuque agitari et cursare cœperunt.
Dein sella (ut antea in exedra, infra) sine ullius visibili
interventu, a pariete ad partem mensæ adversam moveri. Extemplo,
tamquam ex ipsa sella, species humana, mulieris forma accrescere. Ut
species vivi, forma ea distincta erat, ut species mortis, omnino
cadaverosa. Vultus erat iuventæ cum insolita venustate lugubri;
humeri collumque erant nuda; cæterum corpus stolá sinuosá nubilo albá
erat amictum. Modo spectrum suos longos, flavos crines mulcendo
lævigare cœpit, ut iidem per humeros et tergum defluebant; oculi eius
non ad me, sed ad ianuam erant versi; auscultare, præstolari,
exspectare videbatur. Umbra nigroris in postico obscurior fieri
cœpit, ego autem iterum videre autumabam oculos e vertice umbræ in
illud spectrum enitere.

Ceu e ianua, quamquam non aperta, altera figura videbatur enasci æque
distincta, æque cadaverosa, species viri, viri iuvenis. Induta hæc
erat indumentis sæculi superioris, vel potius in similitudinem
eiusmodi indumenti; nam utraque species, figura fœminæ, figuraque
maris, quamquam definitæ substantiæ erant vacuæ et impalpabiles —
simulacra, phantasmata. Tamen aliquid incongrui suberat, nihilominus
formidolosi ea indumenta gerentibus. Eodem temporis puncto quo
species mascula fœminam attigerat, umbra atra e pariete proruit,
omnesque tres pro momento temporis caligine erant obvolutæ.
Revertente lumine pallido illa phantasmata duo ab umbra illa
opprimebantur, atque in pectore fœminæ macula cruoris videbatur;
phantasma autem masculum gladio suo innitebatur, atque e limbis
reticulatis cruor uberius stillabat; denique caligo ea hausit
cunctaque evanuerunt. Porro bullulæ lucis iterum prosilierunt, et
quaquaversum diffundebantur, atque densiores fieri ac magis magisque
confundi in suis motibus parebant.

Mox ianua armarii ad rectum foci aperiebatur, et species vetulæ inde
egrediebatur. Manu sua epistolas tenebat — ipsas eas, in quas manum
porrigi claudique videram, pone vero eam strepitum gressuum audivi.
Ipsa conversa auscultare videbatur, tum litteras aperire ac legere;
supra humeros autem eius vultum vidi lividum, vultum nempe quasi
cuiusdam iam pridem aquis mersi — tumidum, exsanguem, capillis aqua
manantibus algisque intermixtis; ad pedes autem anús figura iacebat
quasi cadaveris, iuxta cadaver autem puellus genibus insistebat,
puellus miserabilis et squalidus, genis macilentis, metuque in
oculis. Ut vultum anús adspectabam rugæ sulcique evanuerunt, et in
iuvenem mutata est aspectu duro, lapideo, tamen erat iuvenis. Umbra
vero iterum prosiliit, et hæc quoque phantasmata, ut paulo ante
priora, caligine obruit.

Nihil amplius nunc supererat nisi umbra; itaque super eam oculos meos
enixe defixi, usque dum oculi ex umbra iterum emicuerunt — maligni,
anguinei. Interim bullæ luminis iterum exsurgere et recidere
cœperunt, et in suo incerto, vago, turbulentoque motu in ambages
confusæ cum languido lumine lunæ se miscuerunt. Tandem ex istis ipsis
bullis luminis, ceu e putaminibus ovorum, res miræ ac monstrosæ
proruerunt, quibus aer mox erat referctus. Larvæ hæ tam erant
exsangues, tam fœdæ, ut eas describere nullo pacto possim, nisi
lectoris in mentem examen revocem rerum vivarum, quas microscopium
sub oculis evocat in gutta aquæ — omnes hæ flexiles, pellucidæ,
agiles, aliæ alias insectantes ac devorantes — formæ figuræque nudis
oculis a nemine unquam visæ. Ut formæ ipsæ nullá erant symmetriá, sic
et motus nullo certo ordine. In ipsa earum concursatione nullum erat
colludium. Pedetentim me circumfluere cœperunt magis magisque
turmatim et catervatim, persultantes caput, obrepentes brachio
dextro, quod me invito erat porrectum velut in tutelam atque mandatum
adversum entia nequam. Quandoque me contrectari sensi non quidem ab
his; manus invisibiles me palpaverunt. Semel etiam percepi captum
algidæ mollisque manús ac digitorum in gula mea. Usque mihi plane
conscius eram, timori si cessero, futurum ut perniciem corpoream
incursurus sim; proinde omnes intendi nervos ad obsistendum voluntati
pervicaci. Itaque oculos meos ab umbra, præsertim ab oculis illis
anguineis averti — qui oculi iam in pleno conspectu erant. Nam in
illis — nec in ullis aliis rebus circa me — exploratum habebam
volendi vim inesse, vim agentissimam, productivam et creatricem mali,
quæ meam conterere posset.

Aura cubiculi opaca modo rutilare cœpit, velut reverberato lumine
incendii vicini. Larvæ nunc rubebant tamquam res quæ vitam in flammis
agere soleant. Dein cubiculum iterum vibrabat, atque tres numerati
pulsus iterum resonabant; iterum omnia caligine atræ umbræ
absorbebantur, quasi omnia hæc ex ea atra umbra profecta essent,
omniaque in eandem umbram reverterentur.

Mœsta caligine pedetentim soluta, umbra prorsus evanuit. Eá sensim
dissipitá lumen in flammas candelarum in mensa, pariter cum igne in
camino exoriri cœpit, atque cubiculum pedetentim placide in statum
salubrem et in conspectum provenit.

Duæ ianuæ usque erant clausæ, ea quæ in cameram servi ducebat erat
obserata. In angulo parietis, quo trepidus et convolutus se
recondiderat, iacebat canis. Affatus eum sum — nullum edidit motum;
adívi eum — erat extinctus; oculi extuberabant, lingua ex ore
pendebat, spumaque circa os eius coaluerat. Complexus eum ad focum
admovi; canem meum prædilectum amisisse admodum graviter tuli, quod
meá culpá id factum existimavi, neque ipsum ob suum interitum
reprehendi, existimabam enim, eum terrore interivisse. At quantum
stupui quum animadverti cervicem eius prorsus fractam esse — revera
vertebras prorsus eversas. Num hoc in tenebris contigit? Nonne
oportet id humana manu, meæ simili, perpetratum esse? Nonne necesse
est hisce humanam personam intervenisse? Ut id suspicarer certe satis
causæ aderat. Rem plane explicare nequeo. Plus facere quam eventa
æque referre non valeo; cætera lector pro se iudicet.

Altera mira circumstantia — horologiolum meum, quod tam arcano modo
mihi subductum erat, mensæ restitutum est; at vero id eodem momento
quo subducebatur constitit, nec postea, quamvis scitissimus
tentavisset horopégus omnem suam artem, incederet: hoc est, incedit
quidem et nunc paucas horas erratico quodam modo, tandem tamen
penitus constitit; valet amplius nihil.

Per reliquam noctem nihil ulterius evenit; nec profecto diu mihi
exspectandum erat usque ad diluculum. Domum tamen infestam sero
tantum mane reliqui. Antequam tamen id fecissem cœcum illud cubiculum
revisi, in quo ego et famulus meus inclusi eramus. Admodum
suspicabar, nec scio quare, inde profectum esse omne horum eventum
molimentum, si ita fas sit appellare ea quæ in cubiculo meo expertus
eram; atque licet nun plena diei luce eo ingrediebar, tamen, ut in
constrato eius substiti, quominus mihi obreperet horror, quem ibi
præterita nocte senseram, quique tantopere adauctus est per ea quæ in
meo proprio cubiculo evenerant, avertere nequivi. Revera inter eos
parietes diutius quam dimidium minutum morari haud poteram. Gradus
descendens crepitum vestigiorum iterum audivi, quum vero aperiebam
ostium, audire mihi videbar admodum submissum risum. Domum quum
perveneram existimavi meum famulum fugitivum ibi me offensurum. At
ipse illic minime comparuit, nec de eo per triduum quidquam audivi,
donec litteras ab eo Liverpool datas huius tenoris accepi: —

“Here mi Honorande, — Humillime flagito ut mihi ignoscas, quamvis
mihi sperare vix liceat ut tu id me mereri arbitreris, nisi — quod
Dii avertant! — tu videris quod ego viderim. Opus annorum erit donec
persuadear valetudinem me penitus recuperavisse; quod autem ad meam
attinet ad servitium aptitudinem, præter quæstionem positum est.
Quamobrem statui mecum Melbourne, ad sororem eiusque maritum
proficisci. Navis cras solvet. Longa fortasse navigatio me mihi
restaurabit. Nihil in præsenti nisi terreor atque contremisco,
mihique fingo a tergo aliquid imminere. Humillime te obtestor, Here
mi honorande, ut manipulum vestium atque quidquid mercedis mihi
obveniat, ad titulum matris, in Walworth, expedire iubeas: Ioannes
insignaculum eius novit.”

Litteris porro aliæ excusationes quodammodo inconstantes erant
subnexæ, item minutiores explicationes circa res quæ eius curæ erant
commissæ.

Ex effugio isthoc suspicari licet eum in Australiam migrare voluisse,
et eventibus eius noctis fraudulento quodammodo implicitum fuisse. Ad
refellendam hanc suspitionem nihil dico, potius ceu solutionem, quæ
aliis verosimilis videri possit eam propono ad explicandos eventus
haud verosimiles. Mea ipsius theoria nihil mutata est. Vesperi in
eandem domum rhedá meritoriá ad meas res ibi relictas, cum cadavere
miselli caniculi mei asportandas redivi. Hoc in negotio nullas tuli
molestias, nec quidquam memoratu dignum incidit, nisi quod ascendendo
descendendoque gradus crepantium me antecedentium gressuum sonitum
iterum audivi. Postquam domum reliqueram, ædes heri I — adii, quem
domi offendi. Claves ei reddidi, dixique ei curiositatem meam satis
expletam fuisse, ac breviter narrare paravi quæ ibi gesta essent,
quum ille admodum civiliter me docuit se minimum curare mysteria
audire, quæ hactenus nemo par solvendo esset.

Tamen statui illi de duabus duntaxat litteris quas legeram referre,
perinde ac de insolito modo quo ædem mihi subductæ erant; tum quæsivi
ab eo utrum eæ ad illam mulierem scriptæ fuissent quæ in ea domo
mortua esset, item, utrum ilii quidquam notum esset quod anteactæ
eius vitæ lumen affunderet, quo suspitio illa atra, quæ ex iis
litteris est oriunda, confirmaretur. Herus I — obstupescere
videbatur, ac post brevem moram respondit:

“Ex anteacta mulieris vita parum mihi constat præter id quod tibi iam
aperui, familiam eius meæ cognitam fuisse. Tu tamen mihi quædam in
mentem revocas, quæ eam fortasse minus commendare possint. Inquiram
tamen in rem et quidquid reperiatur, te docebo. Attamen, etiamsi
superstitioni vulgari adstipulemur, quemcunque puto posse qui scelus
sive in vita perpetraverit, sive criminis alicuius victima fuerit,
tamquam lemurem irrequietum loca, ubi hæc crimina patrata fuissent,
revisere; tamen asserere debeo eam domum a curiosis visionibus
infestam fuisse priusquam anus illa mortua esset. Tu rides; quid tibi
videtur?”

“Mea quidem hæc est sententia: mihi persuasum est, si ad ima istorum
mysteriorum ruspari possemus, reperiremus vivum humanum interventum
in causa esse.”

“Quid? tune autumas cuncta hæc imposturam sapere? Quonam proposito?”

“Non imposturam sensu ordinario intelligo. Si forte in somnum
profundum inciderem, e quo me evocare non posses, sed in eo somno
omnibus quæsitis tuis ea certitudine respondere scirem qua vigil
nunquam pollerem — edicendo quantum pecuniæ in sacculo celes, næ ipsa
tua cogitata panderem — non necessario impostura esset magis quam res
supra naturam. Tum enim, me inscio, mesmerismo parerem, mihi e
longinquo, a viva persona humana illato, quæ persona potestatem ex
antecedenti quodam contactu nactam, super me exerceret.”

“Si dederimus mesmerismum sic extensum verum esse, nihil repugnabo.
Atque hinc tu inferres auctorem mesmerismi edere posse effectus a te
aliisque perceptos, et in res inanimes agentes, uti — auram
visionibus vocibusque complere?”

“Aut vero mentes nostras ita afficiat ut fidem his rebus præstemus,
quamquam nobiscum in contactu nunquam fuerit is qui in nos egerit?
Non sic. Quod vulgo mesmerismus vocatur, id faciendo impos est; at
esse potest quædam potentia mesmerismo similis aut superior —
potentia quæ antiquitus magia appellabatur. Eiusmodi potentiam ad
omne genus res inanimes protendi posse non assevero; sed si ita
esset, naturæ non adversaretur; sed esse posset rara quædam in
natura, quæ organismo corporali, cum certis quibusdam facultatibus
concessa potentia, quæ cultu atque exercitatione ad extremos limites
prolatari posset. Hanc potentiam valere vim suam super mortuos
exserere — hoc est, super cogitationes aliquas memoriasque quas
mortui usque possint tenere — atque adigere, non animas eorum, quæ
longe extra humanam potestatem sitæ sunt, sed potius spectra quædam
eorum, quæ in terris rebus terrestribus maxime inquinata fuerunt, ita
adigere, ut spectra ea sese nostris sensibus ostendant — hoc dogma
est antiquissimum, licet obsoletum, de quo nullam periclitabor
opinionem. Potentiam tamen eiusmodi supra naturam esse haud dixerim.
Sine ut quid intelligi velim, explicem, experimentum quoddam quod
Paracelsus velut haud arduum allegat, et quod auctor ‘Curiosa
Litterarum’ ut credibile citat. Flos interit; eum comburis. Quæque
eius floris elementa fuerint dum vigebat, interiverunt, dissipata
sunt, nescis quo; nunquam ea reperies, nec colliges. Ope tamen chemiæ
e cineribus eius floris ut quondam virebat spectrum eius effingere
poteris. Idem homini evenire poterit. Anima æque ac floris essentia,
vel elementa, evasit. Tamen spectrum eius effingere poteris. Visio
autem ista, quamquam in superstitione vulgi ea creditur esse anima
vitá functi, cum vera anima confundi non debet; ista nihil est nisi
eidolon, simulacrum formæ mortuæ. Proinde, in probatissimis de larvis
ac visionibus fabulis, præsertim anima — id est, libera ac soluta
intelligentia — abest. Siquando comparent, id aut pro re exigua, aut
nulla fit; raro loquuntur etiamsi compareant; nullos conceptus qui
supra ordinarios sint vivorum, proferunt. Hi Americani manium
spectatores et in prosa et in poesi multa iam ediderunt volumina de
nuntiis a manibus communicatis, quæ ut ii asserunt, ab illustrissimis
mortuis data sunt, veluti Shakespeare, Bacon, Diis solis notum,
quibus. Ea nuntia, si vel optima ex iis seligas, ne vel hilum quidem
altioris iudicabis ordinis quam essent nuntia vivorum mediocris
facultatis atque cultús; quin oppido inferioris quam quæ Bacon,
Shakespeare atque Plato vivi dixerint vel scripserint. Nec, quod et
magis notari meretur, unquam vel unicam complectuntur ideam, quæ non
antea hicce terrarum nota fuerit. Mira licet hæc phœnomena (si modo
vera) sint, multa in iis deprehendo de quibus philosophia dubitare
possit, nihil quod philosophia negare debeat, hoc est, nihil quod
supra naturam sit. Hæc phœnomena meræ ideæ sunt quas una mens
mortalis cum altera (quonam modo, hactenus nihil certi constat)
communicat. At vero, quum hæc fiunt, utrum mensæ sua sponte
moveantur, aut vero diabolicæ maniæ in circulo magico compareant, aut
manus incorporeæ exsurgant, resque materiales e medio subducant, aut,
denique, umbra atra, talis qualis sese mihi obversabat, sanguinem
nostrum gelet — tamen mihi persuasum est hæc omnia vicaria nonnisi
esse ad meam mentem ab alia quadam mente, veluti per fila electrica
transfusa ac permissa esse. Organis nonnullorum corporis inest quædam
chemia naturalis, et hi valent mira quædam chemica edere; aliis
aliquid liquidi, voces licet vim electricam, hi mira electrica edent.
Hæc tamen a scientia vera differunt, quod omnia sunt puerilia,
frivola, expertia propositi ac finis. Hæc nuntia et effata ad nullam
grandiorem utilitatem viam parant, prohinc mundus ea negligit,
verique sapientes ea non coluerunt. At persuasum mihi est cunctorum
quæ videram vel audiveram, auctorem remotiorem hominem, æque atque
ego sum, humanum ac mortalem exstitisse; etiam credo, quod ad
effectus accurate attinet, inconscium: et hoc ideo quia nulli unquam
duo, ut ipse tu mones, eandem fabulam retulerunt; perinde memineris
velim, nullos unquam per quietem prorsus eadem somnia expertos esse.
Quodsi hæc vulgaris et communis esset impostura, tota machinatio ad
vulgares effectus parum variabiles esset instructa; si vero originis
esset supra naturam positæ, superis annuentibus, certo ac definito
proposito non careret. Nunc hæc eventa ad neutram spectant classem.
Ex sententia itaque mea hæc a longinqua quadam mente originem ducunt;
opinor etiam eam mentem in istis eventis voluntatem distinctam non
exseruisse; et quæ evenerant, haud aliud quam devia, confusa, fluxa
ac mutabilia semiformata cogitata eius reverberare; credo hæc eventa
esse somnia eiusmodi mentis in operationem acta, ac semisubstantiá
subornata ac vestita. At mentem hanc vi ingenti pollere, posse
materiam in motum agere, esseque eam malignam, et posse eversionem
operari, minime negaverim. Vim, quæ canem meum enecuit, materialem
esse oportet; poterat eadem, quantum ego sciam, si terrore ita
subactus ac domitus fuissem ut fuit canis meus, me quoque interimere
— nisi intellectus meus, aut animus, satis virium habuisset, quibus
vim casu æquipollere potuissem.”

“Quid ais? canemne tuum peremit? auditu horribile! Curiosum profecto
est, nullum animal in ea domo perseverare posse, ne felem quidem.
Mures ibi reperiuntur nulli.”

“Bruta animalia, quid suæ vitæ lethale sit, instinctu dignoscunt.
Sensus humanus parum minus subtilis est, quoniam potestate ac
facultate efficacius resistendi præditus est. At hæc hactenus;
tenesne theorema meum?”

“Teneo, quamvis non penitus; tamen quamlibet theoriam (pace tua
dixerim) curiosam potiorem habeo quam nænias de manibus ac lemuribus,
quibus per nutrices nostras imbui solemus. Tamen domui meæ
infortunatæ malum perinde est. Quidnam gentium de domo statuam?”

“Indulge ut te doceam quid ego statuerem. Ex intima mea cognitione ac
sensu persuasum habeo cubiculum parvum, vacuum, quod ad rectangulum
illi est quod ego occupabam, esse receptaculum ac fontem omnium
eventorum qui domum infestant; atque enixe tibi suadeo ut muros
refringi, constratum revelli, næ totum cubiculum demoliri cures.
Etenim utique animadverti id ab ipsa domo seiunctum esse, et in area
postica exstructum, posse itaque sine detrimento cæteræ domús omnino
everti ac dirui.”

“Et tu revera existimas, si id facerem —”

“Fila telegraphica rumpes. Me non errare sic persuasum habeo ut, si
operi demoliendi præesse me siveris, dimidium sumptuum ferre velim.”

“Quin ego sumptibus ferendis prorsus par sum; indulge cæterum ut
paullo post de ea re tibi scribam.”

Post denos circiter dies litteras ab hero I — accepi, in quibus me
docuit se inde ex quo conveneramus domum visum ivisse; litteras duas
de quibus ego retuleram, in forulo unde ego eas sustuleram, repositas
reperisse; se eas eadem quam ego diffidentia legisse; de muliere, ad
quam coniectabat eas scriptas fuisse, se caute disquisivisse. Ipsam,
ut videbatur, sex et triginta annis antea (uno anno ante datas
litteras) cognatis invitis, cuidam Americano, moribus admodum
suspecto, qui profecto universim piratarum numero habebatur,
nupsisse. Eam ipsam loco satis honesto, ex parentibus mercatoriis
natam, ante connubium nutritiæ functam esse munere. Fratrem viduum
opulentum creditum eam habuisse, huic autem prolem fuisse circiter
sex annorum natam. Uno mense post nuptias fratrem hunc in Thamesi,
prope ad Pontem Londinensem, mortuum fuisse inventum, circa gulam
cuius notas violentiæ fuisse repertas, non tamen sufficere creditas
quare inquisitio aliter pronuntiasset quam ‘inventum mortuum’ aqua
mersum.”

Americanum uxoremque curam prolis suscepisse, fratrem mortuum per
testamentum sororem unici filii tutricem statuisse, si autem filius
decessisset, sororem hæredem futuram. Filiolum, circiter sex menses
post mortuum esse; ut fama percrebruit, ex neglectu et crudelitate.
Vicinorum nonnullos puerulum noctibus eiulare se audivisse.
Chirurgum, qui post mortem in causam inquisivisset asseruisse
puerulum veluti fame confectum exinanitum et emaciatum fuisse, nec
lividas plagas et vibices in cadavere abfuisse. Quadam nocte hiberna
puellum effugere tentare allegatum esse; furtim eum in areolem
posticam evasisse, murum ascendere tentasse, sed ex defectu virium
recidisse, postridie autem mane moribundum repertum esse. Tamen,
etiamsi indicia crudelitatis haud deessent, necis defuisse; amitam
vero eiusque maritum crudelitatem pervicaciá, nimiaque pueri
perversitate extenuare conatos esse, et eum mentis minus compotem
allegare. Quidquid tamen fuerit, amitam, morte orphani hæredem
bonorum fratris esse factam. Antequam annum coniugii primum
explevissent, Americanum subito Angliam reliquisse, nec eo unquam
amplius revertisse. Nactum eum esse navim, quæ binis annis post in
oceano Atlantico deperisset. Viduam affluentem fuisse relictam, quam
tamen varia infortunia supervenissent, argentariam cum sua pecunia ad
incitas redactam, locatam pecuniam amissam, negotiolum eam inivisse,
non solvendo factam, dein in famulatum abivisse, inde sensim
profundius mersam, e curatrice domús mediastinam factam, uno loco
nunquam diu perseverasse, quamvis nihil adversi contra mores eius
allegari potuisset. Omnes eam sobriam, fidam, indole et habitu
admodum quietam habuisse, tamen nihil prospere gerere valere. Itaque
postremo in refugium egentium eam relatam, herum I — eam inde
evocasse, domuique præstituisse, quam antea, primo anno sui connubii,
rebus suis tum integris, conduxisset.

Ad hæc herus I — in litteris addidit se solum in eo cubiculo quod
illi demoliendum suaseram, unam horam exegisse, suamque formidinem
dum ibi morabatur tantam fuisse, quamvis nec audisset nec vidisset
quidquam, ut desiderio cubiculi parietes subruendi, constratumque
evellendi, ut ego suaseram, maximo captus esset. Ad opus perficiendum
iam etiam operas conduxisse, seque, quocunque ego vellem die, opus
incipere paratum esse.

Dies itaque est statutus. Ad domum infestam igitur me contuli;
intravimus inane illud ac formidolosum cubiculum. Tabulas ad pedes
parietum sustulimus, tum axedones constrati singillatim avulsimus.
Sub canteriis, mole scrutorum referctis, ianua reperta erat cadiva,
magnitudine homini accommodata, erat tamen clavis ac fibulis
destinata. His avulsis, cubiculum subternum penetravimus, quod
exstitisse nemini unquam notum erat, nec id quisquam suspicatus est.
Hoc in cubiculo erat fenestra atque ductus in caminum, qui tamen, ut
satis constabat, lateribus per multos annos obstructi erant. Lumine
candelarum inspeximus locum, in quo aliqua muscosa supellex — ternæ
sellæ, scamnum quernum, una mensa — cuncta ad normam et consuetudinem
octuagenûm annorum ante, superstitabat. Erat et armarium illic cum
forulis parieti applicitum, in quo synthesin indumentorum virilium,
cuiusmodi sæculo, vel octuaginta annis ante, viri alicuius numeri
gerere poterant, sed nunc iam carie ac putore semesa. Item inventi
erant chalybeii noduli et fibulæ, magni quondam pretii, cuiusmodi in
vestitu aulico usque geruntur; deinde nitidus ensis ornamentalis. In
colobio, quod olim aureis patagiis clarebat, modo tamen nigrore
mucoreque erat tætrum, quinos aureos Anglicos, paucos nummos
argenteos, atque tessellam invenimus eburneam, haud dubie pro sociali
quadam diversatione, iam dudum præterita. At inventio nostra princeps
erat arca quædam fortis muro instructa, cuius seram maximo nonnisi
artificio poteramus enucleare.

Hac in arca tria erant pegmata, duoque foruli parvi. Supra pegmata in
ordine stabant lagenulæ crystallinæ hermetice obturatæ, plus haud
dicam, quam quod venenosæ non erant, et quod partes mixturæ quarumdam
phosphorus erat atque ammonia. Accesserunt etiam quidam admodum
curiosi tubuli vitrei, item taleola ferrea cuspidata cum frusto
grandiori crystalli, frustum alterum succini, denique magnes lapis
magnæ potentiæ.

In forulorum uno imagunculam in quadratura auream invenimus, cuius
colores usque vividi erant. Imaguncula simulacrum erat viri, qui tum
superiores annos mediæ ætatis agere videbatur, eratque fortasse
annorum septem vel octo supra quadraginta.

Vultus eius præter morem peculiaris erat, nec memoriá facile
delendus. Si tibi grandem colubrum in speciem humanam conversum,
servatis lineamentis colubri veteris in vultu tibi fingere posses,
accuratiorem tibi concipere imaginem eius vultús, quam descriptio
quælibet impertiri posset. Frons eius erat lata ac pressa, lineamenta
elegantia, terribilibus oculis viridibus, smaragdi instar, tamen non
sine truci tranquillitate, veluti ex conscientia ingentis potentiæ.
Quocirca unum mihi perquam mirum videbatur, nempe primo ictu oculi
agnovi stupendam similitudinem huius cum effigie in orbe terrarum
pæne rarissima; effigie nempe viri ex optimatibus, secundi tantum a
regia dignitate, qui sua ætate famá multum percrebruerat. Historia de
eo nihil, aut parum, prodidit; verum si epistolas æqualium volvites,
reperies haud pauca de eius temeraria audacia, de morum perversitate,
de animo vago et inconstanti, et, denique, de studiis eius rerum
occultarum. Dum usque in fastigio ætatis mediæ mortuus sepultusque
est, chronicis testantibus, peregri. Decessit autem in tempore ad
effugiendas legum manus; nam criminum accusatus est, quæ supplicio
capitali luenda erant. Post mortem eius effigies, quarum nullus erat
numerus, quod liberalis erat artium patronus, coemptæ, et flammis
abolitæ sunt, ut creditur ab hæredibus, quibus, si nomen huius ex
illustri suo stemmate oblitterare potuissent, nihil futurum erat
gratius. Ipse opibus affluebat, quarum magnam partem astrologus
quidam aut vates creditur diripuisse; utut sit, post mortem eius opes
hæ, quonam modo, ignoratur, e medio evanuerunt. Una sola eius
effigies putabatur universam stragem evitavisse, quam ego aliquot
ante menses in domo cuiusdam emptoris rerum curiosarum videram.
Aspectus effigiei mihi, ut plerumque omnibus qui eam intuiti sunt,
fere indelebilia animo vestigia impressit, vultus enim erat talis,
qui oblivione nunquam deleri possit. Atque en faciem in minutulo,
quam manu tenebam. Verum quidem est in minutula effigie ipse paucis
annis ætate provectior videbatur quam in ea quam alias videram, aut
ille ipse tempore mortis fuit; at quid pauci anni? Etenim ab ea ætate
qua hic terribilis magnas floruerat, atque tempus quum hæc imago
picta esse videbatur, temporis intervallum plus quam duo sæcula
intercesserunt. Dum ego sic spectabundus mirabar tacitus, herus I —
sic fatur:

“At fierine potest? Hunc ego hominem novi.”

“Quomodo? ubi? stupens quæro ego.”

“Ex India. Iste ipse in intima fiducia erat principis —, eumque fere
in seditionem seduxit, quæ seditio certe finem eius attulisset
principatús. Homo autem ille Francus fuit, nomine De V—; versutus,
audax, legirupa. Nos eum civitate pelli et in exsilium agi curavimus;
hunc eum ipsum esse necesse est; nulli enim duo vultus iidem; atque
minutulum hoc pæne centum annorum esse videtur.”

Vix mei conscius verti imagunculum obversum eius inspecturus, ubi
incisam reperi stellam sexangulam, cuius in medio scala, huius autem
gradus tertius numeros efficiebat mille septingentorum sexaginta
quinque (1765). Penitiore instituto examine, choragiolum reperi, quod
quum digito pressissem, operculum obversi recellit. In interiori
huius operculi incisum erat, “Marianæ, tibi. Fida esto in vita et in
morte erga tuum — —.” Nomen hic sequitur, quod memorare non libet,
sed mihi haud ignotum. Puer a senibus memoratum audivi tamquam nomen
cuiusdam splendidi nebulonis, qui Londini per annum et ultra ingentem
sui famam civerit, ac postmodum, post geminam in propria domo cædem,
pellicis nempe suique rivalis, peregre profugerit. De his rebus hero
I — nihil memoravi, sed imagunculam invitus ei concessi.

Primum forulum arcæ sine labore aperuimus, opus tamen arduum erat
alterum aperire; obseratus quidem forulus non erat, nihilo tamen
secius resistebat, nec quidquam usque eo profecimus donec cuspidem
cæli rimæ impulerimus. In forulo itaque vi evulso reperimus in
concinno ordine apparatum quemdam perquam singularem. Super libellum,
sive tabellam, stabat patella crystallina; ista plena erat liquidi
cuiusdam clari; supra liquidum illud flutabat genus acús magneticæ,
quæ celeriter in gyrum versabatur; sed loco indicum plagarum cœli
nautis usitatorum, potius siderum, ut astrologis est solemne, signa
erant in margine descripta. E foriculo isto quidam odor manabat
admodum singularis, licet non inamœnus. Parietes huius foruli, ut
postea reperimus, ligno avellano erant obducti. Quæquæ odoris istius
causa fuerit, singulari quodam modo nervos afficiebat. Singuli
nostrum, etiam operæ, eundem effectum experti sunt, quicunque in
cubiculo intererant. Sensus autem erat titillatio quædam obrepens ab
extremis unguibus usque ad radices crinium. Avidus quum essem
tabellam inspiciendi, sustuli patellam. Dum hoc faciebam, acus
celerrime circumversari cœpit, ego autem stringore sum perculsus, qui
omnes meos artus percurrit, ita ut patellam in terram abiecissem.
Liquidum utique diffusum, patella autem fracta est, pyxis vero cum
acu magnetica ad parietem devoluta est, atque eodem puncto temporis
muri nutare cœperunt, acsi manus gigantum eos quassaret.

Duæ operæ ita exterriti sunt ut per scalas, quarum ope huc per ianuam
cadivam descenderamus, sursum currerent, sed quum nihil amplius
evenire sentirent, ad redeundum facile permoveri poterant.

Interea tabellam, sive codicillum, qui communi corio rubro et fibulá
argenteá pactus erat, evolvi. Nihil nisi unam philyram crassioris
chartæ continebat, in qua, inter duas stellas sexangulares, antiqua
Latinitate monastica hi versiculi erant inscripti: “In omnes, quos
intra hos muros attigerit, sentientes aut inanimes, vivos aut
mortuos, ut ista movetur acus, mea voluntas operabitur! Maledicta sit
ista domus, incolæ autem eius irrequieti.”

Plus reperimus nihil. Herus I — codicillum cum eius anathemate unà
flammis abolevit. Eam autem partem ædificii, in qua secretum hoc
cubiculum cum camera supra idem, funditus evertendum curavit. Hoc
perfecto ausus est eam domum ipse per mensem incolere, nec ulla domus
tota in urbe placidior et accommodatior eá reperiri poterat. Paullo
post, æquis legibus, eandem inquilino locavit, nec hic unquam
conquestus est.

At historia mea finem necdum attigit. Paucos dies postea quam herus
I— in hanc domum migraverat, eum visum ivi. Fenestris ante nos
patentibus colloquentes stabamus. Tensa[11] ante ostium stabat rebus
quibusdam onerata, quas ex instructione prioris sui domicilii huc
transvehi curabat. Usque conabar theoriam meam inculcare, qua
asserebam omnia eventa, quæ vulgo supramundana existimantur, e mente
humana emanare, fascini exemplum allegans, sive maledicti potius,
quod hic repereramus ac delevimus, quo meam theoriam suffulcirem.
Herus I— in responsum evolvere conabatur “mesmerismum,” sive quidquid
eiusmodi vis ac potentia appelletur, utrum posset, absente auctore,
ita operari, atque effectus ita stupendos producere veros et
genuinos, et, si hoc detur, possetne hos effectus, etiam auctore
mortuo, facere ut perdurent? si vero fascinatio effecta sit, tum,
profecto, si cubiculum muro septuaginta et ultra clausum fuerit
annos, ex quo tempore certe verosimile est auctorem vitá functum
esse, tamen effectus usque perseverent? arguebat herus I —, quum ego
subito brachium eius attrecto, eumque oculos deorsum in viam flectere
iubeo.

Vir quidam probe vestitus ex adverso vico viá horsum[12] traiectá,
aurigam tensæ alloquebatur. Vultus eius nostræ fenestræ rectá
obversus erat. Facies eadem ipsa erat quam in minutula effigie a
nobis inventa spectabamus; facies nempe simulacri optimatis trium
sæculorum ante vitá functi.

“Dii immortales!” clamat herus I —, vultus hic illius De V — est,
vixque die adultior eo quem in aula principis vidi iuvenis.”

Eadem capti cogitatione gradus descendimus. Ego prior in viam
perveni, homo tamen iam discesserat. Attamen oculis eum mox
consecutus, nec valde procul, paullo post ad latus eius adstiti.

Constitui mecum eum alloqui; verum conspecto eius vultu, id fieri
haud posse censui. Oculi illi — oculi colubri — fascino me defixum
tenebant. Nihilominus homini non deerat quædam dignitas conscientia
superioritatis habitusque statús sublimioris, quemlibet moribus
urbanis et civilibus assuetum deterruissent quominus tantam sibi
licentiam sese obtrudendi sumere auderet. Præterea, quid poteram ei
dicere? Quidnam ab eo quærere poteram? Sic itaque pudore repulsus ob
meos conatus, eundo lentescebam, tamen peregrinum hunc sequi perrexi
pendens animi quid potissimum facto opus esset. Interea ipse
circuivit cornu vici, prope ubi rheda satis plana cum pedisequo ut
cacula induto præ ianua rhedæ eum præstolabatur. Paullo post ipse
ingressus rhedam, visui mox subductus est. Ego ad domum redii. Herus
I — usque in ostio stabat. Interim ipse quæsivit ab auriga quid
peregrinus ille percontatus esset.

“Nihil nisi sciscitabatur cuius nunc hæc domus esset.”

Eadem vespera casu contigit ut cum quodam amico quendam locum in urbe
visum irem, qui Circulus Cosmopolitanus appellabatur, qui omnibus
omnium gentium, opinionum, omnisque statús patebat. More suo quisque
caffam, convolvulosque pro suo gustu et consuetudine sibi mandare
solet. Ibi nunquam non convenies affabiles, aut etiam claros viros.

Vix bina minuta in conclavi eram, quum ad mensam cum viro quodam mihi
noto, quem littera G — lubebit designare, animadverto virum in illa
effigie depictum. Caput nunc nullo pileo tegebatur, unde et
similitudo etiam magis erat stupenda, quum etiam animadverti vultum
minus severitatis prodere, quin nec lenis risus aberat, licet
tranquillior, ac fere nimis gelidus. Dignitas quoque habitús quam iam
foris agnoveram, hic enixior erat, similisque dignitati principis
orientalis extorris.

G — paullo post a peregrino recessit, qui tum periodicum doctificum
lectitare cœpit, quo omnis mersus esse videbatur.

Interim ego G — sevocavi. “Quisnam et quidnam ille vir est?” quæro ab
eo.

“Illene? O, is homo est admodum notabilis et singularis! Anno
superiori inter antra Petræ, qui locus in Scripturis Edom appellatur,
eum conveni. Omnium quos novi rerum Orientis eruditorum ipse
doctissimus est. Societatem iunximus, cum latronibus discrimina
subivimus, quocirca constantia animi eius nos ab interitu servavit;
dein me invitavit ut vel unum diem domi suæ, quam Damasci emerat,
agerem, quæ domus prope obruta est amygdalorum floribus ac rosis; res
pulcherrima! Illic iam plures annos vixit more veri orientalis, et
grandi quidem apparatu. Ego tamen quodammodo suspicor eum extorrem
esse opibus perquam affluentem, moribusque insolitis, cæterum et
mesmerismo deditum. Ipse eum vidi potestatem in res inanimes
exserere. Si epistolam e sacculo tuo expromptam in adversam cubiculi
partem proieceris, videbis hanc eius iussu ad pedes eius moveri,
cernesque epistolam agitari prorsum in tabulato donec iussa faciat.
Sic, Medius Fidius, ut hoc verum est. Vidi etiam eum ipsam afficere
tempestatem ope tubuli vitrei scipionis nubes cogere ac dissipare.
Verum de his rebus cum peregrinis loqui ei non lubet. Modo tantum in
Angliam pervenit, dicitque se hic multos annos non fuisse; indulge ut
eum tibi sistam.”

“Perlibenter! Estne igitur ipse Anglus? Quid ei nomen est?”

“O, quodammodo plebeium — Richards.”

“Quanam e prosapia, — cuiusmodi gentis?”

“Quínam possum scire? Ecquid cæterum hoc refert? Sine dubio quidam
novus homo, sed dives, improbe dives!”

Proinde G — me ad peregrinum adduxit, eique me rite stitit. Mores
heri Richards non erant iidem qui temerariorum peregrinantium esse
solent. Peregrinatores plerumque vivaces, loquaces se præbent atque
avidos imperandique cupidissimos. Herus Richards tranquillus, sermone
submisso erat atque moribus politis, prorsusque moribus superioris
ævi. Etiam animadverti Anglicitatem non prorsus eandem esse qua nos
utimur, sermonemque eius peregrini quid sonare. At herus Richards nos
monebat se multos annos sua lingua nativa usum non esse. Sermo nunc
de multimodis mutationibus quas Londinum forma sua exteriori
subiverat ex eo tempore quo ipse metropolin nostram viserat. Tum G —
mutationes memorabat in moribus — litterariis, socialibus, politicis
— de viris qui novissimis vicenis annis e publica vita excesserint,
ac de novis et illustribus qui nunc in publicum emerserint. Ipse haud
dubie nullos legit auctores nostri ævi vivos, nostros autem qui in
republica versantur viros ne fando quidem audivit, nec cunctas has
res admodum curare videbatur. Semel, et semel tantum, etiam risit,
hoc autem tunc evenit quum G — quærebat ab eo utrum non in
Legislaturam eligi in votis haberet. Risus autem hic fuit intimus,
per sarcasmum, ac sinister; derisio potius quam risus. Post pauca
momenta G — ad conveniendum quemdam notum, qui modo intrabat,
discessit; tum ego submissius hæc memoravi, —

“Vidi effigiem tuam minutulam, Here Richards, in domo, quam tu olim
incolueras, si non tu ædificaveris — si non ex integro, saltem ex
parte — Via Oxoniana. Eam hoc mane tu præterivisti.”

Oculos meos usque eo ad suos non sublevavi donec sententiam
finiveram; sed ipse suis meum intuitum tantá constantiá defixum
tenebat, ut oculos avertere nullo pacto possem; talis erat fascinatio
oculorum anguinorum. Tamen præter voluntatem, et, acsi verba
cogitationem meam interpretantia vi mihi extorta essent, susurro
subiunxi: “Mysteriis vitæ naturæque indagandis operam dedi; occultos
magistros horum mysteriorum cognovi. Iure itaque mihi sic loqui fas
est.” Et tunc certum verbum, tesseram, enuntiavi.

“Esto; ius tuum non nego. Quid velles interrogare?”

“Quem ad finem extremum potest voluntas humana sese exserere?”

“Quam late possit voluntas se exserere? Cogita modo, ac priusquam
spiritum ducas, eris in Seribus!”

“Ita quidem, at voluntas mea in Seribus inefficax est!”

“Fac exprimas, et tum efficax esse poterit. Licebit tibi cogitatum
quoddam litteris mandare, quod serius aut tardius possit totum rerum
statum in Seribus commutare. Quid enim lex est nisi cogitatio?
Cogitatio igitur infinita est. Ergo cogitatio potentia pollet, non
quidem ad eam proportionem quantam valeat — nam cogitatio mala
efficere potest ut mala lex potentiá tantum valeat quantum bona
cogitatio bonam legem efficere possit.”

“Prorsus ita; quod tu doces, meum theorema confirmat. Cogitatio unius
mentis ad mentem alterius æqua celeritate permitti potest per
invisibilem fluxum elementorum, quam per adminicula visibilia. Atque,
quandoquidem cogitata interire nequeunt, suaque in rerum natura
vestigia relinquunt, etiamsi auctor vitá excesserit, sic cogitata
vivorum ad cogitata mortuorum suscitanda, in vitamque revocanda
potestate pollere æquum est concedi, ea nimirum cogitata quæ
habuerint quum vixissent. Nonne sic res se habent?”

“Si cogitata, meo iudicio, iis quos memoras limitibus circumscripta
sint, respondere nolo. At perge; tu enim quæstionem habes quamdam
specialem quam proponere velis.”

“Impensa malignitas in voluntate acerrima, adiumentisque cunctis
quorum scientia capax est effectibus edendis quales antiquæ nequam
magiæ adscribi solent. Hoc itaque modo posset habitacula humana
voluntas infestare spectris tamquam visibilibus simulacris
cogitationum ac factorum flagitiosorum, quæ quondam intra illos muros
perpetrata fuerint. Cogitationes sic altera alteram casu fortuito,
sine certo ordine ac tumultuatim percurrentes, tamquam in phantasiis
somniorum, in cadaverosas visiones sonitusque accrescunt; et horrorem
in contuenti gignunt; utique non quod hæc spectra sonitusque e mundo
quodam exteriori proveniant, sed quod sunt cadaverosæ ac monstrosæ
repetitiones eorum quæ iam in hoc mundo ipso exstiterunt, nunc vero a
nequam mortali quodam in flagitiosum lusum incitatæ sunt. Hæc
phantasmata etiam agendi potestatem humanam obtinent, interventu
voluntatis eius sive mentis humanæ. Nam hæc etiam feriunt, tamquam vi
electrica; possunt et occidere, nisi vis voluntatis eius quem
impetunt ita assurgere valeat ut auctorem impetentis voluntatis vi
superet; posset etiam valentissimum animal interimere si id metu
nervis relaxaretur; at ne debilissimo homini nocere queunt si is,
etiamsi illi capilli steterint, mente perseveret firma et inconcussa.
Sic itaque quum in veteribus historiis relata legimus magos a
dæmonibus, quos ipsi elicuerant, dilaniatos esse; vel etiam multo
magis in legendis Orientalium quum allegatum invenimus unum magum
artificiis suis alterum peremisse, in tantum videntur veritate niti,
in quantum ens materiale, ex propria propensione nequam poterat
quædam fluida cæteroquin quieta et innoxia, vel et alia elementa,
terrificis formis atque vi investire, perinde ac fulmen, quod in
nubibus innoxium latitabat, legibus naturæ subito visibile fit,
formam sibi induit propriam, oculis obviam, mortem atque interitum
spargit ubicunque illi ferire contingat.”

“Levi quodam aspectu grandis arcani non cares,” respondit herus
Richards placide. “Siquis mortalium ex tuo obtutu, eam quam tu
memoras potentiam adipisci posset, maleficum ens esset et malignum.”

“Si illud ens potestatem, quo memoravi modo exerceret, esset maxime
maleficum ac malignum; credo tamen quod a priscis traditum est, bonis
nocere non posse. Voluntas eius tantum iis nocere valeret quibus
affinitate quadam iunctus esset, aut vero quos suæ voluntati penitus
subiecisset. Lubebit modo exemplum fictum quoddam allegare, quod
omnino intra leges naturæ esse possit, tam absonum tamen videbitur
quam fabula monachi delirantis.”

“Meministi fortasse quid Albertus Magnus postquam fuse monuerat
quemadmodum manes citari, mandatisque obtemperare iuberi possent,
disertis verbis docuisset eum obeundi modum paucis tantum adhiberi
posse; atque magum ad hoc natum esse oportere; hoc est, natum certis
humoribus et attributis physicis, prorsus ut nascuntur poetæ. Rari
sunt homines intellectús supremi gradús, quorum in organis hæc
facultas lateat, quod intellectus plerumque aut torvus est, aut e
perversitate vel morbo laborat. Vicissim oportet ut hi præditi sint
facultate cogitationes suas in aliquod unum punctum dirigendi et
cumulandi, — et hæc efficax facultas est quam voluntatem appellamus.
Hinc, tametsi intellectus istorum possit esse haud sanus et sincerus,
est tamen agens et efficax ad vota assequenda. Ponam nunc eiusmodi
personam præditam esse eiusmodi organis et quæ comitentur,
facultatibus. Eum in supremum societatis fastigium collocabo. Faciam
eum propensum esse atque abiectum ad libidinem, et ideo tenacissimum
desiderii vivendi. Is amoris proprii est plenissimus; voluntas sua
circum se solum versatur. Rerum status, ad quos animus et corporis
conditiones eum ducunt, accuratiori cognitione arcanorum naturæ eum
imbuunt, quibus propria proposita facilius assequi possit. Ubi mores
sui lascivi id expetunt, arcanorum legumque naturæ diligentissimus
est observator; rationes minutissimas ponit non ex amore veri, sed
ubi amor sui facultates suas exacuit, unde fit ut cultor scientiarum
esse possit. Faciamus eiusmodi hominem, postquam experientia edoctus
sciret quantopere suis artibus aliis prævaleret, tentare quid viribus
suæ voluntatis in proprium corpus posset, scrutando simul ea omnia in
philosophia naturali quæ hanc potentiam adaugere possint. Is enim
vitam amat, mortem abhorret, et ut ulterius vivat voluntatem suam
adstringit. Iuventuti sese restaurare, mortem omnino refrænare ac
sistere utique nequit — immortalem se in carnali ac sanguineo corpore
reddere nequit, impedire tamen quominus artus obdurescant, unde
senectus, in tam diuturnum potest tempus ut fidem excedat si memorem.
Annus huic haud plus senectæ addit quam hora alteri. Voluntas sua
scientiá exercitata in methodum, ut paucis absolvam, consumendis
proprii corporis viribus moderatur. Ipse pergit vivere. Ne tamen
portentum atque miraculum civibus suis videatur, semel iterumque
moritur, simulate dumtaxat; atque quibusdam tantum. Prospicit quadam
arte ut opum, quantum suis indigentiis sufficiat, transferatur, ipse
ex una orbis parte evanescit, datque operam ut exsequiæ suæ rite
celebrentur. In alteram orbis partem se recipit ubi non agnitus vitam
ducit, nec priscas sedes suas revisit donec omnes quibus vultus suus
cognitus erat dies deleverit. Is se miserrimum arbitratur si aliorum
teneatur desiderio; at non tenetur nisi ipsius sui. Longævitatem suam
nemo acceperit bonus, nec ulli, bono aut malo, vult aut potest
secretum eius rei impertire. Homo istiusmodi exsistere posset; talem
qualem descripsi habeo ante me nomine Ducis — in regia Regis —,
ætatem inter luxuriam et tumultum, alchemicos sagasque agentem; dein
iterum, sæculo superiori, fraus et malefactor, sub nomine minus
nobili, incolendo domum quam hodie intuitus es, profugus a legibus
quas violaveras, in loca nulli nota; viator Londinum iterum
reviseras, iisdem terrenis cupiditatibus quibus cor tibi imbutum
fuit, quum generatio hasce vias plateasque frequentabat, quæ hanc
vitam iam pridem obiit; exlex et extorris omnium scholarum, quæ
mysteria sublimiora ac diviniora prosequi consueverunt, is tu ipse
es. Te, exsecrabile simulacrum vitæ in morte; mortisque in vita, ex
urbibus, aris focisque sanorum ac valentium hominum retrorsum te
mando! retrorsum in rudera regnorum dilapsorum! retro in deserta
civilitati humanæ necdum reddita!”

Susurrus mihi respondere videbatur numeris musicæ tam mire canorus ut
omnia mea præcordia penetraret, meque invitum opprimere ac subigere
cœpit. Hunc in modum fatus est:—

“Iam per sæculum tui similem quæsivi. Igitur te reperi, nec ab
invicem divellemur donec quod cupiam sciam. Hac hora visione teneris
quæ præterita intuetur, et quæ velamina futurorum penetrat, quæ te
nunquam antea incessit, nec ad te unquam revertetur. Nec visio hæc
est flebilis ac delirantis puellæ, nec ægri somnambuli, sed viri
fortis, mentis acerrimæ. Evola sursum spectaque prorsum!”

Dum ipse loquebatur, mihi ceu alis aquilæ ex me exsurgere ipso
videbar. Totum aeris onus dissipari, laquear conclavis, tectum tholi
aerei evanescere sensi. Iam non in corpore latebam — sed ubi,
ignorabam, supra tamen tempus, supra terram.

Susurrum sonorum iterum audire cœpi: “Recte memoras; vi voluntatis
summis potitus sum secretis. Recte mones, voluntate ac scientia
cursum annorum retardare didici; at mors non ætate sola venit.
Possumne casus, qui mortem inferunt, coercere?”

“Minime! Quisque casus fortuitus Deorum providentia est. Coram Deorum
providentia omnis voluntas humana concidit.”

“Moriarne denique post longinquam ab hinc ætatem temporum lenta sed
ineluctabili maturitate, an causa quadam, quam casum appellas
fortuitum?”

“Causá, quam casum vocas fortuitum.”

“Nonne finis usque longe abest?” quærit susurrus leni tremore.

“Secundum tempus, ut mea id metitur vita, usque longe abest.”

“Futurumne est ut ante id tempus in hominum mundo verser ut antea
quam hæc arcana didici; ut acri desiderio eorum discriminum ferar ac
vicissitatibus; ut cum ambitione collucter, et ad potestatem
assequendam quæ regum est, potestate sapientum utar?”

“Futurum est ut hac in terra usque potestate fruaris, quæ hac in
terra causa sit ingentis tumultús atque stuporis. Mira enim volvitas
proposita, ipse quoque mirus impetrasti ut sæcula perviveres. Cuncta
quæ recondidisti arcana tunc usui erunt; cuncta quæ te modo his in
generationibus te peregrinum reddunt simul efficient ut eorum
dominator evadas. Quemadmodum arbores iuxta cum paleis una in
gurgitem rapiuntur, perinde ut ista in gyrum versantur, ac denique in
ima absorbentur, et e voragine iterum in sublime iactantur, perinde
sæcla hominum soliaque in tuum impellentur voraginem. Demolitor
horrende! at ex demolitore te invito factus structor es.”

“Illane etiam ætas procul est?”

“Est procul; quum appropinquaverit, tuum quoque interitum adesse
scito!”

“Quonam modo, et qui is finis est? Circumspice ortum, occasum,
meridiem atque septemtriones.”

“In aquilone, quo pedem nunquam posuisti, regionem versus unde
proprio impulsu te abstinuisti, spectrum te apprehendet. Id mors est.
Navim cerno! Infestatur! pellitur! velis ferri pergit. Classes
stupefactæ eam insectantur. Regionem illa glacialem intrat.
Præternavigat cœlum meteoribus rutilum. Cautibus glacialibus duæ
illucescunt lunæ. Cerno navim inter candidos anfractus; rupes eæ e
glacie sunt. Cerno constratum cadaveribus sparsum.”

“Tace,” inquit susurrus. “Dies tamen is, ut me certiorem fecisti,
procul est, valde procul! Nunc redibo ad amygdalos rosasque Damasci!
Dormi!”

Conclave ante oculos meos fluctuare videbatur. Impos mei factus sum.
Quum ad me redivi reperi G — manum meam tenentem ac subridentem. Sic
is me allocutus est: “Tu, qui te mesmerismo impervium gloriari
solebas, auctore amico meo Richards eidem denique succubuisti.”

“Ubinam est herus Richards?”

“Discessit quum tu in extasin raptus es his verbis: ‘Amicus tuus
intra horam non evigilabit.’ ”

Facultate denique ratiocinandi mihi restituta quæsivi ubi Richards
habitaret.

“In Diversorio Trafalgar.”

“Præbe mihi brachium, sis,” rogo amicum G —. “Eamus eum visum; habeo
aliquid ei dicere.”

Eo nobis advenientibus nuntiatum est herum Richards viginti ante
minutis reversum credita solvisse, iussisseque caculam Græcum res
suas convasare, parataque omnia ad navim, quæ ex Southampton Melitam
postridie solutura erat, devehi. Præterea herum Richards de suis
nonnisi peregrinationibus locutum fuisse, debere se in vicinitate
Londini varios visum ire, nec certo constare utrum postridie par
esset Southampton, ad assequendam vaporariam in tempore adesse; quod
si id minus posset, futurum esse ut per proximam iter carperet.

Pincerna nomen meum quæsivit. Eo reddito, notulam mihi tradidit ab
hero Richards, casu quo venirem, mihi relictam.

In ea scriptum reperi in hunc modum:

“Volebam, ut quid tibi in animo esset, edissereres. Tu morem
gessisti. Itaque potestatem in te adeptus sum. Per tres menses ab
hodierno die, quid inter nos gestum sit, cum nullo mortalium
communicare poteris. Hanc notulam ne amico quidem ad latus tuum
monstrare valebis. Dubitas me hoc mandatum tibi iniungere posse?
tenta obediantiam negare. Fine mensis tertii fascinum hoc solvetur.
Cæteroquin tibi parcam. Post annum, diemque unum, sepulcrum, quod te
receperit, visum ibo.”

Sic ergo fabula hæc admodum insuete finem capit, quam ut credat,
requiro neminem. Describo eam accurate post tres menses a notula
accepta. Fabulam ante hanc scribere omnino nequivi, nec amico meo G
—, maxime etiam sollicitanti, poteram hanc notulam ostendere.

Finis.

    1. Quæcunque domus, in qua plures inquilini habitant; unum
     \ quodque horum habitaculorum.
    2. Per septem dies, adverbium.
    3. Cælia est potus Anglis gratus, qui ex hordeo atque humulo
     \ elixatur, vel braxatur. Puer dein ad emptores circuit,
     \ vasaque, in quibus cælia vendita erat, colligit.
    4. Est pecunia quam alicui non debitam, sed ex grato animo damus.
    5. Ligna, ad suscitandum ignem.
    6. Arma iaculatoria, minora, quæ plerumque in sacculis, aut in
     \ vaginis coriaceis geruntur; est Latinitas moderna. Derivatur
     \ autem vocabulum e Romano scloppo, -are, sonus displosionis,
     \ unde Latini Medii Ævi, post inventos pulveres pyrios, arma
     \ iaculatoria militum sclopetum nominaverunt.
    7. Est supellex calicum, h. e., ubi pocula, lagenas, omnem
     \ apparatum vitreum pro mensa recondi et contineri solet. Hic de
     \ armario, sive vestiario accipitur.
    8. Moderni Latini sic vocant nicotianam, vulgo tabaccam, in
     \ speciem digiti convolutam.
    9. Est tegumentum capitis mulierum, quod domi gerere solent.
    10. Amor sui; vulgo, egoismus.
    11. Est genus vehiculi maioris, præsertim ad vectandam
     \ supellectilem domesticam.
    12. Hoc versum, in citeriorem partem ex adverso latere viæ i. e.
     \ in eam partem in qua nos stabamus.


Monile

Ipsa una erat ex illis venustis ac scitulis fœmellis, quæ subinde
veluti ex fatorum errore, in actariorum[1] familia nascuntur. Dote
ipsa nullá erat prædita, nullis exspectationibus, nullis adminiculis
fulta, per quæ alicui innotescere, ab aliquo adamari, ab aliquo
opulentiori viro duci posset; quamobrem passa est ut a quodam exili
in Administerio Educationis Publicæ actario duceretur.

Vestium ornatu planiori utebatur, quod sumptuosiori nequibat, sed ob
id tam infelicem se sentiebat, acsi de altiori vitæ statu esset
revera delapsa; quandoquidem animo muliebri nullus est hominum ordo
segrex, nullus primoratus; atque pulchritudo, venustas, et illecebræ
formæ vices agunt generis ac prosapiæ. Naturalis subtilitas,
instinctus innatus cognoscendi quid elegans sit, atque tractabilitas
ingenii sola sunt hierarchia quæ mulieres etiam tenuissimæ sortis,
pares efficit matronis ordinis optimatum.

Quoniam se ad omnes delitias luxumque natam arbitrabatur, nunquam non
dolore afficiebatur. Dolorem capiebat e paupertate sui habitaculi, e
misera parietum inanitate, e trito aspectu sellarum, e turpi
simplicitate sipariorum.[2] Cuncta horum, quæ animum vix alterius
mulieris suæ sortis subivissent, hanc immaniter vexabant, et in iram
concitabant. Aspectus rusticulæ Britannicæ, quæ humile opus suum
domesticum perficere solebat, suscitabat in animo eius desideria, quæ
erant ad desperandum, erantque somnia delirantis. Ipsa de atriis
somniabat Persicis tapetibus superbientibus, luminaribus, celsisque
candelabris æreis illustribus, item de duobus caculis[3] genuum tenus
braccatis, qui in grandibus artiselliis, calore diætæ furno subterno
formidæ sopiti dormitarent. De spatiosis exedris, antiquá sericá
undique pendenti decoris ipsa somniabat, item de delicata
supellectili podiisque artium curiositates, supra omne pretium,
ostentatibus, atque de recessibus, ad colloquendum cum selectis
amicis horá quintá adaptatis, viris nempe celebribus, multumque
optatis, qui invidiam omnium mulierum excitarent, et quorum notitiam
omnes concupiscerent.

Quum mensæ rotundæ, linteo per triduum non mutato opertæ, e regione
mariti accumberet, qui operculo catini sublato veluti fascinatus
exclamabat, “En præclaram bubulam liquaminatam! Nihil equidem hoc
præstantius novi,” ipsa delicatas epulas, micantia argentea, tapetes,
quæ figuris hominum antiquorum parietes circum complerent, atque
avium insolitarum, in fabulosis sylvis circumvolitantium,
meditabatur; item de dapibus cogitabat, in ferculis lancibusque miris
supportatis, atque de lepidis susurris, qui vultu sphingato subrisu
silenti excipitur, dum interea carnem manduces punicatam tructæ, aut
alas coturnicis.

Ipsa ornatu indumentorum ac monilium prorsus carebat. Atqui ipsa hæc
sola, nihil aliud in pretio habebat; se ita natam existimabat.
Quantopere etenim cupiebat placere, invideri, fascinare, appeti.

Habebat quandam amicam, suam quondam in conventu nonnarum
condiscipulam, quæ opulenta erat, quam tamen iam non solebat visere,
quod ab ea redux semper acerbum egestatis dolorem concipiebat.

Aliquo tamen vespere maritus suus triumphali quodam aspectu domum
venit, involucrum[4] grandiusculum manu gestans.

“En,” fatur ille, “tibi aliquid.”

Ipsa chartam avide carpit, eximitque schedulam impressam, quæ
sequentia verba ferebat:

“Administer Educationis Publicæ, uxorque sua Georgia Ramponneau,
societate Heri Heræque Loisel, in palatio Administerii, die Lunæ
vesperi, duodevigesimo Ianuarii, cohonestari flagitant.”

Loco magnopere lætandi, ut maritus exspectabat, invitationem
contemptim in mensam mussitans deiecit:

“Quid me vis ea re facere?”

“Quin, mea chara, ego tibi gratum futurum existimavi. Etenim tu raro
prodis, prohinc istud perquam opportune advenit. Summo id labore
effeci. Nemo est quin eo ire cupiat; turba selectissima est, nec
invitationes idgenus in actarios effundunt. Omnis officialium mundus
intererit.”

Ipsa eum oculis contuetur irritatis, minusque patienter fatur:

“Et quanam re me amiciam vis?”

Hac de re non se cogitasse fassus, ait:

“Ehem, indumento, quo induta theatrum visere soles. Mihi quidem
præclarum paret.”

Uxorem flentem quum conspexisset, desperatus conticuit. Duæ
lacrymarum guttæ largiores ex angulis oculorum adversum angulos oris
lente cadebant. Ipse balbutiebat:

“Quid rei? Quidnam rei est?”

Magno denique conatu dolorem repressit, et genas detergens madidas,
voce placida respondit:

“Nihil. Attamen indumento careo, prohinc ballistia[5] ea adire
nequeo. Dona schedulam tuam collegarum alicui, cuius uxor melius quam
tua ornatu instructa est.”

Ipse prope desperabat. Tamen prosequitur:

“Ausculta modo, Mathilda, rem perpendamus. Quantinam constaret
amictus idoneus, cuius et aliis occasionibus usum capere posses,
aliquid minime sumptuosi?”

Uxor pauca momenta rem reputabat, simul etiam secum ratiocinata, quam
summam posset memorare quin subitaneam repulsam ferret,
perterritamque exclamationem parci ærarii eliceret.

Tandem dubitabunda respondit:

“Nescio pro certo, existimo tamen me quadringentis centussibus rem
componere posse.”

Ipse paululum expalluit, quod ipsam eam summam comparcatam habebat,
qua sclopetum[6] sibi emeret, æstateque secutura, in planitie
Nanterrena cum aliquot amicis, qui nuperno die Solis ad iaculandas
alaudas eo excurrerant, oblectationem venandi pararet.

Tamen sic respondit:

“Esto. Dabo tibi quadringentos centusses. Conare scitulum indumentum
præstinare.”

Dies ballistiorum interea appropinquabat. Hera autem Loisel tristis,
sollicita, pendensque animi esse videbatur. Attamen indumentum suum
erat paratum. Maritus eius quadam vespera sic eam affatur:

“Quidnam, rogo, rei est? Tam insolitam te hoc triduo præbuisti?”

Ipsa respondit:

“Molesto fero me omni omnino monili destitui, ne unum quidem lapidem
pretiosum possideo, quo me ornem. Miserum aspectum præbebo. Vel ne
participare quidem malim.”

Prosequitur ipse:

“Licebit floribus naturalibus tibi te ornare. Hoc anni tempore
admodum moris est iis uti. Denis centussibus ternas quaternas rosas
commode tibi comparabis.”

Ipsa minime erat persuasa.

“Nequaquam; nihil est indignius quam speciem prodere paupertatis in
medio aliarum mulierum, quæ divites sunt.”

Maritus tamen exclamat:

“Quam stultam te præbes! I, vise amicam tuam, Heram Forestier,
rogaque eam ut aliquot lapides pretiosos tibi commodet. Satis arcta
inter vos necessitudo intercedit, ut hoc ab ea impetres.”

Leta exclamat illa:

“Vera memoras. De hoc ne cogitavi quidem.”

Postridie amicam adit, eique suam patefacit egestatem.

Hera Forestier ad armarium cum valvis vitreis accessit, indeque
largiorem dactylothecam retulit, pandit eam, sic Heram Loisel affata:

“Selige tibi, mea chara.”

Primum armillas aliquot in ea conspexit, tum monile unionum[7] dein
crucem Veneticam auream cum gemmis faberrime factam. Ornamenta prius
ante speculum sibi aptare tentabat, hærens dubitabunda, nec sibi
persuadere poterat ut ea deponeret ac redderet. Interea dictitabat:

“Nihilne plus habes?”

“Quin et alia habeo. Videdum. Nescio quid malis.”

Subito in capsula nigra holosericea eximium monile speculabatur
adamantum, protinusque cor suum febricitare aviditate cœpit. Manus
sibi id attrectanti tremebant. Gulæ suæ idem celeriter circumligat
extra collare indumenti, atque sic, admirationi diu immersa
perseveravit.

Tum dubitabunda, angoreque inquieta, quæsivit:

“Poterisne id solum mihi commodare?”

“Utique potero.”

Hoc audito ipsa in brachia amicæ suæ se coniecit, eam flagranter
deosculata thesauro suo domum avolavit.

Dies denique ballistiorum advenit. Hera Loisel ingentem successús
triumphum reportavit. Venustate cæteras omnes superavit, elegans,
gratiá nitens, ore renidens, felicitate prope dementata. Viri cuncti
eam mirabantur, nomen sciscitabantur, eique sisti cupiebant. Nulli
non legativi[8] Administerii cum ea saltitare conabantur. Ipsi adeo
Administro innotuit.

Saltabat autem ipsa tamquam voluptate ebria, affectibus abrepta,
gaudiis temulenta, in triumpho suæ pulchritudinis, in gloria sui
successús, veluti nube beatitudinis, ex omni hac assentatione,
admiratione, suscitatis desideriis, ac denique, e conscientia gloriæ
agnitæ victoriæ, omni cordi muliebri tam chara ac pretiosa, prorsus
suffusa et obruta, omnium rerum erat immemor.

Sub horam circiter quartam matutinam tantum discessit. Maritus suus
inde a media nocte in quodam cubiculo inani dormiebat, iuxta cum
aliis tribus viris, quorum uxores interea lautitiis frui perrexerunt.

Ipse denique evocatus, amictum, satis humilioris generis vitæ
quotidianæ, domo allatum, humeris uxoris circumiecit, aspectus tamen
vilior eius vestis non parum adversabatur novitati indumenti ad hæc
solemnia præstinati. Eam hoc non præterivit, quapropter et conabatur
aspectum cæterarum mulierum, quæ pretiosis pelliceis sese amiciebant,
ne animadverterent, evadere.

Loisel eam demorabatur.

“Exspectadum paulisper. Foris frigus contrahes. Iam accersam pilentum
meritorium.[9]

Ipsa tamen nihil pensi faciens per gradus celeriter decucurrit. In
via circumspectantes, nulla vehicula viderunt; itaque anquirere
cœperunt, clamore insectati pilentarium e longinquo prætereuntem.
Deorsum Sequanam versus itabant, frigore trementes. Tandem ad
crepidines repererunt exemplar antiqui pilenti noctambuli, quod genus
revera sic agebat, quasi miseram suam speciem interdiu se prodere
puderet, nec circa Lutetiam ante solis occasum se ostentare auderet.

Pilentum eos ad ostium usque suum devexit. Viá Martyrum, ubi, iterum
domi, scalas solitas tristes conscenderunt. Uxor hinc cuncta vitæ
oblectamenta deleta sensit. Vir autem, quoad se, satis meminit sibi
in Administri officina horá decimá adesse oportere.

Ipsa ante speculum, postremo, vel semel suam gloriam lustratura,
amictum, quo tegebatur, exuere cœpit. At subito clamorem edidit. Iam
monile non erat circum collum!

Maritus iam semi-exutus severiori voce quærit:

“Quidnam rei tecum est?”

Ipsa succensa, se ad eum vertit:

“Pro! ego — ego — ego, inquam monile Heræ Forestier amisi.”

“Quid! — quínam? Esse non potest!”

Dispexerunt quærentes in sinu indumenti, in sinu amictús, in
sacculis, ubique. Nusquam repererunt.

Maritus sciscitabatur:

“Certene tibi constat monile te usque gessisse quum finem saltando
fecisses?”

“Ita, sane, ex ipso vestibulo palatii egrediens me id usque habere
sensi.”

“Sed si in via cecidisset, sonum cadentis audissemus. Oportet id in
pilento esse.”

“Ita verosimile est. Numerumne eius notasti?”

“Non feci. Et quid tu, tune notasti?”

“Nec ego.”

Quasi fulmine icti stabant, invicem aspectantes. Denique Loisel se
induit.

“Ego,” inquit, “per pedes totam viam redibo, per quam domum
vehebamur, perscrutaturus, si quo modo monile invenire possim.”

Hoc dicto prodiit. Interea ipsa in novo suo indumento in sella
præstolabunda sedebat, cubitum ire viribus impar, calamitate obruta,
sine foco, inops consilii.

Maritus circa horam septimam rediit. Reperit nihil.

Peragravit Decuriam Lictorum, officinas diurnorum, ad præmia
offerenda; adivit officinas pilentarias — quaquaversum, ubicunque vel
umbram spei suspicari quivit.

Ipsa totum diem eodem in statu, ob tam trucem calamitatem metu sævo
lacerata exegit.

Loisel sera vespera vultu pallido et enervato domum venit; nusquam
reperit quidquam.

“Scribas oportet,” inquit uxori, “amicæ tuæ, dicesque fibulam monilis
te casu fregisse, et nunc eam reparari curare. Tempus eo modo
nanciscemur, quo nos circumvertere queamus.”

Sic scripsit ipsa, marito dictante.

Exacta una septimana, omnem spem deposuerunt.

Loisel autem, qui interim quinos annos consenuit, sic denique ait:

“Videndum nobis est, quí monile illud alio compensemus.”

Postridie itaque sumpta capsa quæ monile ferebat, adiverunt
gemmarium, cuius nomen in ea reperiebatur. Hic suos libros
consultabat.

“Non ego, mea Hera,” ait ille, “monile vendidi; me capsam tantum
suppeditasse verosimile est.”

Dehinc ab uno gemmario ad alium peregrinabantur monile quærentes
alteri simile, memorias suas consulentes, ambo ægri indignatione et
angore.

Tandem repererunt in gemmaria quadam in Palais Royal, fasciam
adamantum, quæ simillima deperditæ esse ipsis videbatur, qualem
quærebant. Hæc autem valebat quadraginta millia centussium.
Præstinari tamen poterat sex et triginta millibus.

Rogarunt itaque gemmarium, ne eam intra triduum venderet. Præterea et
impetrarunt ab eo sponsionem, ut si alterum monile ante exitum
Februarii reperissent, quatuor et triginta millibus suum redimeret.

Habebat Loisel duodeviginti millia centussium, quæ a patre in
hæreditatem acceperat. Reliquam summam in mutuum accepturus erat.

Petivit profecto in mutuum mille centusses ab uno, quincentusses ab
altero, quinos ludoviceos hic, ternos alias. Syngraphos edidit, onera
assumpsit intoleranda, egit cum fœneratoribus, et omnigenis
fœnerariis. Totam reliquam vitam suam aleæ commisit, obligationes
periclitabatur incertus utrum eas etiam unquam redimere posset;
territus porro angustiis modo secuturis ex tæterrima indigentia, quæ
eum assecutura erat, ex egestate materiali exspectanda, perinde atque
ex angustiis et angoribus animi, quos supervenire necesse erat,
gemmarium denique adivit monile præstinatum, denumeratis in pluteo
gemmarii sex et triginta centussium millibus.

Quum Hera Loisel monile Heræ Forestier retulit, ipsa frigide
regessit:

“Longe ante decebat te reddere, egere enim eo poteram.”

Capsulam non aperuit, quod sua amica adeo verebatur. Quid enim ipsa
cogitasset? quidque dixisset, si alterum monile suo suppositum
animadvertisset? Annon Heram Loisel furti ream existimasset?

Hera Loisel modo miseram sortem egentium iam intelligere cœpit. Ipsa,
insuper, suam partem improvisam ac subitam forti animo accepit.
Debitum illud terribile solvendum est. Etiam solutura ipsa est.
Famulam dimiserunt; habitaculum mutaverunt; subteglinum[10]
conduxerunt.

Didicit interea quid ardui labores domestici essent, quid sordidæ
curæ culinæ. Ipsa lavabat vasa cibaria, propriis rosaceis unguibus ad
purgandas ollas sartaginesque pinguedine squalidos adhibitis. Ipsa
lavabat vestes sordidas, subuculas,[11] sábana, manutergia, quæ in
funiculo siccavit; quoque mane colluviem in incile[12] deportavit,
aquamque supportavit, quoque graduum fastigio spiritum haustum
subsistens. Induta præterea plebeio more, ipsa tabernas frequentavit
olerarias, victuarias, macella, quasillum in brachio gestans,
arilata[13] ubique, nec raro contumeliis lacessita, suam pecuniam
libellatim[14] tuebatur.

Quoque mense aliquot syngraphæ tegendæ, aliæ novandæ erant, atque
novi termini impetrandi.

Maritus vespertinis temporibus transcribendis libris rationalibus
mercatorum occupabatur, seris autem noctibus manuscripta aliorum
denario paginatim transcribere consuevit.

Istud autem vitæ genus denos annos duravit.

Exacto decennio cuncta ad teruncium solverunt, cuncta cum fœnore,
atque cum anatocismo.[15]

Hera Loisel nunc iam senex erat aspectu. Mulier facta est domestica
familiæ egentis — fortis, dura ac rudis, comá incompta, supparo[16]
obliquato, manibus rubris, voce elata et aspera locuta dum tabulatum
magnis aquæ sibilis lavabat. Alias, quum maritus in officina
fungebatur, ad fenestram subinde consedit, in mentem sibi revocabat
memoriam illius hilaris et iucundæ noctis dudum præteritæ
ballistiorum, in quibus ipsa tam pulchra fuit, tamque celebrata.

Quidnam evenisset si monile illud non amisisset? Quis dixerit? quis
tandem dixerit? En quam singularis, quamque mutabilis vita est! Quam
parum causæ sufficit ad nos perdendos aut servandos!

Quodam vero die Solis, quum ad vires suas, post exantlatos septimanæ
labores reficiendas, ambulatum in Campum Elysium prodivisset, subito
mulierem prolem suam secum ductantem, animadvertit. Hera Forestier ea
erat, usque iuvenilis, usque venusta ac scitula.

Hera Loisel animo mota est. Anne eam alloquatur? Prorsus sic. Nunc,
postquam pretium monilis exsolutum est, id totum ei narrabit. Ut quid
non?

Accessit ad eam.

“Salve, mea Ioannula.”

Illa prorsus stupens, quod mulier tam plana, tamque domestica, se ita
familiariter affata esset, igitur contuita eam est, nec agnovit,
proin sic balbutiebat:

“At — Hera mea! ego non te novi — Errasse te oportet.”

“Neutiquam. Mathildæ Loisel mihi nomen est.”

Illa mirabunda exclamavit.

“O, mea misella Mathilda! Quantopere mutata es!”

“Ita, profecto, tempora certe ardua pertuli ex quo te ultimo conveni,
tempora sane miserrima — et hæc propter te!”

“Propter mene? Ecquí?”

“Meministine monile illud adamantinum, quod tu mihi ad gerendum in
ballistiis Administri commodaveras?”

“Sic. Tum?”

“Ego id amisi.”

“Quid innuis? Tamen id domum retulisti.”

“Aliud retuli, illi simillimum. Huius pretium usque modo minutatim
solvebamus. Ut facile intelliges, id factu nobis, quippe qui nihil
habebamus, haud erat facile. Denique perfecimus, et nunc gaudeo
admodum.”

Hera Forestier constitit.

“Aisne tu monile adamantinum vos in locum mei emisse?”

“Sic fecimus. Proinde tu id nunquam animadvertisti! Illa enim inter
se perquam similia erant.”

Et ipsa subrisit cum voluptate, quæ superbiam iuxta ac puerilem
animum prodebat.

Hera Forestier, animo vehementer mota, ambas eius manus prehendit:

“O, misellam meam Mathildam! Atqui monile meum ex pasta vitrea erat.
Valebat autem, ad summum, quingentos centusses!”

Finis.

    1. Actarius potius scribendum quam actuarius, ut inter duo
     \ vocabula discrimen statuatur: prius enim scribam qui acta
     \ scribit, posterius autem navim denotat.
    2. Vela reticulata fenestrarum.
    3. Cacula, -æ, m., est famulus a persona domini.
    4. Est operculum, quo litteras obtegimus, atque cui titulum
     \ inscribimus.
    5. Ballistia, -orum, est actus ballandi, saltandi, choræarum.
    6. Arma ignifica, iaculatoria sive militaria, sive venatica.
    7. Margaritæ solitariæ.
    8. Legativus, -a, -um, quod ad Legationem pertinet. Latinitate
     \ Diplomatica, ad nostra usque tempora viros diplomaticos
     \ Legationum “Adlatus,” indeclinabiliter, atque "Adiunctos”
     \ appellare soliti sunt, unde Franci suum “ad taché,” attaché,
     \ cuderunt.
    9. Utrumque Romanum. Vehiculum leve, pretio conductum quo domum
     \ veherentur.
    10. Habitaculum sub tegulis tecti.
    11. Subucula, -æ, vestis lintea virorum interior, quæ sæpe lavari
     \ solet. Sábanum, quo vultum, manutérgium, quo manus tergemus.
    12. Incile est extra tramitem, in via, ubi aquæ in cloacam
     \ decurrunt.
    13. Arilor, cum mercatore de pretio discepto.
    14. Libella, est una centesima unius libræ argenti, quocunque
     \ genere pecuniæ ultima et minima unitas, minimus nummus.
    15. Usura usuræ.
    16. Vestis mulierum a lumbis ad calces.


Ostium Cl. V. de Malétroit

Dionysius de Beaulieu annum ætatis suæ vigesimum et alterum necdum
expleverat, adultis tamen se annumeravit, et, insuper, etiam
equestellorum[1] loco se habuit. Iis etenim temporibus austeris ac
bellicosis catulastri[2] maturius in virilitatem formabantur; et
siquis eorum unquam comminus pugnaverit, incursionum aliquoties
particeps fuerit, ac suum denique virum quisque in honesta pugna
interfecerit, item si artis belligerandi mediocriter gnarus fuerit,
atque genus humanum noverit, ei in incedendo quandam iactantiam nemo
est quin concedendam iudicet. Hic suum equum debitá curá loricavit,
iusta deliberatione cœnavit, tum, circa crepusculum, iucundissimo
animi statu aliquem visum prodiit. Id tamen ex parte iuvenci nostri
haud fuit cœptum sapientissimum. Satius profecto ipsi fuerit domi,
iuxta focum mansisse, probeque cubitum ivisse. Enimvero oppidum
copiis sub ducibus promiscuis, Burgundiorum Anglorumque scatebat; ac
tametsi Dionysius illic sub salvo conductu morabatur, suus tamen
salvus conductus casu conflictús fortuiti parum sibi profuturus erat.

Mensis agebatur Septembris, anni millesimi quadringentesimi
undetrigesimi; cœli temperies asperior fiebat, ventus impetuosior,
sibilans, imbribus gravidus oppidum percursabat; folia autem delapsa
in viis perstrepentia volitabant. Passim aliquot fenestræ iam
collustratæ erant; clamor armatorum, intus, supra cœnas laute
agentium, foris minutatim audiebatur, vento subinde haustus et
abreptus. Nox celeriter cecidit; vexillum Angliæ, de vertice turris
fluctuans plus et plus sub umbra labentium nimborum obscurabatur —
merum punctum atrum instar hirundinis, in plumbeo cœli chao. Nocte
altius mergente ventus oboritur, in fornicibus mugire, in valle autem
sub oppido, inter comas arborum boare cœpit.

Dionysius celeriter incedebat, et mox ostium amici pulsabat; at,
licet sibi promiserit parum ibi se moraturum, matureque reversurum,
exceptus tamen tam humaniter est, totque causas ibi reperit, quare
moraretur, ut iam media nox pridem præterivisset, quum in limine
valediceret. Interea ventus iterum cecidit; nox tam erat atra quam
sepulcrum; nulla stellula, ne vel radiolus quidem lunæ nubium moles
penetrabat. Dionysius ambages angiportuum Castelli Landon vix ac ne
vix quidem novit; quin et interdiu viarum meatus haud facile enodare
quibat; in hac autem caligine nox eum omnino deperdidit. Unum tantum
sibi plane constabat — semitam sursum collem se sequi oportere; quod
domus sui amici in inferiori declivitate Castelli Landon sita erat,
diversorium autem superius stabat, a capite, ad radices celsæ turris
templi. His ductus indiciis prorsum conabatur cœcutiens et
cæspitabundus, aurá liberius haustá quoties in loca aperta
perveniret, ubi cœlum visui amplius pateret, subinde aere spissiori
secundum muros palpando iter carpebat. Status idgenus cuiuslibet
viatoris anceps, mysteriique plenus existimandus est, cui in loco
prope ignoto, in cœcis tenebris versari contingat. Silentium
infinitarum rerum possibilium mater, terribile est. Sic ferrea
fenestrarum clathra algida manui palpanti æque terrifica sunt atque
attrectatio bufonis; viæ scruposa asperitas cor viatoris in faucem
sursum agit; quisque locus spissiori caligine obumbratus insidias,
aut voraginem in via minitatur; ubi autem aer luculentior est, domus
vicinæ figuras insolitas sinistrasque induunt, acsi eum a via sua
abducere minentur. Dionysio etenim, in diversorium suum sine notitia
publica pervenire enitenti, et verum periculum, et molestia in
itinere sublatebat; tamen fortiter et audacter progrediebatur, quoque
tamen angulo ad circumspiciendum moratus.

Iam per aliquod tempus Dionysius in angiportu itabat tam angusto, ut
muros alterutra manu attingere posset, quum, denique, angiportus
dilatari, acriterque in declive ducere cœpit. Manifestum iam nunc
erat viam hanc non suum diversorium versus tendere; exspectatio tamen
plusculi luminis eum prorsum tentabat ad explorandum. Angiportus in
fastigio desinebat, muro pinnato clauso, unde inter celsas domos,
tamquam ex sepimento conspectus in vallem informem et opacam aliquot
centena pedum infra propansam patebat. Dionysius deorsum spectabat,
videbatque summos aliquot arborum vertices oscillantes, unumque
lucidiorem locum, ubi fluvius planitiem percurrebat. Tempestas iam
clarescere incipiebat, cœlumque serenascere, ut iam margines nubium
cumulorum, lineamentaque collium discernerentur. Lumine diluculi
incerto ædes ad lævum suum conspicatur, quæ in aliquo numero esse
videbantur; muri enim earum pinnis turriculisque eminebant; e summa
ædificii mole posticum sacelli pluribus erismatibus[3] munitum
acriter prominebat; ostium autem ædificii sub profundo fornice
occulebatur, cuius exteriora figuris in lapide incisis, superne autem
duæ imbrices draconteæ impendebant. Fenestræ sacelli, vitris pictis,
quadraturisque[4] multiplicibus obumbratæ, lumen prodebant tamquam
plurium cereorum,[5] quo fiebat ut et erismata, et apicatum[6] tectum
eo acriori caligine adversum cœlum eniterent. Satis erat manifestum
ædes has domicilium esse familiæ cuiusdem potentioris regionis
vicinæ; quum vero eædem in mentem Dionysii proprii domicilii Burgis
revocaret, substitit, ac paulisper sursum spectabat, secumque artem
architecti pensitabat, duasque has familias recensebat.

E septo fastigio nullus exitus videbatur patére præter angiportum,
qui eo ducebat, nec fieri quidquam poterat, nisi ut eadem via qua
venerat, rediret, sed ubi modo esset, quadam ratione sibi fingere
videbatur, proin usque sibi confidebat viam præcipuam hoc modo se
assecuturum, suoque diversorio potiturum. Sic ipse secum coniectabat,
quin casuum fortuitorum qui incidere possent, rationem habuisset,
quorum unus hanc noctem omnium maxime in suæ omnis vitæ curriculo
memorabilem reddidisset; namque vix centum passus retrorsum cessit
antequam lumen conspexit adversum se appropinquans, vocesque in his
angustiis vicissim reverberantes audivit. Caterva erat hominum
armatorum vias noctu tædis obeuntium. Dionysius statim coniectabat
hos vinum paullo liberius ingurgitasse, nec proinde salvis
conductibus admodum detineri, aut vero leges honesti belli maximi
facturos. Æque ambiguum erat utrum se non canis instar decuterent,
ibique ubi lapsus esset relicturi essent. Status itaque rei satis
concitatus, etsi non sine angore, fuit. Eorum tædæ, ut ipse putabat,
se ab eorum visu tuerentur; item futurum sperabat ut eorum
vociferatio sonitum gressuum suorum absorberet. Si modo ipse satis
agilis silensque esset, existimabat se eorum notitiæ omnino subducere
posse.

Malá quadam fortuná, quum ad recedendum se verteret, pedem maiori
silici offendit; edito clamore, muro illabitur, ensis autem suus
magno strepitu pavimento alliditur. Protinus voces duorum aut trium
audiebantur quærentium, quis illic esset — aliquæ Francice, aliæ
Anglice; Dionysius tamen nihil respondit, eoque celerius deorsum
currere perrexit. Fastigium nactus, ad respectandum constitit. Illi
usque sciscitabundi in se inclamitabant, ac nunc demum accelerato
gressu se insectari cœperunt, non sine magno strepitu armorum,
tædarumque huc et illuc in angusta fauce iactatione.

Oculis denique circumlatis, Dionysius in fornicem ostii suffugit.
Illic enim notitiam effugere poterat, aut vero — si hoc minus — loco
se reperiebat capitali, unde licebat aut negotiari, aut certe se
defendere. Sic statuto, ensem evaginavit, tentavitque tergum suum
ostio applicare. Præter omnem exspectationem ostium moli corporis sui
cessit; ac, licet ipse extemplo se vertisset, ostium in cardinibus
bene unctis silens ulterius verti perrexit, et cum opaco hiatu
propansum stabat. Quum homini in angustiis res prospere cedunt,
exspectandum non est eum magnopere pensi habiturum quí et quare res
evenerint, commoditas propriæ personæ sibi satis causæ videri solet,
quare etiam maxime insoliti eventus rerum in hoc sublunari mundo
nostro contingant; unde Dionysius sine momentanea dubitatione locum
hiantem ingreditur, et ad suffugium suum celandum ostium pone se ex
parte clausit. Nihil sibi a mente adeo fuit alienum quam ostium
penitus claudere; aliquo tamen prorsus inexplicabili modo —
choragio[7] fortasse aliquo aut pondere — ingens querna moles digitos
suos elusit, postibus obvolvitur, ingentique clangore, tamquam si
claustrum automaticum cecidisset, sua sponte clauditur.

Vigiles eodem tempore in fastigium cœcum se effuderunt, clamoribus ac
maledictis eum appellantes. Ipse eos in opacis angulis scrutantes
audivit; quin extremitas manubrii lanceæ etiam in exteriori
superficie ostii, pone quod ipse stabat, perstrepere audiebatur; at
hi eximii homines nimis lauto erant spiritu quam ut se diu demorari
sinerent, moxque per callem tortuosum, qui attentionem Dionysii
fefellerat, e medio se sustulerunt, ac pedetentim e visu audituque
per muros oppidi evanuerunt.

Nunc Dionysius iam liber respiravit. Pauca minuta gratiæ eis
concessit, nequid accideret, post quæ palpando quæritabat si quo modo
ostium recludere, et effugere posset. Superficies ostii interior
tamen omnino erat plana, nusquam ullus capulus, ansa, ruga, aut obex.
Unguibus rimas tentabat, at moles ingens movenda non erat. Quassare
tentabat, at quercus velut rupis erat firma. Dionysius de Beaulieu
frontem rugare cœpit, lenique sibilo se solari. Quidnam rei cum hoc
ostio? mirabatur. Curnam erat aperta? Quínam factum est ut pone se
tam facile ac tanto cum effectu clauderetur? Hic aliquid obscuri et
clandestini circa hæc omnia sublatere necesse erat, quæ iuveni non
admodum arridebant. Technas hæc redolebant; et tamen in tam quieta
seclusaque via, in ædibus tam prosperis, imo et nobilibus aspectu,
quisnam dolum suspicetur? Et tamen — sive technæ sive non, sive datá
operá, sive casu — hic ipse erat pulchre captus; ac ne pretio vitæ
quidem illinc eluctari se posse sensit. Etiam caligo eum obruere ac
deprimere cœpit. Itaque ad auscultandum se convertit; foris altum
erat silentium, sed ab interiori, et prope quidem, sonum submissi
suspirii, susurrum singultus clandestini stridoris — acsi multi sibi
vicini silentio se continerent, ipsumque adeo spiritum furtim
ducerent. Hæc res sibi ipsa præcordia penetravit, unde cum impetu ad
se rediit, veluti cui vita in discrimen venisset. Nunc demum radiolum
luminis e regione oculorum animadvertit e penetralibus manantem —
radiolum lucis filo similem, in extremo se expandentem, qualis inter
rimas superioris ianuæ inter alas aulæi emanare posset. Conspectus
cuiuscunque demum rei Dionysio levamini fuit; tamquam solum sub
pedibus cuiquam in palude versanti, solidum Dionysio erat; avido
animo se ei applicuit, aliquem conatus sibi conceptum de rebus se
circumdantibus coniectare. Manifestum erat inter solum in quo ipse
stabat, fontemque radii luminis, aliquot gradus interesse; ac,
profecto, etiam aliud filum luminis, tenuitatis acús, phosphorique
instar languidi se deprehendisse sibi fingebat, quod, profecto, ab
æreis cancellis graduum reverberari facile credi poterat. Ex quo
intellexit se non esse solum cor sibi violento pulsu, pæne ad
suffocandum, palpare perrexit, animumque ad summum ardorem quidquid
demum audendi suscitavit. Persuasum nunc sibi erat se in vitæ
discrimine versari. Quid itaque debebat naturæ magis consentaneum
videri, quam ut gradus protinus ascenderet, aulæum revelleret,
fataque sua extemplo coram cognosceret? Si nihil aliud, saltem cum
rebus ageret attrectabilibus; atque saltem in tenebris non esset.
Brachiis proinde porrectis lente progrediebatur, usquedum pedes in
infimo gradu offendit; inde celeri gressu ascendit, ad se componendum
constitit, ac, denique, relevatis aulæis, in aulam ingressus est.

Locus in quem pervenit ampla ac spatiosa aula erat ex lapidibus
lævigatis. Tria erant ostia, unum a singulis trium laterum; cuncta in
eundum modum aulæis ornata. A quarto latere duæ amplæ fenestræ
patebant, inter quas ingens caminus cum insignibus stirpis Malétroit
decorus, locum occupabat medium. Dionysius statum rerum protinus
agnovit, nec parum lætabatur quod in tam egregias manus incidisset.
Aula præclari modo erat illustrata; supellex tamen paullo parcior
esse videbatur, quippe quæ e gravi mensa, vix binis ternisve sellis
constabat, sed in foco nullus ignis conspiciebatur, solum autem
lapideum scirpis, per aliquot dies iam tritis, constratum erat.

Rectá ex adverso ingredienti Dionysio, iuxta caminum, in celso
artisellio vir sedebat senex, pelliceo focali amictus. Sedebat autem
crure uno alteri superiecto, manibus iunctis, calice vini aromatibus
condíti in pluteolo ad parietem. Vultus eius aspectu perquam
masculinus erat, non adeo hominis proprius, quam idgenus quem in
tauro, hirco, vel in verre solemus videre; aliquid ambigui et
assentatorii; aliquid avari, atrocis atque perniciosi. Labium
superius præter morem erat crassum, quasi ex ictu, aut ex dentium
dolore tumidum; dein risus ille, supercilia cacuminata, oculique
pusilli acresque aspectum præbebant curiosum ac fere comice male
ominantem. Decori cani e capite undique pendebant, tamquam sancti
alicuius, omnesque in singulo cirro in focale defluebant. Barba
mystacesque suæ decori erant indices venerabilis suavitatis.
Senectus, haud dubie propter singularem curam, nulla vestigia in manu
eius reliquit; manus etenim stirpis Malétroit semper fuit clara.
Difficile esset quidquam tam carnosi, simul et figurá tam delicati
sibi fingere; digiti leniter in tenuitatem desinentes procacitatem
digitorum muliebrium a Leonardo pictorum æquabant; radix pollicis
clausi minutam lacunam in ruga exsurgenti efficit; ungues in figuram
perfectam erant formati, albedine prorsus insolita. Quod quisquam
huiusmodi manibus, virginis martyris instar — pietate quadam
religiosa eas iunctas servet — quod quisquam tam intento conspectu
atque mirificis vultús lineamentis patienter sedeat, hominesque
oculis fixis contempletur tamquam Deus, aut statua Dei, huius
aspectum decies magis formidolosum reddidit. Quies eius ironica ac
subdola videbatur, nec aspectui eius conformis.

Talis erat Alain, Clarissimus Vir[8] de Malétroit.

Dionysius atque ille per pauca momenta se invicem contuebantur.

“Velis, rogo, intrare,” fatur denique Domnus[9] de Malétroit. “Tota
vesperá te exspectavi.”

Interea non surrexit, sed verba subridens protulit, caputque leni
nutu proclinavit. Dionysius, partim e subrisu, partim e sonoro
murmure singulari, quo verba sua vir senex protulerat, acrem animi
aversionem persentiscebat medullá tenus. Tædio rei percitus, et ex
imo confusus, advena vix verba ad respondendum reperire poterat.

“Equidem vereor,” respondet denique, “ne casus hic dupliciter
fortuitus sit. Non enim is ego sum quem tu esse arbitraris. Aliquem
tu exspectasse mihi videris; at, quoad me, nihil a mente mea poterat
esse magis alienum — nihil voluntati meæ magis adversum — quam ista
intrusio.”

“Eia mi bone,” indulgenter respondet senex, “ecce te hic; et hoc
solum refert. Cape sedem, amabo. Esque prorsus bono animo. Negotiola
nostra confestim dirimemus.”

Dionysius perspexit statum rerum usque esse cum aliquo conceptuum
errore confusum, prohinc explicare perrexit.

“Ostium tuum ...” prosequitur.

“De ostio meo?” excipit ille supercilio cacuminato erecto.” Lusus
ingenii merus.” Et humeris tantum gestiebat. “Phantasia
hospitalitatis! Secundum tua propria verba, tu minime eras cupidus me
noscendi. Nos seneciones tale quid haud raro exspectamus; quum vero
id ad famam nominis nostri attingendam respicit, conari solemus
aliquid ad id superandum comminisci. Non invitatus quidem advenis,
haud tamen ideo minus opportune.”

“At, mi vir, pergesne in errore perseverare?” instat Dionysius.
“Inter me et te nullus quæstioni esse potest locus. In hac regionis
parte peregrinus ego sum. Nomen mihi est Dionysio Domnicello[10] de
Beaulieu. Si me domi tuæ vides, id inde fit, quod —”

“Mi amicule,” incidit in eius sermonem senex, “indulgebis mihi si in
his rebus proprium sequar iudicium. Verosimile est iudicia nostra hoc
momento inter se differre,” modo inani subiungit, “dies tamen uter
nostrum in vera sententia fuerit, ostendet.”

Dionysius se cum demente agere credere cœpit. Cum gestu humerorum
consedit, reique eventum exspectare statuit; tum silentium institit,
dum interea se discernere putabat quasi pone aulæum, e regione sibi,
clam preces recitarentur. Interdum unius tantum vox audiri videbatur,
alias binæ, atque vocis, tametsi submissæ, vehementia sive magnam
properantiam, sive vero agoniam animi indicare parebat. Tunc sibi in
mentem venit aulæum istud ingressum celare sacelli, cuius formam
exteriorem foris animadverterat.

Interim vir senex Dionysium a capite ad calcem oculis scrutabatur
censoriis, leniter subridens, ac nonnunquam sonitum haud absimilem
aviculæ, aut musculi edens, unde inferri licebat eum contentissimum,
spirituque elatum esse. Hic rerum status pedetentim tolerari non
posse videri cœpit; quamobrem Dionysius, finem rei facturus, suavi
modo memorabat ventum foris iam recessisse.

Vir senex hoc audito impetu submissi risús captus est tam diuturni ac
violenti ut toto vultu rubore perfunderetur. Dionysius extemplo
surrexit, pileumque gestiens capiti imposuit.

“Mi Domne,” eloquitur hic, “si sanus es, iam plus satis me
vilipendisti. Sin autem insanis, licet mihi credere facultates meas
intellectús iucundius impendere posse quam cum demente agere. Mea
mens recti est conscia; tu me inde a primo momento lusisti; audire
meam excusationem recusasti; et nunc nulla sub Diis potestas me hic
ulterius continebit; atque nisi mihi nullus honestior modus viam
foras reperiendi detur, ense ostium tuum diffringam.”

Domnus de Malétroit dextram levavit, eamque adversum Dionysium,
indice, minoribusque digitis pansis, agitavit.

“Nepotule mi dilecte,” inquit, “conside.”

“Nepotule!” regerit Dionysius, “quin tu ore pleno mentiris;” talitrum
ipsi minitatus.

“Conside, inquam, nebulo!” clamat denique vir senex, subita asperaque
voce, consimili canis latrantis. “Existimasne,” tum prosequitur, quum
tendiculas ope ostii commentus eram, me rem ibi terminasse? Si mavis
ut manibus pedibusque vinciaris ita ut ossa tibi doleant, tenta modo
surgere ac discedere. Sin vero malis hircus manere liber, teque
suavem erga virum senem præstare — tum bene, sede ibi ubi es in pace,
ac Dii te amabunt.”

“Num tu indicare vis me captivum esse?” quærit Dionysius acrius.

“Facta memoro,” respondet ille. “Satius duco ut reliqua ipse tibi
inferas.”

Dionysius itaque iterum consedit. Extrinsecus se satis compositum
gerebat, in animo tamen furore æstuabat, subinde vero sollicitudine
refrigerabatur. Nec amplius sibi cum demente negotium esse
existimavit. At si vir senex mente captus non erat, quid per Deorum
fidem sibi exspectandum erat? Quidnam absonum aut tragicum discrimen
se supervenit? Quemnam vultum eum oporteat fingere?

Dum hæc taliaque secum meditabatur animo fluctuans, aulæum in
sacellum ingressum celans tollitur, procerior sacerdos ornatu suo
indutus inde egressus, longoque aspectu Dionysium acriter contuitus,
Domno Malétroit aliquid in aures susurravit.

“Estne ipsa animo tranquillior?” quærit hic.

“Mente placidiori modo est, mi Domne,” respondet sacerdos.

“Dii eam adiuvent, ipsi non facile satisfit!” ludificatur vir senex.
“Propago optimæ spei — haud male natus — et hoc etiam propriæ
electionis? Ehem, quid mannus hic amplius sibi vellet?”

“Status hic nulli domnicellæ est quotidianus,” refert alter, “ac pro
sua verecundia res etiam est nimis aspera.”

“Decebat eam hæc priusquam choreas agere cœperat perpendere. Non
propriæ electionis meæ id fuisse, Diis notum: quando tamen eam inesse
contingit, sic Domna[11] Nostra eam adiuvet, totam hanc rem illa
exsequetur ipsa.” Tum Dionysium allocutus, “Domnicelle mi de
Beaulieu,” quærit ab eo, “licebitne ut te nepti meæ sistam? Ipsa te
diu præstolabatur haud dubito dicere, etiam quam ego magis
impatiens.”

Iam Dionysius cum gratia se sorti suæ totum dedidit — nec ulterius
quidquam expetivit, nisi ut deterrima fata sua citissime quam fieri
posset, cognosceret; surrexit itaque sine mora, nec invitationem
recusans, se proclinavit. Domnus de Malétroit, exemplum eius secutus,
brachio capellani[12] adiutus, adversum cancelli ostium claudicavit.
Sacerdos aulæum revulsit, simulque omnes tres intraverunt. Ædificium
ornatu architectonico non immerito superbiebat. E medio arcu
lacunaris inter sex robustas columnas lenior fornicatus desursum
pendebat paribus ornatissimis. Sanctuarium pone altare in rotunditate
desinebat anaglyphis supra modum affluentibus ornata, eamque
complures fenestellæ formas stellarum, trifoliorum aut rotarum
referentes collustrabant. Hæ fenestellæ vitris haud satis erant
clausæ, ita ut aer nocturnus minime impeditus sacellum perflabat.
Cerei quorum haud pauciores quam quinquageni credibile erat ibi
arsisse, a vento violentissime agitabantur, unde lumina nunc in
coruscam claritatem, nunc autem in umbratilem eclipsin verterentur.
Ante aram, in infimo gradu, nympha[13] ornatu resplendens, virgo
genibus insistebat. Ut Dionysius animadvertit ornatum eius,
contremuit; omni vi conabatur suspitiones, quæ menti suæ subreperant,
repellere; id fieri nec debet — nec potest, quod futurum timebat.

“Blanca,” fatur Domnus voce sua tibiæ cantui simillima, “puellula
mea, amicum tibi adduco sistendum; velis te vertere, manumque ei
præbere. Multum iuvat religioni esse deditum, sed, mea neptis, haud
minus iuvat esse civilem.”

Puella surrexit, seque ad advenas convertit. Motus autem eius talis
erat quasi corpus nusquam flecteretur, et in omnibus vegeti ac
iuvenili corporis lineamentis indicia verecundiæ torporisque expressa
videbantur, stabatque capite declinato, et oculis demissis, dum
interim leni gressu propius accedebat. Progredienti oculi in pedes
Dionysii de Beaulieu incidebant — in pedes, quibus ipse merito
superbiebat, liceat hic monere, quos etiam in itinere maximá curá
vestiri et indui moris ei erat. Ipsa substitit — exterrita est, acsi
cothurni[14] sui flavi indicia essent alicuius rei terribilis — tum,
repente, lumina ad vultum levavit cothurnos eos gerentis. Oculi eorum
concurrunt; pudicitia horrori ac formidini locum cedit in vultu
puellæ; labia expallescunt; acri quiritatu vultum manibus tegit,
suique impos in solum sacelli corruit.

“Hic non is est!” clamat puella. “Patrue mi, hic non est is!”

Domnus de Malétroit suaviter mussitabat: “Utique non est,” inquit,
“tantum et ego exspectavi. Tam infortunate factum, quod nomen illius
tibi excidisset.”

“Sic prorsus,” quiritat puella, “ego profecto hunc ad istud ipsum
temporis momentum nunquam vidi — nequaquam, ne oculis quidem hunc
unquam contuita sum — nunquam amplius eum conspicere volo. Mi Domne,”
ait ad Dionysium conversa, “si vir es, verba mea confirmabis.
Unquamne te vidi — unquamne tu me vidisti — ante hanc horam
maledictam?”

“Ut pro me solo loquar, nunquam ita fortunatus fui,” respondit
iuvenis, “nunc mihi primum contigit, mi Domne, ut tuæ formosæ neptis
in conspectum venirem.”

Vir senex humeris gestiebat.

“Hoc audire multum aggravor,” inquit ille. “Attamen initium facere
nunquam sero est. Et ipse haud multo plus notitiæ uxoris meæ bonæ
memoriæ habebam quam eam duxissem; unde clarum fit,” subiunxit mimice
gestiens, “posse fieri ut connubia eiusmodi extemporanea, habitu
diuturniori in optimam concordiam evadant. Quandoquidem et
paranymphus hac in re habiturus est quod dicat, duarum horarum
spatium illi concedam ad reparandum tempus amissum, antequam ad ritum
procedamus.” Quibus dictis ad ianuam versus processit, sacerdote
comitante.

Puella sine mora in pedibus constitit. “At, mi Patrue, tu certe non
serio hæc dicis,” interpellat illa. “Deos testes appello, malle memet
propria manu confodere, quam ut invito huic iuveni obtrudar. Cor
rebellat. Dii vetant idgenus connubium; tu autem canos tuos
dehonestas. O, mi Patrue, miseresce mei. Nulla in terrarum orbe est
mulier, quæ non mortem, quam tale connubium potiorem habeat. Fierine
potest,” subdit titubans, “fierine potest ut tu fidem mihi neges,
atque ulterius quoque credas hunc” — digitis Dionysium cum flagranti
ira et contemptu indicans — “ut tu usque putes hunc eum fuisse?”

“Ingenue fateor,” refert vir senex in limine subsistens, “me ita
credere. Verum, sine ut tibi, mea Blanca de Malétroit, semel omnino
explicem, quid hac de re censeam. Quum tu tecum statuisti nostram
prosapiam nomenque, quod bello ac pace plus quam sexagenos annos cum
honore gesseram, dehonestare, non modo ius tuum in meam sententiam
inquirendi pessumdedisti, verum etiam vultum meum contuendi. Si pater
tuus tunc in vivis fuisset, te conspuisset, et ex domo exesse
iussisset. Ipse manibus fuit ferreis. Grates Diis tuis habueris, mea
Domnicella, quod tantum cum manibus byssinis tibi agendum est. Muneri
meo duxi te, citissime quam poteram, locare. Ex mera bona voluntate
tuum tentavi proprium reperire procum. Et confido me successisse.
Verum, per omnes Deos et cœlicolas, Blanca de Malétroit, si id mihi
minus contigit, ne vel hilum quidem curo. Prohinc, sine ut te moneam,
ut iuveni amico tuo civilem te præstiteris; etenim sic me Dii ament,
procus tuus proximus minus tibi ad gustum futurus est.”

His dictis, capellano comitante, egressus est; aulæum autem pone
iuvenes demissum est.

Puella flagrantibus oculis se ad Dionysium vertit.

“Ecquid hæc omnia sibi volunt?” quærit ipsa nervose.

“Dii ipsi norunt,” mœste refert Dionysius. “Captivus sum in ista
domo, quæ cerritorum plena esse paret. Plus scio nihil; nec quidquam
intelligo.”

“Quí autem, rogo, huc intravisti?” percontatur ipsa.

Rem brevissime quam poterat narravit. “Cæterum,” subiunxit, “fortasse
exemplum meum secutura ænigmatibus his tu respondebis, dicesque quid
Diis propitiis, exspectandum, et quis exitus eorum futurus sit.”

Paulisper ipsa silens stabat, licebatque iuveni videre quemadmodum
ipsa tremeret, oculique absque lacrymis lustro febrili micarent. Tum
ipsa utraque manu frontem premebat.

“Eheu, quam mihi caput dolet!” fatur cum lassitudine — “ut de corde
laborante sileam! At tu iure postulabis meam partem eventuum scire,
tametsi ea narrare muliere indignum videri debeat. Nomen mihi est
Blancæ de Malétroit; patre matreque orba eram ex — o! ex quo memini,
fuique omni mea vita infelicissima. Ternis ab hinc mensibus iuvenis
quidam centurio in templo quotidie iuxta me stare cœpit. Satis
perspexi me ei placuisse; meá profecto culpá factum, sed me ab aliquo
amari perquam iucundum existimavi; atque quum epistolium mihi
porrexisset, id mecum domum tuli, magnaque cum voluptate legi. Exinde
complura mihi scripsit. Misellus ille me convenire perquam cupivit,
meque continuo rogitavit, ut ostium quadam vespera apertum
relinquerem, ut ad gradus vel pauca verba nobis colloqui liceret.
Cognitum enim habebat, quantopere patruus meus mihi confideret.” Hic
aliquot singultus edidit, ac pauca solum post momenta prosequi
valuit. “Patruus meus durus est homo, sed admodum astutus,” tandem
perrexit ipsa. “Multa ille præclara in bello edidit facinora, non
exiguo in aula loco habebatur, atque olim magna apud reginam Isabeau
gratiá cluebat. Quo autem tandem modo suspitio illi de me in animum
irrepserit, haud equidem scio; sed vix quidquam ab eius notitia
arceri potest; atque hoc mane quum a missa domum veniebamus, ipse
manum meam cepit, eam vi aperuit, meumque epistolium legit, dum a
latere mecum itabat. Postquam id legerat, omni civilitate id mihi
reddidit. In eo iterum rogabar ut ostium apertum linquerem; et hoc
cunctos nos labefactavit. Patruus etenim me per totum diem ad
vesperam usque in cubiculo continuit, ac tum, ut modo vides — me
vestiri et ornari iussit, en insignem, nonne putas? in quamlibet
puellam, contumeliam. Quandoquidem, ut puto, nomen iuvenis
centurionis ex me extorquere non valeret, insidias illi tetendit, in
quas, per Deorum vindictam, pro! tu incidisti. Confusionem utique
acerbam exspectabam; quínam enim præscire poteram utrum ipse legibus
tam duris me in uxorem accipere paratus esset? Fieri etiam poterat
eum inde ab initio nunquam serio fuisse animo; aut etiam ego me nimis
vili æstimare poteram quam ut illi placerem. Revera tamen pœnam tam
insolentem mihi inflictum iri nunquam exspectavi! Fingere nequibam
fieri posse ut Dii puellam, in conspectu cuiuspiam iuvenis viri sic
dehonestari sinerent. His itaque cuncta tibi edisserui; ac vix
sperare audeo fore ut me non despectui habeas.”

Dionysius honorem ei tribuit proclinando.

“Domnicella mea,” respondit hic, “fiduciá tuá insignem honorem mihi
præstitisti. Superest ut ipse ostendam me eo honore indignum non
fuisse. Estne Domnus Malétroit ad manum?”

“Eum in contigua aula scribendo occupatum esse existimo,” ait ea.

“Indulgesne, mea Domnicella, ut eo te ducam?” quærit Dionysius, manum
ei urbanissimo modo præbens.

Accepit ipsa; quo facto, iuvenes e sacello excesserunt, Blanca
admodum deiecta et pudibunda, sed Dionysius, conscius quodammodo
functionis officiosæ, iuvenilique confidentiá fultus se id et
effectui dare posse, pavonis instar itabat.

Domnus de Malétroit, ironicá quadam obsequentiá ei obviam venit.

“Mi Domne,” fatur Dionysius insigni grandiloquentiá, “et ego mihi hoc
in connubio interloquendi ius sane vindico; prohinc, iam in
antecessum monitum te esse volo me nullo pacto adstipulaturum ut
virgo hæc invita ad id adigatur. Si manus sua libere mihi oblata
fuisset, ex corde accepissem, perspectum enim habeo eam tam probam
quam venustam esse; verum, ut res sunt, officio meo esse duco, mi
Domne, cum omni humanitate recusare.”

Blanca eum oculis ex grato animo fulgentibus contuita est; at vir
senex arridebat tantum, sed ita ut arrisio eius Dionysio prorsus
stomachum verteret.

“Tu quidem, Domnicelle de Beaulieu,” respondit ille, “vereor admodum,
electionem quam tibi obtuleram, ne perperam intellexeris. Velis modo
me ad istam fenestram comitari” Quibus dictis adversus unam magnarum
fenestrarum, quæ nocte hac patebat, processit. “Nota, velim,”
prosequitur ipse, “ferreum annulum in superiori muro, item ei
insertum satis robustum funem. Nunc animadverte, sis, verba mea: si
quo casu aversio tua erga personam meæ neptis tibi insuperabilis
videretur, ante solis ortum te illic ex hac fenestra suspendi curabo.
Mihi crede, ad hoc extremum cum maximo dolore descendam. Nam ego
nequaquam tuæ mortis sum cupidus, sed ut neptis mea in vita
stabiliatur. Si tamen te contumacem præstiteris, necesse erit ut ad
id deveniatur. Tua familia, Domnicelle de Beaulieu, clarissima suo
modo est; tamen, etiamsi originem tuam a Charulo Magno ducas, manum
virginis ex prosapia Malétroit impunis non recusaveris — ne tum
quidem si tam esset communis quam via quælibet Parisiaca — imo ne tum
quidem si adeo esset turpis quam caput draconeum imbricis meæ supra
ostium meum. Hac in re nec ratio meæ neptis, nec tui, nec sensus meus
privatus me impellunt. Honos meæ domús erat violatus; te reum esse
arbitror, aut secreti duntaxat nunc iam es conscius, nec proinde tibi
mirari licebit, si abs te postulo ut maculam eluas. Sin hoc feceris,
sanguis tuus super caput tuum proprium erit! Nullius compensationis
loco habebo si videro decoras reliquias tuas sub fenestra mea flabris
agitatas calces collidere, sed, ut vulgo dicitur, media panis pasta,
quam nulla, præstat; atque si malum direptæ honestatis sanare nequeo,
saltem gliscens probrum sistam.”

Silentium intercessit.

“Quantum scio,” fatur denique Dionysius, “viris ingenuis alia quoque
via cognita est idgenus querimonias dirimendi. Tu nimirum ensem
geris, cuius, ut fando audivi, quondam eximium usum feceras.”

Domnus Malétroit ad hæc signum dedit capellano, qui lentis gressibus
aulam perambulavit, atque aulæum tertii ostii revulsit. Intra
momentum idem iterum demisit; tempus tamen Dionysio suppeterat ad
ambitum opacum, armatorum plenum animadvertendum.

“Quum ætate paullo minor eram, mi Domnicelle de Beaulieu, hunc
honorem tibi libenter tribuissem,” respondit Domnus Alain; “at nunc
iam nimis sum senex. Nervi senectutis sunt mercenarii. Uti igitur
iis, quas habeo, viribus cogor. Hæc est durissima omnium rerum, quas
senectute adacti nos deglutire cogimur; aliquá tamen patientiá etiam
hoc in consuetudinem abit. Tu atque Domnicella videmini duas horas,
quæ tibi ex vita supersunt, malle in hac aula explere; et quoniam
nullo modo mihi in animo est electioni tuæ officere, eam omnino vobis
concedam ex intima cordis voluptate. Nihil properandum!” subiunxit
sublata manu, quum videret faciem Dionysii de Beaulieu in sinistrum
obtutum mutari. “Si tibi animus rebellat quominus suspendaris, ad te
ex fenestra præcipitandum, aut in lanceas mercenariorum meorum te
proiicere post duas horas satis temporis tibi suppetet. Duæ horæ ex
vita usque duæ sunt horæ. Etiam tam exiguo temporis spatio quam sunt
duæ horæ plurima evenire queunt. Ac, præterea, si aspectus meæ neptis
non me fallit, ipsa quoque habere videtur quod tibi dicat. Ultimas
vitæ tuæ horas certe non deturpabis te erga virginem incivilem
præstando?”

Dionysius oculos in Blancam convertit, quæ eum gestu implorare
parebat.

Verosimile erat hunc mutuum consensum viro seni perquam gratum
fuisse; namque in utrumque renidens, suaviter monebat: “Si mihi fidem
præstiteris, Domnicelle de Beaulieu, antequam ego revertar post duas
horas te nihil temerarii tentaturum, abducam meos mercenarios,
faciamque, ut cum Domnicella tanto confidentius, testibus remotis,
colloqui possis.”

Dionysius iterum puellam contuitus est, quæ eum ad assentiendum
implorare videbatur.

“Fidem tibi spondeo,” respondit Dionysius.

Domnus de Malétroit se proclinavit, ac trans aulam claudicando itare
cœpit, interea faucem screando purgitans eo musico pipitu singulari,
qui auribus Dionysii de Beaulieu iam pridem irritamento fuit. Primum
aliquot philyras chartæ in mensula iacentes sustulit; dein ad
ingressum ambitús accessit ubi armati erant conglobati pone aulæum,
mandataque eis impertivit; ac, denique per ostium, per quod Dionysius
ingressus erat, foras claudicavit, in limine conversus ut in par
iuvenum ultimum renideret, ac postremo, a capellano, lanternam manu
gerente comitatus, discessit.

Vix erant soli relicti, Blanca manibus pansis ad Dionysium accessit.
Vultus eius rubore erat suffusus atque concitatus, in oculis autem
lacrymæ micabant.

“Tu vero non morieris!” clamabat ipsa, “quin postremo tamen me
duces.”

“Domnicella,” refert Dionysius, “tu mihi mortem me nimium
perhorrescere putare videris.”

“Minime vero,” ait ipsa, “fucum ignavum te non esse, palam mihi est.
Mei ipsius gratia id dico — ut talis scrupuli causa moriaris,
ferendum non esse puto.”

“At ego vereor, mea Domnicella,” respondit Dionysius, “ne tu quam
ardua isthæc res sit, minus perspicias. Quod enim tu quominus recuses
nimis es generosa, id ego quominus accipiam, nimis esse possum
superbus. Vicissim tu, quodam momento liberalitatis erga me, fortasse
immemor es quid aliis debeas.”

Dum hæc dicebat, et etiam postea quam dixerat, debiti decoris
conscius, vultum in solo defixum tenebat, ne confusionis puellæ
testis esset. Ipsa paulisper silens stabat, tum subito abscessit,
seque in sella patrui demissa, in singultus amaros erupit. Nunc
Dionysius ipse in acerbissimam confusionem incidit. Interim
circumspexit, velut qui omnino inops est consilii, et ubi sellam
repererat vacuam, toto pondere eo consedit, ut aliquid agere
videretur. Illic sedens cum capulo sui ensis lusitabat, vel millies
se mortuum satius existimans atque sub tæterrimo sordium culinariarum
totius Franciæ cumulo sepultum. Oculi eius in aula circumvagabantur
locum quærentes ubi conquiescere possent, repererunt tamen nullum.
Tanta enim spatia inter partes supellectilis intercedebant, lumen
illis tam languide ac mœste incidebant, aura denique nocturna
caliginosa tam frigida per fenestram penetrabat, ut se nec unquam
templum tantæ vastitatis, nec sepulcrum tam luctuosum vidisse
arbitraretur. Singultus Blancæ lapsum temporis tamquam horologium
indicare videbantur. Epigramma clypei iterum iterumque perlegit donec
rei se tæderet, oculique caligarent; angulos tenebricosos intuebatur
donec visiones sibi oborirentur ferarum illic scatentium horridarum;
passim etiam horrescens ad se redibat, memor duarum horarum, quæ
vitam terminaturæ erant, præterlabentium, mortisque adventatis.

Tempore interim labente, Dionysius aspectus furtivos sæpius in
puellam ipsam coniiciebat. Vultus eius prorsum erat flexus manibusque
opertus, atque figura eius crebris singultibus agitari et convelli
videbatur. Etiam sic ipsa minime erat indigna cui aspectus
inhæresceret, habitu enim corporis pleno et tamen haud ingracili,
cuti fusciore et calente, comaque tantæ pulchritudinis, ut, ex
opinione Dionysii, plane nulla alia in universo mulierum mundo. Manus
eius similes erant manibus patrui, brachia tamen aptius finire
videbantur iuvenilia, atque infinitæ teneritudinis, mulcendoque
aptissimæ esse parebant. Meminit etiam quemadmodum oculi eius cæsii,
tum pleni iræ, misericordiæ innocentiæque se appellarent. Atque quo
plus perfectiones eius contemplabatur, eo sibi mors immanior videri
cœpit, eoque magis eius lacrymæ se afflixerunt et in pœnitentiam
compulerunt. Iam et sensus conscientiæ in animo suo cooriri cœpit,
neminem hunc mundum linquere audere posse, dum in eo tanta muliebris
pulchritudo floreret; ac nunc iam quadragena minuta ultima horæ vitæ
suæ libenter donaturus esset, si sua crudeliter dicta indicta reddere
posset.

Subito e profunda caliginosaque valle procul sub fenestris raucus ac
lacer galli cantus aures iuvenum perstrinxit. At hic altum noctis
silentium perfringens ac perstrepens sonitus erat lucis instar in
tenebris, qui eos e suis meditationibus suscitavit.

“Euge,” fatur ipsa suspiciens, “quidquamne tui gratia præstare
possum?”

“Mea Domnicella,” respondit Dionysius omnino præter rem,” siquid
dixerim quo animum tuum offendissem, crede mihi, tua id causa, non
mea factum.”

Ipsa oculis lacrymantibus gratias ei egit.

“Status tuus,” prosequitur ipse, “mihi dolenter clare constat. Mundus
se erga te durum et atrocem præbuit. Patruus tuus dedecus generis
humani est. Crede mihi, Domnicella mea, nullum iuvenem ingenuum in
omni Francia dari, quin meo loco paratus sit in servitio vel
brevissimo tibi præstando mori.”

“Fortem te atque generosum esse mihi iam bene notum,” respondit illa.
Unum tantum est quod me doceri cupio, utrum ego tibi prodesse possim
— nunc, aut postea,” subiunxit illa tremula.

“Ut quum maxime,” respondit ipse in eam renidens. “Sine, quæso, ut
iuxta te considam, acsi essem amicus, loco stulti advenæ inviti;
tenta sis oblivisci qui sit noster status ad invicem; fac ut extrema
vitæ meæ momenta placide defluant; hunc in modum maxime iucunda mihi
servitia præstiteris.”

“Virum te probas perquam fortem,” subiunxit illa etiam profundiori
mœstitiá... “perquam fortem... et hoc me non parum affligit. Sed
accede sis propius, si ita videtur; atque siquid habeas quod mihi
dicendum putes, reperies duntaxat gratissimas aures. A, Domnicelle de
Beaulieu,” in hæc verba erupit — “a, Domnicelle de Beaulieu, quínam
vultum tuum digna intuear?” His verbis iterum lacrymæ ei obortæ sunt,
acerbissimeque flere cœpit.

“Domnicella mea,” refert Dionysius, manu eius suá utraque apprehensá,
“perpende modo exiguum quod mihi superest tempus, summamque
amaritudinem in quam contemplatio tui infortunii me præcipitavit.
Arce a me supremis his vitæ meæ momentis conspectum eius, quod ne
pretio vitæ meæ quidem sanare par sim.”

“Atqui ego mei studiosissima sum,” respondet Blanca. “Fortior ero, mi
Domnicelle de Beaulieu, tui gratia. Sed recole modo tecum utrum non
imposterum quid grati tibi facere queam — utrum amicos non habeas, ad
quos tuum ultimum vale perferre queam. Grava me quantum possis;
quodque onus vel tantillum levabit sensum grati animi quo me tibi
obstrictam sentio. Fac ut possim aliquid plus tibi prodesse quam te
deflendo.

“Mater mea iterum nupsit, habetque proles minores quarum curam gerat.
Mea prædia fiduciaria frater meus Gichardus hæreditate accipiet;
atque, ni fallar, ob meam mortem id eum satis compensabit. Vita vapor
est tenuissimus, qui cito evanescit, ut ii nos docent qui sacris
ordinibus initiati sunt. Rebus secundis, quum quis omnes vitæ semitas
coram se patere videt, se in aliquo numero in orbe terrarum esse
facile sibi persuadebit. Equus suus hinnitu eum excipit; quum
copiarum suarum dux clangore tubarum oppidum intrat, cunctæ puellæ e
fenestris prospectant; multa illi offeruntur honoris atque fiduciæ
testimonia — alias litteris per veredarium — alias coram, optimatibus
eum amplexantibus. Nihil mirum siquando, pro tempore, caput eius
vertatur. Primum tamen ac moritur, fuerit licet fortis atque
Hercules, sapiens atque Salomon, memoriá protinus excidit. Ne decem
quidem anni sunt ex quo pater meus cum equitibus compluribus circa
eum in pugna ferocissima cecidit, et tamen ego minime puto non modo
nomina eorum, verum ne certamen quidem ipsum quemquam amplius
meminisse. Ita vero, mea Domnicella, quo propius ad mortem
accesseris, eo clarius intelligis angulum caliginosum ac
pulverulentum eam esse, ubi quis sepulcrum suum intrat, quo facto,
ianua pone eum usque ad extremum diem Iudicii obseratur. Paucis ego
glorior modo amicis, mortuus habebo nullos.”

“A, mi Domnicelle de Beaulieu!” interpellat ipsa, “Blancæ de
Malétroit tu oblivisceris.”

“Tu profecto, mea Domnicella, suavi es animo, prohinc vel exiguum
servitium pluris quam valeat facis.”

“Non de eo agitur,” respondet ipsa. “Haud recte de me existimas, si
me re mea tantum teneri putes. Sic dico, quoniam te omnium, quos me
convenisse contigit, nobilissimum censeo; quod animum in te agnosco,
qui vel humillimum quemquam ex plebe in clarissimum huius regni
evexisset.”

“Et tamen hic, in muscipula,[15] moriar — haud maiori tumultu, quam
meo proprio mintritu,” refert ille.

Umbra doloris vultum puellæ obsedebat, ac paulisper conticuit. Mox
tamen lux oculos eius illustrare videbatur, ac subridens iterum fari
cœpit.

“Ferre non possum ut propugnator meus se parvi faciat. Quisquis vitam
suam pro altero tradit, ei in Paradiso omnes præcones angelique
Domini Dei obviam eunt. At tu nulla huiusmodi re teneris. Nam ...
obsecro, venustamne me existimas?” quærit ipsa cum rubore.

“Ita, profecto, existimo, mea Domnicella,” ait ipse.

“Id me valde delectat,” ex corde respondit. “Existimasne multos in
Francia esse, quibus venustæ puellæ sese in connubium obtulerint — et
hoc propriis labiis — quæque ab iis propalam tulerint repulsam?[16]
Non ignoro vos viros idgenus triumphum fere despecturos; at mihi
crede, nos mulieres longe accuratius intelligimus, quid in amore
pretio æstimandum sit. Nihil est quod quemquam in sua ipsius opinione
in altius fastigium evehat æstimationis; nos vero mulieres nihil
pluris faceremus.”

“Revera tu humanissima es,” ait ille; “facere tamen non poteris ut
obliviscar mihi oblationem ex misericordia, non ex amore factam
esse.”

“Id plane non constat,” fatur ipsa luminibus demissis. “Ausculta
modo, Domnicelle de Beaulieu, dum finiam. Quanto despectui me habere
te necesse sit, haud ignoro; ius tuum non in dubium voco; creatura
nimis misella ego sum quominus locum vel unius cogitationum tuarum
usurpem, quamvis, pro dolor, causa mei iam hoc mane moriendum tibi
sit. Verumtamen, quum te rogavi ut me in uxorem duceres, id ideo
feci, quia te veneratione atque admiratione prosequebar, amavique te
ex omni corde meo inde ab eo temporis momento, quo me adversum
patruum meum propugnabas. Si tute tunc vidisses, quam nobilem te
exhibebas, miserereris mei potius quam me aspernareris. Nunc vero,”
pergebat ipsa dum manu eum refrænabat, quamquam omnem seposui
verecundiam, tamque clare tibi locuta sum, ne te fefelleris, nam quid
de me sentias, est iam mihi plane notum. Ex nobili prosapia quum sim,
mihi crede, ad assensum mihi præbendum importunis verbis te nunquam
fatigarem. Namque et mihi est quo meo modo superbiam: iuroque tibi
coram Beata Virgine, Matre Dei, si nunc, postquam mihi fidem dedisti,
me falleres, tam parum tibi nubere vellem, quam agasoni[17] patrui
mei.”

Dionysius paullo amarius subridebat.

“Ieiunus amor ille est, quem vel modica superbia refellit.”

Ipsa nihil respondit, licet quod cogitaret et ipsa habuerit.

“Veni modo ad fenestram,” fatur ille cum suspirio. “En auroram.”

Ac, revera, aurora iam dilucescere cœperat. Cœli convexum iam lumine
diei complebatur, clarum, absque colore; infra autem vallis subalbido
lumine reverberato profluebat. Aliquot vellera vaporum profusa
fluitabant circa sylvarum latera, secundumque fluminis decursum.
Aspectus regionis silentii altitudinem miro effectu referebat, quod
prorsus nihil rumpebat, donec galli ex suis latibulis iam iterum
canere inciperent. Idem fortasse ipse nebulo, qui vel dimidia hora
ante tam tætro cantu silentia ruperat, nunc iam lata acclamatione
appropinquantem diem salutabat. Leniora interim flabra percurrebant
arborum comas infra, sub fenestris. Tamen e diluculo in oriente lux
diei pedetentim evolvebatur, quæ sensim gliscere, et fulgidior fieri
cœpit, coruscum illum atque candentem globum, solem orientem mox
paritura.

Dionysius hæc omnia non sine tremore intuebatur. Puellæ manum in suam
sumpsit, eamque vix conscius tenebat.

“Anne dies iam ortus est?” quærebat ipsa; tum vix sibi consistenter:
“nox tam fuit diuturna! Eheu, quid nuntiabimus patruo meo reversuro?”
quæsivit.

“Quidquid tibi videtur,” respondet Dionysius, digitis puellæ arctius
pressis.

Ipsa silebat.

“Blanca,” fatur denique ipse celeri, incerto verborum impetu, “iam
vidisti utrum mortem reformidem. Perinde necesse est constare tibi,
me eodem æquo animo paratum esse ex hac fenestra in inane infra
præcipitem dare, quam vel digito te invita te contrectare. Attamen,
si mihi cupis vel maxime, noli sinere ut vitam ex errore amittam; nam
te plus quam universum mundum amo; atque, tametsi gratia tui libenter
mortem oppetam, nihilo secius omnibus Paradisi voluptatibus me frui
existimarem, si mihi pervivere, cæteramque vitam meam in tuo servitio
exigere daretur.”

Uti fari desiit, campanula in penetralibus insonuit; tum strepitus
armaturæ in ambitu indicabat mercenarios in sua loca munerum
revertisse, atque duas horas iam ad finem vergere.

“Posteane omnia quæ audivisti?” susurrabat ipsa, labiis oculisque
pansis in Dionysium proclinata.

“Audivi vero nihil,” ipse respondit.

“Nomen centurionis fuit Florimundus de Champdivers,” ipsa in aures
eius susurrabat.

“Non audivi,” ille refert, molle ac tenerum corpus eius amplexatus,
osculisque eam obruens.

A tergo sonorus pipitus exaudiebatur, insecuto leni risu, ac dein vox
Domni de Malétroit novo suo nepoti sospes ac faustum mane precabatur.

Finis.

    1. Equestellus, -i, vocabulum cusum e Romano equester, quia ex
     \ eques nihil derivari potest. Significare autem per id volo
     \ ordinem Medii Ævi socialem, quem Neo Latini etiam longe
     \ ineptius ex caballo conabantur deducere, velut caballero,
     \ cavallero, chavallier, chevalier, equester, hoc autem Ordo
     \ Equitum Romanorum significabatur ut tum vigebat in Europa, aut
     \ etiam alios quoslibet optimates, aut etiam alios, ex plebe,
     \ qui aut Equitum more se gerebant, et eandem æstimationem
     \ publicam meruerunt, aut saltem affectabant; hi omnes etiamnum
     \ cavalleri, aut chevalieres vulgo appellantur.
    2. Catulaster, sive catlaster, est Romanum, valetque idem atque
     \ hircitallio; deductum a catulo, quo parvuli leones, tigrides
     \ aliæque bestiæ designantur; iuveni viro applicitum idem
     \ sonabit quod in linguis modernis leo, i. e., iuvenculus suas
     \ virtutes jactans, ad captandam apud mulieres gratiam.
    3. Fulcimenta lapidea murorum, præsertim templorum, ornamenti
     \ potius quam utilitatis causa adiecta.
    4. Pars fenestræ, imaginis, speculi, lignea, aut metallica quæ
     \ vitrum, aut imaginem, complectitur ac tuetur, sæpe inaurata.
    5. Candelæ ex cera, ut in aris hodiedum adhibentur.
    6. Quod in apicem excurrit, acuminatum, cuspidatum.
    7. Est plerumque spira, sive filum, aut talea chalybeia, retorta,
     \ quæ quum se erigere, aut in locum recellere conatur, rem
     \ aliquam impellit, et in motum agit, uti in horologio.
    8. Plerumque abbreviatur in Cl. V., vel C. V., V. C., quod apud
     \ Romanos titulus laudis fuit, sed V. C. etiam idem valebat ac
     \ Vir Consularis, titulus statús et dignitatis. Ævo tamen Medio
     \ titulus hic factus est formalis ordinis, nobilitatis, iunctim
     \ cum de, et Ablativo loci eius in quo rex viro nobilitato
     \ fundos, aut latifundia concessit, sic factus est iste titulus
     \ formalis, Clarissimus Vir de Malétroit, quod Latine idem
     \ sonaret ac “de male angusto.”
    9. Vocabulum dominus, quod Romanis proprietarium domús
     \ significabat, mox de possessore cuiuscunque rei accipi
     \ solebat, dein de tyrannis et usurpatoribus, tum de amasiis,
     \ denique de ignotis ac peregrinis accipiebatur, postremo,
     \ Christiani, more Iudæorum, Deum Adonaj appellantium, Deo id
     \ attribuerunt. Ævo Medio verbum id, eliso i, ut Domnus, in
     \ titulum formalem abiit, scribebatur autem per abbreviaturam,
     \ uti et hodie, Dn̄us, aut Dn̄. aut vero Dom et Don.
    10. Etiam titulus formalis iuvenis viri ingenui, loco Domniculi,
     \ vel Domnuli, qui apud Valachos est in usu. Mulieres iuvenes,
     \ pari modo, Domnicellæ titulum obtinent, qui apud Francos
     \ denique in Demoiselle detritus viget.
    11. Domna Nostra, Donna Nostra, Nostra Domna, Notre Dame, Domna
     \ Mea, Mea Donna, Ma Donna, Madonna, sunt Italorum et Francorum
     \ formæ detortæ, quibus Beatam Mariam Virginem appellant.
    12. Capellanus, linguá Ecclesiasticá est partim sacerdos, qui
     \ capellam curat, vel in exercitu servit, partim adiutor est
     \ parochi alicuius cœtús. Capella Romanis est capra parva; in
     \ idiomate tamen Christiano templum privatum, in aulis principum
     \ ac procerum, aut quodlibet templum parvum, quod filiale
     \ vocant. Derivatur autem vocabulum a cappa, fortasse in
     \ similitudinem nominis litteræ k Græcum, sed origo debetur
     \ vocabulo caput, unde capedulum, atque capitium, utrumque
     \ tegumentum capitis. Posterius corruptum est in caputium, et
     \ capucium, quod Romano sermone vocabatur cucullus, estque pars
     \ vestimenti, sive habitús, monachorum, quæ retro ex humeris
     \ pendet, potestque in caput induci. Capitium est etiam genus
     \ pallii, quod Ecclesiastici modo superpelliceum vocitant, ita
     \ autem appellabant eapropter, quod per caput humeris
     \ iniiciebatur. Ista autem cappa celebritatem a Sancto Martino
     \ ducit, Episcopo Turonum, in Gallia, qui Sabariæ, oppido
     \ Pannoniæ, modo pars Hungariæ, intra annos 300-mum, atque
     \ 400-imum fertur natus esse. Is in annalibus Ecclesiæ gloriá
     \ cluet sanctitatis, et ut reliquiæ eius cappa, sive palliolum,
     \ in sacello cathedralis conservata esse dicitur. Ab ea veste
     \ ipsum sacellum, et inde omnia alia sacella capellæ, sacerdos
     \ eius capellanus, choragus autem, sive director musicæ, a
     \ Germanis Capellmeister appellatur. Denique sacellum Romanis
     \ fuit area septa, alicui Deo sacra, cuius ara in medio stare
     \ solebat, ut ibi sub dio, sive libero cœlo, ei sacrificaretur;
     \ apud Christianos tamen est parvum templum, sive capella, ut
     \ supra.
    13. Est virgo nupturiens, desponsata, sponsa quam vir,
     \ paranymphus, sibi in matrimonium accipit, ambo in ornatu, ante
     \ aram et sacerdotem stantes.
    14. Non mera res theatrica, ut ex auctoribus Romanis in scholis
     \ inculcatur, sed pars indumenti virilis, pedem tibiasque fere
     \ genuum tenus tegens, fitque ex corio, priscis temporibus
     \ rubro, flavo, purpureo, aurato, aut quolibet alio colore, et
     \ si eques gesserit, etiam calcaribus instructa. Nostris
     \ temporibus tantum ornamenti causa geruntur cothurni, a
     \ nobilibus, in Europa Mediana, sive Centrali, sed ex corio
     \ nigro ex plebe etiam plurimi, atque equitatus.
    15. Muscipula est apparatus ad mures capiendos; tendicula,
     \ pedica, insidiæ, musculi autem non loquuntur, sed mintriunt.
    16. Repulsam ferre, est repudiari, reiici, non accipi in uxorem,
     \ vel maritum.
    17. Agáso, est adiutor aurigæ, stabularius, equíso.


Suppetiarium[1] Mergularum

Spissiores nebulas, quam eo mane ad Pulvinos[2] Grandes sum expertus,
vidi nunquam. Hæ lenunculum[3] circumcluserunt usque eo dum omnem
meam conscientiam, me partem huius mundi esse deleverunt, feceruntque
ut me solam micam extorrem huius canæ universitatis fluctuum ac
vaporum esse sentirem. Hattie Rebecca non procul aberat. Illa
lenunculos prima luce dimisit, ipsa tamen in propinquo iacens mansit,
ut signum tubæ, si res postularet, a quocunque nostrum excipere
posset; at vero, semel ab eius latere digressus, nebulisque haustus,
mihi quidem in chao solus esse parebam, quæ quidem vera est conditio
quoad magnam vitæ partem his in Grandibus Pulvinis. Si piscium copia
detur, tu autem occupatus sis, solitudo nulla est; verum si pisces
escam vitent, tu autem otieris, solitudo ingenti onere te opprimit.
Quum talia me superveniunt otia, auscultare soleo — ita auscultare,
acsi de vita mea ageretur. Etenim hi Pulvini Grandes commeatuum
commercii orbis frequentissimorum unus est. Londinum Parisiique ex
una parte iter trium dierum absunt. Neo Eborácum atque Bostonium iter
trium dierum in adversam partem, magnæ autem vaporariæ, quæ merces
totius orbis vectant, has nebulas, locaque piscatoria, tractuum
expeditorum instar percurrunt. Nemo nostrum est, qui vel per aliquod
tempus piscationem hic exercuerit, quin hæc spectra viderit meteorum
ingentium, e nebulis emergentium, iterumque evanescentium — et id
totum intra minutum, quæque nihil post se relinquunt nisi validum
turgorem, paucis minutis residentem, atque habitum auscultandi, ad
finem vitæ usque perdurantem.

Hoc mane nebula præter morem erat densa. Pisces satis abundanter
obversabantur, tamen ego auscultabam. Primo mane me clangorem dissiti
machinamenti marini audisse existimabam, sed erravi, quandoquidem
sonitus subito cessavit, machinamenta autem marina in Pulvinis
cessare non solent. Notio tamen ista semel suscitata, non me
deserebat, et mox post alios sonitus percipere cœpi. Quandoque sonum
putabam me audisse aquarum crepidini illidentium, alias, denique,
voces percepi — passim tantum incidentes, dissitas, non agnoscibiles
— tamen voces, probeque notum indicium morbi Pulvinorum, —
auscultationis.

Circa horam undecimam dies paulatim clarescere cœpit. Visus iam ultra
lenunculum penetrabat, itaque aciem in superficie aquæ ulterius
intendens, non multum ultra retia quæ curabam, lagena fluitans mihi
sub oculos cecidit. Nauculam eá impuli, lagenam ex aqua sustuli, et
in ea schédulam in hunc tenorem inscriptam reperi:

    In Germanica incursoria,[4] Albi.

    In Pulvinis sumus. Si notula hæc in manus classis piscatoriæ
     \ inciderit, magistratus confestim edocebitis. Albis uno fumario
     \ est instructa, quod nunc nigro est pictum. Ipsa duos fert
     \ malos, quisque cum antennis ante et post, cum cánaba[5]
     \ stegaria parva, nec prora nec puppi aquæ impendenti, et octo
     \ tormentis est instructa.

    Fert autem Albis prope ducentos captivos, de navibus ab Albi
     \ mersis coactos. Notula hæc scripta est a Magistro Alixis Mac,
     \ Glascoviensi, Haliface Liverpool tendentis, hesterno mane
     \ depressæ. Navim hanc ex aliqua re laborare arbitror,
     \ videturque mihi Albim penuria lithanthracum[6] detineri.
     \ Machinamenta ex summo mane hodierno stant, quum duo nautæ
     \ dromone[7] minori in terram dimissi sunt.

                                    Alexander Carey.

Me solum esse iam non amplius sensi. Primum id solum cogitabam, quí
magistratus edoceam, tum, postquam rerum statum pensaveram, mirari
cœpi quid nuntium meum valeret. Quo die notula edita esset, non
constabat, nec ego de incursoria Albi unquam audivi. Alix Mac mihi
notissima erat — vetus velifera trium malorum, per multos annos
vectoria mercium Provintiarum Maritimarum, quæ, nisi propter
exigentias belli, iam pridem inter obsoletas relegari potuisset. Mea
ignoratio Albis, utique, parum referebat, quandoquidem nos portum iam
dudum reliquimus, et inter navigandum nova nobis parcissime ad
notitiam pervenerunt. Cæterum lagena poterat a vectore aliquo faceto
de stega protelariæ[8] cuiusdam fluctibus committi, cuius conceptus
iocandi e studio constabat alios in errorem inducendi. Quin etiam, si
notula genuina ac vera esset, poterat iam nullius esse pretii, quum
sciri, quam diu in aquis iactata esset, plane non posset — et tum, ut
ibi sedebam speculabundus, nebula paullo iterum plus rarescebat,
licebatque mihi, obscure dumtaxat, in medio cœcæ caliginis speciem
cernere vaporariæ cum prærupta prora atque puppi, canábula in stega,
uno fumario, binis malis, antennis ante et post. Figuras sive in
stega, sive in catasta,[9] nullius hominis dignoscere ullo pacto
poteram, licet rite intellexerim acerrimas excubias non deesse, atque
ubi ego videre possem, me quoque vicissim videri. Quapropter post
primum intuitum me ab ea navi averti, totumque animum in retia mea
defixi, et hoc lente, data opera, ac prorsus sine omni superfluo
gestu. Dum hoc agebam, nebulæ me iterum circumcluserunt, iterumque
mersus vaporibus eram — at non iam solus. Ante dimidiam horam in
vasta illa nebula ita eram ab omni societate humana segregatus, ut
quasi nullum nexum cum cætero mundo habere, nec partem in eo ullam
efficere me mihi viderer, nunc vero, subito, et absque omni
præmonitione, partem honoris in hac mundi tragœdia mihi delatam
sensi. Res quidem parebat acsi gentes terrarum, quæ me ne exsistere
quidem scivissent, modo suspenso spiritu, quid statuturus essem,
exspectarent — acsi Historia ipsa meum auctoramentum litteris
mandasset: Scitote me speciali fiducia in hoc iuvene posita, illi
vitas fortunasque multorum concredidisse.

Iam erat meridies quum ad Hattie Rebeccam perveni. Tres iam lenunculi
eo prosperá captura reverterunt, duo usque desiderabantur. Quinque
nautæ in mica[10] prandebant quum ego intrabam, meaque nova narrabam
— nos prope intra ictum tormentorum incursoriæ Albis iacere, ducentos
captivos Anglicos intra auditum vocum nostrarum teneri, ac, denique,
si Germanis ita visum esset, posse eos horum numerum augere, quod vel
minimus sonitus, uti stridor nostrarum trochlearum[11] eorum
velites[12] adversum nos allectare posset. In propatulo esse ne signa
quidem duobus lenunculis absentibus edi debere; itaque duo nautæ
dimittebantur ad eos arcessendos, interea autem tempus nobis
sumpsimus ad deliberandum quid potissimum facto opus esset.

Alterutrum, ut videbatur, nobis assequendum erat — unum, ut
incursoria aut deprimatur, aut capiatur; alterum, modo id fieri
possit, ut captivi liberentur. De impetu in hostem directa fronte, ne
somniandum quidem erat — nos enim nimis pauci, Germani vero tum nimis
multi, tum optime armati erant. Casu quodam habebamus in Hattie
Rebecca aliquot corticulos[13] dynamis[14] copiamque tortilis[15]
septati,[16] aliqui autem nostrum putabant noctu effici posse ut
dynamis scapo[17] Albis clam subigatur. Ad hoc efficiendum opus non
esse ut lenunculus nimis prope ad navim accedat. Posse lenunculum
plura centena pedum distare, dynamis autem cubulis ligneis imposita
posse ad navim pelli, quum dexter quis natator scapo rite aptaret.
Huic proposito unum repugnabat præter exilem spem successús, salus
nempe captivorum, qui simul cum navi interituri essent.

Apparatum aerographicum in nostra navi nullum habebamus, fieri tamen
posse parebat ut navim, quæ apparatum idgenus secum gereret, in
Pulvinis reperire possemus, et in hunc modum cum Anglicis navibus
circitricibus, quæ in Septemtrionali Atlantico circabant, in
communicationem venire. Verum obices nec hic deerant. Balsora quidem
ex oppido Provincetown, ut nobis cognitum erat, habebat quidem talem
apparatum, nec eam a nobis procul ad Orientem abesse sciebamus, sed
situm eius declarare vix erat in nostra potestate; insuper,
verosimile non videbatur eam tali codicillo signorum fuisse
instructam, quo nuntium nostrum ad circitrices tali perferre posset
claritate, ut nostros conatus simul etiam Albi non revelaret; omnes
nos etiam putabamus Albim quamvis penuria laboraret lithanthracum,
satis habere sibi reliquum, quo capturam suam in nebula difficilem
redderet.

Ad hanc disceptationem, quæ subinde satis vivax exarserat, magister
ne verbum quidem protulit. Ipse prandere perrexit, nulla ullius
nostri habita ratione. Hoc peracto, in sella reclinatus, auscultabat
paulisper — tum patiná suá gestu alacri retrusá, cubitis suis mensæ
applicitis, eo fari cœpit modo, qui, nisi eum novissemus, index iræ
videri poterat.

    “Ex mea quidem,” inquit, “sententia, ille Alexander ad Matrem
     \ Carey deberet reverti. Ipse enim certe eius pullus est. Cette
     \ — num creditis eum scire ubi versetur? Anne credit ipse Hunnos
     \ ad circandum parvulum dromonem in medio Atlanti dimittere, an
     \ vero scitne ipse se hicce in vicinia littorum iacere?”

    “Nos nimirum a tramite vaporariorum haud paucillum absumus, non
     \ secus atque illa incursoria, ut eam vocatis, et hoc bene
     \ memineritis. Plurima quæ disseruistis licebit vobis oblivisci,
     \ sed quod ego vos moneo, memoriá teneatis — vos ex tramite
     \ pulchre exesse. Quidnam Hunnus iste huc accessit — ad
     \ comparandos lithanthraces? Putatisne eos duos nautas
     \ lithanthraces dromone suo advecturos, an vero creditis eos
     \ fingere esse futurum ut Gubernium Newfoundland indulgeat
     \ conductionem onerariæ, qua lithanthraces in mare evehant? Illi
     \ quidem lurcones non insaniunt, nec, profecto, etiam
     \ supplodimenta[18] hic serunt, quod fluxus eis adversatur;
     \ cæterum supplodimenta hic utique non serent. Cur ea navis hic
     \ sit, satis est clarum, nec renuo id vobis dicere, si res ipsa
     \ vobis non illuxit. Ipsa hic est cum mergularum suppetiis — ob
     \ id ea hic est — et in itinere etiam aliquantum negotii
     \ perfecit, nihilo tamen minus huc pervenit, nunc vero aliquam
     \ piscatoriam quæritat nauculam, quæ parata sit vehem
     \ oleacei[19] atque torpedinum[20] suscipere, eamque in aliquo
     \ idoneo loco in littore abdere, ubi qui iis egerent, facile
     \ reperirent. Nunc vero aliquid plusculi addam. Illi duo data
     \ opera in littus dimissi sunt, quod ii scirent, quemadmodum
     \ nauculæ piscatoriæ nuntia mitti possint, eamque docere, quí ad
     \ Albim accedendum esset. Verosimile est Albim littori propius
     \ accessuram, et id sive hac nocte, sive nocte crastina
     \ perfecturam, sed nos eam antequam transvecturam fecisset,
     \ turbare nolumus. Summum nostrum negotium non adeo illud est ut
     \ eam capiamus, aut captivos liberemus, sed potius ut
     \ comperiamus ubi et quomodo suppetiæ in littore dispositæ sint,
     \ et ut U-nauculas,[21] quæ eas quæsitum venerint,
     \ intercipiamus.”

    “Georgius Canby hic invenit lagenam, conspicatusque est navim.
     \ Licebit nunc ei dromonem ingredi, littus petere cum Vilhelmo
     \ Peters, et nuntium in officinam Adiutoris Ducalis in oppido
     \ Sancti Ioannis deferre — et monebis eum Georgi, ne pisces
     \ deturbet. Illi interim per signa æque facile nuntiare possunt
     \ cuncta prospere, aut cuncta perperam, geri, at nemo capietur,
     \ nisi significatio in bonam partem fuerit. Nunc vero procede,
     \ et nihil nos cures. Nos Sanctum Ioannem navigabimus simul ac
     \ nauculæ advenerint, ventumque nacti fuerimus.”

Iam erat prima cum dimidia quum dromone discessimus, quum et
lenunculi adventabant. Per horam et dimidiam remigavimus, ne vel
sonus machinamenti nostri in Albi perciperetur, prohinc haud magnum
iter emensi sumus ad horam usque tertiam pomeridianam — tribus horis
cum dimidia postea quam vaporariam[22] conspexeram. Media erat nox
antequam oram attigimus, ac tum nesciebamus ubi essemus. Nox autem
ita erat tenebrosa ac nubibus obsessa, ut phari in Promontorio Race
lumen ne conspicere quidem exspectabamus, ego tamen sperabam me
sirenem auditurum; itaque quum nos prope littora versari sensissemus,
quin eam audissemus, ad Meridiem nos vertimus. Post ulteriores
denique tres horas, fortuná magis quam consilio, portum invenimus, in
quem incurrimus — verosimiliter plenis duodecim horis postea quam
dromo Albis, littus attigisset.

Portum agnovimus intrantes, prohinc crepidinem sine temporis iactura
reperimus, et, postquam dromonem destinavimus, prætergredientes
piscatorum gurgustia, denique ad tabernam pervenimus.

Una tantum nobis via cum Sancti Ioannis communicandi patebat — per
telephonum — ea autem communicandi via periculum minabatur nuntii mei
divulgandi; etenim et tabernarius, et operator telephoni in officina
mediana[23] necessario testes dictorum meorum futuri essent.
Verumtamen mora magis periculosa erat quam ipsa in publicum
enuntiatio; insuper ego tabernarium optime novi tamquam civem, cuius
fides omnino præter dubium esset, atque hominem non sine nativa
quadam vafritie. De operatore telephoni utique scire nihil poteram.
Tum cogitatio mihi incidit qua effici posse credebam, ut nuntium meum
secreto transmitterem per puncta atque lineolas, ad morem alphabeti
telegraphici, exceptorium[24] telephoni manipulando — sumens aliquem
in officio militari Sancti Ioannis alphabetum idgenus legere posse,
operatorem autem telephoni non posse. Utut sit, statui meum nuntium
periculo magistratus transmittere.

Igitur tabernarium suscitavi, et quum me intromisisset, quæsivi ab
eo, utrum liceret mihi sui telephoni usum capere in re per quam
gravi, de qua nihil divulgandum esset, et, imprimis, utrum suus
apparatus partiarius?[25] esset.

“Non est;” respondit ille, “tuto ages. Prorsus nemo te
subauscultabit.”

Dimidiam horam insumpsisse mihi videbar antequam iuncturam cum
officio militari efficere poteram; sed quum semel proprium in adverso
fine nactus sum hominem, reperi illic statum rerum optime citoque
intellectum fuisse, perinde atque grato animo nuntium receptum et
consilium celeriter captum.

    “Operator telephoni omni fide dignus est. Perge narrare.” “Tum,”
     \ respondi ego, “hæc sunt facta. Germanica incursoria, Albis,
     \ prope ad littora vestra iacet in nebula. Eam heri meridie
     \ vidi; notula autem, quam in lagena ab uno captivorum in navi
     \ proiecta inveni, narrat Albim ex hesterno mane immotam ibi
     \ iacuisse, quum ab ea duo nautæ dromone dimissi sunt — ut
     \ credibile est, ad littus. Navarchus Eben Carter navis Hattie
     \ Rebecca me cum alio suæ catervæ membro ad te de his rebus
     \ certiorem reddendum suo dromone delegavit et ad nuntiandum
     \ tibi, videri sibi Albi in proposito esse suppetias ad usum
     \ mergularum in littus convectare, ope, verosimiliter, alicuius
     \ lenunculi piscatorii; insuper, ipse me singulari cura tibi
     \ dicere iussit, ut pisces deturbare nolles. Da operam ut
     \ suppetiarium mergularum reperias, si possis, capiasque
     \ mergulam cui eo venire contingat, antequam circitrices
     \ edoceas, hæ autem Albim abigant.”

Officialis post hæc quæsivit nostra nomina, et ubi reperiri possemus;
item nonnulla particularia quoad tempus, distantias atque plagas, tum
subiunxit:

“Tu, sociusque tuus, munus vestrum probe obivistis. Navarcho Carter,
suisque, renuntiabis eos officio publico rite functos esse. Rem totam
nobis diligenti curæ futuram.”

Nunc iam quarta erat diei hora. Ego et Peters somnum nunc iam fere
viginti quatuor horis non cepimus, itaque hospitalem tabernarii
invitationem grati accepimus, camisque[26] ab eo nobis oblatis
libenter nos commisimus. Postridie circa nonam horam surreximus.
Tempus usque erat nebulosum, sed vapores depressius iacebant, flabra
autem a mari ad terram versus ferebantur, dum, interea, in sublimi
aer clarescere, sol vero nubila iam perrumpere videbatur. Ante
tabernam, in porticu, aliquis sedebat, et quum ego paulisper
circumspexissem, atque introiturus essem, is sic me affatur:

“Tune modo a Pulvinis?”

“Equidem,” refero ego, “longiúscule ab hinc in ora habito, et heri
postmeridiem horsum veni, sed nebula ita erat densa, ut sero tantum
appulissem.”

“Ita, sane,” ait ille, “primo mane te audisse mihi videbar. Naucula
tua mihi paret tamquam alicuius Pulvinariorum.”

“Hem,” respondi ego, “si tu eam iam hoc mane videris, plus quam ego
vidisti. Num tu aliquem Pulvinariorum quæris?”

“Haud ego quæro,” refert ille. “Relatum audivi heri in Sinu Trepassy,
Alicem Mac desedisse, et quum te audissem heri vesperi introvenire,
mirabar utrum non eius naucula huc advenisset.”

Hoc, profecto, erat aliquid novi, quandoquidem ego Alicem Mac nulli
memoraveram. Nova poterant e tortili telephonico in subreptum esse
derivata; operator poterat nuntium effutiisse; fides alicubi poterat
esse prodita; at relata nullo idgenus modo poterat explicari. Nec
ego, nec Peters nomen eius navis memoravimus, nec facto allusimus eam
navim ab Albi depressam fuisse. Tabernarius novit nihil plus quam
quod me per telephonum enuntiare audiverat, nunc vero nova manifeste
iam e Sinu Trepassy spargebantur. Est certe aliquis qui id scit,
cogitabam mecum — sed cur ait ille navim desedisse? Id verum non est
— me ad confitendum tentat, an vero casu quodam in indicium incidi
quod ad reperiendum Albis dromonem ducat in Sinu Trepassy? Ænigmata
hæc erant quæ solertem curam exigebant, unde verbis suis hac
quæstione respondi:

“Fuitne Alix Mac Pulvinaria?”

“De ea re nihil comperti habeo,” respondit, “idgenus aliquid audivi,
sed exitum non exspectavi, nec plus de ea re cogitavi, donec tua
naucula heri vesperi huc incurrerat. Cum Pulvinariis parum mihi
commercii est. Ego secundum littora piscari soleo; mea naucula non
satis magna est ad longe errandum.”

Interea iam tempus adesse ratus ut ientarem, introivi, et a
tabernario sciscitabar de homine in porticu sedenti.

    “Nos,” respondit ille, “eum Ioannem tantum Kneebone appellamus.
     \ Is e regione Brunonis Vici advena est, ac, ni fallor, in
     \ fodinis circa Sidney solitus est laborare. Binos circiter
     \ annos hic victitavit, et ut ipse recte fassus est — naucula
     \ sua non satis est magna, hinc secundum littora piscari solet.
     \ Siquid famigerationis audire cupis circa res quæ in hac insula
     \ circumferuntur, ab eo cuncta audies. Ipse hoc mane introvenit
     \ rete et aliquantum nicotianæ emptum. Ex more suo ibi sedebit
     \ ubi modo est, fortasse usque dum nebulæ aliquantulum
     \ solvantur. Tum cum filio suo prodit in sua naucula, cras
     \ autem, ut fere solet, si eum convenies, quæ se absente gesta
     \ sint, tibi narrabit.”

Quo hæc omnia tenderent, capere non poteram, dum interim caffam
sorbillabam, et cum ænigmate in cubiculo postico luctabar, quum
Vilhelmus Peters intravit.

    “Heus, tu,” me inclamat Peters, postquam ei eventus narravi,
     \ hodie Sanctum Ioannem non navigabimus. Fortasse senex illic
     \ est, sed exspectandum ei erit donec nobis potiatur. Circa
     \ Sinum Trepassy geretur aliquid hac vespera, aut vespera
     \ crastina, aut non geretur, sin minus ibi, tunc hic geretur.
     \ Exspectabimus.”

Proinde binos dies solidos illic exspectavimus. Tempus interea
nebulosum permansit, et sic multi lenunculi piscatorii sese in portu
continuerunt. Negotia in taberna prospere agebantur, adventores erant
multi, diversisque diei horis varii otiosi ad disceptandum de novis,
quæ huc de impetu Fœderatorum a fronte circa Sámaram[27] casu
emanarunt — de mergulis Germanorum — materia substrata nautis
classiculæ piscatoriæ perquam grata, et cum his novis iunctim et nova
loci satis avide iactabantur. Quædam ex his loquelis cum nostra
conscientia præsentiæ Albis haud procul ab insulæ littore, mihi atque
Peters suadere videbantur Sinui Trepassy, Sanctæ Mariæ diligenti cura
ac discretione invigilari, sed quoad nos comperire poteramus, quin
quidquam repertum fuisset. Nihil prorsus gerebatur in Sinu Trepassy,
nihil fiebat Sanctæ Mariæ, in parvulo autem portu, ubi nos tam
impatienti curiositate exspectabamus, tanta erat quies, quanta ante
magnam illam Agoniam, diebus priscis, regnare solebat.

Ita revera parebat acsi nubes caligoque cum hoste fœdus pepigissent,
quoniam tempestas magis idonea ad convectandas ad littus suppetias
optari haud poterat. Potentissima classe Angliæ in pelagus dominante
omnino difficile erat suppetiarias in littora dimittere, sed siqua
suppetiaria semel prodiit, eratque in vicinia littorum Newfoundland,
omnes onerosi labores huius tragici ludi latibulandi in confusionem
ac frustrationem quærentis conversi sunt. Oræ Newfoundland longæ
sunt, multis laceratæ sinibus, consertæque insulis. Ii, quibus muneri
datum erat suppetias Albis littori committere, nihil nisi uni, in
antecessum selecto idoneo loco in tam longe lateque distentas oras
debebant invigilare, quum, contra, præsidiis, custodia omnium locorum
omni tempore demandata erat, — munus, ut status rerum se hoc biduo
habebat, tam mihi, quam Peters, humanas vires excedere videbatur.
Præterea, Albis, tam periculoso situ, prope a littoribus, propeque ad
tramitem excubantium circitricum, diu exspectare non poterat. Ipsa
enim ad munus speciale venit, quod moram non ferebat, ad exsequendum
id munus occasionem iam habuit. Ego et Peters existimabamus opus id
iam perfectum, suppetias iam deditas fuisse.

Dies denique tertius clarus ac serenus illuxit. Super aquas usque
pendebant fluitantes globi nebularum, qui ad Ortum atque Austrum
minores erant, horizontem clarum relinquentes, sed ad Septemtriones
grandiores, longioribus relictis apertis aquarum spatiis. Nulla
amplius supererat causa cur ego et Peters in parvulo portu ulterius
exspectaremus, multæ autem causæ suaserunt ut ad Hattie Rebeccam in
Sancti Ioannis primum quam possemus regrederemur. Id effecturis
consultum videbatur ut inter eundum diligenti cura observaremus
indicia secundum littora, quæ locum suppetiarii mergularum prodere
possent. Satis enim clarum erat Germanos oras Americanas mergulis
experiri. Mergula enim mercatoria, sic vocata, nomine Deutschland,
non pridem Norfolk visitavit. Altera, Brema, dicebatur iter huc
habere. Mergula bellica aliquot navigia in aquis Americanis
torpedinibus revera mersit; proinde, si commeatus, aliæque suppetiæ
subministrari possent, paullo post plures mitterentur. Fieri poterat
ut quoad Angliam hæc fuisset crux belli, atque ut hic, in littoribus
Newfoundland, ternis milliariorum millibus ab acie ad Sámaram
prœliantium, salus magnorum exercituum, Imperium Anglicum tuentium,
alacritati ac fidei paucorum inniteretur. Status igitur rerum moram
non patiebatur. Suppetiæ, antequam quis iis indiguerit, missæ haud
erant. His semel eo collocatis ubi reperiri possent, mergulæ quovis
momento exspectandæ erant. Circa Sinum Trepassy, atque Sanctæ Mariæ,
littora verosimiliter caute erant custodita; et ut ego et Peters in
rem sermonibus disquirebamus varia coniectantes, notio subiit animos
nostros eventa quædam, quæ suspiciones eo direxerant, data opera esse
gesta. Si hæc vera fuerint, satis causæ erat quare putaremus littora,
quæ profecto custodia egerent, in contrario esse sita, scilicet
adversum Sancti Ioannis, non ad Sinum Trepassy. Atqui hoc ipsum erat
quo nos eramus ituri, atque pretium operæ nobis videbatur ut inter
eundum alacri animo vigilaremus.

Eo claro mane mature nos viæ dedimus; et ut deorsum ad crepidines
itabamus, Vilhelmulus quietior solito erat, ac profundius meditari
videbatur. Dromonem in ordinem redegimus, labrum oleaceo replevimus,
et ut machillam[28] calefaciebamus, Vilhelmulus sic me affabatur:

“Mi Georgi, — via pedestris præclara est — mihi pedibus ire consultum
videtur.”

Sancti Ioannis satis distabat, haud tamen plus quam quod ille facile
emetiri par erat — mutatio consilii tamen subita erat, quam ego
minime capiebam.

“Num tu,” respondit Vilhelmus, quum causam requirebam, “non
perspicis, quam parum ex naucula spectando in littore observare
possis, et quod quum indicia quærimus, ea verosimillime in littore
reperienda sint? Tu unam sequeris viam, ego alteram, et sic videbimus
quidquid videri possit, modo adversum loca spectemus propria. En,
Ioannes Kneebone, cum grandi suo filio retia sua sarcit — cur non
ipse antehac prodiit?”

“Si tibi pedibus ire libet, utique per me licebit,” retuli ego,
“quamquam nullam veram eius rei causam, cur ita facias, video.”

“De hoc non laboro,” inquit Vilhelmulus, “sed quoniam rem tam arcte
prosequor, nolo ut ea me fallat. Latibulum in littore, ubi solida
vehes naucularum recondantur, est veluti siquis de homine loquatur in
fumario, — difficulter eum invenias, sed semel invento, nullum ei est
effugium. Ego vero eo venatum.”

Vilhelmulus itaque ire perrexit, ego autem ad dromonem redambulavi,
eoque adversum Sancti Ioannis iter carpsi. Ioannes Kneebone, quantum
mihi parebat, retia sua, dum ego ab ostio portús ad Septemtrionem
cursum flectebam, non reliquit. Quin, profecto, vix de eo cogitavi,
nec Vilhelmuli quæstio memoriæ meæ incidit usque eo dum in alto
navigabam, littora inter eundum observans, quum sonitum animadverti
dromonis, a puppi haud procul. Is celeriuscule appropinquabat, ego
vero, quamvis littoribus invigilando omnis essem mersus, non poteram
quin mirarer quis ille esset, quoque tenderet. Hæc quidem primum res
erat meræ curiositatis, sed haud multo post in quæstionem accrevit ut
plane personalis esse videretur, quandoquidem dromo ad me propius
accessit, proinde scire cupiebam, quo consilio illi duo in puppi
sedentes ducerentur. Tam enim prope appulerunt ut futurum exspectarem
ut illi me alloquerentur, sed illi mox prodiderunt sibi non mecum
negotium esse, namque se procul continebant atque altum versus
tendebant, — non tamen ita procul ut eos non agnoscerem. Quoad meam
agnitionem nullum dubium superesse poterat. Isti enim Ioannes
Kneebone, eiusque filius fuerunt.

Vix propriis meis oculis credidi. Lenunculus piscatorius Ioannis
Kneebone erat parvus, ut in oris Insulæ per generationes solebant
esse. Undenam iste dromo oriundus erat? Nullus talis in portu
habebatur, nec erat hic eiusmodi, quali piscatores Newfoundland
utebantur. Tota res parebat tamquam evulgatio alicuius rei, quæ
hactenus in secreto tenebatur. Dromo ante oculos meos erat dromo
Albis — nullus alius esse poterat. Id si Germanicum vexillum
gessisset, clarius esse non poterat — ita mihi dumtaxat videbatur —
ac tum — ubinam servabatur? E portu certe non prodivit. Necesse
itaque est eum alicubi in littore abditum fuisse, nunc vero, plena
diei luce productum in celeri itinere adversum Sancti Ioannis esse,
acsi a Furiis ageretur. Aliquid improvisi, ut putabam, sublatere
debet, aliquid nempe improvisi, quod antea quam ego et Vilhelmus hoc
mane pagum reliqueramus littora ad Septemtriones observaturi, alter,
non exstiterat. Instinctus Vilhelmuli nunc opportunus esse parebat.
Nunc iam quædam indicia docebant posse homines in camino fumigari.
Dromo Albis in apricum prodiit, nec spes deerat fore ut propositum
quoque mox proderet.

Quo consilio hæc excursio suscepta fuisset, haud obscure coniectare
poteram.

Kneebone cum filio monitum alicui conabatur nuntiare, quod itinere
terrestri deferri non poterat, alioquin ita detulisset, nec dromonem
propalasset. Proinde, qui monendi existimabantur, in mari erant. At
si Kneebone Albim petiturus esset, modo non littora sequeretur.
Itaque aut aliquos consocios in quodam lenunculo piscatorio ex aliquo
portu Newfoundland quæritabat, aut vero nihil minus quam ipsas
mergulas. Consocios eum quæritare minus erat probabile. Post hoc
facinus nec Kneebone, nec suus filius, unquam amplius poterant solum
Insulæ pedibus contrectare, lenunculi autem piscatorii effugium iis
nullo pacto præstare. Necesse ergo erat eos ipsas quærere mergulas.
Atque hæc erat mea sola illatio, et quo magis hæc mecum revolvitabam,
tanto videbatur verosimilior. Summo mane, antequam ego et Vilhelmulus
Peters iter Sancti Ioannis versus carpseramus, necesse erat signa ad
mergulas dimissa esse, fortasse aerographemate, quod si factum est, —
mergulæ, nuntio accepto, sibi accessum patere, se sine mora
mergerent, littoraque peterent. Si vero hoc factum esset, nulla
amplius communicatio cum iis fieri posset.

Confusio itaque Ioannis Kneebone, quum eo mane me atque Peters
prodire vidisset, fingi facile potest. Videre ei licebat nos rectá eo
tendere ubi mergulæ illæ littora assecuturæ erant, ipse vero omnino
ignarus erat limitum nostrarum cognitionum atque consiliorum. Nos
multo pluris conscios esse, ac plane nimii, ex omni motu nostro sibi
colligere poterat. Aliquo improviso, et incomprehensibili modo nos
dromonem Albis littora versus prosecuti eramus, acsi oculi nostri
nebulas Pulvinorum densissimas penetrassent, nunc autem plena diei
luce in via essemus ad mergulis occurrendum accedentibus, acsi nos
codicem privatorum signorum suorum legissemus. Introitus mergularum
in portum periculosus erat ipsis mergulis, periculosus erat
lenunculis, et etiam magis periculosus erat suis sociis in littore.
Insuper res moram non ferebat. Kneebone, eiusque filius mergulas
necessario consequi, easque monere debebant, et effugium sibi ab his
exspectandum erat. Hæc saltem mea erat e rebus illatio.

Tantum post aliquod tempus dromone meo nebulam invasi, sed tam
spissam eam reperi, ut causa salutis meæ a littore deflectendum
iudicarem cursumque a littore paullo longius dirigerem. Ubi tunc
situs fuerim coniectare tantum quivi, tamen noveram me a Turbine —
caverna nempe perquam insueta, in quam fluctus omni sua vi irruere
solent, unde factum esse videtur ut eius penetralia prorsus exesa
essent, quippe quum Insulæ frons rectá obversa esset violentiæ
tempestatum Septemtrionalis Oceani Atlantici, omnis impetus fluctuum
huc collimaret, unde genus camini effossum est, per quod aqua,
tamquam ex ingenti silano, in sublime evomitur, ita ut per milliaria
in circuitu cerni possit.

Interim sonitum aquarum secundum littora diligenter auscultabam,
subinde ad melius audiendum machinulam relaxabam, quoniam dum ea
usque pulsabat, eius echum a nebulis reverberatum me audisse mihi
videbar. Sonus procul aberat. Nec capio quí sonum vel maxime, meá
machiná strepente, exaudire potuerim; sed nunc iterum auscultabam in
nebula, sed modo me non errare certum erat. Strepitus sine dubio
aderat, et nunc eum omnibus artubus meis percipiebam. Nebula repente
omni frigore me corripiebat, acsi ventus per fluitantes glacies
perverrisset. Kneebone prosequebar. Vicissim Kneebone, eiusque
filius, mihi insidiabantur, ac per nebulam occasionem nacti suam
sunt. Præter cultrum nauticum in balteo meo prorsus eram inermis.
Audito echo, machillam meam extemplo stiti ac brevi post, — subito —
echo quoque stitit. Non iterum concitus, immotus sedebam. Me nebulam
solum ingressum esse nunc utique palam erat me errasse; sed quum per
totum diem huic prosecutioni me dedissem fieri posse ut hi ambo me
adoriri possent, nunquam mihi in mentem incidit. Si ipsis nihil nisi
desiderium effugiendi in animo fuisset, aut mergulæ admonendæ, nulla
profecto iis causa suberat quare moram mei gratia facerent, — nisi
fortasse casu eos ad finem sui effugii secutus sim, nec sibi aliud ad
eligendum reliquerim.

Nihilo tamen secius ipsi mantabant. Quin, profecto, et conversi sunt,
meque præstolabantur. Tum, cogitabam mecum, status rei sese explicat
— sumus — ambo dromones sunt — in loco stato. Germani venient; ego
vero mirari cœpi quid Vilhelmulus Peters nunc agitaret. Certe eo mane
quo iter carpsit necesse erat eum audisse dromonem Albis. Erat enim
hic toto die in conspectu. Nemo enim qui meum observasset dromonem,
potuisset Albis dromonem non animadvertere. Peters utique homines in
dromone agnoscere nequivit, si sint semel æquor assecuti, sed
credibile erat eos proficiscentes vidisse, aut certe conspectus
dromonis dubium in eius animo concitare poterat, unde ille venisset,
et quo tenderet.

Data assumptione, quod dromo suam attentionem cepit, in littore
facile poterat quoddam vehiculum invenire, ex quo utrumque dromonem
oculis sequi posset, quod quidem ego ex totis præcordiis exoptabam,
namque si id fecisset, firmiter credebam futurum ut ad reperiendum
suppetiarium mergularum rectá deductus fuisset. Nullum enim mihi
prorsus suberat dubium, quin hoc prope illic alicubi lateret, ubi mea
naucula tunc staret; atque nisi Peters id iam reperisset, certe ego
eram solus, qui eius situm cognovisset, ego autem eram in nebula
solus, arbitrio horum duorum relictus, quin quod repereram, alteri
cuiquam revelare possem. Machillam meam in motum agere, quin
Kneebone, ubi sim, prodam, nequivi. Vel motus remi, aut scalmi,[29]
eos in me allicere posset. Spes effugii haud erat talis, ut gratia
eius operæ pretium esset id tentare; prohinc illic sedere perrexi,
tumentibus undis oscillans, adversus littora vergens, flabris a
Pulvinis pulsus, intentis in nebulam oculis, acsi eam acie penetrare
possem, sed nihil attentavi.

Quamquam illi hic præsto erant, videre eos non poteram. Pone illud
canum velum vaporum alicubi latebant, quibus nebula haud exspectatam
occasionem præbuit. Hæc rerum conditio ignorari nequibat. Solo
certamine ea inter nos dirimenda erat. Ut vero fixis oculis
observabam, nebula speciem quandam induit, speciem vultús, paullo
supra labra nauculæ cuiusdam, primo quidem haud clare, sed mox
clarius et clarius, dein in tantum accrescere animadverti, ut vix
humanus esse videretur. Sed sive magnus sive parvus, is Ioannes erat
Kneebone. Dextra sua pone tergum aliquid tenebat, ut genibus reptans,
aut proclinatus, ita agebat acsi in me, si nauculæ satis prope
convenirent, insilire videretur. Eius habitus non erat hominis qui
sclopellum[30] minaretur, atque eotenus æquales eramus. Verum ipsi
erant duo, ego autem solus. Iuvenis Kneebone in puppi stabat, remo in
manu, quo nauculam sine labore et omni silentio prorsum pellebat.

Quum eorum propositum esse videretur lateratim me convenire, more
Kneebone et ego in fundo dromonis mei quadrupedavi, et quum me satis
prope esse existimabam, machillam in summum concitavi, tum clavum
converti, ita ut dromone prorsum currente, eorum dromonem a puppi
oblique perstringerem, remo, qui in suo scalmo firmiter fixus erat,
percusso, iuvenem in aquam elisit. Hoc facto, res inter nos iam nunc
ab initio plus quam æquatæ erant.

Unicum nunc iam propositum meum erat cum Ioanne manum conserere,
etenim si huius voti compos futurus essem, occasio illi filium
servandi eriperetur. Quapropter eum non præterivi, sed nauculam rectá
reflexi, meáque nauculá suo dromoni appressá, qui sic mecum moveri
cœperat, filium, qui neutram nauculam assequi poterat, solum
reliquimus. Si clavum paucis minutis ante mittere potuissem, homine
meo potitus essem, et æquum certamen cum eo inivissem, verum ut ego
manum porrexeram, ipse se declinavit, machillamque dromonis Albis
incitavit. Si ipsi a me evadere datum esset, hominemque ex aqua
sublevare valuisset, ultima mea occasio me fefellisset. Res itaque
moram non patiebatur. Apprehendi itaque labra dromonis, calcibus quam
poteram maxima vi machillam meam percussi, me in labrum nauculæ usque
attraxi, donec in fundum dromonis Kneebone lateratim devolverer.

Una tantum cogitatio mihi nunc obversabatur — iuvenem, siquo modo
possem, devitare, et cum patre solo rem dirimere. Dromo meus
derelictus iuveni utique necessario sola erat salus. Nauculam facile
consequi poterat, sed non mihi in proposito fuit ut ea potitus, patri
in certamine adesset, proin, si machilla mea diruta esset, nihil mihi
ab eo timendum foret.

Contra, machilla Kneebone in cursu erat, et in quocunque eventu in
cursu servari debebat. Interim eniti me oportebat ut ipse inter
Kneebone eiusque machillam essem, quidquid eveniret. Quem cursum
dromo secuturus esset, dum certamen sæviret — recti bonique faciendum
mihi esset, sperandumque a fortuna, ne aut filius eum conscenderet,
aut in Turbine capi posset.

Kneebone interim ad servandum filium proruit, quum ille in aquam
elisus erat, et quum manus ad capiendum eum porrexisset, casu culter
sibi excidit. Hunc cultrum in suam nauculam incidens animadverti,
verum Kneebone, antequam sive eum tollere, sive meum protrahere
potuissem, mihi insiliit, meaque gula prehensa, toto suo pondere me
supinum oppressit. Dromone in turgido oscillante, nos huc et illuc
volutabamur, ut iactatio dromonis ferebat, ego situm subinde nactus,
quo cubitorum usu Kneebone adegi, ut læva sua sedili fortiter
inniteretur dum me premeret. Crura quidem mihi soluta erant, iis
tamen me suffulcire, quin caput meum infra sessibulum in latere
nauculæ retruderem, nequibam. Manu firma eram constrictus, sed
pedetentim et ipse Kneebone tantis videbatur esse in angustiis, in
quantis ego, quamvis, fortasse non in tanto incommodo. Ut me feriat,
seque liberet, non ei dabatur, nec utraque manu ad gulam meam
comprimendam uti audebat. Attamen licebat ei manum lævam a transtro
amoliri, seque in crate fundi fulcire. Interim dum fulcimentum suum
mutabat, sensi eum disquirere cultrum, quem uterque nostrum probe
novit inibi occultari. Iam erat uterque nostrum viribus fere
exhaustus, halitus sibi, æque ac mihi, hæsitabat, nec locum suum se
facile sustinere posse videbatur. Subito, quum naucula solito plus
subsiliret, ipse lævum brachium a latere suo, ad se arctius
fulciendum adversus cratem protenderet, ego rectum brachium meum
subter axillam eius ac per scapulam ad vultum usque eius protrusi,
palmoque meo maxillam eius prehendens, caput eius retro pressi,
occluso eius spiritu. Ut vero ipse mihi se eripere conabatur in genu
se erigens, nacta copia me circumvolvendi, ego quoque me erexi. Dein,
ut ipse se iterum levabat, ego me simul cum eo levavi, recto meo
crure summa qua par eram vi distento, ita ut quum ambo caderemus,
ipse in labrum nauculæ sic incidit, ut caput eius supra aquam
penderet. Casus is fuit vehemens, cum pondere meo illi addito, et
ambo maxima vi labro nauculæ impulsi, quantum ego pro viribus meis
impellere poteram, quum subito animadverti totum corpus Kneebone esse
lentum.

Naucula per totum id tempus adversum littus tendebat. Clivi iam in
pleno conspectu erant dum ego cum Ioanne Kneebone in complexu eram,
quos etiamsi vidissem, nihil me attinere rebar. Omnes meæ facultates
in ea lucta erant defixæ. Tamen non multo postea quam Ioannes
ceciderat, et prius quam ego sensus meos colligere potueram, factum
est ut naucula rupibus violenter illideretur, dum ego usque
vertiginosus, meique impos, excessi, viamque mihi in loco elatiori,
ab aspergine tuto quæsivi, ubi consedi ut conquiescerem, animumque
disiectum recolligerem.

Aliquanto illic quam in aqua, calidius erat, verumtamen non prorsus
calidum, ego vero e longo certamine usque æstuans sudore manabam,
unde mox sensi me aliquá latebrá indigere, quamobrem inter rupes
altius repsi, ubi denique subter tegmen eminentis rupis suffugium
reperi. Naucula, quantum ego cernere poteram, inter rupes in unum
latus inclinata et aquæ plena esse videbatur. Utrum Kneebone lapsu
occisus fuerit, an vero intermortuus sit, nescio; quoniam tamen
naucula deversa stabat, caput eius infra superficiem aquæ tenebatur,
dextrá suá subter se, læva autem cum aqua sursum deorsumque
iactabatur, ut undæ super cadaver suum prorsum retrorsumque
volvebantur. Utrum naucula reparari posset necne, dicere nequeo,
consilium enim eo ad disquirendum regrediendi, mihi repugnabat.

Locus, ubi sedebam, erat omnino tranquillus. Ex campis supra me
cantilenas avium mihi exaudire licebat, subinde et odores terrestres
ad me vergentes percepi, quamquam flabra usque ex Ortu ferebantur.
Interea exoptabam ut Peters compareret, ipse tamen non venit; proinde
post horæ quietem surrexi, meque viæ adversum Sancti Ioannis pedibus
commisi, quo quum perveni, eadem vespera Adiutori Ducali de rebus
meis gestis retuli. Postridie Hattie Rebeccam in portu reperi, ac
post biduum, postmeridiem, vela ad Pulvinos reversuri vento dedimus.

Fateor me Sancti Ioannis spe frustratum reliquisse. Vilhelmulus
Peters haud erravit quum asseruit nos nimis prope accessisse ad
revelandum aliquid permagni, quam ut id infectum deseramus — et tamen
id uterque nostrum deseruit. Unum tamen inde solatium retulimus,
nempe quod pares nos præstitimus viam Gubernio ostendere, quo
præsertim modo certamen contra mergulas gerendum esset. Ad Gubernium
potius quam ad me et Peters attinebat singularia eius generis
certaminis cognoscere, viamque ad id prosequendum reperire; nihilo
tamen secius ingenue fateor quod quum paullo ante quam a Sancti
Ioannis solvissemus, et quidam officialis Gubernii in stegam nostram
venisset, Navarchum Carter admonitum, novam aream prohibitam adversum
Austrum a Sancti Ioannis esse decretam, et ego et Peters dimidio
tantum eramus cognitione contenti, quum laborem nostrum fructum
ferre, nobis tamen non indigeri, intellexissemus.

“Ni fallor,” inquit Peters, “aliquod genus tendiculæ modo illic
collocatum habent. Quidnam tibi id videtur?”

Nos, ut iam monui, portum Sancti Ioannis postmeridiem reliquimus
longe procurrentes in alto, antequam cursum in Meridiem vertissemus.
Rupes in pleno conspectu erant, ut se adversum solem occumbentem
erigebant, dum ego et Peters prope ad cancellos stabamus oculos in
oris circumferentes, quas paullo ante præternavigavimus. Pagos
domosque singulas commode discernere valebamus. Novimus distincte ubi
dromo Albis relictus erat, quum Peters subito exclamavit:

“At illud certe non est Turbo — videsne illam aquæ columnam? Turbo
ulterius ad Aquilonem est!”

Ad intendendum animum in aquæ columnam suasione opus non erat. Nemo
prorsus in navi erat quin eam vidisset, et existimo etiam quemque
post punctum temporis rem intellexisse, quoniam omnes stabant
silentes. Non dubito fateri quin mihi observanti sanguis in venis
celerius pulsaret, et alios quoque haud aliter sensisse, cuius rei
gratia Navarchus Carter sustulit capedulum, quem cæteri omnes imitati
sunt.

Aquæ columna lumine occumbentis solis collustrata scintillans et
fulgida in sublime erigebatur, ac mox concidit. Sursumvolans aqua sub
tali angulo lumini incidit, ut eo illustrata flammam concepisse
videretur, ac medulla columnæ silani flagrare momento temporis, et
quum eadem concidisset, ipse sol simul extinctus esse parebat, quod
et horizon in umbram vespertinam propere involvebatur.

Nec quidquam plus de suppetiario mergularum scio. Diu optavi scire
quid de Navarcho Carey factum esset, item quo captivi Albis
devenissent. Profligato bello fortasse sciemus. Interea hoc unum
certum est — operationes mergularum in aquis Americanis tam subito
cessasse, quam incepissent. Hactenus denûm mensium securitas viguit,
atque si tumultus recrudescat, novo gaudemus fœderis socio, quo
firmati ei occurramus.

Finis.

    1.

    Quandoquidem novellula hæc in rebus versatur non modo modernis,
     \ verum prorsus hodiernis, ego autem quum puritatis dictionis
     \ Romanæ cultor atque vindex sim, mihi nec ad vocabula peregrina
     \ licet, aut lubet recidere, iisque orationem Latinam
     \ contaminare; et vagas circumlocutiones abhorreo, nihil
     \ supererat nisi ut terminis technicis modernis, qui quum utique
     \ pæne omnino e thesaurario Latino-Græco inepte derivati sint,
     \ aliis, ex iisdem fontibus, ad normam dictionis Romanæ probe
     \ formatis, plena fronte occurrerem. Sunto itaque:

    Suppetiarium, -ii, e nomine substantivo suppetiæ, -arum, omnibus
     \ noto formatum, quo locum indico, ubi suppetiæ ad bellum navale
     \ necessariæ, ad usum copiarum nauticarum asserventur. Moderni
     \ idgenus locum basin, ipsa natura vocabuli repugnante,
     \ vocitant.

    Mergula-, æ, a verbo mergo, -ere, si-, -sum, ex quo sequentia
     \ nomina substantiva derivantur: mergus, -i, homo, qui se ad
     \ perficiendos labores in fundo aquarum mergit, qui alioquin
     \ proprio vocabulo urinator audit; tum etiam avis aquatica, alio
     \ nomine larus, diversa a fúlica; dein, mergæ, -arum, est furca;
     \ merges, -itis, f., manipulus frumenti cum stramine colligatus,
     \ quod ei mergas immergimus; denique est mergulus, -i,
     \ ellychnium candelæ, aut lucernæ, quod in sebo, vel oleo mersum
     \ ardet. Huius fœminino utor ad significandas nauculas, quæ ad
     \ arbitrium in aquis mergi, et inde emergi possunt. Moderni
     \ idgenus nauculam sub-marinam vocitant, quæ quidem vix vel
     \ subaquanea vocari possit, quandoquidem nunquam est sub mari,
     \ ibi enim nihil præter fundum est, atque plus in, et in
     \ superficie aquæ est quam secus.
    2. Pulvinus, -i, præter sensum ordinarium et consuetum et in
     \ lingua nautica adhibetur ad significandos magnos cumulos et
     \ strues sabulonum, et glareæ, quos mare prope ad littora
     \ converrit, perinde ac nebulas atque nubes eodem modo coactas,
     \ et littora obruentes, uti in regionibus Newfoundland.
    3. Parvus lembus, scapha piscatoria.
    4. E verbo incurso, in fines vicinæ gentis animo hostili sæpe
     \ incurro, quo sensu auctores Romani verbum adhibent. Ex hoc
     \ nomen adiectivum finxi incursorius, -a, -um, ad significandas
     \ naves, quæ in oris maritimis hostium idem faciunt. Albis est
     \ nomen fluminis in Germania, vulgo Elbe.
    5. Cánaba, æ, est domuncula, casula. Stegarium, quod est in
     \ stega, vel constrato, navis.
    6. Lithanthrax, -cis, m., lapis ardens, id quod loco lignorum in
     \ fornacibus ad calefaciendum urimus.
    7. Quibus potissimum nominibus, Romanis usitatis, varia genera
     \ nostrarum navium appellem, vix revera refert, quando quidem
     \ Græco-Romana nomina æque parum definiunt speciem et naturam
     \ navium eius ætatis, quam nostra huius ætatis. Utor itaque
     \ terminis, qui mihi maxime verosimiles esse parent. Hæc fere
     \ erant nomina frequentissima: triremis, longa, oneraria,
     \ tabellaria, speculatoria, corbíta, lembus, linter, scapha,
     \ actuaria, barca, celox, pristix, phaselus, dromo. Postremo
     \ horum designo nauculam levem et velocem, quæ vi agitur partim
     \ vaporaria, partim autem, et fere plerumque, naphtha, aut
     \ oleaceo in machinula combusto. Quoniam tamen Græcis drómos
     \ cursum significat, hoc nomen ob celeritatem suasam, potius
     \ habendum putavi, et etiam moderno nomini præstare, quod a
     \ lancea, nimis longe, petitur.
    8. Protelaria, scilicet, navis; quo verbo significare volo naves
     \ grandes, quæ statis temporibus, una post alteram, oneratæ
     \ mercibus, atque magno vectorum numero, tamquam fluitantia
     \ palatia, inter statos portus, maxima celeritate commeant.
     \ Imago sumpta a protelo (-um, -i), quod tractum significat
     \ boum, singillatim, unius post alterum iugatorum, ad prorsum
     \ vectanda onera, a verbo protelo, -are, -vi, -tum, proprie
     \ “prorsum veho,” dein etiam “differo,” vel “procrastino,” a
     \ verbo Græco téle, longe, procul. Moderni has naves vocabulo
     \ etiam longius petito, nempe a lino, ac denique a linea
     \ vocitant.
    9. Catasta, -æ, est podium, locus in navi editior, ubi navarchus
     \ stare solet; alioquin alius quilibet locus editus, veluti unde
     \ oratores suos alloqui solent auditores; moderni suis linguis
     \ pontem vocant.
    10. Mica, -æ, præter ordinarium et consuetum sensum, ac, fortasse
     \ propter eum sensum, parvum cœnaculum, sive triclinium,
     \ cubiculum exiguum se cibo reficiendo præparatum et adaptatum,
     \ significat.
    11. Trochlea, -æ, est rotula, vel plures rotulæ, in modiolo
     \ firmatæ, quibus funes inserti sunt, quorum ope maxima etiam
     \ onera minima vi in sublime attolli, aut in ima demitti solent.
    12. Veles, -itis, m., est miles, aut nauta, fere semper numero
     \ plurali, propter rei naturam, quia velitum est hostes extra
     \ ordinem atque aciem, disquirere, eos aggredi, et ad prœlium
     \ provocare atque cogere, sive lacessere.
    13. Cortex, -icis, m., proprie exterius tegumentum arborum,
     \ latiori sensu, cuiuscunque rei, uti putamina fructuum, dein,
     \ quidquid his simile est. Forma eius diminutiva, corticulus,
     \ hic adhibetur ad designandum id, quod Franci a charta
     \ deducunt, per chartago, chartage, cartage, cartouche, quod,
     \ denique Angli additis et mutatis aliquot litteris, in
     \ cartridge, detorserunt. Est itaque vaginula, olim ex charta,
     \ sed nunc iam ex aurichalco, aut ex cupro, quæ pulveribus
     \ pyriis, aut alia materia chemica displosiva completur,
     \ efficitque onus sclopetorum, tormentorum.
    14. Dynamis, -is, f., non dynamitis; vocabulum sequioris
     \ Latinitatis, in qua copiam, abundantiam significat, eo sensu
     \ ut vis; tum potentiam numerorum, uti radicis quadrati aut
     \ cubi. Hic sensu moderno, aliquantum extento accipitur, nempe
     \ virium, potentiæ. Est ex verbo Græco, dünamai, valeo viribus,
     \ potestate, possum, multum possum, unde et Romanis dynastés,
     \ homo potens, præpotens, unde dynasta, -æ, princeps, rex, atque
     \ dynastia, -æ, familia regnans. Dynamis, igitur est condimentum
     \ chemicum ingentis potentiæ, quod quum sese succensum
     \ distendere satagit, quidquid impedimento sibi est, in rudera,
     \ micas atque pulverem diruit, haud aliter quam fulmen.
    15. Tortile, -is, n., a nomine adiectivo tortilis, -e, quod
     \ torqueri potest, aut quod ex torsione producitur. Ut nomen
     \ substantivum Romanis non usitatum, quantum sciam, sed effinxi
     \ ad designanda fila metallica, e quibus funes, oræ, in levandis
     \ magnis oneribus, in ductandis navigiis adhibitæ nentur,
     \ variæque telæ texuntur.
    16. Septatus, -a, -um, Romanum, a septus, -a, -um, a sepio, -ire,
     \ -ivi, -ptum, circumdo, incirculo, circumcludo, circumnecto.
     \ Significo autem hoc vocabulo sepimentum, tegumentum subinde
     \ sericeum, alias ex gummi, quo fila idgenus conteguntur, ne
     \ manibus nudis, aut aqua contingantur.
    17. Scapus, -i, est lignum, ferrum, chalybs, aut quælibet
     \ materia, in speciem perticæ, vel pali, estque teres, sive
     \ stans ad perpendiculum, sive iacens ad planum, uti stirps
     \ arboris, candelabri; est axis navis vaporariæ, cuius
     \ extremitati turbines affixi sunt, qui in aqua versantes, navim
     \ impellunt ac propellunt.
    18. Supplodimentum, -i, a verbo plaudo, cuius composita sunt
     \ ad-plaudo, applaudo, complodo, displodo, explodo, supplodo, h.
     \ e., sub-plaudo, quod proprie manuum concussarum sonum imitatur
     \ aut pedum tripudium in solo; tum quemlibet sonum subitum,
     \ concussionem quamcunque; ita iam et Romanis. Nomen
     \ substantivum a me formatum ad exempla aliorum similium, uti
     \ impedimentum, emolumentum, et plurima alia. Significari autem
     \ eo volo apparatum bellicum aquis mersum, cui si carina navis
     \ ex improviso se impingat, concussio eum succendit, ac
     \ supplodens, navim diruit. Moderni eundem apparatum a minio,
     \ quod pigmentum rubrum significat, quo vocabulo fodinam volunt
     \ designare, quod minium e fodinis obtinetur, proinde veluti
     \ fodinam subaquaneam, vocitant, quod certe a longinquissimo est
     \ petitum.
    19. Oleaceum, -i, materies ita vocari potest ex oleo fossili,
     \ vulgo petroleo, sive oleo saxeo, elixata; est spiritus olei,
     \ gas enim est vulgaris forma Germanici vocabuli geist, Anglis
     \ ghost, quod spiramen, spiritum audit, vultque id dicere quod
     \ nos Latine “spiritum oleaceum” appellamus, aut uno verbo,
     \ oleaceum.
    20. Torpedo, -inis, f, est vocabulum Romanum, a torpeo, -ére,
     \ torpor, -is, torpidus, -a, -um, torpesco, -ere, quod totum
     \ languorem, lassitudinem in agendo denotat; sed et piscem
     \ significat alicuius generis electricum, hinc est nomen istud
     \ in mechanicis derivatum.
    21. Mergulas, Germanis ducibus, in usum venit U-nauculas
     \ appellare, ut vulgo creditur, a Germanico nomine Unterseeboot,
     \ i. e., submarina naucula.
    22. Navis subauditur.
    23. Idem quod vulgo “centralis.”
    24. Ita voco, quia eo excipimus nuntium, locutionem.
    25. Divaricatus, non privatus.
    26. Cama, -æ, lectulus est uti in navibus, quilibet lectus imus,
     \ parvus, speciali usui accommodatus.
    27. Sámara, -æ, nomen fluminis in Gallia Belgica, Ambianorum
     \ (Amiens), quam regionem Cæsar Sámarobrívam (B. G., Lib. V.,
     \ 24, 47, 53) appellat. Inscriptiones autem Sámarabrívam, sed
     \ flumen non memorat. Ævo Medio eius nomen erat Sómena, mox post
     \ Súmena, hodie autem Somme.
    28. Machilla, -æ, est correpta forma abbreviatæ machinulæ, ex
     \ “máchina.”
    29. Scalmus, i, est retinaculum remi, thole, row-lock.
    30. Instrumentum iaculatorium minus, quod in vaginula coriacea,
     \ aut vero in sacculo geritur.

E-book notes
Transcriber’s footnotes

    1. «interciperetur."» → «interciperetur.»
    2. “perseverarare” → “perseverare”
    3. «egeo.’» → «egeo."»
    4. “similtudinem” → “similitudinem”
    5. «dapina» → «"dapina»
    6. “presonabat” → “personabat”
    7. “humili ter” (2 lines) → “humiliter”
    8. “Avrei” → “Aurei”
    9. “quasilo” → “quasillo”
    10. “attolit” → “attulit”
    11. “une” → “una”
    12. «sed» → «"sed»
    13. “postratus” → “prostratus”
    14. “retorsum” → “retrorsum”
    15. “repæsentabit” → “repræsentabit”
    16. “insicio” → “inscio”
    17. This should probably be “areolam” instead of “areolem".
    18. “Itam” → “Item”
    19. “quædem” → “quædam”
    20. “quarere” → “quærere”
    21. “appellamus” → “appellamus.”
    22. “cogitione” → “cognitione”
    23. “perviveres” → “perviveres.”
    24. “examplar” → “exemplar”
    25. “pecurrebat” → “percurrebat”
    26. “cumu- orum” (2 lines) → “cumulorum”
    27. “ad versum” (2 lines) → “adversum”
    28. “acclerato” → “accelerato”
    29. “silentiam” → “silentium”
    30. «mentiris;» → «mentiris;"»
    31. “ceperat” → “cœperat”
    32. “audiuvet” → “adiuvet”
    33. “trifoliroum” → “trifoliorum”
    34. «vereor» → «"vereor»
    35. “obtularam” → “obtuleram”
    36. “patientá” → “patientiá”
    37. “perhorescere” → “perhorrescere”
    38. «a,» → «"a,»
    39. “nobillissimum” → “nobilissimum”
    40. “tibi,” → “tibi”
    41. 'Nomen' → '"Nomen'
    42. Unclear if typo (instead of “certe") or indeed the rather
     \ rare word “cette” (an old form of the verb “cedo").
    43. “momendi” → “monendi”
    44. “colliger” → “colligere”


Reviser’s notes

Changes from original version: the HTML code was simplified and
improved. The layout has been improved. Page numbers have been added.
The navigation between notes has been improved. Number of typos that
were added in the process of transcription have been corrected.
Typographical quotes have been added. The layout has been slightly
changed to be closer to what’s in Insula Thesauraria, which is the
most elaborate in the Mount Hope series. The transcriber initially
gathered all the footnotes at the end of the document; they have been
split back into stories for consistency reason (consistency with the
other eBooks of the same series). The transcriber also added note
calls for the changes he made in the text, but considering it may
distract the lector, the revisor chose to keep visible the calls only
from the list of the changes, and no more from the main text, but the
place is still marked in the code.

The following typos that were missed out by the transcriber have been
corrected:

    * Rex Aurei Rivi
        * equidem vereor, herule → equidem vereor, hercule
        * proceritatem suam attolit → proceritatem suam attollit
    * Domus atque Mens
        * Eam eiunt a diabolo → Eam aiunt a diabolo
        * Nox æstiva erat, sed alsa → Nox æstiva erat, sed alsia
        * “Equid? dic, quidnam?” → “Ecquid? dic, quidnam?”
        * fecit quod issui → fecit quod iussui
    * Ostium Cl. V. de Malétroit
        * Maletroit → Malétroit (title)
        * coniectebat hos vinum → coniectabat hos vinum
    * Monile
        * At subito clamorem eddidit → At subito clamorem edidit
    * Suppetiarium Mergularum
        * cœterum supplodimenta hic → cæterum supplodimenta hic
        * sublatare debet, aliquid → sublatere debet, aliquid