Produced by Michalina Makowska, Eve Sobol, and Julia Jezierska.










"Ironia Pozorów"

Maciej hr. Lubienski



PROLOG


Dnialo...

Leniwo, sennie pierzchaly mgly przezrocze, tulace sie dotad w
niemej pieszczocie do scian wielkiego grodu i wodnej, plynacej u
stóp jego fali.

Wreszcie - znikly...

Na wzgórzu ukazalo sie miasto. Z wysoka, iglicami katedry, licznymi
gmachami i zzólkla zielenia ogrodów przejrzalo sie dumnie w
nurtach szarych rzeki, a po szybach okien domów jego zamigotal
równoczesnie pierwszy bladawy promyk chmurnego jesiennego switu.

Na poddaszach krytego cegla staromiejskiego domku nieprzesloniete
niczem okno jedno zasmialo sie weselej od innych do matowego
porannego swiatla. Ciekawie do wnetrza facyatki wsliznal sie
brzask smetny.

W pokoiku, o paru najniezbedniejszych tylko sprzetach, na razie nie
bylo nikogo.

Posciel nienaruszona bielila sie dosc schludnie, wszystko wokolo
zas wskazywalo wyraznie, iz wlasciciela siedziby tej od wczoraj
juz nie bylo, puls bowiem kielkujacej tu jakiegos jednego zycia,
zastygly w panujacym wszedzie nieporzadku, wyraznie oczekiwac sie
zdawal cierpliwie na swego pana i wladce.

Tymczasem zas tylko po niezamiecionych katach blakaly sie pustka i
nuda, a nietrudno bylo domyslec sie, ze bieda w swej ziemskiej
wedrówce zagladac tu nieraz musiala...

Goscine jej bowiem zdradzalo tutaj - wszystko. A wiec i ubozyzna
mebli i atmosfera jakas duszna, wreszcie to cos niewidzialnego,
nieokreslonego, z katów, ze scian, zewszad, wyzierajacego, co, jak
widma cien, szeptem jakby, mówi wciaz o sobie i lzawo sie skarzy.

W przedziwnie zgodnej, panujacej tu ogólnie harmonii szarzyzny,
melancholii i smutku, dzwieczala jednak, drgala, niby usmieszek
radosny, jasny, nuta weselsza. Byla zas nia stojaca w rogu pokoju,
na komódce staroswieckiej, zniszczonej, w inkrustowane, wykwintne ramy
oprawna fotografia gabinetowa mlodej dziewczyny, ku której z obok
stojacej szklaneczki malej wychylala sie pieszczotliwie w rozkwicie
swym sliczna aksamitna pasowa swieza róza.

Dziewcze i róza patrzyly na siebie, lecz królowa kwiatów z
sasiedztwa swego dumna byc tylko mogla.

Z martwej bowiem kartki kartonu, spogladala na swiat duzemi oczyma
cudna twarz dziewczyny, a zaklety w rysach i ukladzie calej postaci
nieujety jakis wdziek - ta sila najwieksza kobiety, oporna na lata
i burze zycia, swieza zawsze, jak kwiecie wiosny - szla na widza i
chwytala go za serce, czarujac natychmiast swem slabem badz co
badz tylko artyzmu ludzkiego odbiciem.

Odosobnienie zas wyrazne rogu izdebki, gdzie stala fotografia, od
otaczajacych i rozrzuconych po pokoju sprzetów, oraz pewna czystosc
staranna, cechujaca to miejsce - swiadczyly soba równiez az
nadto, ze nieobecny wlasciciel mieszkanka tego dbal wielce o ten
zakatek, zdradzajac przytem, ze i on w biedzie swej mial moze
jakas chwilke jasna, jakies swoje marzenie!...

Tak, niewatpliwie!...

Sila bowiem jakby ukryta, a nieujeta jednoczesnie i dziwna, bila od
tego kacika pamiatek; zdawal sie byc on jedynym usmiechem smutnego
zkadinad tu bytu i jedyna równiez kapliczka, niklego zludnego
zapewne jakiegos szczescia, ale zawsze - szczescia.

W szara nedze istnienia "pana", zamknietej w tych scianach biedy,
zycie wplatalo widac jakas nic zlota, rzucilo na oslode
hojnie i litosciwie pek duchowych promieni!...

Tymczasem w ciszy izdebki nie przerywalo nic zgola... Przez male
okienko widac tu bylo spietrzone dachy z czerwonej cegly, kominy;
dalej, w dole, srebrzyla sie rzeka, a srodkiem niej cicho sunela
wlasnie berlinka, zdazajac ku miejskiej przystani.

Z wiezy którejs z poblizkich swiatyn w ogólnem milczeniu
melodyjnie rozlegl sie niebawem dzwiek sygnaturki porannej.
Monotonne nieco poplynelo w dal echo z dzwonu, a zawtórowaly mu
wkrótce swistawki licznych fabryk, turkot wozów z mlekiem i
pieczywem, oraz inne, plynace zewszad odglosy.

Powolnie budzilo sie juz miasto.

Kretymi uliczkami staromiejskiej dzielnicy zdazal krokiem równym i
szybkim ku opisanej powyzej siedziby swojej mlody mezczyzna, rosly
i gibki, ubrany w jesienne palto i pognieciony miekki kastrowy
kapelusz, nadajacy sniademu obliczu jego i bujnemu zarostowi wyrazny
typ jakby poludniowca z Zachodu. Szedl on, pogwizdujac z cicha, z
rekami w kieszeniach, zamyslony, a po wyminieciu kilku przechodniów,
skreciwszy w uliczke wazka i glucha, znalazl sie na niej sam
zupelnie.

Po chwili jednak z poza wegla staroswieckiego domu, tworzacego róg
tej ulicy, wysunela sie pewna postac i poczela isc w slad za
nim.

Byla to biedna jakas babina, a snac nieco podpita, bo zataczajac
sie z lekka, krzykliwie podspiewywala cos sobie. Mala, krepa,
okrecona czerwona welniana chustka i w takiejze spódnicy,
kolysala sie ona zabawnie, przystajac co kroków kilka, i niby
baletnica szybko wykrecajac sie na jednej nodze.

W swe kosciste rece spódnice ujmowala przytem pociesznym ruchem, a
z pelna komizmu gracya unoszac ja wyrazniej i glosniej
powtarzala ostatnia piosenki zwrotke, i szla dalej, aby w pare
minut ponownie wykonac tez same identycznie produkcye.

Idacy ulica mezczyzna przystanal i patrzal ciekawie na babine,
wkrótce jednak, znudzony, obojetnie odwrócil sie i poczal isc
dalej.

W tej samej chwili poslyszal za soba wolanie:

- Hej, panoczku, panoczku! Stójcie-no ino tam, stójcie!...

Mlody czlowiek odwrócil sie  i ujrzal zmierzajaca ku niemu
kobiecine; trzymala cos w reku i kiwala nan. Zdziwiony podszedl
blizej i zapytal:

- Cóz to, czegóz ode mnie chcecie?

Babina zas, podajac mu jakis przedmiot, objasnila:

- A dyc zgubilista to panoczku!... Przez mala psewrócilabym se bez
te torbe...

Nieznajomy machinalnie ujal w reke, co mu dawano.

Trzymal pugilares duzy, ciezki i elegancki; byl on ze skóry koloru
wisniowego i mile dotknieciem swem piescil.

Na ten widok zarumienione od porannego chlodu oblicze mlodzienca
zbladlo, reka mu zadrzala nerwowo, a na ustach, które z lekka
poruszyly sie niedostrzegalnie, zamarly, jakby niewypowiedziane
jakies slowa.

Jednoczesnie spojrzenie jego duzych ciemnych oczu obrzucilo badawczo
uliczke: wokól nie bylo nikogo, tylko zapuszczone story licznych
okien u domów patrzyly przed siebie martwem okiem - w ciszy uspienia
jeszcze drzemalo tu miasto.

Przenikliwy, rozumny wzrok nieznajomego spoczal z kolei na twarzy
stojacej przed nim kobieciny, i zatrzymal sie na niej dluga
chwile...

Zdawala sie ona byc ze wsi, a Bogu dusze winna, ucierala w tej
chwili swój nos zamaszyscie, nieestetycznym i prymitywnym, ludowi
naszemu wlasciwym sposobem, mrugajac równoczesnie malemi,
zaszlemi krwia, jak u królika, oczkami. Niewatpliwie byla przytem
poweselala od trunku, a nie pijana przed chwila widac spiewajaca
tylko - tak sobie, gwoli zadoscuczynienia nastrojowi swemu, czy tez
moze zbytkowi przyrodzonego temperamentu.

- Dziekuje wam! - Lakonicznie rzucil nagle nieznajomy, prosto w
piegowata i czerwona twarz babiny i odwróciwszy sie z pospiechem,
podniósl kolnierz paltota, wtulil w niego glowe, nasunal na oczy
kapelusz i poczal isc bardzo szybko, wkrótce zas puscil sie
prawie ze biegiem.

- A to ci leci!... Niby ta elektryka, zrozumienia nijakiego niemajaca,
- zawyrokowala glosno do siebie, wzruszajac ramionami, kobiecina.

Razno z miejsca ruszyla i spiewac znowu poczela, echo zas jej
piosenki, odbiwszy sie o mury charakterystycznych, przygarbionych
wiekiem kamienic Starego Miasta - pognalo za niknacym juz w glebi
uliczki mezczyzna, ostatnia swa, dwukrotnie powtórzona, zwrotka:

                  "A kto kocha, ten jest zdrów,
                   A kto kocha -  ten jest zdrów..."



Zgrzytnal klucz w zamku cichej facyatki, otworzyly sie gwaltownie
drzwiczki, i na progu stanal wlasciciel tego mieszkanka. Od powiewu,
wywolanego pradem powietrza, zadrzaly firanki u malego okienka, ze
szklanego zas kielicha pochylila sie ku fotografii mlodej dziewczyny
róza aksamitna, jakby pragnac z nia wspólnie powitac pana swego.

- Nareszcie!... - wyszeptaly z ulga usta przybylego i ruchem
nerwowym, zamknawszy cicho drzwi za soba, przekrecil klucz w zamku.

Rzecz dziwna - natychmiast w czterech scianach smutnej dotad izdebki
zrobilo sie jakos weselej i jasniej!...

Mlodosc bowiem i sila szly, bily od mlodego mieszkanca facyatki,
i niby brakujacy promien swiatla, ozywily, zda sie, wnetrze
poddasza.

Rzuciwszy kapelusz i paltot na krzeslo, mlodzieniec bacznie rozejrzal
sie po swym pokoiku, a zmarszczywszy brwi i jakby cos rozwazajac,
pozostal w pozycyi stojacej dluzsza chwile.

Poruszyl sie jednak niebawem i podszedl do drzwi, nadsluchujac
równoczesnie. Postawszy zas tam minut pare, zblizyl sie
nastepnie do okna, a wpatrzywszy sie w nie przez sekunde moze, po
krótkiem wahaniu, powolnym ruchem spuscil rolete.

Szarawa ciemnosc zalegla izdebke.

Mlodzieniec podszedl do kanapy, przed która stal stoliczek
mahoniowy, i usiadl. Wkrótce w ciszy rozlegl sie zgrzyt zapalki. Po
chwili mala lampka oswietlala juz poddasze, mlody czlowiek zas,
raz jeszcze obejrzawszy sie wkolo, szybko, siegnal do kieszeni
swego ubrania.

Nerwowo, spiesznie wydobyl stamtad wreczony niedawno portfel
skórzany i, z blyskiem ciekawosci w oczach roztworzywszy go,
polozyl na stole.

Z szesciu, zapietych malemi klapkami, przedzialów zlozony, z
wielka spodnia, idaca przez cala dlugosc jego kieszenia, w
oczekiwaniu, cicho, pugilares patrzec sie zdawal na siedzacego
mezczyzne...

Rece jego jednak, dotknawszy sie tylko pobieznie wypelnionych
kryjówek, zatrzymaly sie chwile bezczynnie, a na nerwowej twarzy
odbilo zdumienie, polaczone jakby z przestrachem.

- Jak to, wiec tak duzo tu czegos? -mówily wyraznie wielkie,
wyrazu pelne oczy mlodzienca, i jednoczesnie pytac sie zdawaly
niepewne: - Czy tylko to aby pieniadze?..

I dziwna reakcya odbywala sie w duszy jego.

Gdy kretemi uliczkami lecial do swego mieszkanka, palila go chec
ujrzenia, co zawiera portfel, a obecnie?... Lek oto jakis
niewytlumaczony zawladnal nim nagle.

Przeczucie mówilo mu wyraznie, ze tu, przed nim, w pugilaresie tym,
ukryty na razie od oczu ludzkich, miescil sie majatek moze, tkwil
pieniadz - ten talizman ludzkiego dobrobytu i szczescia, drzemala
swiata tego potega - zloto...

A jednak nie poruszyl on dotad wcale portfelu... Dlaczego?

Bo z przeczuciem bogactw, które czekac sie zdawaly tylko dotkniecia
jego, czul dobrze, zdawal sobie on sprawe z czegos innego równiez.

To byla wlasnosc cudza!...

Upomna sie o nia niewatpliwie; on zas, nie wiedzac, co sie tam
znajduje, mozeby mógl jeszcze, pomimo swej nedzy, zwrócic
wlascicielowi ten oto przedmiot, czy uczyni to jednak, unurzawszy
rece w zawartosci jego?

Z reka na portfelu oparta mezczyzna zamyslil sie bardziej
jeszcze.

Wszak, choc z pozoru wesól i syty, nie posiadal on w istocie na
razie zlamanego szelaga przy duszy. Ostatnie pieniadze wydal na
bilet kolejowy, który pozwolil mu wrócic w sciany poddasza z
wczorajszej zamiejskiej wycieczki, zwiazanej z nadzieja otrzymania
posady.

Nie otrzymal jej - wracal z niczem; glodne dzisiaj juz teraz
pytajaco zagladalo mu w oczy zimnem nieublaganem spojrzeniem.

A tu, przed nim!...

Mlodzieniec zerwal sie z kanapki i przebiegl pokój kilka razy.
Nagle, wytrzymac snadz juz nie mogac, pochwycil w drzace rece
lezacy portfel i rozpial ruchem gwaltownym po kolei wszystkie jego
kieszonki...

I oto z jednego przedzialu natychmiast z przyciszonym brzekiem
posypaly sie na wyszarzala serwete stolika rulony zlota,
blyszczace, nowe - zamigotaly w niepewnem swietle lampy i ulozyly
sie cicho... W slad za nimi z innych kieszonek portfelu z szelestem
wypadly pliki storublówek, w opaskach, a z kryjówki jego spodniej
wysunely sie do polowy wielkie kwadraty piecsetrublówek!...

Wiec nie bylo to urojeniem, marzeniem, mrzonka!.. Rzeczywiscie zatem
drzemal tu pieniadz w swym majestacie!..

Mlody czlowiek odskoczyl od stolu i wpatrzyl sie w nagromadzona
kupe grosza.

Na twarz jego wystapil wyraz chciwosci i oszpecil ja, oczy
glebokie, duze, przybraly polysk koci i wpily sie uporczywie w
banknoty i zloto.

Po chwili zblizyl sie ponownie do stolika. Lubieznym ruchem swej
delikatnej reki przesunal po nagromadzonych pieniadzach, a po ciele
jego równoczesnie przelecial dreszcz.

Jak wlosy pieknej kobiety, jak cialo jej zmyslowe, aksamitne,
piescily go banknoty... Zanurzyl reke glebiej i dotknal sie
zlota.

Z cichym brzekiem rozsypalo sie ono w strumyk blyszczacy, a nim do
glebi ponownie wstrzasnal dreszcz.

Nigdy w zyciu swem nie mial tyle pieniedzy u siebie. Fortuna zawsze
impertynencko odwracala sie od niego, szczescie dotychczas uciekalo
oden równiez, jak od zapowietrzonego, pieniadz zas, drwiaco
unoszac sie w niedostepnych dlan wyzynach, niepochwytny, szyderczy
- stronil od niego stale.

Mlodzieniec przesuwal wciaz machinalnie reka po storublówkach.
Przed oczyma migaly mu wizerunki, podpisy na banknotach, zlote
imperyaly zimnym dotykiem glaskaly jego dlon...

Wyrwawszy reke wreszcie z pieszczotliwego uscisku zlota, mezczyzna
pochwycil nagle pliki storublówek i liczyc poczal.

Drzace rece jego braly i porzucaly co chwila zwitki banknotów;
szelest papieru, zduszony dzwiek monety zagraly w ciszy izdebki,
zdziwily te biedne sciany, tak zdawna odwykle od brzeku pieniedzy,
wyganiajac, zdawalo sie, biede, przykucla gdzies w kacie, z
legowiska swego. I widmo jej w lachmanach zniknelo przestraszone,
wygnane szmerem poddanych Zlotego Cielca - umknelo, szukajac gdzie
indziej schronienia.

A mlody czlowiek wciaz liczyl... Teraz dlon jego dotykala zwitka
piecsetrublówek. Bylo ich dwadziescia.

Ciemny rumieniec powoli wystepowal na sniada twarz mlodzienca,
oczy zas jego palily sie bezustannie chciwosci niezdrowym blaskiem.

W papierach i zlocie, z pewna, drobna tylko róznica, bylo
wszystkiego dwadziescia siedem tysiecy.

Mlodzieniec odstapil od stolu i wolno z rozmyslem poczal
przechadzac sie po izdebce.

- Dwadziescia i siedem tysiecy!.. Dwadziescia i siedem...

Powtarzajac sie bezustanku, w glowie jego huczala i wracala mysl
jedna, a dziesiatki innych ginely, topily sie tylko w niej, jak w
chaosie, zanikaly - milkly...

On zatem, który prócz jedynego na sobie odzienia i tych paru
sprzetów wokolo, nie posiadal nic na swiecie, on - za jednym
zamachem mógl stac sie oto wlascicielem owych, rozsypanych przed
nim pieniedzy?..

Mlodzieniec zadrzal.

- A moralnosc? a etyka? To wlasnosc nie twoja, to zguba czyjas
tylko, ty powinienes pieniadz ten zwrócic, zwrócic, zwrócic!..
jak rój owadów nagle zabrzmialy w uszach mezczyzny jakies szepty i
glosy.

- Oddac? ha-ha-ha!.. A to dlaczego? ciekawym? - zadrwil rozsadek
zimny natychmiast. - "On prend son bien, ou on le trouve." - Znalazles
- to twoje! A zreszta, gdyby to samo, co ty, znalazl byl kto inny,
czy myslisz, ze postapilby on inaczej?

- Oddalby, oddal na pewno, bo chcialby pozostac uczciwym!.. - silny
glos prawosci rozlegl sie smialo w duszy mezczyzny.

Wstrzasnal sie mlody mieszkaniec facyatki i przetarl reka
czolo, po chwili zas zmeczony usiadl na jednym z koszlawych
fotelików i, podparlszy glowe dlonia, zadumal sie gleboko.

A rozum drwil dalej bezlitosnie, zjadliwie, saczac sie kroplami
ironii:

- Nie sluchaj bredni i sentymentalnych mrzonek! - szeptal. -
Uczciwosc - frazesa!.. Któz naprawde uczciwym jest w czasach
obecnych? Obejrzyj sie tylko i wpatrz uwaznie w ludzi, walczacych o
byt obok ciebie. Czyn wreszcie, jak chcesz... odtrac laskawy
usmiech fortuny!..

Los, odbierajac moze naumyslnie drugiemu, co mial zanadto w swym
trzosie, pragnie dobrotliwy, obdarzyc ciebie, nie chcesz-li?

- Ha, to badz sobie zatem wspanialomyslnym, szlachetnym, wielkim!
Umieraj z glodu, badz glupim!.. Ale pamietaj, ze gorzkiemi lzami
zalowac kiedys bedziesz chwili swojego szalu - pamietaj, zes
biednym!

Zasmial sie jeszcze rozum szyderczo i umilkl, mezczyzna zas,
zadumany, pochylil sie na krzesle, jakby przygnieciony do ziemi,
oparlszy przytem lokcie na kolanach, ukryl twarz w dlonie.

Tak, niestety, byl on biednym!..

Straciwszy matke lat temu pare, uczyl sie nastepnie za granica: w
Niemczech i we Francyi. odebrawszy kosztem bogatego stryja
wyksztalcenie nie fachowe, lecz ogólne i staranne, zdecydowal sie
rok temu wlasnie powrócic do miasta, gdzie ujrzal byl swiatlo
dzienne, by zblizyc sie do dotychczasowego opiekuna swego, a brata
rodzonego niezyjacego juz ojca.

W mlodzienczej wyobrazni studenta roila sie nawet podówczas
nadzieja smiala owladniecia sercem starego bogacza, aby po
najdluzszem zyciu zapisal mu mienie.

Tembardziej zatem spieszyl sie z swoim wyjazdem, lecz przybyl za
pózno niestety; stryja swego juz nie zastal.

Lozacy tylko z obowiazku na studya bratanka, a nie przywiazany don
zgola innym, serdeczniejszym wezlem, pare tygodni temu wlasnie
starzec przeniósl sie byl do wiecznosci, zapisawszy caly majatek
na dobroczynne cele.

Nie zastawszy wiec w miescie nikogo na razie, kto by go znal lub
pamietal, odwaznie z bieda wzial sie on wówczas za bary.

Przepisywal referaty, polisy ubezpieczeniowe, dawal lekcye, czynil,
co tylko mógl i zdobywal miejsce przy biesiadnym, ogólno ludzkim, a
tak zazwyczaj niegoscinnym stole...

0 chlodzie i glodzie mijaly mu w ten sposób dnie cale, gorycz
jednak do zycia, w walce o byt ciaglej, nie rozgaszczala sie w
duszy jego, nie majacego po prostu czasu w bezbarwnej swej biedzie i
goraczce zarobku analizowac ciemnych stron swego zywota. Miesiecy
pare temu dopiero sila okolicznosci i ludzi, o których ocierac sie
poczal, zal wyklul mu sie w duszy do swiata, saczac z niej
niezadowolenie i gorycz.

Traf slepy zrzadzil pewnego dnia, iz spotkal rówiesnika swego z
lat dawnych.

Przy wspomnieniu tem ostatniem, mlody mieszkaniec poddasza zmarszczyl
brwi i zamyslil sie jeszcze glebiej, niz przedtem.

Dawny jego kolega szkolny z kraju i zagranicy, Edmund R-ski, potrosze
nawet kuzyn i towarzysz zabaw dziecinnych - dzis bywalec stolicznych
salonów, chlopiec zamozny, zblizyl sie do niego pierwszy wówczas.
Bylo to podczas karnawalu, w zimie, w jednej z kawiarn, bardziej
uczeszczanych w miescie.

Po dluzszej gawedzie i rozpamietywaniu mlodzienczych lat
ubieglych, Edumund R-ski rzekl mu wtedy:

- Wiesz co, mój drogi? Dobrze sie nazywasz, ladne masz maniery,
które pozostaly ci po rodzicach i wychowaniu starannem, notabene wcale
dobrze i z akcentem mówisz po francusku, tandem tedy zaproponowalbym
ci cos... tylko nie obraz sie na mnie przypadkiem... Gdyby cie tak
ubrac elegancko, bardzo dobry i okazaly bylby z ciebie tancerz... He,
cóz ty na to? Proszony wlasnie jestem o mlodziez do panstwa W. na
bal, pojutrze, chodz ze mna... Siedzisz i marnujesz sie gdzies w
kacie, qui lo sa, przystojnym jestes, a nuz podobasz sie komu?.. Ja
ci pomoge i ulatwie wszystko...

Od slowa do slowa, dal sie namówic wtedy. Otrzymawszy od bogatego
i hojnego, oraz uprzejmego kuzyna pozyczke, wyekwipowal sie i
poszedl na bal z nim razem.

Edmund R. przeprowadzil rzecz cala bardzo zrecznie. Przedstawiwszy
protegowanego swego, nie omieszkal przypomniec wszystkim z osobna o
stryju jego, filantropijnym zapisodawcy, a takze o rodzicach, ongi,
przed laty, zamoznych i wplywowych. Dobrze wychowanego, eleganckiego i
milego tancerza zapraszac poczeto chetnie, tembardziej, iz
powszechnie wiedziano o przyjazni jego z Edmundem R., znanym i cenionym
bywalcem.

Mlody mieszkaniec skromnego poddasza poruszyl sie niespokojnie na
krzesle i spojrzal przed siebie wzrokiem zamglonym, zapatrzonym we
wspomnienia wlasne.

Wówczas to, po owym pierwszym balu, przestapil on zaczarowany dlan
dotad próg salonów i zapamietale bawic sie poczal. Zycie,
które prowadzil, upajalo go. Niepomny jutra - szalal.

Trwalo to tygodni pare, i nagle skonczylo sie wszystko... Edmund
R-ski, wezwany telegraficznie do umierajacej siostry za granice,
wyjechal, pieniadze wyczerpaly sie równoczesnie, a zaniedbana
czasowo jego wlasna zarobkowa praca wysunela mu sie z rak; ktos
inny, takze potrzebujacy biedak, zastapil go.

W okienko facyatki karnawalowicza zajrzal glód; po wizytach i balach
pozostal w pamieci jego tylko chaos ogólny - wrazenie chwil
rozkosznie jakby przesnionych, i jedno wspomnienie trwale.

Oczy mlodego mezczyzny zadumane, w tej chwili blyszczace i jakby
tkliwe, skierowaly sie w róg izdebki, gdzie w pólswietle lampy
majaczyla fotografia.

Nabyl ja u fotografa i niemal codziennie stroil w kwiaty;
przedstawiala zas ona elegancka panne z towarzystwa, córke
ukrainskiego magnata, blyszczaca ubieglego karnawalu w salonach
pieknoscia, dowcipem, otoczona rojem wielbicieli, a która pokochal
uczuciem milosci pierwszej - prawdziwej.

Dla niej rzucil sie w wir czczych zabaw bez srodków po temu, bez
pamieci...

Odepchnietemu twarda reka biedy od rydwanu bawiacego sie swiata -
przeslonietego w pamieci jego gaza uludna, mieniacego sie
setkami odcieni i blasków - pozostaly tylko wspomnienia dreczace,
rozkoszne, kilkunastu rozmów, tanców, uscisków dloni, spojrzen...
i - nabyta za pieniadz wlasny fotografia pieknej dziewczyny.

Mydlana banka zludna - marzenie!..

Siedzacy wciaz w zamysleniu przed stolikiem mlodzieniec glowe
pochylil i ponownie ukryl ja w dlonie. Niby na jawie, przed oczyma
zywo stanal mu bal ostatni... W jarzacej sie swiatel powodzi,
wsród kolyszacych sie w takt melodyjnego walca par, suneli oni
wówczas po szklistej posadzce salonów...

Ona miala spuszczona glówke cudna i opierala sie z wdziekiem na
jego ramieniu, on zas, tulac nieznacznie tancerke swa do piersi,
pozeral wzrokiem jej twarz, nagie ramiona i szyje ksztaltna, a
dluga i gietka, jak kwiat, o lodydze wysokiej.

Od czasu do czasu piekna panna wznosila na niego swoje glebokie,
mieniace sie zrenice, i spojrzenia ich spotykaly sie na chwile...

Potem sliczne dziewcze przykrywalo znów oczy dlugiemi rzesami; on
rzucal slówko, przyciskal machinalnie kibic jej do siebie,
czekajac ponownie niemej zrenic rozmowy. Nagle uciszylo sie w
balowej sali...

To muzyka ustala byla, a oni walcowali jeszcze, ciagle przytuleni do
siebie - zrosli skrytem jakby pragnieniem.

Pózniej odprowadzil znuzona swa tancerke, a ona leciutenko,
dziekczynnie paluszkami drobnemi scisnela jego dlon...

Mlodzieniec zerwal sie z krzesla, potracil je gwaltownie, i
duzymi krokami zaczal przebiegac szybko swój pokoik. Jednoczesnie
z wyrazem milosci bezgranicznej spojrzenie jego pobieglo do komódki
malej, gdzie stala fotografia z róza.

Z krysztalowego kielicha delikatnie wychylal sie kwiat purpurowy,
dotykajac warg prawie dziewczyny. Usteczka jej male usmiechaly sie
rozkosznie, pocalunku zda sie spragnione...

Mlody czlowiek pozostawal chwile w niemej kontemplacyi ubóstwianego
przez sie kacika izdebki, az wreszcie powoli wzrok swój przeniósl
w strone stolika, gdzie lezaly cicho banknoty i zloto.

Wyraz marzenia, ekstazy blyskawicznie znikl z jego oblicza -
przypomnial sobie chwile obecna.

Zwolna do stolika zblizac sie poczal; utkwiwszy spojrzenie w
rozsypanych pieniadzach, jednoczesnie myslal:

- Niemi tylko moze zdobyc bym mógl swe marzenie, one pozwola mi i
ulatwia zblizenie do ukochanej! A potem...

I mimo woli znowu spojrzal mlodzieniec w róg pokoiku.

Oczy dziewczyny kuszace patrzyly zalotnie, palily go, obiecywac sie
zdawaly rozkoszy ulude, milosc - szczescie!.. Rumieniec oblal
twarz mezczyzny.

- Ach, miec ja, posiadac, i zyc jej zyciem, zlac sie z nia
istnieniem i dusza!.. - zawirowala mu w glowie mysl uporczywa.

- Przeciez to córka magnata; ksiazeta, hrabiowie ubiegaja sie o
nia, czemze ty jestes dla niej? - zerem, nie otrzymasz jej nigdy, -
uspakajala mózg, nerwy wzburzone, trzezwa, zimna logika. - Chyba, ze
pieniedzy tych oto posiadziesz wiele... wiele...

- Z malych strumieni tworza sie rzeki; wez to, a moze ci wiecej
przybedzie!.. - szepnal rozum podstepnie.

Mlody mieszkaniec facyatki schwycil sie nagle za glowe.

Boze, Boze! - wyszeptal - cóz jednak uczynilo ze mnie to, tak
krótkie zetkniecie sie z swiatem zbytku, to zbratanie sie, otarcie
z ludzmi szychu i zlota! Jakze innym bylem dawniej! Jakze -
lepszym!..

Mezczyzna smutnie zwiesil glowe.

Teraz, przyjrzawszy sie niedawno ludziom bogatym, ich trybowi zycia,
czul w sobie, poza uczuciem milosci, dziesiatki zwiazanych z niem
pragnien. Zloto, ten bozek dumny i wspanialy, przed którym korzyly
sie miliony, olsniewal go, mamil... Przedsmak zas mozliwych w
dalekiej przyszlosci bogactw, uzycia, a kto wie, moze znaczenia i
wplywów, wespól z osiagnieciem najprzód ukochanej kobiety, za
pomoca tego oto, rozsypanego przed nim grosza - odbieral mu
równowage duchowa, mieszal mysli.

Porwal sie znowu z miejsca i po pokoju biegac poczal, niebawem
jednak rzucil sie na krzeslo, wyczerpany, uporczywie, ponownie
wpatrzywszy sie w fotografie ukochanej.

Od czasu do czasu odrywal wzrok od drogich rysów kobiety i przenosil
go z wolna na stos banknotów i zlota. Pózniej spojrzenie jego,
wewnetrznej pracy mysli jakby posluszne, wracalo powtórnie do
lubego wizerunku.

Przy samych wargach dziewczyny drzal kwiat purpurowy obecnie -
dziewcze i róza calowaly sie teraz lubieznie...

A w izdebce tymczasem lampa powoli dogasac poczela stopniowo,
niepewnem, migocacem swiatlem klócac sie jakby z rabkiem
radosnego slonca, poprzez rolety zagladajacego co chwila do wnetrza
facyaty.

I pólcienie jakies, tajemnicze, mgliste wsunely sie równoczesnie
na poddasze - zaludnily cicho puste, zakurzone katy jego...

Siedzacy mlody czlowiek zrywa sie nagle z krzesla swego.

Bo oto niespodzianie dwoic mu sie w oczach zaczyna...

Rozsypane na stole zloto zalewa izdebke cala, a z komódki starej
zstepowac zaczyna z wolna ona sama, zamglona i powiewna postac...
Dotykajac stopkami drobnemi zlota, idzie ku niemu ona, z zalotnym
usmiechem, piekna niewinna - chyli sie rozkosznie w jego ramiona!..

Mezczyzna ku zjawisku temu wyciaga instynktownie rece, na wpól
przytomnie naprzód pochyla...

Lecz oto nagle czar pryska...

Wypelniajaca wnetrze izdebki zlocista przestrzen znika, zjawisko
eteryczne zas zaczyna oddalac sie coraz bardziej, unosi w góre,
niepochwytne, a za niem tylko na ciemnawem tle facyatki, jak waz
ognisty, wije sie struga blyszczaca sciezka, dotyka stóp jego -
pomostem zlota laczac go w ten sposób z uchodzacym cieniem
ubóstwianej przezen kobiety.

Wreszcie znika wszystko.

Mlody mezczyzna przeciera dlonia czolo, rozglada sie...

Niema nikogo!

Cóz to wiec bylo?

Hallucynacya zapewne naprezonych nerwów i rozigranej wyobrazni,
rzucajaca mu na ekran pólcieniów izdebki fantasmagoryczny obraz
noszonego ciagle w duszy dziewczecia! Wplyw to rozprzezonych
wrazen i mysli, skutkiem wysilku, szumiacego jak potok, nawalem
zwatpien i pytan mózgu. Zapewne...

I mlodzieniec powtórnie przeciera dlonia zmeczone czolo, a
jednoczesnie zaluje jakby, ze widzenie juz pierzchlo. Przed oczyma
stoi mu ciagle, jak zywy, obraz jej, ukochanej - chlonie w siebie jej
postac wdzieczna, caluje mysla oczy jej i usta.

W przelocie zarazem, po raz nie wiadomo juz który, wzrok jego dotyka
banknotów i zlota, a w duszy bunt mu sie zrywa.

- Jak to?.. On mialby odtracic od siebie ten grosz, i w ten sposób
stracic, na zawsze moze, srodki ku zdobyciu drogiej sercu kobiety?..
Zniszczyc bezpowrotnie pomost zlocisty, laczacy go z nia jakby w
widzeniu proroczem?

Nie, przenigdy. Tak naiwnym nie bedzie...

Pieniadz ten potroi, majatek zrobi, fortune - zlotem przelamie,
zwalczy przeszkody wszelkie.

- Zrobic majatek, czyz to tak latwo? - na dnie duszy gdzies
zatajone zwatpienie nagle ironicznie pyta, jakby ostudzic pragnac
przedwczesna radosc.

Chmura niezadowolenia przelatuje po czole mezczyzny.

- Tak, zaiste, prawda, to nie tak latwo. Lecz z potega pieniedzy w
dloni tak, czy tez inaczej, do wszystkiego zawsze dojsc lacniej w
zyciu; - klucz zloty otwiera wszystkie bramy!..

I ostateczna, przelomowa walka odbywac sie w tej chwili zdaje w duszy
mezczyzny. Na wysokiem czole naprezaja mu sie zyly, oczy
ciemnieja, a twarz bledsza sie staje... Z necaca pokusa
zawladniecia cudzem mieniem, po raz ostatni staja do boju wpojone w
mlodocianych latach jeszcze zasady.

Powrotna fala z daleka cicho plyna i plyna coraz potezniejsze,
blizsze i zalewaja stopniowo umysl mlodzienca. Szemrza coraz
donosniej, silniej...

A z przyplywem ich jednoczesnie mieknac poczyna cos w duchu
mlodego mezczyzny, bo oblicze jego wzburzone uspakaja sie stopniowo.
Co mysli, z rysów twarzy odgadnac jeszcze trudno, domyslec sie
jednak mozna, ze poryw jakis, szlachetniejszy od poprzednich,
czystszy, opanowywac go - w swoje posiadanie bierze.

Po chwili machinalnie ujmuje on w rece porzucony na stoliku obok
pieniedzy pugilares i milczac, zgarniac poczyna rozsypany stos
banknotów i rulonów monety.

Przy czynnosci zas tej, zagadkowej jeszcze, bezustannie tak samo
zamyslony mlodzieniec odwraca niebawem w dloni trzymany portfel, a
równoczesnie spojrzenie jego pada na cos, czego nie zauwazyl dotad
wcale.

W rogu pugilaresu, u góry, malenka, dziewieciopalkowa rzuca mu sie
w oczy korona hrabiowska; wdziecznie granacikami oprawionemi w zloto
mieni sie ona, szyderczo zda sie patrzy... Na ten widok poprzedni
spokój i wyraz pierzchaja nagle z rysów mezczyzny, i rzuca sie w
tyl gwaltownie.

Zrenice jego, zmatowane dotychczas cichem zamysleniem, zlowrogim
teraz blyszcza ogniem, a jednoczesnie w duszy nastepuje momentalnie
przewrót nagly.

Znowu poczyna biegac po pokoju wzdluz i wszerz...

I jak kepa drzew gdzies w polu samotna, co ugina sie pod gwaltownym
naporem wichru ku ziemi, zwyciezona, pokorna - tak duch mlodzienca,
miotany ponownie burza mysli, kolysac i giac sie poczyna.

Gdy ujrzal on bowiem emblement ludzi utytulowanych, zywo stanely mu
przed oczyma salony, których miesiecy temu pare byl gosciem i
sylwetki hrabiczów, krecacych sie kolo jego ukochanej.

Widzi ich jak na dloni, wszystkich, niby na jawie!..

Widzi dumnego ojca pieknej dziewczyny, zazwyczaj traktujacego go z
góry - dla nich, potomków starozytnych rodów, chociaz czestokroc
biednych - pelnym uprzejmosci wyrafinowanej i unizonej niemal
grzecznosci. Widzi wreszcie siebie samego bezkarnie i dotkliwie
obrazanym przez tychze arystokratów, lecz tak zrecznie, ze na
pozór nieraz nie mozna zda sie bylo winic ich, czynili to bowiem
oni, z ta subtelnoscia, oraz jubilerskiem jakby wykonczeniem, jak
dotknac potrafia tylko ludzie "bardzo dobrze wychowani."

I przy tem wspomnieniu ostatniem, jakby zraniony, mieszkaniec malej
izdebki, wzdryga sie i wyrzuca szeptem:

- Jak to? te dwadziescia pare tysiecy nalezy do jakiegos hrabiego?
Zatem los slepy i ironiczny zarazem wsuwa mi w rece czesc mienia
jednego z tych wlasnie, którym tak czesto zazdroscilem bogactwa,
znaczenia i tytulów!..

I ja, wobec jednostki takiej, mialbym grac role szlachetnego,
zwracac mu to, co dlan moze kropla w morzu tylko, fundusikiem,
przeznaczonym zapewne na hulanki nocne i zabawe?

- Ha-ha-ha!.. - rozlega sie po pokoiku szyderczy, szatanski prawie
smiech mezczyzny, i odbija od scian niemilem dla ucha brzmieniem.

- Ha-ha-ha, niedoczekanie twoje, panie hrabio!.. - szepcze dalej
pólglosem, a krew w zylach kipi mu nieustannie - wre niespokojna,
burzliwa.

I z duszy jego jednoczesnie pierzchaja bezpowrotnie, zda sie, nikna,
jak uluda i marzenie, wszelkie dobre zamiary, wszystkie, tak niedawne
jeszcze, wahania pomiedzy prawami uczciwosci i ich pogwalceniem.

Zwyciezka, jedyna, jedna rozgaszcza sie tam nienawisc tylko do kasty
uprzywilejowanej i wyróznianej w spoleczenstwie. Wypielegnowana
cierpieniem i bieda, wysubtelniona wyksztalceniem, a szczególniej
przestawaniem jeszcze za granica w kolach róznych zapalonych glów,
o przekonaniach skrajnie demokratycznych - rozogniona wreszcie
nadczuloscia nerwowa w zblizeniu sie i czasowem powierzchownem
zzyciu z przedstawicielami tej sfery - buchala obecnie goracym
plomieniem, wszystko soba przewyzszajac i tlumiac.

- Za moje upokorzenia, tak niedawne - zaszeptaly znów cicho usta
mezczyzny - za moje cierpienia i biede - za to, ze ja nie mam takich
przodków, jak ty, panie hrabio, ani twych bogactw, blasku i zlota -
mam zycie cale w nedzy cierpiec, i to, gdy los sprawiedliwie bez
watpienia, odbiera ci czastke mienia, przypadkiem, i mnie nia w
zamian obdarza?.. 0, nie, panie hrabio!.. Zydowi, cyganowi, wrogowi -
kazdemu bym zwrócil moze, lecz tobie - nigdy!..

Ostatnie slowa mieszkaniec poddasza wymówil w zapamietaniu glosno
calkiem i z moca jakas dziwna. Twarz zas jego dziko po prostu
wygladala w tej chwili; pociemniawszy, jakby od wewnetrznego ognia,
demonicznie piekna i straszna zarazem byla ona, a zajadly plomien
szczerej nienawisci do tak zwanych powszechnie "arystokratów"
zajasnial na niej pelnym blaskiem.

Odruchem naglym zblizyl sie do stolu i obie dlonie polozyl na
plikach banknotów i zlocie. Czego nie zdolaly stanowczo uczynic
okolicznosci inne, sprawila chec dokuczenia w czemkolwiek wyzej
postawionej spolecznej jednostce, jedna chwilka nienawisci i szalu.

- Moje, moje!.. - wyszeptaly usta mezczyzny zwyciezko, jakby z
mimowolna, ukryta w sobie radosci nuta, a echo slów tych,
urywanych, cichych, dziwna moca rozbrzmialo w martwem milczeniu
facyatki.

Cisza nastala znowu.

Tylko w piersiach mieszkanca poddasza przeleknione jakby swym czynem
serce poczelo bic przyciszonym tetnem, a szelest ten miarowy, jak
zegaru wahadlo, mierzyc sie zdawalo te chwile przelomowa w duszy
czlowieka, depczacego uczciwosc prawa dla milosci, nienawisci i
zlota!..

Nagle martwote pokoju przerwalo cos gwaltownie. Byly to czyjes
kroki silne, przyspieszone, idace po schodach, a coraz wyrazniejsze,
blizsze... Niebawem rozlegly sie tuz za drzwiami, ucichly, i jakas
reka wstrzasnela lekko klamka, w slad zatem zas rozleglo sie
trzykrotne pukanie.

Gdyby w kataklizmie niespodzianym runela ziemia, zapadajac sie gdzie
w niezmierzone glebie wszechswiata - mniejsze to chyba uczyniloby
wrazenie na stojacym przed stolem mezczyznie, niz chwila
obecna...

Nogi zadrzaly mu, a bojazliwa trwoga sciela krew w zylach, cos
zas, niby gad obslizly, przemknelo po krzyzach i za kark chwycilo
despotycznie, zaparlszy dech w piersiach.

W pólswiatlach dogorywajacego wlasnie plomyka lampy twarz
pochylonego nad pieniedzmi mlodzienca nabrala strasznego, a zarazem
dojmujaco trupio-bladego wyrazu, rece zas, jak kleszcze, wpily sie
w lezace pod niemi banknoty.

- Nie oddam was, nie zwróce za nic w swiecie! - mówic sie zdawaly
wyraznie kurczowo zacisniete palce, drzace w zwojach papierów i
zlocie.

Z ekranu izdebki, majaczacego coraz bledszymi cieniami, swiatlo w tej
samej chwili zniklo; zapanowala tu szarawa ciemnosc, a w slad zatem
rozleglo sie powtórne, tym razem silniejsze pukanie, poza drzwiami
zas jednoczesnie daly sie slyszec slowa, wyrzeczone glosem
meskim, dzwiecznym i mlodym.

- Widac, ze spi, lub go nie ma...

- Ale to oryginalne - zauwazyl ktos drugi, ciszej nieco. - Zareczam
ci, iz przed chwila palila sie wewnatrz pokoju lampa, przez szpary
u drzwi slizgalo sie swiatlo! - slowo!

- Ha, jesli tak, to moze Romanek ma u siebie jakas dyskretna, a
wesola wizytke - snac z rozmyslem donosnie rozlegl sie glos
pierwszy. - Nie przeszkadzajmy mu. Chodz, Hermanie!..

- Wesolej zabawy! - krzyknal ironicznie nazwany Hermanem, nachyliwszy
sie do drzwi, zapewne blizko, bo echo glosu jego wstrzasnelo
scianami poddasza, poczem kroki przybylych oddalac sie zaczely.

Westchnienie ulgi podnioslo piers mezczyzny.

Kilka kropel zimnego potu upadlo mu na rozpostarte dlonie; zbudzony
tem jakby, odstapil od stolu i rzucil sie w wycienczeniu na
kanapke.

Poznal po glosie tych dwóch, dobijajacych sie don przed chwila,
poczciwych studentów uniwersytetu - widzial w wyobrazni swej teraz
niemal obok siebie wyrazne postacie ich, w wytartych mundurach i
splowialych od slót i slonca czapkach, pokrzywionych butach...
Biedni chlopcy!

Przypadkowo zaprzyjaznil sie z nimi, jak tylko przybyl tu, do miasta
- oni, zacne serca, pierwsi uczynnie nastreczyli mu zarobkowa
prace...

Dawno juz nie widzial ich. Ba, pare razy nawet w epoce owego
kilkutygodniowego swiatowego szalu, spotykajac ich na ulicy, a
bedac w towarzystwie eleganckich karnawalowiczów, mimo woli
powstydzil sie ich i udal, ze nie dostrzega. Nie pamietali mu tego
- przyszli.

Mieszkaniec poddasza w zamysleniu przesunal dlonia po jedwabistych
swych wlosach.

- Gdybyz oni wiedzieli i czytac mogli w duszy jego?

Rumieniec palacego wstydu i upokorzenia zakwitl na twarzy
mlodzienca, a wyraz cierpienia i wewnetrznego bólu rylcem swym
zlobic mu poczal rysy wyrazistego oblicza.

Dlugo jeszcze przesiedzial tak w zadumie...

A gdy po niejakim czasie slonce zajrzalo znów do poddasza, nie bylo
juz zlota na stole; schowane - zniklo, mlody zas czlowiek,
smiertelnie znuzony moralna walka, na wpól ubrany, cicho zdawal
sie drzemac na lózku.

Niebawem zasnal.....

I sen oto, przed wewnetrznym wzrokiem duszy mlodzienca, w tem
tajemniczem jej zyciu marzen i rojen, snuc mu zaczal przedziwne
obrazy...

A wiec najprzód zdalo sie spiacemu, iz leci on w przestrzen bez
konca, ciemna i mroczna, unoszony niewidzialna jakas sila...

Tuli w objeciach swych przytem jakas powiewna kobieca postac...
Podobna, choc nie identycznie i calkiem, jest ona do ukochanej
przezen dziewczyny, a objawszy pieszczotliwie szyje jego nagiemi
ramiony, tak zawisla, ustami lgnie do jego ust rozkosznie - on zas,
jak z kielicha pieniace sie, musujace wino, pije nektar warg tych
wilgotnych, tonac w pocalunku ciaglym, nieustannym, zda sie -
wiecznym.

Upajajacy wreszcie jednak zawrót glowy i oslabienie omdlewajace
jakies i dziwne z wolna poczyna go ogarniac.

Za wiele, zanadto upajajacej, oszalamiajacej slodyczy daja mu juz
te kobiece usta, jak pieczec do warg jego bez konca przylgniete.

Lecz oto nagle ciemnieje mu w oczach wszystko dokola i sil swoich nie
czuje juz prawie. Przymyka wiec powieki i leci znów tak samo dalej w
przestrzen, niczego niepomny i nic zgola w okrag siebie nie widzac.

Trwa tak dosc dlugo...

Wreszcie, wypoczawszy w ten sposób po swem wyczerpaniu, nie czujac
juz ani ciezaru zwislej na jego szyi kobiety, ani zawrotnego czasu
jej tchnienia... otwiera oczy...

Tamte, widziane przed chwila obrazy, bezpowrotnie pierzchly; obecnie
znajduje sie zupelnie sam. Stoi teraz na ziemi, a stopy jego dotykaja
jakiejs kamienistej plaszczyzny, szarej, bezludnej i smutnej.
Promienie zachodzacego slonca zloca ja i krwawia swym
dogasajacym, zamierajacym blaskiem...

On zas nieporuszony stoi i bezustannie patrzy.

Nagle promienie gasna... Mrok szary pokrywa plaszczem swym wszystko
dokola, a w cieniach tych tajemniczych, cichych, szeptac i ruszac
sie cos poczyna.

Z rumowisk i kamienistych szczelin podstepnie wypelzly oto jakies
postacie, mary, i jak duchy nie z tej jakby ziemi, skrzydlate -
rozpierzchaja sie po równinie, z przytlumionym szelestem. Nad
glowami ich leca wielkie czarne zlowrózbne ptaki, szumem swych
skrzydel macac martwote rozlanej wokolo pustki i ciszy.

On, nic zgola nie pojmujac, spoglada wciaz, przelekly,
zdziwiony... Po chwili dopiero zdaje sie rozumiec...

To - posluszne niewidzialnemu, a nadprzyrodzonemu skinieniu - leca tak
zapewne zerowac na padól ziemski - wyrzuty sumienia!...

Tymczasem szmer lotu ptaków - olbrzymów cichnie, zmierzch pochlania
ich postacie - nikna.

On z ulga oddycha i instynktownie postepuje pare kroków naprzód.

Nagle wyrywa mu sie z piersi przenikliwy krzyk!... Nad jego glowa
wiszac, chwieje sie ptak czarnopióry, a znizywszy lotu swego,
wkrótce siada mu na ramionach, niemilosiernie wpiwszy w nie swe
szpony, równoczesnie zas w glowie uczuwa uderzenia miarowe.

To ptak ów straszny i wielki, niby dzieciol w pien drzewa, stuka
jemu tak w czaszke jednostajnie...

W slad za tem jedna z pierzchajacych wokolo postaci zjawia sie przed
nim blizko. Ubrana w lachmany, czarna i brudna, przyskakuje don
obcesowo, drapiezna, i utkwiwszy w oblicze ofiary swej palace zarem,
plomienne, dzikie zrenice, nachyla sie bardziej jeszcze i plwac mu w
sama twarz poczyna.

Z ust jej, wykrzywionych, wstretnych, leja sie strumienie lawy
zlotej i pala, bola...

A jednoczesnie tancza oto w krag, z szelestem widziane niedawno w
portfelu zwitki storublówek i innych banknotów. Dwojac sie, trojac
w oczach, przybieraja one fantastyczne ksztalty, a niektóre,
przedzierzgniete jakby w jakies karly zlowrogie, szponami drobnemi
rwa mu cialo bez litosci. Inne znowu, z glowami wezów
obrzydliwych, syczac, kasaja go zewszad.

Napastowany, nieprzytomny, opedzajac sie rozpaczliwie, rekami,
nogami - ciagle, tarzajac sie nawet od jakiegos czasu po
kamienistych zrebach - uciekac w koncu zaczyna równina, jak
szalony. Potyka sie co chwila, pada i ucieka znowu, gnany czereda
karlów i olbrzymików, o glowach, szyjach gadów, z blyszczacemi
zadlami ze zlota.

Nad glowa, z ramion przemoca spedzony, wisi wciaz ptak olbrzymi, a
postac glówna, mglista, leci z nim wespól w mroczna dal...

Nagle, niewiadomo jak, skad i kiedy zjawia sie znowu poprzednia
kobieca postac.

Spiacy, w swem majaczeniu sennem - odczuwa niewyslowiona radosc; a
ona, podawszy swa raczke drobna, z usmiechem zalotnym na slicznie
wykrojonych usteczkach, towarzyszyc mu zaczyna.

Razem bezustannie biegna teraz po kamienistej równinie. Czarowna
towarzyszka jednak nie czuje, jakoby, co dolega mezczyznie, i nie
widzi roju przesladowców jego.

Dziewcze to, czy kobieta, ubrana cala w bieli, zasypana kwieciem róz
i konwalii - cudna, lecz lekko, dotykajac sie zaledwie stopkami swemi
ostrych kamieni. Nad glówka jej, jakby w przeciwienstwie ptakiem
czarnym, lecacym obok - chwieje sie duzy ptak bialy...

Zjawisko snieznego ptaka trwa jednak bardzo krótko, bo oto jemu,
wpatrzonemu uporczywie w swa towarzyszke, zdaje sie nagle, ze pióra
u skrzydel tych mlecznych z lekka szarzec poczynaja, stopniowo
ciemniejsza przybierajac barwe...

Wyteza wzrok coraz bardziej, ale niebawem nic wokolo, nawet
przesladujacych go mar, rozpoznac nie jest w stanie.

Noc czarna, despotyczna, rozpinac wlasnie poczyna nad plaszczyzna
ponura swa opone.

Naraz znika wszystko...

On równoczesnie czuje, ze leci w przepasc bez dna, tresci, oraz w
chaos, z którego ocuca go dopiero uderzenie silne o cos calem
cialem.

Spoglada...

Przed nim obecnie wznosi sie sfinks olbrzymi; o niego to w rozpedzie
uderzyl sie przed chwila. W jasnosciach aureoli gorzeje fosforycznym
blaskiem, usmiechajac sie zagadkowo. Na olbrzymich barkach jego, na
tulowiu - obliczu, wszedzie, niedostrzegalne zrazu dla ludzkiego oka,
wija sie, ruszaja miryady drobnych lilipucich postaci.

Jedne z nich rodza sie tu z usmiechem na ustach i piskiem, innych do
grobu zanosza; ci walcza, depcza po sobie, zabijaja sie, wzajem w
przepascie spychaja - tamci w ramionach drugich pija milosci
rozkosze, a tam znów inni jeszcze glodne twarze i rece wynedzniale
wyciagaja po datek, sasiadujac z blizka z takimi, co w bogactwie i
zbytkach nurzaja sie po uszy, lub grzezna cialem w rozpuscie, jak
w blocie.

A srodkiem - rozbite na tysiace strumieni, na kropel miliony
rozprysle, plynie, faluje zloto...

I przed promienistymi jego potoki, jak przed swietoscia - korzy sie
pokornie, sluzalczo, wszystko dokola.

Czolem lilipucie bija przed nim miryady - to tez ono nadaje owemu
sfinksowi tajemniczemu blask fosforyczny - ono króluje tu,
bezpodzielnie panuje.

Lecz oto nagle olbrzymia glowa sfinksa ujrzala snac nowego przybysza.

Usta jego, wyniosle i dumne, rozchylaja sie szerzej, i miast
zwyklego usmiechu zagadki, sardoniczny, szyderczy, wstrzasa
przestrzeniami smiech.

Ha-ha-ha!... Ha-ha-ha!... sfinks smieje sie - smieje szatansko i
zwyciezko jakby - wyniosle - strasznie!...

............................................

Gluchy jek wyrwal sie z piersi uspionego czlowieka. Wstrzasnal
on murami pograzonej w ciszy izdebki, krajac zali serce swem echem
smutnem, cichl i gasl, zamierajac powoli...

............................................

Obudzil sie spiacy.

Wyleklym, zamglonym jeszcze wzrokiem szklanym popatrzyl zaspany
wokolo siebie bezprzytomnie i niebawem przymknal na powrót
ociezale powieki, obróciwszy sie równoczesnie do sciany.

W kilka zas minut pózniej, blada twarz mieszkanca facyatki,
spokojna, nieruchomo spoczywala na poduszce, pograzona w twardem
uspieniu. Dusza tym razem zdrzemnela sie w nim zapewne równiez,
oddech bowiem spiacego miarowy rozlegal sie juz swobodnie calkiem
w samotnej, cichej izdebce.



CZESC PIERWSZA.


Zdazajac do poblizkiej Wenecyi, wpadl pociag kuryerski w morze, i
huczac, lecial, plynal niby po powierzchni fali. W przedziale
wagonu drugiej klasy bylo tylko dwoje ludzi. Kobieta mloda, ubrana w
strój lekki, dystyngowany, z szarego materyalu, drzemala, czy spala,
wcisnieta w glab, z glówka oparta o poduszke boczna -
mezczyzna zas, siedzacy naprzeciw, trzymal delikatnie w dloniach
pozostawiona w uscisku jej raczke drobna, i pochylony z lekka,
patrzyl z miloscia w znuzone rysy i blada twarzyczke kobiety.

Od czasu do czasu wzrok jego odrywal sie od oblicza towarzyszki,
biegl poprzez otwarte okno, scigajac, zda sie, pograzone w
ciemnosciach bezgwiezdnej nocy, niewidzialne tuz poza mknacym
pociagiem Adryatyku fale.

I wtedy, za kazdym razem przesuwala sie chmurka jakby po czole jego,
osiadal tam jakis cien niepochwytny, a usta jednoczesnie drgaly
skrzywieniem goryczy, czy bólu pelnem.

Gdy jednak wzrok znizal ponownie, to w zetknieciu sie z obliczem
mlodej kobiety, pograzonem w cichem uspieniu - oczy smutkiem
zamglone lagodnialy mu prawie natychmiast, a choc pomimo woli i
bezustannie mysl rozpamietywac sie cos zdawala - z ust momentalnie
znikalo zagiecie cierpienia i powoli przeistaczalo sie w usmiech,
oraz zapatrzenie sie w ukochane rysy.

Siedzacy tak w zamysleniu nieruchomo - a w widocznej obawie zbudzenia
towarzyszki - podrózny posiadal cechy zewnetrzne dosc
interesujace.

Byl to przede wszystkiem mezczyzna piekny bardzo; ciemny brunet, o
wytwornej powierzchownosci i ukladzie, charakterystycznej owalnej
glowie i czole wypuklem, upiekszonem lukiem brwi czarnych,
waziutkich i regularnych, mial on pociagla, sniada twarz,
okolona sredniej wielkosci broda. Nerwowe, wyraziste rysy oblicza
tego wyraznie zdradzaly przytem pochodzenie poludniowe, zarówno jak
i piekne, duze oczy, patrzace na swiat goraco, z rozmarzeniem
nieokreslonem, aksamitnem spojrzeniem dziecka Italii.

Do drugiej ojczyzny swej poniekad rzeczywiscie dazyl tak lat
trzydziesci zaledwie majacy mlody czlowiek.

Noszacy jedno ze staroszlacheckich nazwisk, Roman Dzierzymirski, byl
synem niezyjacego juz, a dawniej bogatego bardzo i znanego w
szerokich kolach wlasnego kraju, Oskara Dzierzymirskiego, oraz zony
jego, rodem Wloszki, a bylej przed swoim slubem spiewaczki.

Pochodzenia pono watpliwego bardzo, choc niezwyklej urody i wdzieku,
byla ta matka Dzierzymirskiego Romana, bedaca, jak mówili jedni,
dzieckiem milosci wolnej pewnego dorobkiewicza rzymskiego - jak
twierdzili drudzy, podrzutkiem tylko, z metów spolecznych dzisiejszej
Romy, wychowanem i uposazonem przez tegoz przemyslowca wloskiego.

Po niej pieknosc odziedziczyl syn, po ojcu zas niewatpliwie te
wytwornosc, która cechowala najmniejsze nawet poruszenie siedzacego
podróznika, i postawe jakby panska, mimo woli nieco wyniosla.

Roman Dzierzymirski jechal wlasnie z malzonka swa w podróz
poslubna, a raczej z kraju uciekal, ojciec bowiem spiacej cicho
naprzeciwko niego kobiety, szatynki, o slicznych rysach, January
Gowartowski, bogaty i dumny magnat kresowy, odmówil byl jemu jej
reki...

Lecz milosc namietna nie pyta, gdy idzie o posiadanie kobiety!

Roman zdobyl swa zone dzisiejsza, porwawszy ja za jej zgoda.
Slub ich tajemny, w malej wioseczce, w zaciszu Karpat - odbyl sie
wlasnie dwa dni temu...

Przyszlo mu to wszystko z latwoscia. Ola kochala go, ubóstwiala,
nic zgola nie widzac poza nim, na strone materyalna zas i koszta,
wynikle z takiego niespodzianego obrotu rzeczy, zwracac on uwagi nie
mial potrzeby.

W rodzinnem miescie wiadomem bylo powszechnie, iz rok, czy dwa lata
temu odziedziczyl Roman Dzierzymirski fortunke w kapitale, po dalekim
krewnym, osiadlym i zmarlym w Stanach Zjednoczonych.

Jechal zatem dzis mlody i ostatni potomek dogasajacej juz w nim
rodziny Dzierzymirskich, ze skarbem swym, droga sercu malzonka, do
Wloch, ojczyzny matczynej. Wzrok jego, blakajacy sie bezustannie
pomiedzy twarza zony, a skrytym cieniami nocy krajobrazem, zamglony,
myslacy, w dalszym ciagu wspominac sie cos zdawal.

Poza oknami wagonu fale morza nieustannie szemraly wciaz cicho, w
dali zas, na czarnem tle widnokregu, stopniowo, coraz blizsze,
blyszczaly juz swiatelka Wenecyi.

- Oto tam - mówily niejako marzace oczy mezczyzny - za godzin kilka
czekaja mnie usmiechy pierwsze i rozkosze ziemskiego szczescia w
objeciach ukochanej ponad wszystko kobiety! Oto tam, wymarzony od tak
dawna, oczekuje na mnie raj wlasny uludnego podzialu wzajemnego
uczucia, w zupelnem oddaniu sie niepokalanego niczem dotad kwiatu -
niewinnego dziewczecia...

Wzrok Romana z zachwytem spoczal na twarzy spiacej kobiety.
Równoczesnie pociag, pozostawiwszy morze za soba, wpadl w jakies
gaje, brzeczace rojem owadów. Jednostajna, monotonna ich muzyka
wpadala uporczywie w uszy podróznego, a on, caly zasluchany,
spojrzeniem swem znowu ogarnal ciemna przestrzen poza oknem wagonu.

- Co, zagadkowa przyszlosci, niesiesz mi w darze?.. Czy zaplacisz mi
za to, com przebyl dotad, przecierpial, dla zdobycia drogiego
dzisiaj? Czy wynagrodzisz, czy skarzesz? - pytac sie zdawaly czarnej
nocnej dali posmutniale nagle chwilowo oczy mezczyzny.

I ponownie w kaciku warg jego pojawilo sie bolesne, przelotne
zagiecie ust, a snac usilujac odpedzic mysl przykra,
Dzierzymirski powstal ostroznie, nie wypuszczajac wciaz z dloni
raczki uspionej swej towarzyszki. Wychylil przez otwarte okno
glowe... Na tle ciemnosci polyskiwaly juz teraz rzesiscie
swiatla - pociag wjezdzal wlasnie na stacye. W sekunde, z
nagla szarpniete, gwaltownie zatrzymaly sie wagony.

Dzierzymirski o malo nie upadl, straciwszy na razie równowage, i
pociagnal za soba raczke zony, sciskajaca jego dlon lewa -
prawa zas oparl sie silnie o rame okna.

- Ach!.. ach!.. - z trwoga, wyrwalo sie z ust mlodej kobiety, i
otworzyla szeroko oczy, zdziwiona.

Szybko Roman pochylil sie ku niej i przemówil miekko:

- Przepraszam cie, kochanie, przestraszylas sie, prawda?.. Ale to
wina nie moja - wagony szarpnely tak silnie...

- To ty... Romanie!.. - szepnela kobieta i zarzuciwszy w slad za tem,
z niewyslowionym wdziekiem, obie rece na szyje mezczyzny,
przytulila sie don czule, skladajac równoczesnie pocalunek na
pieknem czole.

- Wysiadziemy, zlotko, juz Wenecya! - rzekl Roman, wysuwajac sie
delikatnie z objec mlodej zony unióslszy ja w ramionach,
postawil na równe nogi.

- Nareszcie!... - wykrzyknela Ola radosnie, oprzytomniawszy calkiem
na widok jasniejacego dworca.

- We-ne-cya! - zabrzmialo donosnie pod samem oknem wagonu, gdzie
ukazala sie kedzierzawa glowa i smiejaca twarz konduktora.

- Statione Ve-ne-tia!.. - przeciagle, spiewnie odpowiedzial glosowi
pierwszego konduktora okrzyk drugi, dalszy, i zginal.

Pociag, którym jechali Dzierzymirscy, zatrzymujac sie tylko kilka
minut, jechal dalej wprost do Medyolanu - nalezalo sie spieszyc...

Roman pobiegl do przeciwleglego okna, otworzyl gwaltownie drzwiczki
od wagonu, i poczal wolac donosnie:

- Facchino!.. facchino!.. *)
[*) Po wlosku tragarz.]

Za mezem zrecznie wyskoczyla z wagonu Ola Dzierzymirska. Niebawem
zjawil sie pozadany tragarz i ruszono z bagazem do dworca. Tu
obstapiono przyjezdnych.

Caly rój przeróznych figur halasliwie ofiarowywac im poczal
swoje uslugi, rzad zas sluzby hotelowej, w galonach, z ozywieniem
i gestykulacya namawial ich kazdy z osobna do siebie. Gadatliwosc
Wlochów oszolomila na razie Dzierzymirskich.

Po chwili dopiero Roman, znajacy kilka wloskich wyrazów, zdolal
sie porozumiec i wybrawszy hotel, kazal sie prowadzic do przystani.

Niebawem mloda para podróznych sadowila sie juz w wygodnej, na
czarno pomalowanej gondoli, obslugiwana z natarczywoscia przez
róznorodnych oberwanców i gapiów, stojacych w poblizu.

- Pysznie sie siedzi! - zawyrokowala glosno Ola, wyciagnawszy sie
na miekkiem, czarna skóra obitem, siedzeniu.

Roman usiadl przy niej - gondola zakolysala sie lekko...

Powoli odpychano juz ja od brzegu, gdy oto z kilkunastu stron naraz
wyciagnely sie ku majacym odjezdzac proszace dlonie z
kapeluszami, i chórem zabrzmiala prosba o datek. "Soldo, soldo!"
choc unizenie, lecz z odcieniem lekkiej jakby grozby, rozlegalo sie
dokola ustawicznie powtarzane na wszystkie tony.

- A to zlodzieje!.. - mruknal Dzierzymirski; zmuszony jednak wyjac
z kieszeni portmonetke, rzucil tam i ówdzie z humorem drobne monety.

Gondola ruszyla juz - plyneli...

Mloda kobiete zabawila ta scena. Perlisty smieszek jej, wesoly,
rozlegal sie wokolo, gdy oto nagle, jakby czems zmrozony, ucichl.
I Ola, objawszy wzrokiem roztaczajacy sie przed nia krajobraz,
ruchem wdziecznym przytulila sie do meza.

- Jak tu czarno, Romanie, nieprawdaz? - szepnela.

Dzierzymirski, milczac, opiekunczo objal ramieniem kibic zony i
przycisnal ja miekko do piersi, rozejrzawszy sie zarazem.

Rzeczywiscie, czarno tu bylo.

Wenecya juz spala. Sklebione chmurami niebo odbijalo sie w metnej
wodzie kanalów i powlekalo je kirem ciemnosci, po którym tylko
blednym ognikiem przeswiecalo, wilo sie czerwone swiatelko
latarni, umieszczonej u spiczastego, zebatego konca gondoli.

Plyneli przez Canale Grande*).
[*) Po wlosku : Kanal Wielki.]

Jak gdyby sniac o swej dawnej potedze i chwale, wokolo nich
zadumane, ciche staly wyniosle rzedem weneckie palace. W zadnem
oknie nie palilo sie juz swiatlo, otulalo je milczenie zupelne.

Gondola, kolyszac sie z lekka, unoszac co chwila swe przednie i
tylne dzioby, plynela spokojnie, z jednostajnym pluskiem wiosel i
szmerem rozstepujacej sie pod nia fali.

Przytuleni do siebie, dluzsza chwile z ciekawoscia patrzyli
Dzierzymirscy wokolo. Z ustek pierwszej Oli niebawem posypaly sie
rozliczne uwagi.

- Patrz, patrz, Romanie! - wolala ona co chwila, wskazujac z
zajeciem na wznoszace sie zewszad budowle.

Dzierzymirski potakiwal zonie, objasnial, i pólglosem prowadzona
swobodna pomiedzy jadacymi rozmowa zbudzila milczenie sniace -
rozniosla sie echem wyraznem po grodzie weneckim, o tej porze tak
bardzo cichym.

Tymczasem po obu stronach kanalu kolejno przesuwaly sie, jak w
kalejdoskopie, cudne swa archaiczna struktura palace.

A wiec, najpiekniejszy moze z prywatnych siedzib Wenecyi, wlasnosc
ksiazat della Grazia, wychylal sie z cieni "Palazzo
Vendramin-Calergi", z roku 1841 w stylu poczatkowego odrodzenia; z nim
sasiadowal skromny, siegajacy XV wieku, palac "Erizzo" - dalej
zwracal znów uwage inny, z pozlacanym niegdys frontem, do dzis
dnia zwany "Ca Doro".

Opodal bardzo piekny wznosil sie majestatycznie dzisiejszy lombard
miejski, palac "Corner della Regina", wzniesiony w r. 1724 na tem samem
miejscu, gdzie ujrzala swiat królowa Cypru, wenecyanka, Katarzyna
Cornaro.

Wkrótce, tuz poza dzisiejsza poczta w Wenecyi, zajmujaca
dawniejszy niemiecki magazyn towarów "Fondaco de Tedeschi", zamajaczyl
olbrzymi most "Ponte di Rialto", w ksztalcie murowanego luku
wzniesiony.

Wsunawszy sie pod jego arkady, gondola Dzierzymirskich cichutko
przesliznela sie tamtedy i skrecila wkrótce na lewo, w wazki
kanalik, stanowiacy arterye boczna "Canale Grando". Szeroka tasma
wielkiego kanalu znikla wkrótce z oczu i jadaca barka,
zaglebiajac sie coraz bardziej w szyje wodnej uliczki, wymijac
poczela coraz ciasniejsze i wezsze zaulki. Sciany domów
odrapane, ponure, szly, zdawalo sie, na plynacych w gondoli, a
sciesniajac sie coraz bardziej, pragnely pochlonac, gubic ja
niejako w swym labiryncie.

Ciemnosci nocne panowaly tu jeszcze wieksze. Gdzieniegdzie tylko
lsnila zóltawo mdlym swiatlem latarnia - zywego ducha zas
nigdzie dopatrzec sie nie mozna bylo.

Umilkla od paru minut Ola trwoznie przylgnela glówka do ramienia
Romana.

- Brr! straszno tu jakos... - szepnela.

- Nic, kochanie - odparl Dzierzymirski, musnawszy pocalunkiem jej
wlosy - zaraz dojezdzamy.

Nieprawdaz, ze juz blizko? - zwrócil sie do gondoliera lamanem
wloskiem narzeczem.

- Si, signore. - odparl zywo zapytany, a nudzac sie znac, bo z
cudzoziemcem gawedzic nie mógl, zanucil pólglosem jakas
smetna piosenke.

Ubrany calkiem bialo, wahadlowym ruchem przechylajac sie
bezustannie przy wioslowaniu w prawo i lewo, na tle otaczajacych
ciemnosci, czynil on wrazenie fantastycznego zjawiska, glos zas
jego monotonny blakal sie po katach i odbijal dziwnem echem o
mury, oraz zakratowane okna w swym snie zakletych jakby domów. Roman
milczal.

Ujmujac dlon i tulac miekko w objeciu Ole, wsluchiwal sie w
ten spiew jednostajny, mrukliwy, i dziwnego doznawal wrazenia.
Zdawalo mu sie mianowicie, ze on nie do cywilizowanego, dzisiejszego,
ale jakiegos zbójeckiego z zamierzchlej przeszlosci dojezdza
grodu; ze ucieka, kryje sie tu ze swym porwanym, czy tez skradzionym
lupem... Oto z ciemnych zaulków i katów spiacej Wenecyi wysuwaja
sie po prostu jakby wyrazne jakies cienie, mary, czy odbicie dawnych
zbrodni, mordu i gwaltów, tak licznych w historyi krwawej tego
dziwnego miasta...

- A òel! *) - rozlegl sie nagle tuz za Dzierzymirskim krzykliwy
glos gondoliera, i lódz jednoczesnie zboczyla w zaulek ciemny.
[*) Uwaga!]

- Sia-stali! *) - przeciagle odpowiedzial ktos z innej gondoli.
[*) Na prawo!]
Roman i Ola spojrzeli ciekawie.

W nadplywajacej weneckiej barce siedzial mezczyzna czarno ubrany, w
bialym kapeluszu, brunet, o ponurem wejrzeniu.

Gondola, otarlszy sie prawie o napotkana lódke, przesliznela
sie cicho - znowu byli sami.

- Patrz, tam sie swieci, co sie stalo?... - rzekla pólglosem
Ola, krecac glówka i wskazujac pietro jednego z domów.

Roman spojrzal.

- A, rzeczywiscie - odparl - przeciez choc jeden jakis znak
zycia...

Na brudna wode kanalu, porysowana sciane i kolyszacy sie
kadlub pustej gondoli, przywiazanej u stopni marmurowych wielkich
kutych drzwi, kladlo sie cieniem przycmione czerwonawe swiatlo,
idace z okna oswietlonej komnaty. Jednoczesnie plynely melodyjne,
ciche akordy fortepianu, wydobywane znac miekka kobieca raczka.
Wtórowal im niesmialy brzek mandoliny.

Rozplywajac sie powoli, w milczeniu, muzyczne tony laczyly sie
zgodnie co pare minut ze spiewem, meskim, silnym tenorem, i szly
ponad dachy, kanaly, lecialy daleko, drzace...

Poruszony muzyka i spiewem, Dzierzymirski silniej przycisnal do
siebie Ole. Wsluchani w melodye milosnej piesni poludnia,
zblizyli sie oni instynktownie, a twarze ich, parte ku sobie,
pochylily sie.

Pocalunek goracy zlaczyl usta mezczyzny i kobiety; nie odrywajac
warg, w dreszczu wzajemnej rozkoszy, wsród deszczu spadajacych, jak
drobne krople rosy, dzwieków - przeplyneli Dzierzymirscy pod
oknami domu. Coraz cichsze fale granej melodyi gonily ich, powodzia
zalewaly jeszcze czas jakis, az umilkly.

Gondola w tej samej wlasnie chwili wjechala na kanal s-go Marka;
plac tejze nazwy, gdzie w calej pelni ogniskowalo sie jeszcze
zycie miasta, zamigotal rzesiscie w oddali dziesiatkami
niebieskawych i zóltych swiatel - przewoznik oznajmil glosno
podróznym, ze sa juz na miejscu.

- Dojezdzamy, Oluniu! - poinformowal Roman i z usmiechem wpatrzyl
sie namietnie i czule w twarz swej towarzyszki.

W ciemnosciach nawet nocy, widoczny rumieniec objal plomieniem twarz
kobiety, i wzrok w zawstydzeniu spuscila przed palacem spojrzeniem
mezczyzny, które zapewne swym blaskiem mówilo cos nad wyraz
smialego.

W tej chwili wlasnie przedni dziób gondoli stuknal o marmurowe
stopnie hotelowego balkonu, a w pare minut pózniej Roman i Ola
znajdowali sie juz w obszernym, o marmurowych scianach i posadzce
pokoju, rozbrzmiewajacym w ciszy stlumionem, gluchem brzeczeniem
mustyków.

Odprawiwszy natarczywego sluge, proponujacego im przyslac
natychmiast przewodnika, w celu obejrzenia powierzchownego na
przechadzce placu San Marco, bazyliki i palacu Dozów -Dzierzymirscy
wkrótce pozostali zupelnie sami.....



W Wenecyi wszedzie pogasly juz swiatla. Noc zupelna, czarna,
zawisla chwilowo nad grodem. Nie trwalo to jednak dlugo; stopniowo
chmury na niebie rozstepowac sie poczely i rabek ksiezyca
niesmialo wychylil sie z poza nich.

Zamigotal na wiezycach kosciola s-go Marka, zlotawym brazie
czterech rumaków, królujacych na szczycie tej katedry - musnal swym
blaskiem sciany palacu Dozów, a przeszedlszy sie po jego galeryach
ponurych, zajrzal w zakratowane okna wiszacego mostu, laczacego
palac z dawnem wiezieniem, a znanego powszechnie pod nazwa "Mostu
Westchnien".

Wyjrzawszy zas juz odwazniej nieco, tracil srebrzysty lsniaca
tafle laguny, zadrgal siecia swiatla na powierzchni wód, a
niebieskawa sciezyna dotknawszy sie ich pieszczotliwie, otworzyl
nagle perspektywe daleka, hen! az ku Lido-na morze...

W niezamaconej niczem ciszy, starozytne zegary licznych koscielnych i
klasztornych wiezycach wybijac poczely rytmicznie któras
godzine. Jedne z nich brzmialy basem, inne kwilily wiolinem, lub
brzeczaly melodyjnie, laczac w sobie te dwa melodyjne klucze, a
bijac w ten sposób, zdawaly sie mierzyc w milczeniu chwile
czyjegos moze szczescia...

Niedyskretne, ciekawe, promienie ksiezyca zaszklily sie jasnem
swiatlem na taflach szyb hotelowych, dawnego palacu Dandolo.
Zatrzymaly zda sie dluzej przy jednem oknie i pomknely znowu
obojetne w dal...

A posagowo usmiechniete, wiecznie tak samo szerokie oblicze
ksiezyca nie zmienilo wcale wyrazu.

Bo cóz go zaiste, obchodzic moglo tych dwoje ludzi, którzy przybyli
az tutaj po ulude rozkoszy? Cóz znaczyly dlan dwa serca,
zrywajace wspólnie kwiat milosci i zapomnienia?

On, filozof, wszak w swem zyciu prawiecznem widzial podobnych zdarzen
az nadto wiele; on znal nicosc tych chwil, umial na pamiec
kochanków zaklecia i ich nieraz slomiane zapaly, gasnace za zycia
podmuchem - pod rzeczywistosci bezlitosna reka. Wiedzial równiez,
ze zapaly te same, odegrzane czestokroc i ozyle, kiedys, w
przyszlosci, obosiecznem cieciem ranic moze beda tych samych
ludzi, skierowane do jednostek innych, zarówno laknacych uczucia i
uzycia...

Powiewna chmurka pieszczotliwie przytulila sie do twarzy ksiezyca i
przeslonila go leciutko, kaskada zas miesiecznych promieni,
zbladlszy, niepewnym, migotliwym blaskiem zalala uspiona Wenecye.

W tej samej chwili dwie jakies postacie, zblizone do siebie,
zamajaczyly poza tafla jednego z okien hotelowych, i dwie glowy,
dotykajac sie wzajemnie, zapatrzyly sie we wdzieczny krajobraz
laguny i morza, zamglonych chwilowo pólswiatlem, oraz cieniami
ksiezyca.

I postawszy tak dluga chwile, jakby rozmarzone, znikly niebawem,
splecione w uscisku, niezdolne napawac sie dlugo poza soba niczem,
nawet pieknem przyrody...

W slad prawie zatem nastala ciemnosc nieprzejrzana i zapanowala nad
miastem pamiatek.

---------


Zadumany i jakby teskny tulil sie zmierzch szary do scian kamienic
wielkiego miasta, do witryn wspanialych sklepów jego, pelzal u
podnózy pomników, scieral kontury gmachów kosciolów - wszystko
dokola pograzal w mroki i cienie.

W wykwintnie umeblowanem swem pomieszkaniu siedziala na fotelu Melania,
marszalkowa Warnicka, rodzona siostra ojca dzisiejszej Oli
Dzierzymirskiej, a dotychczasowa od dziecinstwa prawie opiekunka tej
ostatniej.

Przez otwarte okno, lacznie z echami wielkomiejskiego gwaru, wciskal
sie tutaj wolno zmrok, a sciemniajac sie stopniowo coraz bardziej,
pocieszajaco jakby wygladzac sie staral zmarszczone wysokie czolo
wiekowej juz matrony, lagodnie muskal jej siwe wlosy, i zagladajac
jednoczesnie niesmialo w oczy rozumne, wyraznie zdawal sie
wspólczuc smutnemu jej zamysleniu.

Na malym stoliku przed marszalkowa lezal otwarty telegram. Opiewal
on zas lakonicznie: "Przewidzenia sluszne. Ola juz po slubie z
Dzierzymirskim. Przyjezdzam. Ladyzynski."

Juz moze pól godziny po przeczytaniu powyzszej wiadomosci,
nieruchomo w swym fotelu siedziala pani Melania.

Od trzech dni - to jest od czasu gdy Ola zniknela z domu swej ciotki,
by wiecej nie wrócic - marszalkowa Warnicka z niepokoju postarzala
sie byla o lat co najmniej kilkanascie.

Poczatkowo nie mogla zrozumiec postepku swej siostrzenicy; tak
dobrze bylo jej u niej, moze zatem powróci ona lada chwila -
niewatpliwie.

Musiala wyjechac z miasta na pare godzin, znaglona interesem
waznym... mówila sobie, perswadowala staruszka.

Nazajutrz jednak wieczorem, gdy zadnej o Oli nie bylo wiesci, obawa
kochajacej dziewcze ciotki wzrosla o nia do tego stopnia, iz
myslala, ze zwaryuje. Dom caly byl przerazony, latano, szukano
rozpaczliwie nieobecnej po miescie, na chybil trafil - wszedzie,
oczekujac zarazem z trwoga wiszacej zda sie w powietrzu katastrofy -
wiadomosci jakiej strasznej, o nieszczesciu, lub nawet o smierci.

Zbawca pelnej niepokoju marszalkowej okazal sie wówczas Emil
Ladyzynski, przyjaciel calego domu Gowartowskich, stary kawaler,
sprytny wyga wielkomiejski, a poza tem czlowiek rozumny i bystry
bardzo. Zebrawszy napredce wskazówek tu i ówdzie, wpadl od razu na
trop wlasciwy. Domysly jego byly trafne.

- A ja powiadam pani marszalkowej, ze panna Ola uzywa juz miodowych
miesiecy! Mlodosc nie zartuje, gdy kocha... byly to ostatnie
slowa jego i sprawdzily sie, niestety...

Przez samego ojca panny, Januarego Gowartowskiego, pogardliwie odrzucony
konkurent, inaczej poradzil sobie.

Marszalkowa w zadumie westchnela cicho, ciezkie bowiem, zaiste,
czekaly ja niebawem przejscia. Brat jej, January, którego, o niczem
jeszcze nie wiedzac, powiadomila, wzywajac go, natychmiast po
zniknieciu Oli, lada oto chwila nadjedzie...

Cóz ona, na Boga, powie ubóstwiajacemu córke ojcu, jak sie
potrafi wytlumaczyc przed nim ze wszystkiego? Wszak to na jej opiece
pozostawil on byl, wyjezdzajac, jedyne swe dziecie...

Lecz czyz mogla przewidziec podobne rozwiazanie sprawy?

Przenigdy!...

I marszalkowa Warnicka nizej jeszcze pochylila na piersi glowe swa
siwa, a czolo jej pooraly zmarszczki, znaczac jakby slad
meczacych scigajacych sie mysli.

- A ja, Ole, to dziecie, które wespól z bratem i ona kochala
cala sila swej duszy, czyz tak znów dalece winic mozna bylo?...

Zapewne...

Nie porzuca sie od razu wszystkiego, nie ucieka chylkiem, chocby
nawet w ramiona ukochanego mezczyzny, gdy sprzeciwia sie temu wola
rodzica, gdy...

Pani Melania przetarla czolo pomarszczona dlonia. "Mlodosc nie
zartuje, gdy kocha!" zabrzmialy jej w uszach slowa Emila
Ladyzynskiego. Mial slusznosc...

I nagle, z poczatku nieokreslone, pózniej coraz glosniejsze,
smielsze, zakielkowaly w duszy staruszki wyrzuty sumienia. Bo czyz
doprawdy, Ola nieszczesliwa tak bardzo byla winna?... Milosc
oszolomila ja, porwala, a reszty niewatpliwie dokonalo wychowanie
mlodej panny, kaprysnej pieszczotki ojca, ulubienicy równiez jej,
marszalkowej, zawsze dlan poblazliwej i slabej.

I pani Melania znów zadawala sobie dalej w mysli pytania...

- Czy Ola posiadala w duszy swej to, coby ja od popelnionego kroku
wstrzymac moglo? Czy wpajano w nia te zasady mlodych, takie na
przyklad, jakiemi ja karmiono lat temu wiele, w których pokolenie jej
podobnych wyroslo?... Marszalkowa w zadumie spuscila nisko glowe.

- Nie, nie! - odpowiadalo cos skrycie na dnie jej duszy.

Ola zasad takich nie miala, a z czyjejze to bylo winy?

Najprzód, naturalnie, ojca, Januarego, lecz nastepnie i jej przecie,
zastepujaca Oli odeszla z tej ziemi matke.

I z szara godzina, coraz bardziej rozgaszczaja sie po buduarze - z
mrokiem, pelnym cichej melancholii lipcowego wieczora, wkradajace sie
do duszy marszalkowej wyrzuty poteznialy, rosly... Samokrytyka zas
wlasnego postepowania zgryzliwie szarpac poczela jej mózg, coraz
to nowemi pytaniami ja zasypujac:

- Czy staralas sie wniknac do duszy mlodego dziewczecia, a potem,
zbadawszy ja, formowac i uksztalcac? - mówila ona. - Czy wtedy -
pytala dalej - gdy po niewinnem dziecinstwie i mlodocianych leciech
po raz pierwszy wstapila Ola, juz jako dorosla panna, na sliska
arene salonów i swiatowego zycia, dalas ty jej, prócz wskazówek
powierzchownych, banalnych, jakie przestrogi inne, glebszej,
powazniejszej natury?...

A pózniej - gdy rozbawiona, rozmarzona zabawa, flirtami i tancem, z
pobudzonymi zmyslami i wyobraznia, wracala ona do domu z
towarzyskich balów i zebran - czy zastanowiliscie sie wy kiedys, ty
i brat twój, January nad tem, co przechodzilo tam przez owa mloda
glówke, co zapalalo wyobraznie jej i w bezsennych nocach moze
marzeniem uludnem na skrzydlach niezdrowych fantazyj nie pozwalalo
zamknac zrenic do snu cichego?...

Uczyniliscie wy to wszystko? Zastapilisciez dziewczeciu temu
matke, wykonywujac wspólnie ten nalozony na was obowiazek, z ta
konieczna drobiazgowoscia, z która w istocie czestokroc nie
rachuja sie rodzicielki same?...

Oblicze zadumanej marszalkowej wyrazalo teraz ciche cierpienie, zal
jakby i skruche, w tym bowiem wewnetrznym, milczacym rachunku
sumienia coraz ciezsze odczuwala winy po swojej i brata stronie.

A raz poruszone sumienie znów pytalo dalej nielitosciwie: - Czy
pochwycilas ty równiez te chwile, gdy do krysztalnej mlodej dotad
jeszcze duszy zapukala milosc, wkradla sie tam, i rozkwitla
bujnie? Czuwalazes razem z ojcem Oli nad sercem swej pieszczotki?
Rozumnem slowem, uwaga gleboka, ksztalcilisciez je? hodowali,
strzegac to serce, niby kwiat cieplarniany, od temperatury niezdrowej?
Myslelisciez wy o tem, iz tam, zamiast skromnego, pieknego paczka,
o barwie lagodnej, moze wzrosc ukrycie i bezksztaltna zajasniec
purpura kwiat namietnosci cichy, wszystko dokola duszacy swa
wonia?..

Czy uczyniliscie wy to wszystko? - powtórnie, jako konkluzya
watpliwosci wszelkich, szarpnelo pytanie ostatnie dusza
marszalkowej.

Przygnebiona oparla znuzona glowe o poduszke staroswieckiego
mebla.

Odpowiedziec nie mogla obrona na zarzuty, powstale w jej myslach za
podszeptem sumienia - milczala zatem.

- Nie! - szyderczo odpowiedzial z kolei rozum!... Wypiesciliscie
tylko ulubione swe dziecko, nie odmawialiscie mu niczego -
osypywaliscie wszystkiem, czego zapragnelo, znoszac nawet kaprysy,
zachcianki i urojenia; ustepujac woli, która rozumnie powinniscie
byli ksztalcic; sluchajac - a nie rozkazujac!

- O, wy! wychowawcy mlodego pokolenia, jakze daleko jestescie od
powinnosci swoich!.. zasmial sie w koncu rozum z gorycza.

Marszalkowa Warnicka, nie ruszajac sie z miejsca, przymknela
powieki, chwile dluzsza w jednej i tej samej zostawszy pozycyi,
wreszcie wstala ociezale z miejsca swego i powoli zblizyla sie ku
oknu.

Zapalono juz latarnie w miescie. Po szerokich - trotuarach
pierwszorzednej ulicy snuly sie tlumy. Pani Melania wpatrzyla sie
w nie, a w jej myslach jednoczesnie szumialo:

- Uderz sie w piersi!... Mea culpa, mea culpa! - bos winna, bardzo
winna!

Zamigotal, zablysl snopem promieni i iskier milosci plomyk, i
dziewczyna wyciagnela ku niemu pragnace ramiona, jak lódz bez
steru na morzu rozhukanem - dziewczyna, która wychowalas -
zdeptawszy uczucia drogich sobie osób, nie ogladajac sie nawet za
ich blogoslawienstwem!

- Zbieracie, coscie zasiali! - glos jakis w uszach marszalkowej
rozbrzmiewal i rósl, pelen potegi.

Nagle staruszka cofnela sie wstecz calem cialem i drgnela
nerwowo. W ciszy apartamentów rozlegl sie w tej chwili pokilkakroc
silnie dzwonek.

To byl January Gowartowski. Marszalkowa przeczuciem juz zgadywala
przybycie brata, a przetarlszy czolo reka, z glebokiem
westchnieniem odstapila od okna.


W sasiednim salonie, na odglos dzwonka, zapalal wlasnie maly
lokajczyk swiatlo, w przedpokoju rozbieral sie ktos i rozmawial ze
sluzacym.

Pani Melania, wsluchawszy sie pilnie, poznala glos brata. Wysilkiem
woli rozpogodziwszy, jak umiala, oblicze, przestapila próg buduaru,
i weszla powolnym krokiem do salonu. W tej samej chwili we drzwiach
ukazal sie przybyly.

Byl to mezczyzna, lat kolo szescdziesieciu moze, chudy, wysoki,
i pomimo wieku, trzymajacy sie jeszcze bardzo prosto, oraz gibki, jak
trzcina, o wygladzie i ukladzie delikatnym, zrecznym i dystyngowanym.
Twarz January Gowartowski mial wygolona starannie, glowe piekna, z
przyprószonym nieco wlosem, a was sumiasty, bialy, okalal mu wargi,
wygiete nieco dumnie - oblicze zas jego, nacechowane jakby wyrazem
wynioslosci, nerwowe, zmienne, znamionowalo czlowieka, na. pierwszy
rzut oka, nader wrazliwego i uczuciowego moze nad miare.

Ujrzawszy siostre, podbiegl ku niej szybko i zlozyl w milczeniu na
jej rece pelen uszanowania pocalunek. Przytem spojrzenie
Gowartowskiego spoczelo na jej twarzy pytajaco, i dopiero po
przelotnej chwili oczekiwania jakby, widzac marszalkowa nieco
zmieszana, odezwal sie pierwszy:

- Odebralem telegram twój, pani siostro, niepokój przygnal mie tu
natychmiast... Ola wyjechala podobno, gdzie? po co? na co?.. Czy tylko
jej co zlego sie nie stalo? moze ona chora, groznie, bron Boze?..
Powiedz, Melanio, szczera prawde, mów predzej, bo wytrzymac z
niepokoju nie moge!.. - drzaco wymówil pan January slowa ostatnie,
z akcentem prosby, glosem pelnym obawy, i z troska na wyrazistej
twarzy czekal na odpowiedz.

Tymczasem zmieszanie marszalkowej roslo. Unikajac spojrzenia brata,
rzekla:

- Alez uspokój sie, mój drogi, cóz znowu?.. Upewniam cie, iz Ola
najzdrowsza sie czuje i ze zgola nic zlego jej nie grozi...

Twarz Gowartowskiego natychmiast rozpogodzila sie i westchnienie ulgi
podnioslo piers jego, odczul bowiem szczerosc w slowach siostry.

Rzuciwszy opodal kapelusz i podrózna torebke, usiadl wygodnie na
fotelu i spokojnym juz zupelnie glosem zapytal:

- No, wiec cóz, na Boga, stalo sie z Ola? wyjechala - dokad?...

- Zmeczonym pewnie jestes i glodnym - przerwala bratu Melania -
moze kazac dac ci herbaty, przekaski?... - i mówiac to,
przycisnela guzik elektrycznego dzwonka.

- Alez, ma chère, - zachnal sie troche niecierpliwie Gowartowski
- to wszystko zrobimy pózniej, po cóz te ze mna ceremonie; co ci
sie dzisiaj stalo, taka nienaturalna jakas jestes? - zatrzymal sie
pan January i spojrzal siostrze badawczo w oczy.

- Nakarmisz mnie potem - dorzucil po chwili, z usmiechem - lecz
opowiedz mi najprzód, co sie tutaj stalo?...

Marszalkowa i na to nic zupelnie nie odpowiedziala, bo w tej
wlasnie chwili na progu salonu ukazal sie przywolany lokaj.
Wszystko, co dotad czynila, mialo za cel zyskac tylko na czasie, po
prostu bowiem nie wiedziala, w jaki sposób podac bratu smutna i
wstrzasajaca odpowiedz i w jakiej uczynic to formie. Zwrócila
sie do sluzacego.

- Zapal lampe w buduarze, a gdyby kto tam przyszedl, to powiedz, zem
cierpiaca, i nie przyjmuje...

- Wszak prawda - z kolei pytajaco na pozór skierowala sie do brata -
i ty zapewne nie masz dzis ochoty widziec gosci?...

Za cala odpowiedz Gowartowski wzruszyl z lekka ramionami,
jednoczesnie jednak z pod oka kilkakrotnie spojrzal na siostre, a z
twarzy jego pierzchla pogoda.

Cos poza kulisami dzialo sie w tym domu niedobrego, czul to pan
January nerwami, wiec czolo zasepilo mu sie i brwi przelotnie
zmarszczyly. Powstal goraczkowo z siedzenia, nieobecny mysla,
szukajacy zagadki, nie rozumiejac slów siostry, znajdujacej sie
juz w oswietlonym buduarze i mówiacej cos do niego.

- Co mówisz? nie slysze... - rzucil po chwili. - Moze tu
przejdziesz, bedzie nam wygodniej rozmawiac... - powtórzyla
glosniej tym razem marszalkowa.

Gowartowski poslusznie podszedl ku drzwiom i przestapil próg
buduaru.

Zamknij drzwi za soba, mój kochany, i siadaj, prosze cie! -
bezdzwiecznym glosem odezwala sie pani Melania, sama zas
skierowala sie, by przymknac drzwi do pokoju jeszcze jedne.

Pan January tymczasem usiadl i ze wzrastajacym coraz bardziej
niepokojem sledzil ruchy swej siostry. Teraz byl juz pewnym, ze
czeka go cos niezwyklego, i zlego, tak bowiem ostroznej i dziwnie
postepujacej siostry dawno juz nie ogladal.

Marszalkowa zblizala sie wlasnie ku niemu, a usadowiwszy sie
obok, na kanapie, ujela w obie dlonie rece brata. Postanowila w
mysli zaraz od razu przeciac drazniace peta wstepnej rozmowy,
rzekla zatem lagodnie i serdecznie, wpatrzywszy sie rozumnemi i
dobremi oczami w twarz brata.

- Przyrzeknij mi przede wszystkiem, mój drogi, ze nie zanadto
zmartwisz sie tem, co ci powiem, i zniesiesz wiadomosc bardzo
smutna, co ci zakomunikowac musze - prawdziwie po mesku...

- Alez dobrze, dobrze, moja kochana... Lecz powiedz-ze mi nareszcie, o
co chodzi, bo siedze, jak na rozzarzonych weglach, i po glowie
lataja mi wprost niemozliwe przypuszczenia!.. Mów predzej, blagam -
cóz z Ola sie stalo?.. - wybuchnal Gowartowski, ostatnie zas
slowa jego drgaly wymówka i prosba.

Wyraz wspólczucia przemknal po twarzy matrony siwej, i objawszy
rekami glowe brata, ucalowala ja czule.

- Ola... juz po slubie... - rzekla równoczesnie szeptem.

Gowartowski, jak podrzucony, zerwal sie z fotelu, i wzrokiem blednym
na marszalkowa spojrzal. - Kiedy? jak? co? gdzie? - wykrzyknal w
pierwszej chwili. - To byc nie moze!... - dorzucil i urwal...
Wpatrzywszy sie bowiem uwazniej w twarz siostry, poznal, iz ona
mówi prawde, po chwili jeknal wiec tylko cicho:

- Z kim?... i caly, zdawalo sie, zawisl na ustach pani Melanii...
Glos zadrzal marszalkowej, gdy, jak mogla najspokojniej, panujac
nad wlasnem wzruszeniem, odpowiedziala wolno:

- Z Romanem Dzierzymirskim...

- Z Dzierzymirskim... z tym holyszem... synem tej... tej Wloszki,
spiewaczki!... - glos zalamal sie panu Januaremu, i schwycil sie
on obiema rekami za glowe. - I bez... bez... - tu glos
Gowartowskiego przeszedl w chrypke, snac wstrzasajaca nowina
zatamowala mu dech w piersiach - bez mego... pozwolenia...
blogoslawienstwa!... - wykrztusil; dokonczyl nareszcie, z bólem i
gniewem... Twarz przytem znekanego otrzymana wiadomoscia ojca,
dotad blada bardzo, zakwitla nagle ceglastym rumiencem, nogi zas
widocznie zachwialy sie pod nim, gdyz ciezko, bezsilnie, upadl na
pobliski gleboki fotel.

Powtórnie, z macierzynska iscie troskliwoscia, objela glowe
stroskanego brata marszalkowa Warnicka, jakby ta czula pieszczota
siostrzana ukoic pragnela, choc chwilowo, cios, przed chwila
slowami przez nia zadany.

Lecz Gowartowski odtracil ja prawie ze brutalnie, niepomny niczego,
a chwyciwszy w dloni reke siostry, przemówil zapalczywie, urywanym
glosem.

- Jak to? I ty, Melanio, pozwolilas na to? ty, na opiece której, niby
matki rodzonej, zostawilem moje dziecie? Ty dalas zezwolenie, nie
zawiadomiwszy mnie o niczem?

I pan January ponownie z miejsca swego sie zerwal, i wykrzyknal
wzburzony:

- Wiedzac, ze temu mlokosowi, awanturnikowi odmówilem dawniej,
naumyslnie usypialiscie czujnosc moja, by mnie podejsc, oszukac,
i mysleliscie moze, iz ja to przyjme post factum, "tak sobie!"

- Alez zmiluj sie, uspokój ! - pospiesznie przerwala marszalkowa.
- Nic jeszcze nie wiesz dokladnie, a juz obwiniasz innych na
chybil-trafil. Prosze cie, bardzo prosze, cierpliwosci troche,
spokoju, az opowiem ci wszystko, - dodala blagalnie.

Pan January mimo woli ucichl i spojrzal pytajaco na siostre.

- Serce-z ty moje, posluchaj, a nie martw sie tak okrutnie -
drzacym od wzruszenia glosem, ze wspólczuciem, przemówila znowu
pani Melania, w naglem rozczuleniu zatracajac przytem wyraznie
rodzonym ukrainskim akcentem, od którego odzwyczaila sie byla swa
ciagla bytnoscia w miescie. - Posluchaj, jak sie rzecz miala -
zaczela marszalkowa, i ciagnela tak dalej : - Przede wszystkiem,
kiedy juz tak bolesnie dotknales mie przypuszczeniem, ze bylam w
zmowie przeciwko tobie, wytlumaczyc sie winnam... Tak nie bylo
wcale, jak sadzisz; przeciwnie do ostatniej chwili ja o niczem zgola
nie wiedzialam...

Jak to? - przerwal siostrze zdumiony Gowartowski.

- Tak, serce, tak, Januarku, ja nic zupelnie nie wiedzialam -
powtórzyla marszalkowa, z widocznym zalem w glosie - a dlaczego?
Dlatego, ze oni poradzili sobie bez nas... Roman porwal Ole i
natychmiast wyjechali razem za granice.

I pani Melania umilkla, wszystko najgorsze juz bylo bratu wiadomem.
Pod nowym ciosem pochylila sie glowa mezczyzny, i odbilo sie na
niej jeszcze bolesniejsze cierpienie.

- Olu!... Olu!... dziecko moje!.. Jakze zawiodlem sie na, tobie! - z
ciezkiem westchnieniem wymknelo sie z ust biednego ojca.

Marszalkowa spogladala wzruszona na brata. Gniewu jego nie bala sie
ona; uniesienie przechodzi. Lecz czego lekala sie dotad najbardziej,
to tej rany wlasnie, zadanej kochajacemu sercu ojcowskiemu przez
córke, depczaca przywiazanie do niej silne i bez upamietania - dla
uludnej fatamorgany zmyslowych rozkoszy, dla milosci kwiatów i
ponet...

Pan January, z glowa na piersi schylona, milczal teraz, ukrywszy
twarz w dlonie. Ze wzrastajacem coraz bardziej wspólczuciem
patrzyla wciaz pani Melania na brata i myslala:

- 0, dzieci, dzieci, pokolenia mlode, jakze wy czesto i okrutnie
ranicie serca starych! Przywiazuje sie ich jesien smutna do waszych
wiosen, pelnych wesela, a wy, jak te ptaki, szukajace wciaz ciepla
i slonca, lekkomyslnie rzucacie te serca, tratujecie milosc,
zaparcia siebie pelna, a pogardzajac dogasajacemi, popielejacemi
iskrami - szukacie, garniecie sie do ognia, do mlodych!..

Przeciez i dla mnie pieszczotka Ola byla dotad wszystkiem, lube
dziecie!

Tak, lecz od genezy uczucia jej i brata nie bilo slonce milosci
mlodej, ptaszyna zerwala jedwabne peta przywiazan domowych, bo w
mroki cichych, dotychczasowych jej uczuc, do serduszka dziewczecego,
wdarl sie promienisty blask potezniejszy, silniejszy! Zwykla kolej
rzeczy tego swiata...

Chcac przerwac milczenie, pelne dla obojga rozmyslan przykrych,
pani Melania poczela mówic znowu przyciszonym glosem:

- Podziekujmy Bogu jeszcze, mój drogi January, ze slubem skonczylo
sie to wszystko. Teraz z wola Boza pogodzic sie nalezy, i z
przeznaczeniem, to trudno... - ciagnela dalej, widzac, ze na jej
slowa wyrwany z glebokiej zadumy brat podniósl glowe i slucha -
Nie uwierzysz, ile ja przecierpialam, nim doniesiono mi o tem, ze oni
gdzies w poblizu austryackiej granicy, w jakiejs tam wioszczynie
slub wzieli.

- Zkadze masz te wiadomosc? - zlamanym i cichym glosem spytal
Gowartowski.

- Marszalkowa ze smutkiem spojrzala na brata. Serce zabolalo ja,
jakze bowiem innym, odmiennym calkiem, stal sie on nagle teraz, po
odebraniu wiadomosci, tak dlan wszechstronnie bolesnej. Powoli,
miekko, opowiadac mu ona poczela stopniowo wszystko.

A wiec, o ucieczce Oli, o wlasnych cierpieniach, o tem, ze z tak
licznych znajomych prawdy nie domysla sie dotad nikt jeszcze, o
Ladyzynskim...

Pan January, przybity, sluchal teraz slów siostry pokornie, jak
dziecko, nie odzywal sie juz wcale, trudno zas bylo zareczyc, czy
w myslach bezustannie zatopiony - slyszal.

Skonczywszy swa opowiesc, marszalkowa rzekla:

- Bóg mi swiadkiem, iz nic winna nie jestem... Po wyjezdzie twoim i
odmowie, która dales Dzierzymirskiemu, gdy oswiadczyl sie o Ole
przed paru tygodniami, nie przyjmowalam go wcale. Gdzie widywal sie z
Ola, jak i kiedy ulozyli ze soba wszystko? Dotychczas zadnego o tem
nie mam pojecia. Cóz robic - wola Boska!..

Gdy marszalkowa wymawiala te ostatnie wyrazy, instynktownie
przysunela sie do brata, chcac pocieszyc go zapewne, lecz w tej
samej chwili spojrzenie jej padlo na drzwi od salonu, i drgnela
nerwowo. Zdalo jej sie, ze ktos dotyka wlasnie klamki...

Rzeczywiscie, w sekunde pózniej rozleglo sie trzykrotne pukanie, w
slad za tem zas sluzacy zawiadomil, ze podano kolacye i
herbate.

- Czy masz ochote jesc teraz? - spytala lagodnie brata pani
Melania.

Pan January, machnawszy poprzednio reka, zrobil glowa ruch
negatywy, pelny obojetnosci i zniechecenia.

Marszalkowa westchnela cicho.

-Bedziemy jedli pózniej! - rzucila glosno.

Po drugiej stronie drzwi buduaru zaintrygowany lokaj schylil sie i
spojrzal przez dziurke od klucza, poczem jeszcze bardziej zaciekawiony
przyciszona rozmowa, której watka schwycic nie mógl, postawszy
chwile, oddalil sie na palcach by zakomunikowac wiadomosc te
pozostalej sluzbie.

Z dobra godzine, a moze i wiecej jeszcze, minelo nim roztworzyly
sie owe drzwi buduaru, i wyszlo z niego rodzenstwo. Jakiez jednak
bylo zdumienie domowników, gdy zamiast spozyc wieczerze, oboje
rozeszli sie do swoich komnat, nie tknawszy jej wcale.

I pózno potem w apartamentach marszalkowej Warnickiej palily sie
dwa swiatla.

Dlugo, bardzo dlugo, na kleczkach przed zapalona lampka i
wizerunkiem Matki Bozej modlila sie goraco polska matrona, zanoszac
prosby do nieba. Ukrywszy glowe w dlonie, rozmyslala ona o
ulubienicy swej, Oli, modlila sie za nia, za brata wreszcie, by mu
los przyszlosc oslodzil. W koncu swiatlo u niej zgaslo.
Zmeczona wrazeniami ciezkich trzech dni ostatnich, staruszka
zasnela twardo, pojednana z przeznaczeniem - wzmocniona modlitwa...

Inaczej sie dzialo w komnacie Gowartowskiego. I on po niejakim czasie,
zmeczony jednostajna po pokoju wedrówka, zgasil lampe,
ulozywszy sie do snu.

Lecz sen - ukoiciel daleko odlecial od znekanego starca.

Przez wielkie okno wkradalo sie pólswiatlo usianej gwiazdami nocy
letniej, sennej i cichej; mrugajace na niebie gwiazdy zagladaly do
wnetrza - komnaty, polozonej na dole i zwróconej ku ogrodowi, a
zawislszy nad lozem, wpatrywaly sie blyszczace, pytan
niedyskretnych pelne, w pobladle lica bolejacego tu czlowieka.

0! jakze noc ta polska, swobodna, zadumana i jasna byla inna dla
zapomnianego ojca, a jak inna, choc ta sama, rozpieta na wloskiem
niebie, dla dwojga mlodych w Wenecyi!...

Tam, w upojeniu, w milosnej ekstazie, dwie dusze, dwa mlode istnienia
zlewaly sie w jedno!... Na zegarach ich przeznaczen teraz wlasnie
bila moze zgodnie aksamitnymi cichymi tony, ziemska uludna
szczescia godzina...

A tu?...

Z cierpieniem i bólem sam na sam borykal sie starzec, tlumiac lzy,
cisnace mu sie gwaltem do oczu...

Bo czyz, zaiste, to dziecie wlasne, drogie, nie sponiewieralo go
bezlitosnie? Czyz za tyle lat ojcowskich trudów, milosci i zaparcia
sie siebie, on, rodzic kochajacy, jak rzadko który moze, zasluzyl
tego ostatecznego, pogardliwego zdeptania?

Wiec on wobec córki wlasnej nic nie znaczyl? Blogoslawienstwo
jego jest niczem, pozwolenie - zerem! On sam zas, jego wlasne "ja,"
którego odzwierciedlenie niezatartem, zdawalo mu sie pietnem, odbite
bylo na duszy Oli, takze okazalo sie tak slabem tylko? 0! do
jakiego stopnia slabem nawet, kiedy nie potrafilo oprzec sie nowemu
uczuciu - intruzowi!...

Usmiech gorzki, bolesci pelny, przemknal sie po ustach
Gowartowskiego.

- Wiec nic trwalego na tym padole! - myslal - wszystko
marnoscia... rozwiewajacym puchem!... Wiec drogie kamienie, perly
uczucia, powstale w ojcowskiej duszy z tysiacznych zycia
szczególów, cicho wyrosle tam kwiaty trwalego rodzicielskiego
przywiazania, z góry juz skazane byc musza niemilosiernie, by
zwiednac zapoznane...

Ach, jakze on, naiwny, dalekim byl mysla od tego! Jakiemze przykrem
rozczarowaniem byla dlan ta naga rzeczywistosc, brutalna, bez
zaslon, chocby konwencyonalnych tylko!

Gowartowski scisnal glowe rekami, zdawalo mu sie bowiem, iz ona
peknie od mysli, cisnacych sie, jak nieproszone tlumy... Subtelny
umysl jego gial sie pod ich naporem, szumial, niby rój
brzeczacych, dokuczliwych owadów.

Nagle, jakby dziwnym wplywem reakcyi, w glowie lezacego zapanowala
próznia...

Gowartowski na mala sekunde tylko przestal myslec...

I natychmiast zrecznie z chwili tej skorzystala samowiedza.

- Przypomnij sobie wlasna przeszlosc - szepnela - badz
wyrozumialym!... Poszukaj dobrze, a niewatpliwie znajdziesz tam
moment, analogiczny z chwila obecna!...

Wszak mlodosc ma swoje silne prawa, kazdy w tym czasie korzysta z
nich, a starosc, ubrana w pozólkle, lecace liscie jesieni
zycia, swa glowe srebrna pochylic zawsze musi przed jej
oslepiajacym blaskiem, pomna, ze i ona kiedys taka sama byla.

I pan January wysilkiem woli uprzytomnil sobie nagle minione lata
swoje, wpatrzyl sie w nie na chwile...

- Nie, nie!... - wolac poczelo we wzburzeniu cale jego jestestwo.

Tego, co go dzisiaj spotykalo, nie bylo tam zgola. On szanowal
sedziwy wiek, przywiazania starych nie tratowal; choc kochal i
szalal, jednak zawsze godzil jedno z drugiem.

Tu zas obecnie dzialo sie zupelnie co innego. I Gowartowski w tej
samej chwili odwrócil sie do sciany, a przymknawszy machinalnie
powieki, i jakby chroniac sluch od jakichs odglosów, jak dziecie
wcisnal w poduszki glowe swa siwa. Bo nagle zdalo mu sie
wyraznie, ze czyn Oli przyoblekl sie w slowa i w pustych, cichych
scianach pokoju krzyczy wielkim glosem:

- Idz w kat, stary niedolego! Czyz ja potrzebuje ciebie sie
pytac? Ja chce zyc, kochac! Pragne za meza mezczyzny drogiego
sercu, a tu ty myslisz mi przeszkodzic?...

W ciszy pokoju, w uspieniu letniej nocy, rozleglo sie bolesne,
stlumione lkanie - starzec plakal...

Dawno niezmoczone lza sedziwe meskie powieki, zaszklily sie rosa
- stroskanego ojca uniósl ból poczal rozsadzac piersi.

A jednoczesnie przywidzialo mu sie, jakby w halucynacyi naglej, ze
oto skadsis nagle, do ciasnych ram sypialni wpada, jak huragan, dziwny
rydwan zlocisty... Przytuleni, zrosli jakoby ze soba, siedza na nim
Roman i Ola, zapatrzeni w siebie, nie widzac nic dokola.

Rydwan zas wspanialy zbliza sie coraz bardziej...

Ciagna go ogniste piekne rumaki biale, a po jego stopniach, ozdobach
i kobiercach, wszedzie sypia sie kwiaty; zasypuja go,
pochlaniaja...

Muzyka wesola, skoczna, zaglusza tymczasem tetent koni - nad
zakochana para mlodych roje cherubów unosza sie w górze,
skrzydelka ich szumia radosnie, a czarowna milosc toruje im
droge!...

I Gowartowskiemu zdaje sie równoczesnie, ze pojazd ten wprost na
niego wpada.

Tak jest, wyraznie, wyraznie!...

Czuje bo oto na piersiach swych bolesne grubijanskie uderzenia kopyt
konskich...

Ach!...

To kola rydwanu przemknely po nim zwyciesko!...

Zaszumialo... Posypaly sie znowu wonnym deszczem kwiaty, muzyka
glosniej zabrzmiala.

Minela chwila...

Ucichlo wszystko, zniklo i tylko jeszcze w milczeniu echem ostatnim
zadrzal milosnie pocalunku szmer...

Pojechali.

Zimny pot zaperlil sie na czole Gowartowskiego. - Przez mysl
przemknelo mu slowo: Waryuje?...

Lecz niebawem znowu powrócila mysl zblakana.

I cierpienie natychmiast ukluciami drobnemi ranic go ponownie
zaczelo.

Powtórnie, umilkle na drobna chwile, jak przyplyw morza,
niepowstrzymany, powrotny, rozleglo sie w cichym spokoju komnaty
zduszone lkanie...

Szerokiem korytem rozlewala sie bolesc upokorzonego, zranionego
ojcowskiego serca, i przez otwarte okno cicho plynela eterami, w
dal...

Na dworze sciemnilo sie tymczasem; gdzieniegdzie na czystem niebie
pojawily sie male chmurki, przeslonily zagladajace ciekawie do
pokoju gwiazdy...

Cienie rozkladaly sie obecnie w sypialni, a z nimi powoli,
zmeczeniem snac zwyciezane i wyczerpaniem, milklo bolesne lkanie
starca, przechodzac stopniowo w placz cichy. Cóz stalo sie powodem
tego ukojenia, dzialajacego lagodnie, jak balsam, na znekana
cierpieniami dusze stroskanego ojca?

Moze to bylo przywidzeniem tylko, jednak w majaczacych, coraz wiecej
zasiedlajacych pokój pólcieniach, na ich tle widoczna zarysowala
sie niewyrazna jakas postac, nachylona ze wspólczuciem...

Któz to byl tak niepochwytny, z eterów zaledwie zlozony caly?
Mara, czy zludzenie?

Jednoczesnie jakis dziwny szelest jakby rozlegl sie równiez po
pokoju... Z przytlumionym szelestem, jednostajnie, kropla po kropelce
spadalo cos w pewnych od siebie odstepach, za spadnieciem zas
kazdej kropli rozlegal sie w cichej komnacie jakis pelny,
oddzielny, harmonijny ton stlumiony - grala jednolita, oderwana,
melodyjna nuta.

Cichla - i znów to samo czynila druga, trzecia, czwarta...

Cóz to bylo na Boga? Czary, czy tez tylko igraszka cieni i
sluchu?.. Nie. To niewidzialny dla ludzkiego oka, przywolany ze sfer
niebieskich prawdziwem cierpieniem, splynal byl Aniol pocieszenia,
a siadlszy cicho przy lozu szarpiacego sie z hydra bólu starca,
niósl mu ukojenie - od Boga!...

Sciany pokoju tymczasem coraz ciszej graly swa muzyke dziwna...

To ostatnie, do czary konchowej w dloniach Pocieszyciela, zmieniajac
sie tam w piekne drogocenne perly, spadaly z oczu czlowieka-ojca -
lzy...




------------


Nad lekko zmarszczona, a mieniaca sie jeszcze w zielonkawe blaski
powierzchnia Adryatyckiego morza, daleko na widnokregu, lagodniala
coraz bardziej czerwona wstega zachodu, az znikla, spelzla
zupelnie, wyparta mrokiem idacego wieczoru.

W zakladzie kapielowym, na Lido, zapóznieni, w rozmaitych kostyumach
goscie, powoli, stopniowo, zdazali do kabin swych, az objeta palami
i sznurem ogromna przestrzen morza, przeznaczona na kapiel, zupelnie
opustoszala niebawem.

Natomiast na werandzie posrodku zakladu, na rubiezy kapieli,
zaroilo sie od gosci, spragnionych wypoczynku.

Odcinajac sie od innych wysoka, smukla swa postawa i dystynkcya,
zmierzajacy do wolnego miejsca tuz pod balustrada, nad morzem,
przeciskal sie pomiedzy licznymi zajetymi juz stolikami, Roman
Dzierzymirski, w ubraniu calem bialem, licujacem bardzo korzystnie z
piekna sniada twarza jego i czarnym zarostem. Znalazlszy w korku
wolne miejsce, usiadl i kazal podac sobie napój odswiezajacy, a
zdjawszy zarazem bialy kapelusz - z tegoz materyalu, co odzienie
zrobiony - spojrzal wokolo...

Przytlumionym szmerem rozmów, prowadzonych w przeróznych jezykach,
brzeczal w jego uszach, jak rój owadów, zebrany tlum; na pieknego,
a samotnego cudzoziemca spogladalo ciekawie i zalotnie kilka
siedzacych opodal, przystojnych Wloszek o grubych zmyslowych wargach
i duzych, blyszczacych, czarnych, jak wegiel, oczach.

Dzierzymirski przetarl czolo reka, i popatrzyl z kolei przed
siebie. Otulone juz mglami zmierzchu morze marzylo jakby zadumane.
Przyciszonym loskotem uderzalo o brzeg fala, mówilo cos,
szeptalo...

Na pokarbowanej, coraz bardziej ciemniejacej jego fali scigaly sie
teraz mroki, jakies cienie tajemniczo plywaly po niem, gwarzyly ze
soba gdzies w oddali, a tlumione ich glosy niósl echem lagodny
szmer fali...

Tesknym wzrokiem wpatrzyl sie Dzierzymirski w bezmiar wód
Adryatyku, zdalo mu sie bowiem, ze wsród tych otaczajacych go,
obcych ludzi, ono jedno brata sie z nim obecnie, i przyjacielskiem
uchem mysli jego slucha.

A Roman calkiem swobodnie poddac sie im mógl po raz pierwszy od
bardzo dawna; nie oczekiwal bowiem na nikogo, byl sam zupelnie;
zone, cierpiaca na migrene, pozostawil w hotelu na wlasne jej
zadanie.

Dotad zas po prostu nie mial czasu pomyslec, wniknac w siebie.

Od chwili przyjazdu Romana do Wenecyi mijalo dwa tygodnie, a w calym
tym okresie, upojony haszyszem milosci dzielonej, przykuty do Oli
zlotymi lancuchy uczucia, wprzagniety w oszalamiajace, uludne
jarzmo chwil miodowych - snil on, spal, zyjac zyciem nie
rzeczywistem, ale jakiems innem, oderwanem, lsniacem sie li tylko
jasnoscia, promieniami i blaskiem.

Prócz tego, jednoczesnie doznawal on i wrazen innych,
subtelniejszych. Byly zas niemi: po pierwsze, wrazenia czysto
zewnetrzne, a wiec ciagle, bezustanne pobudzenie poczucia piekna,
wyzwane zetknieciem sie z sztuka tego zakatka pamiatek Italii; -
wewnetrzne, a tym razem równiez w scislej pozostajace lacznosci
z osia wszystkiego dlan teraz - z Ola.

Dzierzymirski z licznych dotad milostek obeznany byl dobrze z
kobietami, po raz jednak pierwszy odczuwal to, co dzis...

Bo dotad tak zwykle zdarzalo sie zazwyczaj; ze on byl w milosci
zawsze prawie nastrojonym na silniejszy diapazon, a kobieta bierniejsza
byla - poddawala sie tylko sile jego uczucia.

Teraz zas dzialo sie wrecz przeciwnie: to on czul sie wiecej
pragnionym i kochanym - to on poddawal sie sile szalów,
pozadan...

Po stronie kobiety byla widoczna przewaga, Roman zas nurzal sie w
tej czystej toni niepokalanego dotad niczem uczucia, jak w zródle
swiezem, krynicznem nowego zlotego zycia, odmladzal sie w niem,
orzezwial, i upojony, odurzony - zasypial zycie, marzyl i snil,
wchlaniajac w siebie cala moc i potege skierowanej ku niemu
milosci.

A jednak, wszak i on kochal Ole: Któz by watpil o tem, gdyby tylko
mógl spojrzec na ukryta, starannie od ludzkiego oka, a zapisana
karte jego tak niedawnej jeszcze przeszlosci.

W tej chwili Roman, przezywajac jakby w myslach swych, poza
terazniejszoscia i lata minione, wzdrygnal sie, brwi zmarszczyl,
i machinalnie spojrzal przed siebie.

Zupelnie spowil juz morze mrok ciemny. Hen, daleko, blyszczaly
swiatla, pozapalane na niewidzialnych prawie golem okiem parowcach.
Trzy z nich mrugaly juz na kolyszacym sie wodnym obszarze, po
chwili zablyslo czwarte, piate...

Lekki wietrzyk wional po fali, poruszyl sie zadumany wód olbrzym,
zakolysal, zaszumial tajemniczo glosniejszym, niz dotad, chórem
podszeptów, szelestów i szmerów - melodyjnie zagral...

U stóp Romana silniej zapluskaly fale.

W uderzeniach zas ich, teraz juz zupelnie bliskich, wyraznych,
powtarzajacych sie co chwila, jakis ukryty, szyderczy, szemrzacy
jakby glos wolal, zda sie, gdzies z glebin dalekich:

- No, i cóz, przywlaszczycielu cudzego zlota, dobrze ci z niem, co,
nieprawdaz? Ubóstwiaja cie, grasz role milionera!

Ha-ha!-ha-ha!.. z kolei zasmialy sie nagle wody.

- Myslisz moze, ze teraz, dotykajac sie juz pieniedzy innych,
wytlumaczonym przez to jestes? Ze zapomniano, zagrzebano twa
tajemnice?

- Ha-ha!-ha-ha!.. - smialo sie morze ironicznie, i dalej znowu
szydzilo:

- A widzisz - zbladles! Ty dotychczas pewnym byles, ze nikt nic nie
wie o tem!..

- A ja wiem, dobrze wiem!... - szyderczo zasmialo sie morze, a
smiech ten wód ogromy coraz glosniej przedrzezniac poczely.

Teraz juz cale morze bezlitosnie drwilo.

Naraz glos Adryatyku ustal i cichym szeptem zaszemrala fala:

- Nie bój sie! ja zartuje tylko... nie trwóz sie, ja cie nie
zdradze...

- Patrz, jakie glebie kryja sie w mem lonie jak wielkiem jestem
ja!..

- Tajemnice twa zachowam, zginie ona w obszarach, w bezdnach utonie...

- Nie powiem, ci... cho bede... ci... cho... - zaszeptala znów fala,
i szept ten powtórzyly fal miliony...

I jak smiech szyderczy, tak i teraz ten pólszept cichy, stlumiony,
drzacy, szedl znowu po luskach fal, tajemniczy, straszny...

Nie... po... wiem!.. ci-cho bede, ccci-cho...

Nerwy Romana zadrgaly; podraznily go te dziwne glosy Adryatyku,
odsunal krzeslo na drugi koniec stolika, podparl rekami glowe, a
zatkawszy uszy przed pomrukiem wód, wzburzony jeszcze, blady, zadumal
sie gleboko.

Przeszlosc, wywolana chwila samotnosci, i dziwnymi morza pogwary,
swieza i zywa, niby wczorajsza, stanela mu przed oczyma, jak widmo.

Na ubogiem poddaszu, ujrzal zatem siebie budzacym sie po snie
strasznym!

Dwa juz lata od tej chwili mijaly. A co on od owego czasu
przecierpial, przezyl, przewalczyl! - nie zliczyc!..

Dlugo nie tknal wówczas cudzych pieniedzy; tajemniczy portfel
lezal pod kluczem, pozornie zapomniany.

A on ciagle walczyl ze soba!..

Nie zanosil jednak zguby do biura policyjnego, sam osobiscie
wlasciciela nie szukal. Czekal...

Pod tym wzgledem niepokojaca, tloczaca swa zagadka, glucha
panowala cisza.

W zadnem pismie nie bylo wzmianki o zgubionym pugilaresie - nikt o
tem wladzom nie doniósl...

A on wciaz szalal.

Wreszcie wyczerpaly sie wszystkie jego wlasne fundusze, pare
ostatnich lekcyi stracil bezpowrotnie; glód zajrzal do jego
izdebki... Nie bylo rady, napoczal wówczas cudzego zlota.

Jakby to bylo wczoraj, dzis zaledwie, pamieta wyraznie te tygodnie
meczarni, bojazni, wyrzutów, gdy sila okolicznosci zmuszonym
zostal "zyc" z mienia przywlaszczonego... Pamieta swa trwoge
dziecinna przy zmianie pierwszej sztuki znalezionych pieniedzy, i
innych, nastepnych... Widzi siebie, jak naumyslnie zmienial je na
drugim koncu miasta, jak bal sie wtedy wlasnego cienia, i tak dalej,
tak dalej!..

Kazda drobnostka zywo, jawnie staje mu przed wzrokiem.

A pózniej znowu w murach rodzinnego miasta wytrzymac juz nie
mógl!..

Wyjechal. Blakal sie za granica dlugo, bezmyslnie, az dotarl
do Monte-Carlo.

Tam, opanowany goraczka zlota, widzac, jak strumienie jego, rzeki
cale, plyna hojnie wokolo - do gry w rulete rzucil sie z
zapalem.

Poczatkowo mial szczescie szalone. Cudzy pieniadz dwoil sie,
troil cudownie, pewnego poranku jednak przegral wszystko co do grosza.
Nie stracil jednak odwagi. Dawszy sie juz poznac w domu gry, jako
czlowiek bogaty i nierachujacy sie wcale z groszem, oraz
rozpowszechniwszy falszywa pogloske o olbrzymich swych jakoby
dobrach, pozyczyl u poznanego amerykanskiego miliardera trzykroc sto
tysiecy franków.

Poreczyl za niego pewien lord angielski, z którym sie on, Roman,
poprzyjaznil bardzo. Poczal grac... Pieniadze Amerykanina,
(który, mówiac nawiasem, wygrywal w tym sezonie sumy olbrzymie),
przyniosly mu szczescie.

Dzieki parokrotnym, a nader rzadkim i nieprawdopodobnej dlugosci
seryom "rouge", oraz kilku wygranym "en plein", pewnego dnia ujrzal
sie panem miliona franków. Usmiech fortuny oszolomil go na razie.
Poczal grac ze zdwojona energia i ryzykiem.

Znowu wygral kilkakrotnie, lecz z kolei niebawem poczal znowu
przegrywac, z przerazajaca szybkoscia. Opamietal sie. Przyszla
chwila rozwagi; oddal dlug milionerowi zza oceanu i wyjechal.
Wzglednie byl jeszcze wygranym, i to dostatecznie. Przywozil z soba
do kraju blizko szescdziesiat tysiecy, a wyjezdzajac mial tylko
dwadziescia kilka.

Wówczas rozpoczelo sie dlan nowe zycie...

Przede wszystkiem wracal spokojny. Niezrozumialy na razie, subtelny
bardzo, posiadajacy jednak pewna podstawe scisle logiczna,
owladnal nim wtedy w duszy proces dedukcyjny, i zwyciezyl.

Roman Dzierzymirski, caly pograzony w swych wspomnieniach,
odslonil twarz, machinalnie powstal, i oparlszy sie o balustrade,
wpatrzyl w bezmiar morza, coraz ciemniejszy i cichszy.

- Tak, zwyciezyl! - myslal Roman dalej. Zdawalo mu sie bowiem
wówczas, ze nie jest tak bardzo winnym.

- Te pieniadze sa teraz moje, "prawdziwie" moje - powiedzial sobie
wtedy, doszedlszy do tej pewnosci calem poprzedniem skojarzeniem
wywodzen. A mianowicie: Zloto znalezione wszak przegral; stopilo
sie ono, zniklo, zlalo w calosc jedna z morzem przegrywanych w
jaskini gry pieniedzy. Mienie zas jego obecne - to byla tylko wygrana
z pozyczki Amerykanina, a zatem suma grosza, niemajaca juz
bezposredniego, dotykalnego zwiazku ze znalezionym portfelem.

Jemu, Dzierzymirskiemu, w dziedzinie sumienia wyrzutów, dociekan,
zwatpien, ubywal jeden szkopul powazny - nie dotykal sie on juz
wyjetego z "cudzego" pugilaresu grosza. Niezaprzeczenie przytem
nalezal do niego ten pieniadz, slepa igraszka losu nabyty;
podwalina zas, przeszloscia tylko fortunki tej bylo
przywlaszczenie.

Pozostawal fakt, wprawdzie juz daleki, znalezienia i nieoddania -
pozostawalo niezmienne przekroczenie etyki ludzkiej, i uczciwosci ze
strony jego, jako jednostki spolecznej - niczem niestarta, wieczna tego
plama, ale w ówczesnem przynajmniej przekonaniu jego, to wszystko
znosniejszem, nie tak piekacem, lzejszem bez porównania bylo od
odleglego strasznego wczoraj.

Z glowa podniesiona zatem do góry, pokrzepiony powyzszymi w swoim
rodzaju sofizmatami, rozejrzal sie wówczas po swiecie i poczal
dzialac. Rozpowszechniwszy, za pomoca ponownie odnalezionego
przyjaciela i dawnego kolegi-swiatowca, pogloske o dziedzictwie
niespodzianem, a dosc pokaznem, po stryju, zmarlym w Stanach
Zjednoczonych, rzucil sie w wir zabaw eleganckiego swiata, w celu
zblizenia sie do Oli. Dopial togo, zawladnac jej sercem
potrafil, oswiadczyl sie o jej reke, odrzuconym zostal, i...

Powierzchnia morza spokojna juz byla. Obojetna calkiem
równomiernie i lagodnie uderzala fala o podnóze werandy - milczala
cicha...

Dzierzymirski obudzil sie ze swych mysli, zanurzyl rece w bujnej
czuprynie, glowa wstrzasnal, jakby pragnac odpedzic roje
wspomnien, i odwrócil sie od wodnej toni.

Publicznosci nie bylo juz prawie, po platformie kawiarni, ziewajac,
przechadzala sie sluzba. Zawolawszy kelnera, Roman rzucil mu
duza srebrna monete, i odprowadzony glebokim jego uklonem,
opuscil zaklad kapielowy.

Niebawem znalazl sie na drodze szerokiej, ocienionej drzewami, z
szerokiemi po bokach alejami dla pieszych.

W umysle jego cichl szept przeszlosci, niepostrzezenie, stopniowo,
obrazy jej niknely - terazniejszosc wracala... Przed wzrokiem
mezczyzny mignela naraz rozkosznie sylwetka Oli; pragnienie
milosci, zycia, silnie nim owladnelo.

Spieszyl sie.

Odpedzil natretnego wyrostka, zachwalajacego mu swieze ostrygi i
jakies slimaczki nadzwyczajne; niebawem zachnal sie znowu
niecierpliwie, ujrzawszy zastepujacego mu droge rozczochranego
starego Wlocha, z manezkami, pelnemi pieczonych homarów i drobnych
raczków.

Po bokach drogi, w licznie rozsypanych restauracyach, roilo sie od
spozywajacych i zapijajacych wino ludzi, z oddali dolatywalo echo
muzyki. Roman, przyspieszajac bezustannie kroku, wyrzucac teraz
poczal sobie, ze zostawil zone sama; niepokoila go mysl
uporczywa, iz nie cierpi ona moze na migrene, lecz, ze to poczatek
zapewne slabosci zupelnie innej; wszak wszystkie choroby zazwyczaj
rozpoczynaja sie bólem glowy.

Po co tu przyszedl?... By bezuzytecznie odgrzebywac minione chwile?
Alez to nonsens zupelny. A tam ona, Ola, sama zupelnie - niewatpliwe
chora!..

Milosc pani, z calem bogactwem bezpodstawnych swych wzruszen i
niepokojów, zawladnela niepodzielnie Dzierzymirskim.

Spojrzal na zegarek - dochodzila dziewiata. Przed nim juz bardzo
blisko widnialy dwie male platformy przystani; pelne byly ludzi,
przed jedna z nich stal parowiec, gotowy do odejscia. Dzierzymirski
w obawie, ze sie spózni, puscil sie pedem, i spotnialy dobiegl
do przystani w tej samej wlasnie chwili, gdy na poklad odrzucano juz
sznur gruby, przytrzymujacy parowiec. Wskoczywszy nan szybko, Roman
znalazl sie pomiedzy natloczona cizba ludzi, jak glosny rój
pszczól gwarzaca pomiedzy soba, ze smiechem i giestykulacya.

Otarlszy pot z czola, Dzierzymirski wsparl sie o porecz balustrady
pokladu. Boki statku lagodnie pruly fale; oddzielona ciemna tonia,
w bliskiej juz odleglosci mrugala kregiem swiatel rzucona na wód
obszary Wenecya.

Podnióslszy do oczu dalekonosna lunete, wpatrzyl sie Roman w
rzad domów, polozonych nad brzegiem, ku któremu szybko plynacy
parowiec zblizal sie coraz bardziej. Szukal hotelu swego, i okna
pokoju, gdzie pozostawil Ole.

Okno komnaty tej wlasnie otwartem bylo szeroko. W ramie zas jego
stala kobieta, szatynka, smukla, o jasnem, habrowem spojrzeniu
podluznych, mieniacych sie oczu, o piersiach wypuklych,
wznoszacych sie jak fala, a ksztaltach ponetnych, pelnych, jakby
pragnacych gwaltem wydostac sie z ciasnych ram opietej, bialej,
pikowej sukni. Male wklesniecia po obu stronach wazkich usteczek
zdradzaly przy usmiechu rozkoszne doleczki, raczka malenka i
dystyngowana calosc postaci mówily wyraznie o rasie mlodej
osóbki.

Ola, wypoczawszy w lózku godzin kilka, wstala wlasnie przed
chwila, czujac, ze nerwowy, spowodowany upalem i zmeczeniem ból
glowy ustaje. Pragnela po za tem rozerwac troche mysli, z
wyjsciem bowiem Romana zasnela i snil jej sie rodzinny Gowartów i
ojciec, jak zywy, tylko jakis smutny i zbolaly.

I po przebudzeniu mysl Oli pobiegla stad daleko... Mimo woli sama
uleciala do ojczystych obszarów i jarów. Powonienie jej podraznil
wyrazny zapach polnego kwiecia, ziól i bodjaków, w uszach
zabrzmiala melodya cicha szumiacych borów, kolyszacego sie miarowo
stepu - smetna rodzinna Ukraina, z poza setek mil, ogarnela ja tu,
pod wloskiem niebem, poczula, zda sie, powiew jej, tesknoty pelny,
do uszu zas dolecialo jakby ginace echo zalosnej dumki, spiewanej
nieuczonym glosem molodycy...

I smutek ogarnal Ole... Czy wróci tam kiedy, czy wróci?

Wszak podeptala wszystko - jednem szarpnieciem sie zerwala wszelkie
wiezy - sama otworzyla sobie przemoca brame do wymarzonego
szczescia. Tak jest. Bo Ola czula sie przeciez rzeczywiscie
szczesliwa.

- Biedny ten ojciec jednak, który po swojemu, jak umial, tak ja
kochal - myslala dalej. - A droga ciotka Melania i przyjaciel ich,
Ladyzynski? Gdzie Gowartów, z którym zrosla sie jej dusza cala?
Co sie tam dzieje? Gdzie oni teraz, ci wszyscy, tak dotychczas sercu
drodzy?..

Rozpamietujac w ten sposób przeszlosc, przepedzila Ola z
godzine.

Moc upajajacej rzeczywistosci tak silna byla, jednak, ze stopniowo
scierac poczela wrazenie snu i ozyle chwilowo wspomnienia.
Obecnie stojaca w oknie mloda kobieta mysla daleka juz byla od
tego wszystkiego. Obejmujac wzrokiem panorame portu i morza -
oswietlona Wenecye, wysepke z kosciolem S-to Giorgio Maggiore,
oraz kanaly z mknacemi cicho po nich licznemi gondolami, - Ola z
niecierpliwoscia wypatrywala Romana.

Pragnela juz bowiem widoku meza. Przedluzona nieobecnosc
Dzierzymirskiego i w jej duszy zasiala ziarnka niepokoju; tesknila
juz za jego pieszczota, zapragnela czulosci i pocalunków...

Wziawszy lornetke, przylozyla ja Ola do swych oczu, scigajac po
chwili widnokrag spojrzeniem. Piers jej przytem unosic sie poczela
miarowo, usteczka zas zdawaly sie calowac przestrzen, rozchylone,
proszace...

Zniechecona, odjela niebawem lornetke od oczu. Jakis statek w
kierunku Lido zblizal sie wprawdzie, lecz znajdowal sie jeszcze tak
daleko...

Ola odstapila od okna, i szeleszczac jedwabiami swych spódniczek,
poczela niecierpliwie przechadzac sie po pokoju, pytajac sama
siebie:

- Któz widzial spózniac sie tak dalece? Widocznie zobojetniala
juz ona Romanowi, czyz to jednak mozliwe? Wszak tak niedlugo trwa
ich szczescie...

Mysli ostatnie i watpliwosci smiesznemi widocznie zdaly sie
mlodej kobiecie, bo po zastanowieniu sie twarz jej poweselala, a w
ciszy pokoju rozlegl sie smieszek srebrzysty. W slad za tem
zapalila dwie swiece i przystapila do duzego lustra. Dlugo, z
luboscia, wpatrywala sie w nadobne wlasne oblicze. Przymknawszy z
lekka powieki, lecz tak, by mogla widziec siebie, przegiela swa
ladna glówke i kibic nieco w tyl, oraz rozchylila usteczka...

Ksztalty postaci jej calej uwypuklily sie ponetnie; w pozycyi tej
zatrzymala sie chwile... Usmieszek zwycieski przewinal sie
niebawem po drobnych wargach pieknej kobiety; podniosla do góry
rece, laszaco, jak kocie, wyprezyla naprzód swe cialo, i
uczyniwszy gest, podobny do przeciagajacego sie po snie czlowieka,
wymówila glosne: Aaaa...

Po chwili zas, poprawiwszy poprzednio zalotnie tualete swa i wlosy,
stanela znowu w pierwotnej pozycyi u okna, w ciemnym tak samo i tym
razem pokoju, z lornetka przy oczach.

Zblizajacy sie tymczasem od strony morza parowiec stawal wlasnie
juz w przystani. Po drewnianych pomostach wysypal sie na ulice tlum
róznolity i barwny; swiatla, pozapalane w poblizu padaly nan
skosnie, oswietlajac wyraznie ruszajacych sie ludzi. Ola wsród
nich starala sie odnalezc sylwetke meza, niebawem dojrzala go
rzeczywiscie i z radoscia wykrzyknela do siebie:

- Jest! jest!..

W oka mgnieniu odskoczyla od okna, zapalila swiece, odnalazla
szybko kapelusz i parasolke, i wybiegla z hotelu. Zdazala na
spotkanie Romana, smiejac sie z góry na mysl, jak on sie zdziwi,
ujrzawszy ja na nogach.

Na Riva degli Schiavoni, spacerowem miejscu Wenecyi, roilo sie od
publicznosci. W poblizu hotelu, zamieszkiwanego przez
Dzierzymirskich, muzyka grajaca zazwyczaj na placu Swietego Marka,
rozbrzmiewala kaskada ochoczych tonów przed kawiarnia,
przepelniona ludzmi, snujacymi sie równiez wszedzie, gdzie tylko
bylo rzucic okiem. Ola, zdazajac ku przystani, wymijala ich
szybko, w oddali widziala juz wsród idacych sylwetke Romana,
cala biala, górujaca wzrostem nad innymi.

Dzierzymirski, niespokojny snac dotad jeszcze, szedl krokiem
raznym, z cygarem zapalonem w ustach, a kroczyl tak zamyslony, ze
bylby, nie widzac wyminal Ole niewatpliwie, gdyby ta, ubawiona,
nie rozesmiala sie wesolo i nie pochwycila go za ramie. Na
dzwiek znajomego srebrnego smiechu podniósl Roman glowe i twarz,
chmurna dotychczas nieco, rozpogodzila mu sie natychmiast.

- Ty tu, filutko?.. - wykrzyknal radosnie, i ujawszy obie raczki
Oli w swe dlonie, obsypywac je zaczal pocalunkami, a nastepnie
pociagnal ja ku sobie, i nie zwracajac zgola uwagi na kilka
mijajacych ich osób, ucalowal w twarz serdecznie.

- A tak, Romeczku! - odparla zywo Ola - wybieglam, bo zobaczylam
przez lornetke, jak wysiadales! Fe! któz widzial siedziec tak
dlugo, gdy sie ma tak ladna, jak ja zoneczke... - dorzucila,
przymilajac sie, z lekka wymówka w glosie, i dodala jeszcze:

- Myslalam juz, ze ci sie co zlego stalo!

  Promien przebiegl po twarzy mezczyzny, ujal ramie Oli, i
  odparl:

- A wiesz, moje zycie, ze i ja mialem co do ciebie mysl podobna?..
- usmiechnal sie i dodal - ale z mej strony to usprawiedliwione,
zostawilem cie przecie bowiem w lózku...

Idac wciaz szybko przed siebie, zamilkli oboje. Milosc odczuta,
taka sama, drobna swa powyzsza oznaka zamknela im usta na
chwile.

- Skadsis od Wielkiego Kanalu, w pewnych od siebie, odstepach,
dolatywalo wlasnie echo silnego meskiego glosu, przy
akompaniamencie chóru innych.

- Pojedziemy moze gondola, jak myslisz? - zapytala Ola - slyszysz
jak ladnie spiewaja?..

- Dobrze, moje zycie, jedziemy!.. - odparl wesolo Roman.

Jak na zawolanie, w tej samej chwili Dzierzymirscy uslyszeli za soba
kilka okrzyków, silnie akcentowanych na pierwszej sylabie: "Gón-dola,.
gón-dola signore... gón-dola!.."

Na lewo, obok idacych, znajdowala sie "Piazzeta", a naprzeciw
wznoszacego sie majestatycznie palacu Dozów, najwieksza przystan
gondolierów.

Dzierzymirski, wybrawszy jednego z licznych" napraszajacych sie
przewozników, podszedl ku przystani, gdzie wespól z Ola usadowil
sie niebawem w gondoli.

- Serenada, Canale Grande! - rzucil ubranemu bialo Wlochowi.

"Rematore"*) uderzyl w wiosla, i gondola z wolna, cicha, wysunela
sie z pomiedzy dziesiatek innych, a kolyszac sie na, czarnej fali
kanalu, pomknela we wskazanym kierunku. Roman objal kibic zony i
poczal muskac delikatnie ustami jej oczy, czolo, szyje i usta. Ona
zas uchylala sie wciaz figlarnie, szepczac:
[*) Wioslarz.]

- Wstydz sie... gondolier patrzy...

Lecz mezczyzna nie przestawal. Kilkakrotnie usta ich zlaczyly sie
w pocalunku goracym, dlugim, od którego zadrzeli oboje, z ust
Romana sypaly sie ciche i urywane, dyszace uczuciem i
namietnoscia, pieszczotliwe wyrazy...

A wkolo nich, szeleszczac uderzeniami wiosel, sunac równiez, jak i
oni cicho, mknely, migoczac kolorowemi swiatelkami, gondole,
zmierzajac wszystkie w jednym kierunku - ku Wielkiemu Kanalowi,
calemu rozbrzmiewajacemu w tej chwili, jak harfa ruszona spiewem i
muzyka. Oswietlone, ubrane kolorowemi, papierowemi latarniami, migaly
w oddali wielkie gondole, a raczej statki male, tak zwane "serenady",
na których orkiestry cale grajków i spiewaków-samouków popisywaly
sie ze swym wrodzonym, a rzetelnym nawet czestokroc artyzmem.

Kilka podobnych serenad, rozrzuconych po kanale; wabilo swiatlami i
stlumionym spiewu odglosem, kolo nich zas, w poblizu, grupowaly
sie kregiem dziesiatki czarnych gondoli, z rozpostartymi w nich
niedbale i wygodnie sluchaczami. Niektóre z rozbrzmiewajacych
spiewem i muzyka bark podjezdzaly pod okna dawnych dworców, a
dzisiejszych pierwszorzednych hoteli i koncertujac tam wylacznie dla
hotelowych gosci, zbierali od nich dla siebie datki, sunac
róznobarwnemi swiatlami i gorejacym kadlubem stateczku zwolna u
marmurowych stopni palacowych balkonów.

Naprzeciwko dwóch podobnych serenad, spiewajacych wprost kosciola
S-ta Maria della Salute, pod oknami palaców Ferro i Zucchelli,
(dzisiejsze Grand-Hotel i hotel Britania) dalej nieco, poza kosciolem,
zabrzmiala wlasnie nagle piesn solowa ..

Zagluszajac inne glosy spiewaków blizszych i dalszych, zadrgala
ona uczuciem, i zrecznie modulowana przyjemnie piescila sluch, coraz
donioslejsza, blizsza...

- Pojedziemy tam! dobrze, Romciu?.. - zaproponowala Ola, ujeta glosem
spiewaka.

- Bene, carissima! - odparl Roman, i skinal na wioslujacego.
Gondola ich, kierowana umiejetna reka, wymijac zaczela lodzie,
coraz liczniejsze.

Roman i Ola, widzac sie coraz bardziej otoczonymi, przestali
pocalunków i pieszczot, chwilowo poddawszy sie zupelnie czarowi
piesni, plynacej ku nim w ciszy wieczoru.

Oboje milczeli...

Gondola tymczasem skrecila powoli w lewo, ku rozspiewanej barce, i
wsliznawszy sie swym wysokim przednim dziobem, jak waz, pomiedzy
kolyszace sie dziesiatki innych gondol - stanela wreszcie,
zatrzymana zrecznie. Gondolier przymocowal sznurem swój pojazd do
sasiednich i zalozywszy na krzyz rece, w skupieniu wespól z
innymi zasluchal w piesn...

Szerokiem pólkolem, ciche, kolysaly sie wszedy inne gondole;
wsparci w nich sluchacze poddawali sie niewytlumaczonemu czarowi tej
weneckiej, cichej nocy, tej piesni szczerej, niewykwintnej,
chwytajacej jednak mimo woli niejednego za serce, zapadajacej w dusze
gleboko.

Po smetnych piesniach nastepowaly skoczne, i tak dalej, bez zmiany.
Co kilka "numerów" z barki "serenady" schodzil wloch, rozczochrany,
od spiewu wzruszony jeszcze, i z czapka w reku zbieral "co laska",
przestepujac ostroznie z jednej gondoli na druga.

W ciszy zas wzglednej, a spowodowanej tym swego rodzaju antraktem,
ruszaly sie z miejsc swoich niektóre lodzie, wracajac, lub
zdazajac dalej do innych serenad; na puste miejsce wsuwala sie
milczaco nowoprzybyla gondola, a publicznosc, zebrana w tych
zaimprowizowanych wodnych lozach, natychmiast spogladala ciekawie na
swego sasiada, pólglosem komunikowala sobie uwagi, w rozmaitych
jezykach.

I w cichosci powoli milkly, to znów z kolei rozbrzmiewaly dalsze i
blizsze rozspiewane barki, wreszcie antrakt sie konczyl, po wodach
kanalu mknela znów ze "sceny" serenady piesn namietna...

Sluchaly jej echa zdawalo sie, poblazliwie i ciekawie gwiazdki,
licznie rozsiane po gwiazdzistem niebie poludnia - sluchaly krzyze,
i wiezyce licznych swiatyni, i zadumane marmury wiekopomnych
dworców.

Od czasu do czasu komunikujac sobie przyciszona uwage, Roman i Ola
sluchali równiez uwaznie wloskich piesni, nastrój zas
dzisiejszego wieczora rozmarzajaco dzialal na nich. Mysli ich daleko
ulatywaly, pod wplywem tej nocy, tego krajobrazu niezwyklego, a
pelnego czaru, i tej niewymuszonej, tchnacej uczuciem piesni,
wyrzucanej z ust ludzi prostych, dziwnie jednak atoli przejmujacych
sie melodya slów swoich, kochajacych tak wyraznie piesni owe,
narodowe - wlasne!

Wywolana zatem swiezemi, tak niedawnemi wspomnieniami dzisiejszego
popoludnia, mysl Oli biegla nieprzeparcie do stron ojczystych -
przymruzala oczy, i widziala ogród Gowartowski... wyniosle oblicze
ojca...

Romana zas trapily z kolei te same, co i nad morzem mysli... Falsz
obecnego polozenia, przyszlosc niejasna, zakryta, ciemna, z
tajemnica na dnie duszy ukrywac sie zmuszona, przed okiem
najdrozszej nawet teraz dlan na swiecie istoty, zaciemnialy chmura
troski czolo Dzierzymirskiego, mgla smutku matowaly spojrzenie
czarnych, rozumnych oczu.

I zal jakis niezmierny, zal do zycia, rozpieral mu piersi, do losu,
ze, postawil go na tak sliskim i kolyszacym sie gruncie, ze tylko
za cene tego falszu i wyrzutów sumienia, pozwolil mu zdobyc to jego
dzisiejsze nieograniczone szczescie!

Zatopiony w swem skrytem cierpieniu, Roman od czasu do czasu spogladal
na Ole. Ta, ze spuszczonemi oczami, oparta niedbale na skórzanych
poduszkach gondoli, zadumana, równiez marzyla cicho... Cienie
przechodzily, przemykaly sie po jej wdziecznem, zamyslonem obliczu,
czasem na usteczkach zagaszczal blakajacy sie usmieszek.

Roman wtedy z miloscia bezgraniczna zatrzymywal dluzsza chwile
spojrzenie na ukochanych rysach, i znowu popadal w zadume, lub
slówkiem pieszczoty, albo spostrzezeniem jakiem przerywal milczenie.
Ola odpowiadala mu skinieniem glówki - zamieniali pomiedzy soba
zdan urywanych kilkanascie, i znowu milkli, poddajac sie nastrojowi
zewnetrznemu otoczenia i wewnetrznemu dusz wlasnych. W ten sposób
czas mijal.

Powoli, stopniowo rozluznilo sie sciesnione gondol pólkole... Z
cichym wiosel szelestem i pluskiem ruszonej wody odplywaly one jedne
po drugich - duze barki sasiednich serenad ginely równiez w
oddali, spiewy ich cichly...

Kilka tylko z nich jeszcze rozbrzmiewalo po kanale ostatnimi tony, a
miedzy innemi i barka, kolo której kolysala sie gondola
Dzierzymirskich. Z okien i balkonów hoteli poznikaly juz takze
liczne sylwetki i twarze gosci, w poblizu, na wiezy koscielnej,
wybila rytmicznie godzina jedenasta...

Roman ocknal sie pierwszy, dotknal delikatnie dlonia raczki Oli
i rzekl:

- Pora juz nam, kochanie... prawdaz?..

- Która? - zapytala Ola, zbudzona.

- Jedenasta, moje zycie - odparl Roman.

- Juz?.. - zdziwila sie Ola, westchnawszy. To jedzmy, nie
sadzilam nigdy, by juz tyle czasu minelo...

- O czemze tak dumala moja pani? - zapytal Roman, z usmiechem.

- A ty? - odpowiedziala pytaniem Ola.

- 0... ja?.. nic ciekawego - odparl pospiesznie Roman, i jakby
pragnac, by powtórnie nie pytano go o to samo, odwrócil sie szybko
do gondoliera, informujac go, dokad ma ich zawiezc.

Gondola, wycofana z latwoscia z przerzedzonego juz kregu,
zawrócila i pomknela ku oswietlonemu niebieskawym swiatlem
latarni elektrycznych placowi San Marco. Na wiezach odleglych
kosciolów, ukladajacej sie do snu Wenecyi, w milczeniu, róznymi
tony dzwonila godzina jedenasta, zdala dochodzil jeszcze przyciszony
odglos muzyki...

Wyciagnawszy sie wygodnie w gondoli, Roman ujal znów kibic zony,
i pieszczac wargami jej szyje, poczal mówic cicho, dlugo,
ciagle.

Czul potrzebe mówienia; chcial zagluszyc, odpedzic natretne
mysli, wspomnienia, przechodzil z tematu na temat, smial sie,
dowcipkowal, calowal Ole co chwila. A ona szczebiotala równiez...

Pelne wesela glosy dwojga mlodych zlaczonym akordem przerywaly co
chwila milczenie i spokój "Canale Grande", padaly i slizgaly sie
echem po ciemnej tafli jego wód, w których z kolei plawily sie
cienie palaców, zlotym deszczem igraly gwiazdy i swawolil powiew
wietrzyka, idacego z morza, pokrytego ciemnoscia, sniacego w
oddali...

Dostawszy sie na pelnie wód kanalu sw. Marka gondola pomknela
chyzo, a niebawem po falistej tafli wloskiej laguny rozlegla sie
spiewana zgodnym liórem meskiego barytonu i kobiecego sopranu piesn
polska: "Szumia jodly"...

- A co, nie mówilem, ze to nasi, choc on taki czarny, jak Wloch -
odezwal sie po polsku, z gondoli, która mijali Dzierzymirscy,
rubaszny troche glos mezczyzny.

- No, tak dziobac sie, jak golabki, to i  inni potrafia...
odpowiedzial ironicznie ktos drugi.

- Ba, ale, panie dobrodzieju, z takim humorom - to nie!... z
przekonaniem, stanowcza, rozlegla sie odpowiedz szlagona.

Tymczasem gondola Dzierzymirskich malala juz coraz bardziej, na tle
nocy tylko czerwonawem swiatelkiem migocac z oddali. Wkrótce,
zaleciala jeszcze ostatnia zwrotka ,znanej Moniuszkowskiej melodyi: Oj,
Halino, oj, je - dy - no, dzie - wczy - no mooo - ja!...

- Moo - ja!... oddalo echo lagun morza i zmilklo, caly zas kadlub
czarnej gondoli znikl gdzies niebawem, ustepujac miejsca innym,
nadciagajacym coraz gesciej od strony Wielkiego Kanalu, coraz
cichszego, coraz bardziej pograzajacego sie w czerni bezbarwna,
glucha, zapadajacego tam uspienia - Nocy!


*             *
*

- Patrz, patrz! jakiez to piekne!..

Slowa te, pólglosem, z akcentem zachwytu, wymówila Ola, i oboje
wraz z Romanem staneli na miejscu, jak przykuci. Nad ich glowami
wznosila swe dumne gotyckie arkady jedna z najpiekniejszych, po
bazylice San Marco, swiatyn w Wenecyi, Santa Maria Gloriosa dei Frari
- stali zas przed mauzoleum Canovy.

- Prawda! - szepnal w odpowiedzi zonie Dzierzymirski. - Zdawaloby
sie, iz ten oto aniol, czy geniusz uspiony, zyje, oddycha, stróz
czujny... urwal, studjujac dalej pomnik z uwaga.

- A te postacie, nieprawdaz, iz rzeczywiscie ida, ruszaja sie
wolno, pograzone w cichej bolesci i smutku! - podchwycila zywo Ola,
podniecona widokiem, oraz wyrazem zakutego w marmurze piekna.

Oboje umilkli, z nieklamanym zachwytem wpatrujac sie w rzezbe.

Od grobowca bowiem, przez samego Canove modelowanego niegdys na pomnik
dla Tycyana, bilo rzeczywiste, szczere piekno i chwytalo za serce -
mówilo...

Przyparty do sciany, caly z bialego marmuru, a trójkatnym
ksztaltem w minjaturze przypominajacy, piramidy Egiptu, stal sarkofag
otworem...

Na lewo, jakby strzegac don wchodu, olbrzymi lew marmurowy lezal, z
obwislemi lapami, potezny, srogi, i jakby smetnie zadumany, a na
nim, z rozpostartemi skrzydly, opieral sie wielki Aniol uspiony...

I tchnace lagodnoscia, cudne oblicze Aniola zda sie byc
rzeczywiscie nie z tego nedz padolu!..

Z ludzka twarza, to prawda, spogladac sie zdaje na widza, lecz oczy
jego przymkniete nieco, skupienia i zadum pelne - znieruchomione w
nadziemskim spokoju, cisza zaswiatów, wiecznosci milczeniem i bytu
zagadka, neca oto wyraznie, wzrok ciagna za soba, unosza dusze,
mysl... gdzies w strefy nadziemskie do nieba!...

A z prawej znów strony grobowca, jakby z ziemi, ze swiata, wolno suna
jakies postacie, zmierzajac do otwartych na sciezaj wrót
sarkofagu...

Pierwsza z nich, proporcyonalnie do innych, wieksza, kobieta mloda,
jest juz tuz blizko, u grobu prawie, w slad za nia, z girlandami
kwiatów, postepuja postacie mniejsze - to dziatki.

Ida... Krocza, z pochylona glowa, przygnebieni, smutni, niebawem
juz cisi przestapia oni próg grobowca...

- Chodzmy! - szepnela Ola pociagajac lekko Romana za reke.

Z widoczna niechecia, jakby nie mogac oderwac wzroku od pieknego
pomnika, poruszyl sie Dzierzymirski, i wyrzekl pólglosem:

- Czy juz obejrzelismy tutaj wszystko?

- Zdaje mi sie, ze wszystko - odpowiedziala Ola.


W pustej i cichej swiatyni rozlegaly sie wyraznie ich kroki, prócz
nich bowiem obecnie nie bylo tu nikogo.

Dzierzymirski wyjal zegarek.

- Szósta!  Wracajmy, musimy pozegnac  jeszcze Wenecye z Campanili -
rzucil zywo, i ujawszy ramie zony, skierowal sie ku wyjsciu z
kosciola.

Na progu Dzierzymirscy staneli, obrzucajac ostatniem spojrzeniem
kosciól; wzrok ich przesunal sie raz jeszcze po wspanialych
grobowcach dozów, Tycyana i wyszli.

Upalny spokój wloskiego popoludnia objal ich natychmiast. Slonce
palilo jeszcze, na uliczkach Wenecyi bylo pusto.

Dzierzymirscy szli przyspieszonym krokiem, zmierzajac ku mostowi "di
Rialto." Byl to ostatni juz dzien pobytu ich w Wenecyi, wyjezdzali
nazajutrz, zegnajac dzis po raz ostatni urocze miasto pamiatek.

A zegnali je sumiennie. Zwiedziwszy bowiem kilka nieznanych sobie
jeszcze kosciolów, po raz wtóry obeszli wszystkie miejsca, dokad
zachecalo ich do powrotu wspomnienie zoczonego tam piekna.

A wiec palac Dozów, jego archeologiczne muzeum i liczne przepiekne
sale i ponure wiezienia, palac królewski, bazylike, a takze
zarówno arcydziela pedzla Tycyana, Tintoretta, Pawla Veronese,
Belliniego, i innych, w Akademii "delle belle Arti."

- Wiesz, kochanie? musimy spieszyc sie porzadnie, gdyz o siódmej
podobno zamykaja juz Campanillie*)-odezwal sie Roman po dluzszem
milczeniu idac z Ola bezustannie tak sarno szybko i sluchajac
zarazem szczebiotu jej, wciaz jeszcze znajdujacej sie pod wrazeniem
pysznego dziela Canovy.
[*)Znana powszechnie pod ta nazwa dzwonnica Swietego Marka w
Wenecyi, siegajaca budowa i stylem X wieku, dzis, jak wiadomo, juz
nie istnieje. Runela dnia 14-go Lipca 1902 roku.]

- Co za swietna doprawdy miales mysl, Romciu, zestawic to
obejrzenie Wenecyi z wyzyn na zakonczenie! - rzekla Ola, i dorzucila
z ozywieniem: - Bo ostateczne owe wrazenie nie zuzyte dotad jeszcze,
nowe, idealnie zamknie nasz pobyt tutaj...

- A widzisz, me zycie, ze nietylko moja pani miewa genialne koncepty -
z usmiechem odparl Roman, mila mu bowiem byla mysl, ze ich
wzajemne zapatrywania estetyczne zgadzaja sie tak dobrze.

W tem bo ostatniem los rzeczywiscie nie byl poskapil zadowolenia
Romanowi. Ola, byla to dusza obdarzona zarówno, jak i on, wykwintnem
poczuciem piekna i niezmierna wrazliwoscia na dziela sztuki,
zgrzytów pod tym wzgledem pomiedzy nimi nie bylo wcale - dopelniali
sie wzajemnie.

- Poczekaj, kochanie - odezwal sie znów Roman - spozyjemy sobie
pare brzoskwin... Mam ogromne pragnienie, a ty?...

- O! ja takze!.. wykrzyknela potwierdzajaco i wesolo Ola, poczem
oboje zblizyli sie do charakterystycznego, szerokiego, pod
plóciennem okryciem od slonca, weneckiego straganu, przepelnionego
róznemi owocami i jarzynami.

Mineli juz byli wasnie "ponte di Rialto", znajdujac sie obecnie w
okolicy i punkcie targu, oraz ozywionego ruchu. Wokolo nich szwendali
sie liczni przechodnie, przekupnie wychwalali glosno swój towar, t.
j. drobiazgi, owoce, lub rzadkosc w Wenecyi - zimna wode do picia,
mówiac nawiasem, nadzwyczaj niezdrowa.

Wybrawszy kilka przepysznych, wielkich brzoskwin, i spozywajac je,
Dzierzymirscy puscili sie znowu w dalsza droge. Szli obecnie
najbardziej ozywiona i handlowa ulica w Wenecyi, tak zwana "la
Merceria", wijaca sie w ksztalcie szerokiego trotuaru pomiedzy
domami i szeregiem ciasno jeden przy drugim polozonych sklepów, a
wiodacej zygzakiem od mostu di Rialto do wiezy zegarowej na placu San
Marco.

Zaczepiani co chwila przez natretnych wlascicieli magazynów,
przekupniów mozaiki i malych bosonogich chlopaków, narzucajacych
sie im co chwila, z pytajacem slowem i spojrzeniem ladnych, czarnych
oczat: "Accompagnare, signore?...", Dzierzymirscy szli szybko,
wygodna, choc kreta ulica, rozmawiajac wciaz ze soba.

Niedoslyszane wzajemnie czesto w gwarliwym halasie "Mercerii" slowa
ich ginely bez echa, gdy naraz i tym razem zupelnie glosno, po
niewiele znaczacych uwagach, odezwal sie pierwszy Dzierzymirski.

-Czy wiesz, moje zycie, iz to juz trzy tygodnie blisko, jak
wyjechalismy z kraju? Czas leci, kto by pomyslal, ze niebawem juz
minie miesiac, jak porwalem ciebie, szczescie moje, z lona
rodziny?..

Choc w ostatnich slowach brzmial ton zartobliwo-dobroduszny, jednak
Roman niespokojnie spojrzal na zone, pierwszy to bowiem raz tak
wyrazna czynil alluzye do niedawnej, a przelomowej chwili ich
zycia; dorzucil zaraz:

- Ciekawy jestem, co o tem wszystkiem mysli i co czyni w tej chwili
twój ojciec... przytem wahajaco spojrzal z pod oka na Ole, uwaznie,
jakby zbadac pragnac, do jakiego stopnia odczuwa ona to wspomnienie.


Lekka mgla jakby przemknela po twarzy mlodej kobiety, a brewki jej
zmarszczyly sie przelotnie, jednakze odpowiedziala natychmiast.

- Wiesz co, mój drogi? ja.... - i tu spuscila oczy, zarumieniwszy
sie lekko - bardzo czesto... podkreslila akcentem te slowa, -
mysle o tem...

I Ola z kolei podniosla swe przymglone oczy na Dzierzymirskiego, a
jemu zdalo sie jednoczesnie, ze wilgotnemi byly one...

W tej samej chwili mloda kobieta ruchem lagodnym, a wdzieku pelnym,
polozyla swa raczke drobna na reku meza.

- Nie gniewaj sie, mój drogi, ze ci to mówie - rzekla miekko -
ale... ale wierz mi, ze ja nieraz lekam sie jakby po prostu, by ta
przeszlosc nasza, a w szczególnosci gwaltowna chwila ucieczki
mojej, nie przyniosla nam nieszczescia... Biedny ojciec! - cicho
westchnela Ola i umilkla, spusciwszy niesmialo wzrok ku ziemi, jak
gdyby przestraszywszy sie slów ostatnich.

Teraz Roman z kolei pochwycil reke zony i uscisnawszy ja
serdecznie kilka razy, wzruszony, poczal pocieszac Ole z cicha, w
koncu zmienil zupelnie temat rozmowy, przeszedlszy pospiesznie na
przyszle zamiary wspólnej podrózy. Równoczesnie jednak
sposepnial, i, choc drobna, mala chmurka, co niby cien,
wsliznela sie pomiedzy ich dusze - wzglednie rozwiala sie dosc
predko, zostawila jednak w umysle Dzierzymirskiego slad trwaly.
Teraz zatem, gdy znowu zamienial z Ola banalne nieco frazesy, mysl
jego pracowala uparcie w dalszym ciagu.

Wiec on nie mylil sie, bedac czestokroc niespokojnym, gdy
widzial przychodzaca na czolo zony nagla zadume, na pozór
niewytlumaczona zgola niczem.

Wiec w glówce tej, w której, prócz milosci dla niego, dlugo nie
przypuszczal innego uczucia - tkwil jednak w swoim rodzaju wyrzut
sumienia?.. Odmiennemi zatem kroczac drogami, dusze ich - ze zródla
tylko innego calkiem plynace - obie jednoczesnie mialy swoje skryte
zgryzoty i cierpienia. Zarówno, jak i on, tylko inaczej, Ola wiec
takze cierpiala...

- Dziwne, to zycie, dziwne! - omal ze nie glosno wymówil Roman.

- 0! patrz, juz plac sw. Marka - wesolo wykrzyknela Ola w tej samej
chwili, i wydobywszy miniaturowy zegarek, jednoczesnie dodala:

- Wpól do siódmej! - Zdazymy!..

Dzierzymirski nie podniósl uwagi zony, przelotnie spojrzal tylko w
jej twarz, a widzac Ole usmiechnieta, poweselal sam równiez.

Wydostawszy sie z waskiej szyi ruchliwej ulicy, znajdowali sie juz
oni na kwadratowym placu, obszernym, z trzech stron ramowanym wokolo
kolumnami palacu królewskiego. Pod temi kolumnami, w pierwszorzednych
kawiarniach Wenecyi, roilo sie od ludzi; na mozajkach, krzyzach,
brazowych koniach i kopulach bazyliki sw. Marka graly promienie
slonca, u stóp zas Campanili, dokad zmierzali Dzierzymirscy, i
przed kosciolem, posrodku placu, gruchaly i lataly setki golebi,
karmionych reka publicznosci. Zaplaciwszy za wejscie, Roman i Ola
powoli zaczeli wstepowac na góre.

Na szczyt dzwonnicy San Marco, oddzielonej od katedry, a strzelajacej w
góre wysoko i samotnie, szlo sie nie po schodach, lecz po lekko
pochylonej plaszczyznie spiralnej, nader wygodnej, choc kretej,
wchodzacego wcale nie meczacej.

Co kilka minut postepujacym na szczyt dzwonnicy Dzierzymirskim
migaly z prawej strony male okienka, pozwalajace im pochwycic rabek
krajobrazu, sciany zas wiezy przepelnione byly licznymi podpisami
turystów.

Wzglednie dosc dlugo, bo powoli, zmeczeni poprzednim pospiechem,
szli pod góre Roman i Ola, zanim dostali sie wreszcie na obszerna
szczytowa platforme dzwonnicy. Prócz sprzedajacego w
zaimprowizowanym sklepie fotografie i albumiki: "ricordo di Venetia,"
kilka zaledwie osób znajdowalo sie tutaj. Dzierzymirscy zblizyli
sie do balustrady, obrzuciwszy spojrzeniem caly widok, u stóp ich i
henhen, daleko!...

- Sliczne, przesliczne! - rzekla po chwili Ola pólglosem, z
przejeciem, Roman zas, potakujac zonie, wyjal noszona stale ze
soba lunete i regulowac ja poczal.

Slonce wlasnie znizalo sie ku zachodowi. Z jednej strony
krajobrazu, na prawo, tarcza jego, ziejac purpura, kapala sie
promienistymi blaskami w morzu, rozswietlala jego tajemnicza
glebie, rozzarzala, na ksztalt glowni, czerwonawym ogniem
zmarszczone grzbiety fal, zlotym prostopadlym goscincem zanurzajac
sie stopniowo coraz bardziej w iskrzaca sie swiatlami ton. I
zielonkawe, lagodne Adryatyku fale, rozchylaly sie przyjacielsko i
goscinnie - roztwieraly swe nurty do idacego na spoczynek slonca,
wód szmerem kolysac sie je zdajac do snu cichego...

Po bokach fal tymczasem coraz dalej i dalej biegly ostatnie promienie
jego; rozlewaly sie wkolo pozegnalnym odblaskiem - piescily juz
morze cale, zapalaly na niem miljony barw i odcieni, skosne lecialy
w lewo ku Lido, "giardini publici," slaly sie krwawiace na dachach i
wiezach lezacej w dole Wenecyi - i ginely nareszcie w zamglonej
gdzies dali, tulac sie do majaczacych hen, hen, w perspektywie
górskich alpejskich szczytów...

Roman i Ola, zapatrzeni, stali nieruchomo, w milczeniu.

Otulony cisza bezmiarów, tchnacy spokojem idacego wieczora,
zachwycal ich ten krajobraz.

- Spojrzyj-no, jak smacznie zajadaja sobie nasi brudni wlosi swoje
"pranzo" - rzekla nagle do meza Ola, wskazujac reka spietrzona u
stóp ich, wsród waskich kanalów, Wenecye, i sciesnione dachy
jej domów, gdzie na werandach spozywano wlasnie posilek.

- A, prawda! - potwierdzil Roman.

- Zabawnie wygladaja na swoich daszkach, jak liliputy... - zauwazyl
jeszcze i ujawszy ramie zony, zblizyl sie znów ku balustradzie od
strony morza.

- Patrz! - rzekl przyciszonym glosem, wskazujac na prawo lad staly
- widzisz te otulone mglami sylwety miast i gór?..

- Widze - potwierdzila Ola.

- Oto Fusina - objasniac poczal zonie Roman - tam znów glebiej,
to Padwa i Treviso...

Tu, na zachodzie - to otaczajace Werone szczyty górskie, a tam -
wskazujac ruchem reki kolistym krajobraz, mówil dalej Dzierzymirski
- to Monte Baldo, i u stóp jego jezioro Garda.

I Roman manewrujac równoczesnie luneta odkrywal coraz to inne
odlegle góry i miasta, a uzyczajac lornety swej zonie, objasnial
ja, tlumaczyl.

Tymczasem zas platforma dzwonnicy opustoszala stopniowo. Prócz
przekupniów, zalecajacych swe "ricorda," i miejscowych ludzi, nie
bylo tu juz prócz Dzierzymirskich, nikogo. Roman i Ola gotowali sie
do odejscia, gdy oto nagle przystaneli znowu, zasluchani.

Z weneckiego starego grodu szla muzyka dziwna... Jak orkiestra
dobrana grana, wedrowala przez otulone milczeniem przestworza melodya
koscielnych dzwonów...

Rozpoczely ja, na wprost Campanili dzwony kosciolów: Redentore, na
wysepce Giudecca, i Santo Giorgio Maggiore, opodal, a w slad za niemi
powtórzyly inne swiatynie. Z Santa Maria della Salute na czele
rozbrzmialy kolejno po calej Wenecyi, wstrzasnely cisza "królowej
Adryatyku" - tu donosnie bijac basem, tam znów skarzac sie
lagodnie, kwilac - wspólnie zagraly chórem swa piesn
wieczorna...

Dobranymi jakby akordy poplynely dzwiecznie tony poprzez laguny i
kanaly, morzem, po grzbietach fal, ulecialy w dal sina, zda sie,
niosac swe echa az do podnózy gór.

Roman, nachyliwszy sie ku zonie, rzucil pólglosem:

  - Co za wspaniale i silne wrazenie, nieprawdaz?...

Chcial powiedziec cos jeszcze, lecz w tej samej chwili instynktownie
urwal...

Dzierzymirscy zadrzeli oboje. Kobieta przytulila sie, jak powój, do
mezczyzny, on zas objal opiekunczym ruchem jej kibic i silnem
ramieniem przycisnal wylekla do siebie.

To z dzwonnicy sw. Marka, tu, na szczycie jej, o pare zaledwie kroków
od nich, zagrzmial wlasnie do wtóru innym, zadudnil, gluszac
wszystko swa sila, dzwon olbrzymi i potezny - "San Marco."

Glos jego tubalny, huczacy, zmieszal sie z ogólna arya dzwonów,
napelniajac echami grzmotów, trzesac platforma wiezycy.

A jednoczesnie Roman i Ola dziwnego doznawali wrazenia. Zdalo sie im
bowiem, jakby ich tutaj nie bylo juz zupelnie.

Nie, oni stanowczo znikli, a znajdowal sie tu jeno jeden jedyny
olbrzymi dzwiek, z którym istnienia wspólne zlaly sie,
zlaczyly. Glos dzwonu przenikal ich do glebi, szedl az do dna
dusz, gral na fibrach nerwów; trzasl nimi, potezny w swej mocy -
wielki...

Ola jeszcze bardziej przytulila sie do meza, jakby szukajac obrony
przed czems, czy przed kims, Dzierzymirski silniej przygarnal ja
do siebie. Równoczesnie, jakby kierowane wzajemnym odruchem
jednomyslnym i uczuciem wzajemnem, twarze ich zblizyly sie i
zlaczyly usta!...

Ostatni z ostatnich promien zachodu zapalil na sekunde jedna
gwiazde na czolach mezczyzny i kobiety, skojarzyl sie z ich
pieszczota i znikl. Slonce zgaslo... Roman i Ola jednak nie
odrywali ust od pocalunku, a trwali w nim jeszcze...

Jakas bowiem niewytlumaczona niczem chec przedluzenia jakby tej
chwili ogarnela Dzierzymirskich.

W zapomnieniu pieszczoty jestestwa ich drgaly uczuciem, a huczacy
glos dzwonu zdawal sie bardziej jeszcze kojarzyc ich ze soba...
Laczyl sie sam niby z ekstaza ich pocalunku, a usuwajac z niego
zarazem pierwiastek zmyslów poziomy - wznosil dusze Romana i Oli w
nadziemskie gdzies strefy, uszlachetnial, budzil w nich jakies
checi i pragnienia i przypinal skrzydla do lotu i rozszerzal piersi
i kazal sie modlic pokornie...

Z ekstazy pierwsza zbudzila sie kobieta.

Przybladla nieco, oderwala drobne wargi od ust Romana i szepnela
cichutko: - Chodzmy juz!..

- Dobrze, zloto moje, kochanie najmilsze! - odparl pieszczotliwie
Dzierzymirski, i oboje w slad za tem skierowali sie ku wyjsciu.

Nic nie mówili teraz do siebie. Zamysleni, pograzeni w swój dziwny
stan duchowy, zapatrzeni w swe dusze, schodzili powoli, schodzili w
dól ciagle.

I stopniowo, nieznacznie, reakcya nastroju wslizgiwac sie poczela w
ich dusze, mózgi i serca...

Przy dzwiekach bo oto grajacego obecnie nad nimi dzwonu-olbrzyma,
jakies zwatpienia obsiadly nagle ich dusze, a czar, tam, na górze,
odczuty - niknal, wewnetrzne zadowolenie i napiecie duchowe
slablo!..

Lecz czyz to zludzenie? Wszak glos tegoz samego dzwonu jest teraz
jakims calkiem innym, odrebnym; to nie ten na górze, wysoko!

Tamten, pelen otuchy, dodawal odwagi, wzmacnial. A ten, wstrzasajac
murami wynioslej wiezycy, blaka sie gdzies tylko po jej
zakamarkach, szczelinach, taki odmienny, ponury, smutny...

I pod jego wplywem, jakby pod dzialaniem czarodziejskiej sily, w
myslach Dzierzymirskich, kazdemu z osobna, zaszumialy znowu wyrzuty
sumienia.

Jej, Oli, stanela przed oczami, jak zywa, marsowa twarz ojca, i jego
spojrzenie smutne, wyrzutów pelne. Zrenice rodzica wyraznie przytem
zdawaly sie skarzyc, mówic: Ja cie kochalem, drogie dziecie, a
ty tak pogardzilas mna, zranilas tak dotkliwie i bolesnie!

Romanowi zas tak zywo przypomniala sie z przed laty chwila pewna,
iz zdziwil sie sam niepomiernie. Swa uboga izdebka z przed laty,
straszna noc walki ze soba samym, i zwyciestwo zlota ujrzal tu w
Campanili-wszystko!..

A dzwon tymczasem huczal coraz bardziej, i przytem coraz jakby srozszy
i bezwzgledniejszy, surowszy... Dzierzymirscy bezwiednie, w mimowolnej
po prostu obawie przed tym glosem karcacym z wysoka, pospieszniej w
dól schodzic poczeli.

Cienie wieczorne kladly sie juz po pustych zakatkach starej, jak
swiat, wiezycy, mroki tajemnicze pelzaly tu swobodnie. Przy
dzwiekach dzwonu, który wciaz trzasl jej scianami, wsród
ciemniejacej stopniowo, a zamknietej w nich pustki, schodzila,
spuszczajac sie coraz szybciej, znizala sie para mlodych.

Wreszcie zmierzch szary pochlonal zgrabne postacie, i zapanowal
bezpodzielnie w Campanili. Jednoczesnie o jej mury odbilo sie echo
ostatniego uderzenia dzwonu, niby ostatnie dla Dzierzymirskich
przypomnienie przeszlosci...

W slad za tem uspokoilo sie wkrótce wszystko.

Wiekopomna wiezyca, zasluchana jakby jeszcze w koncowy zamierajacy
dzwiek dzwonu, przycichla; szarosc, smutek i glusza rozsiadly
sie tu wokolo... W milczaca senna zadume, we wspomnienia
przebrzmiale, zapadala powoli Campanile.



---------------



- Rojno i gwarno bylo dzis u marszalkowej nieprawdaz? Ha-ha-ha,
wiedzialem doskonale, ze sie stawia wszyscy... Poczciwa jednak ta
nasza swiatowa menazerya.... No, i cóz? Uwierzyli?

Pytanie to, zwrócone do pani Melanii Warnickiej w jej duzym, pieknym
salonie, wyglosil, sadowiac sie wygodnie na fotelu, Emil
Ladyzynski. Byl to mezczyzna lat przeszlo piecdziesieciu,
wysoki, szczuply, od stóp do glów drobiazgowo wytworny, o wyrazie
twarzy szyderczym, przyroslym jakby do rysów jego, swiezych i
zywych jeszcze, oraz pieknych oczu podluznych, zielonkawych, z pod
pincenez patrzacych rozumnie.

- Uwierzyli. To jest, moze udali tylko, ze wierza... odpowiedziala
marszalkowa rozpartemu z gracya w krzesle gosciowi swemu.

- No, c'est tout ce qu'il faut, na razie; teraz damy sobie wielkiego i
dystyngowanego nura n'est ce pas?.. A niech tam wszyscy mysla sobie,
co im sie zywnie podoba!- zawyrokowal tenze glosem stanowczym.

- C'est ce qui me tranquillise, iz zamknelam zupelnie dzis juz
rachunki z towarzystwem tutejszem - odparla z westchnieniem ulgi pani
Melania.

Rozmowa potoczyla sie dalej; trescia jej byl przebieg dzisiejszego,
a ostatniego czwartkowego przyjecia u Marszalkowej.

Znikniecie Oli, choc trzymane pilnie w tajemnicy, jak to zwykle bywa w
takich razach, nagle, pewnego poranku przedostalo sie niewiadomo przez
kogo, jak i kiedy, do miasta, a wiesc ta, podawana z poczatku
ostroznie, cicho i pod wielkim sekretem, wkrótce byla juz na
wszystkich ustach, komentowana, przeinaczona, a plotka i skrzydlatym
ptakiem obmowy obleciala niebawem wszystkie niemal salony towarzyskiego
swiata w miescie. Pomimo to, nikt nie wiedzial nic jeszcze
dokladnie. Zaalarmowany pierwszy Ladyzynski, który, jako przyjaciel
domu Gowartowskich, a zarazem bywajacy wszedzie swiatowiec, osaczonym
byl ciagle pytaniami, odbyl dni temu pare istna sessyjna
konferencye z marszalkowa: Co czynic, by ocalic pozory?.. I
wówczas to postanowiono, co nastepuje:

Puscic natychmiast w swiat niejasna pogloske o slubie Oli z
Dzierzymirskim, i opowiedziec wyjazd marszalkowej, która,
postanowiwszy juz poprzednio przeniesc sie calkiem na wies, teraz,
po naradzie z Ladyzynskim, zgadzala sie te chwile odjazdu swego
przyspieszyc. Za pare dni wlasnie przypadal czwartek, jour fixe
pani Melanii; latwo bylo przewidziec, iz towarzystwo cale, wobec
rozsiewanych zrecznie pólslówek o wielkiej powyzszej nowinie, nie
omieszka, przywiedzione ciekawoscia i checia pozegnania czcigodnej
matrony, zawitac na jej salony...

  - Wówczas to wszystkim i kazdemu z osobna damy do spozycia
  nastepujaca pigulke! - zadecydowal wesolo na owej konferencyi
  pan Emil:

- Powiemy, ze Ola i Dzierzymirski sa juz po slubie, uznanym przez
rodzine najblizsza i przez nia urzadzonym, lecz cichym i bez
rozglosu, a to na wlasne i wyrazne zadanie panstwa mlodych...

- Co sie zas tyczy dotychczasowej o tem wszystkiem tajemnicy,
wytlumaczymy ja tem, iz dzisiejsi panstwo Dzierzymirscy kochali
sie w sobie na zabój od dawna, od lat, przypuscmy, osmiu... ze
ojciec srogi nie chcial o zwiazku tym slyszec nawet, iz zmiekczony
wreszcie zgodzil sie nan... Pani marszalkowa nie byla na slubie,
no... bo jest slabego zdrowia, January zas, w ostatniej chwili, gdy
jechal na kolej, zachorowal... Panstwo mlodzi obecnie bawia
zagranica. Gdzie? - nie wiemy. Pour dérouter - powiemy na przyklad,
ze w Szwecyi... Cala te historyjke, pani marszalkowa na przyjeciu
u siebie, a ja u innych, tegoz samego dnia i w tychze godzinach
ukoloryzujemy jeszcze nalezycie kilkoma pseudo-autentycznymi
szczególami, no... et il faut espérer, ze nam chyba uwierza!..

Tak ostatecznie uradzil Ladyzynski, a do ultimatum owego, uznawszy
jego slusznosc, marszalkowa Warnicka zastosowala sie scisle
przez caly dzien dzisiejszego czwartkowego u siebie przyjecia.
Obecnie zas w dalszym ciagu informowala przybylego swego wspólnika
o wywiazaniu sie z zadania i roli wlasnych, opowiadajac mu zarazem,
jak wiele dnia tego odwiedzilo ja osób ze swiata, do tego stopnia
licznych, iz chwilami w ogromnym jej salonie braklo po prostu dla nich
miejsca.

- Kazdy niemal po banalnym wstepie grzecznostek, pytal mnie o Ole,
nie przeoczyl tego nikt -mówila pani Melania, konczac opowiadanie
swoje - az w duchu sama smialam sie z tego...

- Wiec któz byl? któz byl? - pytal ciekawie Ladyzynski.

- Wszyscy, powiadam panu, towarzystwo cale, nie zawiódl nikt -
opowiadala dalej marszalkowa - szli wielcy i mali, sympatyczni i
niemili, oraz nawet, którym sie zdaje, ze obecnoscia swoja czynia
mi laske najwyzsza, raz na rok zaledwie bywajac u mnie... i
lekcewazaco na pozór przy tych wyrazach pani Melania machnela
reka...

Pan Emil zas sluchal i nieznacznie usmiechal sie pod wasem, znal
bowiem dobrze slaba strone staruszki, która gniewalo zawsze, gdy
ktos ze "swiata," mieszkajacy stale w miescie, omijal jej dom w
wizytach.

- Par exemple... - odezwal sie - reczylbym, ze ksiezna Marya i
hrabiowie Doliwscy...

- Oh! pas seulement, oni naturalnie, ale i ksiaze Jerzy, hrabia
Alfred, ksiestwo Staniccy, hrabina Manfredowa z córka i jej
narzeczonym... Vous savez, ona wychodzi za tego ksiecia Ryszarda S. z
Poznanskiego... A takze Otoccy, Daworowscy, Igelhausenowie... juz nie
pamietam wszystkich nawet... konczyla pani Melania, zadowolona w
duszy z szumnej nomenklatury.

- Oh! mais, sapristi, c'est la fine fleur, smietaneczka ze smietanki
naszej... Powinszowac marszalkowej, powinszowac... - rzekl z lekka
drwiaco pan Emil. -L'essentiel - ciagnal dalej, - ze wszyscy, jak
przewidywalem, polkneli przygotowana przez nas wiadomostke.

- Wszyscy, bez wyjatku; robilam przeciez, co tylko moglam -
potwierdzila pani Melania.

- A wiec n... i-ni-c'est fini; nie pokazemy sie my im tu tak predko
na oczy; by sprawdzic to, co poslyszeli, Dzierzymirskich równiez
miec nie beda, a zreszta - pan Emil niedbale poruszyl reka - tout
passe, tout casse, tout lasse... Niebawem wszyscy zawiesza sobie nowe
sitko na kolek i... zapomna. Ainsi va le monde - dokonczyl, i
wyjmujac srebrna z monogramem papierosnice, ujal w palce
delikatnej swej reki cienki papieros, uprzejmie pytajac zarazem pani
domu: - Vous permettez?..

Marszalkowa, z usmiechem, przyzwalajaco kiwnela glowa.
Ladyzynski zapalil, i wypusciwszy z ust maly obloczek dymu,
pogladzil wytwornym ruchem reki swe siwiejace juz nieco, a
starannie wyczesane, bokobrody.

- Ja takze, wedlug programu, nie próznowalem, - odezwal sie po
chwili swobodnym tonem. - Wyszedlszy stad temu godzin pare, bylem na
jour fixe u Leliwów, hr. Dezydery Otockiej, u ksiestwa Pilanich...
Zastalem tam wiele bardzo osób i wszedzie opowiadalem, naturalnie en
long et en large la nouvelle du jour, co nalezy, o Romanie i Oli -
bref, Januarek powinien byc kontent ze mnie: wykrylem, jak, co i
dokad wyfrunela mu jedynaczka, teraz znów my z pania marszalkowa
tuszujemy za mloda para slady, z kunsztem prawdziwie artystycznym...

- Ze tez pan wszystko z wesolej tylko strony bierze - nieco smutnie i
poblazliwie jakby usmiechnela sie pani Melania.

- Que voulez vous, pani marszalkowo, swiat pelen dramatów i tragedyj
w teatrze i w zyciu, ze cózby wartem bylo ono, gdybysmy sie
czasem starali przynajmniej komizmu choc troche zen wycisnac -
odparl pan Emil, poczem zas dodal: - Wiec pani marszalkowa jutro na
Podole, do Ulanówki?

- Tak - potwierdzila pani Melania - do siebie jade na dni kilka, potem
zas natychmiast do Januarego, a pan wyjezdza?.. Il faudrait.

- Comme de raison, prawdopodobnie do Szwajcaryi, na szesc tygodni...
Ale, a propos, cóz January?..

- Niespokojna jestem o niego - odpowiedziala marszalkowa - jak panu
wiadomo, bawil tu u mnie tylko dzien jeden; nazajutrz po otrzymaniu
smutnej wiadomosci odjechal, pozegnawszy sie ze mna, notabene,
bardzo chlodno, i odtad zadnej oden z Gowartowa nie mam wiadomosci.
Moze chory...

- Eee! cóz znowu!.. - okrzyczal sie Ladyzynski - pani
marszalkowa niech bedzie spokojna, poluje sobie na kaczki, i
jedynaczke swa wydziedzicza. Dobrze robi zreszta, bardzo dobrze...
Wydziedziczac mlodych! Niech nie lekcewaza woli starszego
pokolenia!.. Wydziedziczac!.. dokonczyl pan Emil z patosem, i
powstawszy z fotelu, jednoczesnie z pania Melania zegnac sie
poczal.

- Uciekam juz, bo mam jeszcze pare wizyt, ale...  Ladyzynski urwal
- Wszak pani marszalkowa jedzie jutro dopiero o 3-ej, nieprawdaz? -
mówil, calujac z wdziekiem reke staruszki - nie zegnam sie
wiec, bede na dworcu, moze wypadnie cos ulatwic, dopomóc...

- Dziekuje panu, dziekuje bardzo - odparla z usmiechem pani
Warnicka - do milego zobaczenia sie. .

Pan Emil, z cylindrem w reku, uklonil sie u drzwi raz jeszcze,
poczem jego elegancka, opieta w tuzurek, zgrabna sylweta zniknela za
portyera salonu.

Znalazlszy sie zas przed domem, na ulicy, Ladyzynski wskoczyl
pospiesznie do oczekujacej nan dorozki na gumach, i rzuciwszy
niedbale adres, kazal sie wiezc dalej.

Juz na ulicach i w magazynach jasnialy rzesiscie swiatla, gdy w
dwie godziny pózniej wysiadal z tegoz pojazdu przed piekna
kamienica w sródmiesciu, a odprawiwszy swój kawalerski ekwipaz,
skierowal sie w brame czteropietrowego domu, gdzie na pierwszem
pietrze zajmowal eleganckie, z trzech pokoi, mieszkanie.

Maly, zwinny chlopczyna, ubrany w liberyjna, ze zlotemi guziczkami,
granatowa kurtke, przekomarzal sie wlasnie na dziedzincu, z
któras chichoczaca mlodsza, gdy pan jego zjawil sie nagle w
bramie, a ujrzawszy smiejaca sie dwójke, pogrozil jej laska, z
usmiechem. Sluzaca zasmiala sie zalotnie i glosno, lokajczyk
zas pedem porwal sie z miejsca i polecial na góre, w pare minut
pózniej, z pokorna mina, otwierajac drzwi Ladyzynskiemu.

- Ej, malutki!.. pogrozil mu znów palcem pan Emil, poczem, zdjawszy
paltot, zapytal: - Byl tu kto?

- Owszem, prosze jasnie pana, oto bilety odparl chlopak
pospiesznie, podajac mala tacke ze stolu.

Pan Emil obojetnie przerzucil kilka biletów.

- Aaa!.. zadziwil sie glosno przy jednym z nich, poczem odlozyl
wszystko na bok.

- Frak od krawca przyniesli? - zapytal jeszcze - wyprasowany?

- W sypialni u jasnie pana powiesilem - objasnil maly lokajczyk.

- Dobrze. Siedz tu, smyku, i nie lobuzuj sie!.. rzekl Ladyzynski,
a minawszy przedpokój, zatrzasnal za soba drzwi od gabinetu,
prowadzacego do sypialni i ubieralni, gwizdzac jednoczesnie pod
nosem arye z modnej podówczas operetkowej premiery.

Jako szanujacy sie kawaler, pan Emil, stale zadnego wieczoru nie
przepedzal u siebie w domu. Dzis zatem równiez wybieral sie na
raut artystyczno-wokalno-literacki, punktualnie rozpoczynajacy sie
juz o dziesiatej.

Dziewiata wlasnie bila na kilku zegarach w mieszkaniu, pan Emil
wiec, znalazlszy sie w gustownie umeblowanej sypialni, przystapil
natychmiast do tualety swej wieczorowej.

W tym celu wygodnie zasiadl na foteliku przed mala gotowalnia,
przepelniona wytwornymi, w srebrnych pudelkach i przykrywkach,
przyborami tualetowymi.

Gdy tak stoliczny bywalec drobiazgowo i systematycznie stroil sie na
raut, marszalkowa, po wyjsciu ostatnich, zapóznionych, gosci,
przykazawszy pogasic swiatla, odpoczywala na kanapce znuzona, po
dniu tak pelnym dla niej zmeczenia i wysilków. Oparlszy glowe o
poduszki mebla, pani Melania, polozyla sie, i wyciagnawszy
wygodnie swe czlonki, przymknela powieki, stan zas blogi nie
krepowanego niczem spoczynku owladnal nia bezpodzielnie.

Jak szum niknacy, daleki, w uszach jej tylko brzmial jeszcze gwar
prowadzonych do niedawna rozmów, dolatywaly urywki z dali, a przed
oczyma majaczyly, zmieniajac sie kolejno, postacie, zaludniajace w
ciagu kilku godzin jej salony...

Ponownie zatem widziala przed soba staruszka w sasiednim pokoju tlum
elegancki, rozbawiony...

Mile piescil on wzrok wytwornym wdziekiem kobiecych tualet,
szeleszczacych lagodnie, a zgola nie krzyczacych barwa i gustownych
- necil powabem na jedna modle elegancko skrojonych ubiorów
meskich, plawil sie caly w estetyce ogólnej manier, uklonów, w
szablonie swiatowej salonowej komedyi, a poprawny - nie razil niczem
harmonii, w calosci swej nie wywolujac równiez wcale falszywo
brzmiacych zgrzytów. I usmiech pól gorzki, pól smutny, w
zamysleniu okolil waskie usta marszalkowej Warnickiej.

Jak nicosci pelnem bowiem wydalo jej sie teraz, w oswietleniu
dzisiejszej zlosliwej ciekawosci, to cale towarzyskie stado,
kryjace swa przewrotnosc pod blichtrem i szychem zewnetrznych
pozorów, jak malo godnem zalu i marnem!

Ach, bo ilez schowanej zrecznie zlosci, tlumionych checi
sponiewierania rodziny jej i Oli, jej samej, ile wreszcie jadowitego
falszu krylo sie w duszach tych wszystkich oto dzisiejszych jej
swiatowych pseudo-przyjaciól i gosci!..

Marszalkowa czynila dalej w mysli przeglad galeryi osobników,
widzianych na dzisiejszem przyjeciu; we wspomnieniu ich slów,
wyrazów twarzy i gestów powtórnie czytala, zda sie, ukryte mysli
przybylych; moralnie obnazala ich wszystkich, starajac sie zarazem
znalezc, przypomniec choc jeden kwiatek prawdziwie przyjaznego
uczucia, wykwitly wsród tych chwastów obludy!..

Nie znalazla nic podobnego jednak. Byly tam tylko same smiecie.

Pani Melania, dumajac w ten sposób, miala oczy wciaz przymkniete,
niebawem znuzenie wzielo góre nad jej myslami, glowa staruszki
pochylila sie na piersi, cichy mrok wieczoru otulil postac
marszalkowej. Zdrzemnela sie.

W kwandrans moze pózniej, w milczeniu wypoczywajacych po najsciu
gosci apartamentów, rozlegl sie; silny odglos dzwonka... Staruszka
rzucila sie z lekka na kanapie, a otworzywszy swe rozumne szare oczy,
poczela wsluchiwac sie w macacy cisze odglos.

W drzwiach buduaru po chwili stanal lokaj i zaanonsowal:

- Pan plenipotent z Gowartowa; mówi, ze chcialby koniecznie widziec
sie z jasnie pania.

- Pros, pros natychmiast tutaj! - rzekla zywa marszalkowa i
równoczesnie powstala z kanapki. Lokaj wyszedl.

Zadowolenie, polaczone z ciekawoscia osiadlo na twarzy staruszki.

Boleslaw Krasnostawski, syn szkolnego kolegi  nieboszczyka marszalka,
a zaprotegowany ongi przez nia sama na zajmowana dotad posade
ogólnego i glównego zarzadcy dóbr pana Januarego, nareszcie wiec
przynosil jej wiadomosc o bracie!..

Mlodzieniec, lat dwudziestu osmiu, ciemny brunet, ogorzaly i
przystojny, z dziarsko do góry podkreconym wasem, stanal na progu.

- Sluga pani marszalkowej, moje uszanowanie - przemówil swobodnie, i
podbieglszy, ucalowal z szacunkiem reke staruszki.

Ubrany byl niewykwintnie, ale starannie i czysto, ruchy zas jego, oraz
sposób mówienia, zdradzaly czlowieka, choc nie obytego moze
zupelnie z wytworniejszem towarzystwem, lecz dobrze wychowanego.

- Kochany mój panie Boleslawie, - zaczela staruszka, zwracajac sie
dobrotliwie ku przybylemu - siadaj, prosze, i mów, mów jak
najpredzej, co slychac?..

Mlody czlowiek, widzac zaniepokojenie w oczach matrony, wyrzekl
pospiesznie:

- O, nic zlego... zupelnie nic zlego, pani marszalkowo, ale... i nic
równiez dobrego - dokonczyl wahajaco i ostroznie.

- Jak to?.. -- zapytala pani Melania. Krasnostawski oczy spuscil, i
ukrywszy je po za swemi, jak u kobiety, dlugiemi rzesami, mówic
czal zwolna:

- Pani marszalkowej wiadomo, zarówno jak i mnie, co za cios dotknal
pana Gowartowskiego, z powodu panny Oli...

- Wiec pan juz wiesz?.. Skad? - z okrzykiem niepohamowanego
zdziwienia, wyrwalo sie staruszce, pytanie.

Cos niemilego snac dla ucha mlodzienca zabrzmialo nagle w tych
kilku slowach, bo nie podnoszac oczu, jakby nie chcac oniesmielac
marszalkowej swym wzrokiem, spokojnie i powaznie odrzekl:

- Wiem wszystko, bo mi pan January, nie majac nikogo, zwierzyl sie z
troski wlasnej, naturalnie pod slowem honoru z mojej strony, ze
slówkiem nawet o tem nikomu nie wspomne...

Krasnostawski zatrzymal sie chwilke, i ciagnal dalej:

- Obowiazki, jakie mam dla calej rodziny panstwa, szacunek i
powazanie me osobiste wzglem pana Gowartowskiego, stanowia, chyba
dosc trwala rekojmie, iz slowa dotrzymam... I... o tem... nikt z
panstwa, przypuszczam, nie watpi... - dokonczyl mlody czlowiek,
podnoszac tym razem wzrok, jasny i pytajacy na marszalkowa.

- Alez naturalnie, panie Boleslawie, naturalnie! - skwapliwie
pospieszyla z odpowiedzia staruszka. - Lecz mówze mi pan, co sie
tam w Gowartowie tak niedobrego dzieje? - zapytala niespokojnie.

- To, pani marszalkowo, ze z panem Gowartowskim jest zle... - i
Krasnostawski, spusciwszy znów wzrok, ciagnal dalej:

- Panne Ole, jak pani marszalkowej wiadomo, ojciec kochal bardzo,
prawie, ze balwochwalczo; otóz skutki wypadków ostatnich bardzo,
bardzo silnie odbily sie na nim. Nic go juz prawie teraz nie zajmuje,
ani gospodarstwo, ni wies, ni inne zajecia, do sasiadów nie jezdzi,
u siebie nikogo nie przyjmuje - slowem obecnie z niego zupelnie inny
czlowiek...

Krasnostawski przerwal opowiadanie, jakby namyslajac sie, co mówic
dalej. Staruszka, w zadumie, ze wzrokiem na dól spuszczonym,
milczala.

Po chwili wahajaco ciagnal dalej:

- Wobec tego samotnosc dla pana Gowartowskiego jest wprost zabójcza,
koniecznie potrzebuje on nieustajacego towarzystwa, jednem slowem -
potrzebuje obok siebie przyjaciela.

Krasnostawski ponownie zatrzymal sie na sekunde.

- Moja osoba nie wystarcza - mówil dalej - zajecia liczne, mieszkanie
nie w samym Gowartowie, lecz gdzie indziej, stanowisko wreszcie moje...
tu po twarzy mlodego czlowieka przemknal lekki cien - wszystko
sklada sie na to, iz pan Gowartowski, choc zawsze dla mnie tak samo
laskaw, jest obecnie moralnie bezustannie - sam...

Z pod oka, przelotnie, spojrzal Krasnostawski na marszalkowa. Z
misya nader delikatna i przykra przybyl on tutaj; w kieszeni surduta
palil go wlasnoreczny list pana Januarego, w którym ten ostatni,
zywiacy jeszcze do siostry bardzo gleboka uraze za spelnione
wypadki, pomimo wszystko, w glebi duszy posadzajacy nawet
staruszke, iz byla, moze w tajnej zmowie z jego córka -
delikatnie, lecz stanowczo, odmawial jej goscinnosci u siebie, wobec
zapowiedzianego przez nia przyjazdu do Gowartowa.

Krasnostawski o zawartosci listu wiedzial, w chwili zalu bowiem
Gowartowski wypowiedzial mu wszystko, ba, polecil jemu nawet, jako
protegowanemu i lubianemu przez marszalkowe, napomknac jej o tem
przed wreczeniem listu.

Przerwawszy na chwile opowiadanie, Krasnostawski ostatecznie
zastanawial sie wlasnie, czy poruszyc w rozmowie, lub nie, temat
drazliwy. Postanowil jednak nie czynic tego wcale, a natomiast,
czujac, ze na ustach domyslajacej sie juz czegos: marszalkowej,
zawisa jakby jakies pytanie, by powstrzymac je, odezwal sie
pospiesznie:

- I dlatego, pani marszalkowo, polecil mi pan January, lacznie z
innymi interesami, powolywujacymi mnie tutaj, zaprosic do Gowartowa
na czas dluzszy pana Ladyzynskiego, jego bowiem obecnosci tylko
pragnie, jako prawdziwego swego przyjaciela... Musze zatem byc dzisiaj
u niego w tej sprawie, nie wiem jednak, gdzie mieszka... Adres pana
Ladyzynskiego niewatpliwie znanym jest pani marszalkowej?..

Slowa powyzsze i pytanie ostatnie zabrzmialy w ustach mlodzienca
pomimo woli zimniej nieco. Nerwami uczul chlód jakby w zachowaniu
sie staruszki, milczacej wciaz od chwili, gdy jej powiedzial, iz:
wie o wszystkiem. Gniewalo go to spostrzezenie i ranilo dotkliwie
dume jego.

Wypowiedziana glosem miarowym, a wskazujaca ulice i numer domu,
zamieszkalego przez pana Emila, zabrzmiala odpowiedz marszalkowej.

Krasnostawski zerwal sie natychmiast i rzekl szybko:

- Dziekuje stokrotnie pani marszalkowej...

Z udana zas swoboda, powodowany silnem zyczeniem wycofania sie
stad co predzej, ciagnal zywo dalej:

- Nie zajmuje juz wiecej czasu pani marszalkowej, zapomnialem
zupelnie, wszak to dzisiaj czwartek, dzien przyjec - uciekam...

- Ach, tak... - z usmiechem protekcyjnym nieco rzekla sedziwa
matrona. - Ale juz po wszystkiem, wszak wieczór nadchodzi...

- Tak... tak, prawda, zapomnialem - baknal Krasnostawski, siegajac
jednoczesnie reka do kieszeni. - Przepraszam najmocniej pania
marszalkowa dobrodziejke, cóz za roztrzepaniec ze mnie, doprawdy!
Bylbym zapomnial... Mam list od pana Gowartowskiego, sluze pani
marszalkowej.

Pani Warnicka schwycila list, Krasnostawski jednak równoczesnie
pochylil sie do reki jej, w uklonie.

- Do widzenia, mój panie Boleslawie, do widzenia! - z roztargnieniem
pozegnala go staruszka, podajac mu reke do ucalowania, poczem zas
goraczkowo rozerwala koperte.

Mlody czlowiek juz byl na progu, ale, spojrzawszy z pod oka na
marszalkowa, zdazyl byl jeszcze dojrzec na jej twarzy rumieniec
oburzenia, zakwitly tam, po przeczytaniu pierwszych kilku wierszy.
Dostrzeglszy to, mlody plenipotent, jak szczupak w wode, rzucil sie
calem cialem w ciemnosci sasiedniego salonu, pobieglszy zas na
palcach do przedpokoju, chwycil paltot swój i umknal z mieszkania.
Na schodach dopiero odetchnal.

- Uf! wyrwalem sie wreszcie... - szepnal. - Ladniebym sie ubral,
gdyby tak przy mnie list czytala!..

W slad zatem wypadl na miasto, a mijajac ulice jednoczesnie
pograzal sie w myslach.

Wywolana wspomnieniem apartamentów marszalkowej, stanela mu nagle
przed oczyma powabna sylwetka Oli, zamajaczylo jej glebokie i zalotne
spojrzenie, którem, jak wielu innych zreszta, witala i jego, gdy
przypadek laczyl ich kiedy na chwile.

Krasnostawski od kilku juz lat znal córke pana Januarego;
etykietalne utrzymujac stosunki z palacem Gowartowskim na wsi,
widywal ja rzadko, najczesciej z daleka, na spacerze, w kosciele,
lub przelotnie w powozie - kilka razy u marszalkowej w miescie.
Podobala mu sie piekna panna, bo komuz zreszta nie potrafila ona
sie przypodobac, pelna wdzieku, uprzejma i zalotna?.. Przedstawiala
poza tem typ kobiecy Krasnostawskiego... Nie kochal sie w niej jednak
bynajmniej, za trzezwym byl na to; choc z upokorzeniem dumy wlasnej,
stanowisko swe podrzedne oceniac potrafil, a jednak...

Zdziwiony analiza duszy wlasnej, przyznac sie sam przed soba
musial, ze wiesc o ucieczce i slubie Oli zabolala go, a raczej,
bezpodstawnie na pozór, po prostu rozgniewala.

Rozmyslajac w ten sposób, Krasnostawski wszedl do kamienicy,
wskazanej przez marszalkowa. Za pare chwil znalazl sie juz na
pierwszem pietrze, ledwie jednak zadzwonil u drzwi apartamentów
Ladyzynskiego, w ramie ich, natychmiast prawie, w cylindrze i
paltocie, ukazal sie pan Emil, jak zwykle usmiechniety ironicznie i
z pogoda na czole.

- A!.. pan Boleslaw, herbu Rawita, powitac, prawico Januarego de
Gowartów-Gowartowskiego, powitac!.. - i uscisnal serdecznie
wyciagnieta reke mlodzienca.

- Przepraszam, ze nie prosze pana kochanego do siebie, lecz postacia
swoja do odejscia gotowa wypedzam go raczej, lecz powody wazne... -
tu pan Emil uczynil obydwiema rekami ruch pólokragly, -
sklaniaja mnie do tego! - dokonczyl, i mówiac to, elegancko
zamknal drzwi przed nosem Krasnostawskiemu, a usmiechnawszy sie pod
wasem ciagnal dalej wesolo, poufale wsunawszy zarazem reke pod
ramie Krasnostawskiego.

- Nie gniewasz sie na mnie, kochany panie Boleslawie, wszak prawda?..
Spiesze na raut; no, mówze tam, co slychac?.. Kochany Januarek
cóz tam porabia, poluje; weseli sie, czy smuci?

Krasnostawski juz chcial wypowiedziec, z czem przyszedl, gdy
Ladyzynski znowu odezwal sie zartobliwie:

- Ale, zaiste, pysznie pan wygladasz, jak rydz w masle, powinszowac!
Nadobne grodu naszego mieszkanki lgnac beda do pana, jak pszczólki
do miodu! Slyszalem o panskich sprawkach za studenckich czasów, za
mlodu! - tu poklepal z lekka mlodzienca poufale po plecach -
slyszalem - powtórzyl - nie bede wiec wzajemnie nudzil pana
swoja osoba, opowiesz mi pan en règle, lecz szybko, co cie do mnie
sprowadza, a posiedzenie to odbedziemy w dorozce. Podwioze pana...
Zgoda?

- Alez i owszem, dziekuje bardzo! - odparl Krasnostawski, z
pospiechem.

Znajdowali sie juz na ulicy, pan Emil skinal na stangreta parokonnej
dorozki, rzucil adres, i pojechali.

Ruchem codziennym wrzalo wkolo nich strojne wesole miasto:

- Slucham pana - rzekl Ladyzynski.

Mlody czlowiek w krótkich slowach opowiedzial mu o niepomyslnym
stanie zdrowia i moralnego usposobienia pana Januarego, zamilczawszy
zas tylko o liscie do marszalkowej, zakomunikowal zaproszenie do
Gowartowa.

Skrzywil sie lekko przy ostatnich slowach pan Emil i odrzekl:

- Zapewne, zapewne, bardzo bym rad pocieszyc drogiego Januarka, ale
wlasnie wyjezdzam za granice i przyznac musze, ze na razie
wybral on sie z zaproszeniem wcale nie na czasie! No, zobaczymy
zreszta... Co pan wiesz, - tu spojrzal uwaznie na Krasnostawskiego -
o pani Oli i Dzierzymirskim?..

Zapytanie to postawionem bylo bardzo zrecznie mówilo nic, a pytalo
wiele. Krasnostawski natychmiast poinformowal krótko i zwiezle pana
Emila, iz wiadomem mu jest wszystko.

- Aaa!.. - wyrwalo sie tylko z ust Ladyzynskiego, i dodal
ironicznie:

- No, to w takim razie wiesz pan nie tylko o plaszczu gronostajowym
przywiazania dziecinnego, szalonej milosci mlodzienczej, weselu pod
niebem Italii, et caetera i t. d. ale i o odziezy codziennej, ukrytej
przez nas starannie przed plotka, jedna - purpura drugiej; zatem
wobec tego, mozemy mówic szczerze...

- Widzi pan - tu Ladyzynski spojrzal znów na Krasnostawskiego,
jakby pragnac sie przekonac, czy warto wywnetrzac sie przed nim -
ta cala rozpacz "górna chmurna" Januarka, ta dobrowolna wiwisekcya
przywiazania do córki i ów od poczatku do konca poemat "zbolalego
ojcowskiego serca" - bref ten wielki w duszy jego ostatniemi czasy
fajerwerk romantyzmu... entre nous soit dit - jest tylko od poczatku do
konca jednym nonsensem. Czy nie miala racyi?

Krasnostawski milczal.

- Piescili dziewczyne - ciagnal w tym samym tonie Ladyzynski -
upodobala sobie Dzierzymirskiego - wara! Tego, owego - odmówili... To
trudno, panie, kobiety takze maja serca i temperament... Zachcialo
sie Oli ladnego chlopca - nie dali jej go - wziela go sobie sama, a
raczej wziac sie pozwolila... Niech Januarek lepiej dziekuje i
spiewa Hosanne na wysokosciach, ze bez plebana sie nie obeszlo!
Lub niechze nawet gniewa sie, i wydziedziczy córunie, lecz nie
lamentuje, bo to i nie po mesku, i wcale nie ma sensu! Dixi. To moje
zdanie. Cóz na to pan, panie Boleslawie, herbu Rawita?..

Krasnostawski zzymnal sie niecierpliwie; denerwowal go zwykle ton
rozmowy Ladyzynskiego, dzis jeszcze bardziej rozgniewal go
przycinek "herbu Rawita", bedacy widoczna alluzya do uzywanych
niegdys przez niego biletów wizytowych: Rawita-Krasnowstawski. .

Podrazniony zatem, silac sie na spokój, odparl zimno:

- Przepraszam, ale calkiem inaczej i zupelnie przeciwnie zapatruje
sie na te sprawe, oraz rozumiem doskonale pana Januarego.

- Ha-ha-ha-! nie masz pan za co przepraszac, wiedzialem tylko, ze i z
kochanego pana takze romantyk; w takim razie w korcu maku dobraliscie
sie razem z Januarym... Wobec tego, ja w Gowartowie zgola potrzebny
nie jestem, doskonale sie tam obadwa rozumiecie...

- Ale, cóz znowu! - przerwal zywo Krasnostawski, bojac sie, czy
czasem mimo woli nieostroznem slowem nie zepsul danego sobie
polecenia. - Moge byc tych samych zapatrywan na te sprawe, co i pan
Gowartowski i odczuwac jego charakter, lecz przeciez w zadnym razie
nie potrafie zastapic szanownego pana, który jest tak dobrym jego
przyjacielem...

- No tak, tak..., - urwal z kolei pan Emil - "Wszystko ginie bez
litosci, nic stalego na tej ziemi, prócz przyjazni i milosci;" to
wszystko nader pieknie brzmi i wyglada, lecz mego zdania, ja
osobiscie nawet dla przyjazni zmieniac, niestety, nie uwazam za
stosowne. Czy zas ono Januarciowi sie spodoba - grubo watpie..

Dorozka w tej samej chwili zatrzymala sie.

- No, kochany mój panie Boleslawie, addio!.. - odezwal sie
protekcyjnym nieco tonem Ladyzynski podajac Krasnostawskiemu reke.

- Zakomunikuj pan z laski swojej mój sposób widzenia rzeczy panu na
Gowartowie, a jesli potem jeszcze znac mnie bedzie chcial - niechze
mi napisze, a moze przyjade...

Wysiedli obaj. Pan Emil uchylil cylindra i skierowal sie ku bramie,
na progu zas jej rzucil jeszcze mlodemu czlowiekowi, tym razem
jednak przyjazniej nieco:

- A trzymaj sie tam pan dzielnie, ba plec nadobna ma tu na
wiesniaków wilczy apetyt!.. Au revoir...

Ladyzynski znikl, Krasnostawski pozostal sam ulicy. Rozejrzal
sie...

Byl w jednym z najruchliwszych punktów miasta; wieczór juz
rozpoczynal swe panowanie, nadchodzila noc, wielki gród zarzyl sie
setkami swiatel; srodkiem ulicy pedzily pojazdy, po chodnikach
szerokich zwarta gromada wymijal go pospiesznie tlum ludzi.

Piekne, zgrabne mieszczanki prawie ze ocieraly sie o niego,
rzucajac co chwila zalotne spojrzenia na ladnego chlopca. Niewiele
jednak z nich szlo samych, wiekszosc miala juz przy sobie
czulacych sie towarzyszy, szepczacych im z usmiechem slodkie
slówka.

Pod wplywem ostatniej uwagi pana Emila, Krasnostawski mimo woli
przejrzal sie uwazniej w witrynie jednego z okazalszych magazynów, a
zadowolony z przegladu wlasnej osoby, spojrzal wesolo przed siebie.
Jakies puste pragnienie zabawienia sie, oszolomienia, podobnie tym
wszystkim, snujacym sie parom, owladnelo nim.

Przeksztalcony okolicznosciami zycia w wiesniaka mieszczuch
przypomnial sobie naraz lata dawne, studenckie, pelne niefrasobliwego
jutra i wesolych kawalów, a choc przeplatane czesto bieda i
glodem, bogate jednak w milosc i swobode!

Bawiac przelotnie w murach miasta, którego kazdy zaulek znal na
pamiec, a mijajacych go mieszkanców, szczególniej kobiety, jednym
rzutem oka nieomylnie segregowal, jak znawca, - zapragnal nagle
Krasnostawski napic sie koniecznie z musujacego uciech milosnych
kielicha.

I mimo woli mlody czlowiek poczal uwazniej przygladac sie
kobietom. Ubrane "szykownie", cienkie w talii, wysmukle i zgrabne,
mijaly go one, smiejace sie i wesole, uprawiajac z zamilowaniem
flirt uliczny, skrzacy sie miejscowym brukowym dowcipem, czujne jednak
poza nim na kazde spojrzenie przystojniejszego mezczyzny,
odwzajemniajace mu sie zalotnem zrenic blysnieciem - "oczkiem" i
obiecujacym nieraz wiele usmiechem.

A rozmaitosc dzisiaj byla wielka. Wieczór przedswiateczny,
pogodny, lwia czesc wlascicielek nadobnych twarzyczek wywabil na
pierwszorzedne ulice - na wspólna arene letniego jakby "demisalonu"
pewnych, a szerokich warstw miasta. Brunetki zatem, sniade,
czarnobrewe, blondynki, powiewne - biale, szatynki, o ruchach
omdlewajacych, a wszystkie prawie ubrane elegancko i z pewnym,
wlasciwym tylko Polce naszej, gustem, wystrojone, zwawe - sunely
przed zachwyconym wzrokiem wiesniaka.

I od tego rozpedzonego, barwnego, poruszanego jakby tajna jakas
sprezyna tlumu, bil na Krasnostawskiego swiezy, bo odzwyczajeniem
dluzszem starty, urok; nozdrza grac mu poczely, wchlanial w
siebie niewyrazny, niepochwytny powiew, sunacy jakby ponad glowami
publicznosci, goretszem okiem patrzyl w twarz kobietom, swawolnie i
niechcacy, na pozór, zagladal im prosto w oczy...

Co zas przewaznie czytal w owych czarnych, szarawych, fijolkowych i
modrych oczach, z natury juz swej, zalotnych, bynajmniej nie zrazalo
go do tej; czynnosci.

- Pójdz, pójdz, nie zrazaj sie pozornie skromna minka, badz
odwaznym, smialym, a moze... moze... - szeptaly, zda sie, cicho
wejrzenia niesmialsze, gorejac ogniem, nieprzeparcie ciagnac ku
sobie; daleko wiecej jeszcze mówily spojrzenia inne, a wszystkie
razem, wyzywane smialym wzrokiem mezczyzny, calowac go jakby sie
zdawaly, obiecujac milosc-pieszczote!...

Ruchliwa fala w pewnych godzinach przelewajacy sie przez ulice
miasta, a obejmujacy soba oddzielna warstwe wracajacych z zajecia
pracownic róznej kategoryi, na wylot znany Krasnostawskiemu, roil
sie dalej przed oczyma jego kobieco-dziewczecy swiatek, i coraz
bardziej liczny, barwniejszy - obejmowal go swym ruchomym usciskiem. I
mlody czlowiek, ulegajac stopniowo nastrojowi chwili, wspomnieniom
dawnym, a zwiazanym scisle z tymze samym swiatkiem, zapomnial o
wszystkiem.

Znikly mu z pamieci Gowartów, pan January, marszalkowa,
Ladyzynski, Ola, a odzyl w nim tylko dawny lobuz i balamut,
zadny swawoli i uzycia.

Z szelestem spódniczek, zgrabnie ujetych mala raczka, a
odkrywajacych modelowana slicznie, zgrabnie obuta, w azurowej
ponczoszce, nózke, otarla sie prawie o Krasnostawskiego wysoka
dziewczyna, smukla, jak gazella, czarnowlosa, i rzucila
mlodziencowi przelotne spojrzenie. Spotkawszy wzrok jego, palacy ,
smialy, rzucila mu takie same drugie, uwazniejniejsze jednak,
goretsze. Z dwojga par mlodych oczu posypaly sie iskry, a panu
Boleslawowi stanelo w tej chwili w mózgu, nieodwolalne ultimatum:
Ta, lub zadna!

Puscil sie w pogon za piekna dziewczyna. Dognal ja niebawem,
zajrzal w oczy raz, drugi, trzeci, i poczal isc w slad za nia.
Przy zbiegu jednak ulic kilku, dziewcze skrecilo nagle w bok i
zniklo w bramie domu.

Zawiedziony i zly, Krasnostawski obrócil sie na piecie, a
wlozywszy reke w kieszenie od palta, z humorem przystanal. W
oddali zachecajaco zielenial ogród sródmiejski, jakby zapraszajac
goscinnie.

Mlodzieniec skierowal sie w te strone, i w dziesiec minut potem
wchodzil juz w brame ogrodu.

O tej wieczornej i spóznionej juz porze cienie jago, tajemnicze i
ciche, pochlonely Krasnostawskiego natychmiast, a do uszu jego
dolecialy jednoczesnie, z pogwarem drzew szumiacych splecione,
jakies szelesty, i szepty, i przyciszone gwary...

To przytulone do siebie, tam i ówdzie po lawkach siedzac samotnych,
gruchajace przerózne "pary" fabrykowaly najczesciej udana, rzadko
szczera milosc... Miejscami nieestetyczny, czasami wprost brutalny,
tam znów, w kontrascie subtelniejszy, miekkszy, ten sam flirt
brukowy, rdzennie miejscowy, musowal, kipial po katach ogrodu,
przyczajony do tego stopnia, iz w niektórych alejach dla uwaznego
sluchacza grala po prostu, zda sie, powszechna jakby i wspólnie
harmonijna nuta, zlozona ze szmeru pocalunków, glosniejszych
pólslówek, namietnych protestów, zgody cichej, lub srebrzystego
smiechu...

Odglosy te, drgajac w powietrzu, lecialy cicho ku wierzcholkom
drzew, z których co chwila gdzieniegdzie spadal wolno pozólkly
lisc wczesnej jesieni, - jakby pragnac przypomniec bawiacym sie tu
ludziom, o koncu wszystkiego na swiecie.

Przeszedlszy sie po ogrodzie, Krasnostawski usiadl na jednej z
lawek. Zmeczonym byl nieco... Przyjechal kilka godzin temu zaledwie.
Marszalkowa, Ladyzynski, piekna nieznajoma, gwar miasta - wszystko
to znuzylo mlodzienca, przywyklego od lat paru do ciszy i
regularnego wiejskiego zycia.

Wyjawszy papierosnice, zapalil papierosa, ziewnal, a spojrzawszy
obojetnie na siedzacych obok na lawce sasiadów, wpadl w mimowolna
zadume.

W myslach stanela mu nagle wlasna przeszlosc w tem samem miescie
i przed oczyma migac poczely przerózne minionych lat obrazy.

Ujrzal zatem siebie malenkim, u rodziców jeszcze, chlopcem, potem
gimnazista, a nastepnie akademikiem. Oblicza rozpierzchlych gdzies
po swiecie, a dawno niewidzianych kolegów zamajaczyly mu zywo,
wspomnial ich przywary, zalety charaktery i serca...

W kalejdoskopie wspomnien odbilo sie, przesunelo równiez, kilka
twarzyczek kobiecych, pare szalów, niepomnych jutra, goraczkowych,
pieniacych sie wówczas rozkosza, plomieniem uczucia, a dzis
spopielalych juz i zagaslych zupelnie.

A wszystko w tem miescie, z którego murami zzyla sie, zrosla jego
dusza. Dla chleba porzucil kolebke dziecinstwa - mlodosci...

- Cha!... - westchnal glosno mlody plenipotent gowartowski, poczem
instynktownie obejrzal sie wokolo, i jakby nieco zawstydzony swem
westchnieniem, z pod oka uwaznie popatrzyl na swoich sasiadów.

Obok niego, w wytartej czapce, z daszkiem, nasunietym na oczy, w
wyszarzalej kapocie i z rekami w kieszeniach, drzemala jakas meska
figura, z glowa, wcisnieta w ramiona, zgarbiona, o nedznej
powierzchownosci; byl to zapewne pijak jaki ululany, lub moze biedak
bezdomny; z przeciwleglego zas kranca lawki jakis staruszek
zbieral sie do odejscia...

- Przepraszam pana, która godzina? - zapytal go Krasnostawski,
pamietajac, iz zegarek zostawil przez roztargnienie w hotelu.

Staruszek malutki, siwiutenki, o jowialnym wyrazie twarzy, zerknal
przyjaznie na mlodego czlowieka, oczy przymruzyl i rozesmial sie
glosno i dobrotliwie.

- Ha-ha ha.., a widzisz... - dorzucil w slad za tem - nie przyszla...
Ba!... la donna è mobile... - szczerze zasmial sie jeszcze do siebie
i podreptal dalej, nie odpowiadajac na pytanie mlodzienca.

- A to ci mantyka  jakis ! - usmiechnal sie Krasnostawski i
wzruszyl ramionami, a zapaliwszy papierosa, instynktownie zamyslil
sie znowu.

Tymczasem w tej samej wlasnie chwili siadala obok niego wysoka,
zgrabna, przystojna brunetka. Gdy odchodzacy staruszek wyglaszal swa
sentencye, pospiesznie przechodzila ona droga, a uslyszawszy
glosno wyrzeczono slowa, zwrócila uwage na siedzacego
mlodzienca i uwaznie spojrzala nan; poczem zwolnila kroku, a po
przelotnej wahania chwilce usiadla na lawce. Teraz zas, uporczywie z
pod oka, patrzyla na Krasnostawskiego.

Ten zas poczul snac na swojej twarzy magnetyczny wzrok kobiety, bo po
chwili machinalnie obrócil glowe w jej strone.

Na widok nowej sasiadki, wyraz przyjemnego zdziwienia odbil sie na
jego twarzy, w towarzyszce obecnej bowiem poznawac sie zdawal
piekna nieznajoma sprzed pólgodziny. Spojrzenia mlodych
skrzyzowaly sie. Z czarnych zrenic ladnej dziewczyny posypaly sie
iskry, poczem opuscila na oczy powieki, z rzesami dlugiemi.

Krasnostawski jednak milczal w niepewnosci.

- Nie, to nie ona - myslal - tamta, smukla gazella, piekniejsza
byla, lecz ta znów... tu spojrzal przeciagle na dziewcze - kto wie,
czy nie ponetniejsza, milsza?... Bez watpienia... co za oczy!... -
dopowiedzial sobie w duchu.

Nie ruszal sie jednak z miejsca, nieznajoma bowiem wydala mu sie
dziwnie nieprzystepna - przynajmniej z powierzchownosci. Ubrana byla
z miejskim szykiem, przecietnym wprawdzie, ale nie razaco bynajmniej,
calkiem ciemno, z pewnym gustem, ba... nawet jakas nieujeta jakby
dystynkcya.

Tak sie zdalo Krasnostawskiemu.

W tej samej chwili nieznajoma podniosla nan znowu oczy. Powoli
zdjela woalke, wciaz palac spojrzeniem pieknych, duzych zrenic
i westchnela cicho...

Krasnostawski instynktownie przysunal sie do dziewczecia blizej. W
pare jednak sekund pózniej, raz jeszcze przyjrzawszy sie delikatnemu
profilowi nieznajomej i przywolawszy w pamieci cale swe znawstwo
dawnego "don-juana", zawyrokowal w mysli: - "szyk facetka, ale szkoda
czasu," i obojetnie zgaslego zapalil papierosa.

Poza tem, przed godzina pelen werwy i animuszu, teraz czul sie
zmeczonym i spac mu sie po prostu chcialo, rój mysli zas,
poruszonych niedawno, bezustannie macil mu sie w glowie. Ziewnal
wiec przeciagle i zamierzal juz powstac, gdy oto nagle, proszaco,
poslyszal wyrzeczone glosikiem dzwiecznym swej sasiadki:

- Przepraszam pana... ale.... nie moge dac sobie sama rady... Czy...
nie bylby pan tak uprzejmym i grzecznym zwinac mi parasolke?...

Slowom tym towarzyszyl wyraz twarzy, pelny milutkiego wdzieku i
przybranej okolicznosciowo zaambarasowanej niby niesmialosci;
zatrzymala sie pytajaco...

Widzac jednak na obliczu mlodego czlowieka usmiech i wyciagnieta
juz reke po parasolke, dokonczyla zalotnie, podajac mu ja:

- Tylko... tak ladnie... cieniutko...

- Pan sie dziwi, zapewne - dygnela juz smialo, lecz z tym samym
nieokreslonym nieco twarzy wyrazem, - ze ja, nie znajac pana,
osmielam sie, pomimo to, trudzic go... ale...

- Boli raczka? - podchwycil Krasnostawski spiesznie i pochylil sie
ku dziewczeciu, z usmiechem.

W oczach dziewczyny zapalily sie skry, nerwowo zadrzaly jej
wisniowe usta i rozchylily sie kuszaco... Zasmiala sie...

- Tak, mam reumatyzm w prawej dloni... - odparla z powlóczystem
spojrzeniem.

I rozmowa w slad zatem potoczyla sie gladko... Krasnostawski poczul
sie w swoim zywiole, wpadl w zapal, dowcipkowal, smial sie,
opowiadal. Towarzyszka zaimprowizowanego flirtu odcinala mu sie
dowcipnie, podtrzymywala rozmowe...

Gwar dwojga mlodych odbijal sie echem po coraz to pustszym ogrodzie;
spiacy dotad spokojnie na lawce sasiad ich, bezdomny biedak,
zbudzony, zaklal z cicha i bez ceremonyi polozyl sie na lawce,
jak dlugi.

Wespól z towarzyszem rozesmialo sie piekne dziewcze. Powstali.

Pobladziwszy zas samotnie po alejach ogrodu, w pól godziny
pózniej wychodzili z niego, ochoczo i zwawo, na pusta ulice,
trzymajac sie pod rece, po przyjacielsku juz zupelnie. Mlody pan
plenipotent gowartowski skinal na stojace opodal "gumy", kazal
stangretowi podniesc bude, wsiadl do powozu razem z piekna nowa
znajoma, rzucil adres - i pojechali...

Gdy w ten sposób odzyly w wiesniaku lobuz zabawial sie swobodnie
w wesolym grodzie - na Ukrainie, w palacu gowartowskim, który
zaledwie opuscil byl dwa dni temu, w ta sama noc wrzesniowa,
pomimo spóznionej juz wielce pory, palily sie, jeszcze swiatla.

Po obszernych komnatach duzego pietrowego domu, otoczonego cienistym
parkiem, przechadzal sie, zamyslony, pan January Gowartowski, z
rekami zalozonemi na piersiach. Klasc sie na spoczynek wcale nie
mial ochoty, od czasu bowiem powrotu z miasta i otrzymania wiadomosci
o slubie Oli, sen, wyploszony cierpieniem i myslami, bezpowrotnie,
zda sie, ulecial od powiek starca.

Pan January juz od kilku tygodni, ku wielkiemu zdziwieniu domowników,
nie sypial wcale. Chodzil po pustych komnatach, myslal, czytal,
czasami wychodzil na przechadzke, blakal sie po polach, z rzadka
bardzo polujac do swita na kaczki - ulubionej tej swej rozrywce,
oddajac sie teraz tylko odruchowo, machinalnie, nawet z pewnem jakby
zniecheceniem.

By sobie zas te nudne bezsenne noce czemkolwiek urozmaicic, pan
January wzial sie do pisania wlasnych pamietników, a sunac
piórem po papierze i godzinami zapelniajac go swem drobnem pismem,
nieraz potem, znuzony, zasypial przy biurku, i tak go nazajutrz nad
ranem zastawal lokaj. W ciagu dnia zas wyraznie nudzil sie coraz
bardziej; czasami odwetowal sobie dlugie biale noce ciezkim snem po
obiedzie; poza tem nie wyjezdzal nigdzie, ani do sasiadów, ani
nawet do kosciola, nikogo równiez nie przyjmujac.

W palacu wszyscy po cichu niepomiernie ubolewali nad panem, dziwiac
sie stanowi jego, kontrast bowiem dzisiejszego pana na Gowartowie byl
iscie razacym. Poprzednio, wesoly, usmiechniety, rzezki, nad wiek
swój zywy, bioracy udzial we wszystkich sprawach wiejskich,
interesujacy sie najdrobniejszym niemal szczególem, obecnie zmienil
sie rzeczywiscie do niepoznania.

Wróciwszy do Gowartowa, po kilku dniach popadl pan January w trwajacy
dotad stan apatyi, zniechecenia i nudy, a powiekszajacy sie ciagle
i coraz bardziej. Z malzenstwem Oli pogodzil sie, bo zgodzic sie
na nie musial, rana jednak, zadana nieopatrznie lekkomyslna reka
córki, w ojcowskiem sercu, nie zagoila sie bynajmniej. Pan January
zamknal sie w sobie i przezuwal cierpienie wlasne, nie mogac o
niem zapomniec.

I czyz nawet mozna bylo dziwic sie temu? Kazdy kat, kazda
sciezka i sprzet w palacu nasuwaly biednemu ojcu na pamiec
jedynaczke, martwota zas i cisza komnat, oraz ich glucha pustka
przypominaly stale nieobecnosc jej bezpowrotna.

Gdy Krasnostawski, zamieszkaly w pobliskim folwarku, Tomaszówce,
wpadal tu czasem w interesach i sprawach majatkowych, - ozywial
nieco obecnoscia swa te mury, teraz jednak, od czasu jego wyjazdu,
dnie jeszcze bardziej dluzyly sie panu Januaremu.

Na stole w jadalni gowartowskiego palacu lezalo kilka ksiazek, obok
w salonie i buduarze widnialy porzucone pisma swieze - na biurku w
gabinecie przyleglym bielaly rozlozone arkusze, zapelnionego pismem
papieru. Pan January przed chwila przestal byl czytac, oraz pisac
teraz zamierzal, a przechadzajac sie tymczasem poprzez szereg
czterech lezacych obok siebie, otwartych, pooswietlanych pokoi,
myslal.

W ciszy uspionego juz od dawna domu wybila godzina druga...

Monotonny odglos zegara zbudzil Gowartowskiego z zadumy. Poruszyl
sie szybciej, sam pogasil swiatla w czterech sasiednich komnatach,
poczem, westchnawszy cicho, przetarl dlonia czolo i usiadl przy
biurku przed rozlozonemi cwiartkami papieru.

Nie wzial jednak pióra do reki... Mysl leniwa odbiec na rozkaz nie
chciala, podparl wiec pan January dlonmi glowe i zamyslil sie
znowu.

Wokolo, z umilklem echem jego miarowych kroków, zapanowala
niezamacona niczem cisza, i trwale dosc dlugo, nie przerywana zgola
niczem.

Wreszcie, zbudzony z swej zadumy, podniósl glowe dziedzic Gowartowa,
siegnal po pióro i zaczal pisac szybko. Jedne po drugich
wypelnialy sie jego drobnem pismem arkusiki papieru, rozrzucone na
biurku, zgrzyt zas stalki w milczeniu gluchem donosnie rozbrzmiewal
po pokoju. W ten sposób minela godzina, a moze i wiecej...

Przestal wreszcie pisac ojciec Oli, odlozyl pióro i schowawszy
starannie papiery do szuflady biurka - powstal.

Wywolany zazwyczaj umyslowem znuzeniem, sen nie kleil jednak dzisiaj
powiek jego.

Przeciwnie. Zmuszony przed chwila jeszcze, oderwawszy sie od
terazniejszosci, zanurzyc w przeszlosc wlasnego zycia, która
opisywal - pan January orzezwionym byl jakby, a wyraz melancholyi
smutnej znikl z oblicza jego, oczy patrzaly jasniej jakos,
zapatrzone, zda sie, w odlegle dawne wspomnienia...

I wyparte ta chwila obecna, cierpienie pierzchlo na chwile, ojciec
Oli zas, spragniony snac powietrza, otworzyl okno, wychodzace na
ogród.

Dotykajac szyb, zaszelescily cicho galezie pnacego sie wysoko po
murze winogradu, i powiew balsamiczny, swiezy, wplynal do pokoju.

Palac gowartowski górowal nad okolica. Do stóp jego, poza parkiem i
stawem, w pólkole, tulila sie wioska, a dalej widnialy uprawne
pola, odcinal sie na widnokregu sinawy pas lasów, wsród
rozleglych zas, jak okiem siegnac, plaskich obszarów - majaczylo
kilka dalekich siól i futorów...

W chwili, gdy pan January stanal w oknie gabinetu, z którego
krajobraz ten caly, jak na dloni, mozna bylo objac okiem - nad
otaczajacemi Gowartów wkolo równinami, pelnemi nieujetego jakby
smutku i niewyslowionej dziwnej tesknoty - nad zadumanymi jarami,
sennymi lanami i bielejacymi szerokimi traktami - z wolna gasla
wlasnie jesienna noc, pogodna, a z nieba, stopniowo niknac,
pierzchaly ostatnie gwiazdy... Jeszcze tylko mgly przedporanne
blakaly sie tam i ówdzie, pólmrok zas szarawy przedswitu,
walczacy z cieniami nocy, coraz bardziej zwycieski, hardy, panoszyl
sie juz dokola.

Gowartowski stal nieruchomo w oknie, a odczuwajac gleboko nieujety
czar, plynacy ku niemu senna fala z ziemi rodzinnej, jednoczesnie
uczuwal w duszy chec konieczna wyrwania sie, choc na krótko z
tych ciasnych ram pokoju.

W tej samej chwili cisze drzemiaca przerwal nagle pojedynczy
dzwiek, rytmiczny i daleki. Wplótlszy sie melodyjnym akordem w
ogólne milczenie, szedl coraz donioslejszy... blizszy...

Przez perlace sie jeszcze nocna rosa lany zboza i laki, zagony
buraków i jary, lecialo monotonne echo dzwonka, zalosne soba i
jakby smetne, blakajac sie po uspionych jeszcze obszarach, budzac
drzemiace ptactwo, leniwo i niechetnie zrywajace sie gdzieniegdzie
do lotu.

- Telegram! Moze do mnie, pójde i zobacze... mruknal do siebie
pólglosem pan January, i odstapiwszy od okna, siegnal kapelusz.

W tej samej chwili wzrok jego przesunal sie po scianie, na której
wisiala strzelba i przybory mysliwskie. Gowartowski spojrzal mimo
woli na swój ubiór.

Byl w butach wysokich z cholewami, których dobe cala nie zmienil,
pelen apatyi.

Po przelotnej chwilce wahania, pan January wzial strzelbe, torbe,
naboje i wyszedl przez balkon do ogrodu. Czul potrzebe ruchu,
powietrza i postanowil zapolowac na dzikie kaczki. Drzemiaca zylka
mysliwska przebudzila sie w Gowartowskim, a odnalazlszy ulubienca
swego, legawca, spiacego w ladnej budce, wyruszyl przez park na
pola.

Mysl jego byla jakby wolniejsza, wzrok zas uporczywie scigal
krajobraz, niejako wsluchujac sie w bliski juz teraz zupelnie
odglos dzwonka. Nadzieja zwodnicza podsunela mu bezpodstawne
przypuszczenie, iz moze ten oto znajomy dzwiek, zwiastujacy
telegraficznego poslanca, przyniesie mu jakas dobra, a
niespodziana od Oli wiadomosc.

Rzeczywistosc, jak zwykle, rozwiala chwilowe zludzenie. Spokojnie i
równomiernie, u rozstajnych dróg, przy krzyzu drewnianym,
przesunela sie sennie, w jednego konia, dwukolowa bida, z siedzaca
na niej skulona postacia, i brzeczac dzwonkiem, zginela w mglach
porannych.

Dziedzic Gowartowa westchnal, i minawszy park oraz wioske, boczna
sciezyna skierowal sie ku polom. Poprzedzany krecacym sie
wesolo, calym czarnym, z bialemi lapami, legawcem, w pól godziny
potem spuszczal sie w jar gleboki.

Otulony cisza przedswitu, drzemal tu staw obszerny, caly zarosly
sitowiem - siedziba kaczek dzikich; maly mlynek drewniany, cichutko
szemrzac przelewajaca sie woda, odpoczywal, przyparty do wazkiej
grobelki; w jej pobliza malenka, garbata chatynka mlynarza
dopelniala krajobrazu.

Po raz pierwszy od bardzo dawna poddal sie pan January obecnej chwili
tylko, zapomniawszy momentalnie o dreczacem go cierpieniu. Stapajac
ostroznie i cicho po zroszonej trawie, szedl wzdluz stawu, nad jego
brzegiem, rozgladajac sie bystro dokola.

Milczenie i spokój panowaly niepodzielnie w tym zakatku. Czasem tylko
zalopotalo cos w sitowiach i zaraz zcichlo; tuz ponad senna tafla
wód przelecial wolno kolo idacego mysliwca jastrzab wodny, kulik,
zniknawszy niebawem z oczu...

I melancholijna szarosc, jeszcze na wpól pograzona we snie,
cicha, królowala dalej znowu, skupiona w sobie, niezamacona niczem,
chyba tylko szelestem kroków ludzkich i biegiem legawca.

Nagle pan January przystanal:

- Wara! do nogi! - syknal cicho na psa. Legawiec, podnióslszy lewa
lape i wyprostowawszy ogon sprezyscie, znieruchomial.

Na czysta tafle wód stawu, rzecz rzadka, wyplywaly powaznie dwie
kaczki dzikie i kolyszac sie niedostrzegalnie, zblizaly sie, ufne,
z wolna plynac, na odleglosc strzalu. Mysliwiec odwiódl kurka u
strzelby, jak mógl najciszej, i przylozyl bron do ramienia.

Przeczekal chwile jeszcze, i pociagnal za cyngiel...

Odbity w milczeniu dziesieciokrotnem echem huknal w ciszy pierwszy
strzal!... Dosiagl on jednoczesnie obie kaczki, polozyl je
trupem, i zbudzil zarazem spiaca w sitowiach zwierzyne.

Zagotowalo sie tam teraz wszedzie; tlumione szelesty rozlegly sie
na wsze strony; kurki wodne, kaczeta, kaczki nawolywaly sie
wzajemnie, kilka z tych ostatnich poderwalo sie nawet hen, w
perspektywie, na drugim krancu stawu... daleko. Jedna zas, wynurzywszy
skads, z charakterystycznym poswistem skrzydel, przeleciala: wysoko
prostopadle ponad glowa mysliwego.

Posluszny legawiec jednoczesnie przynosil panu w zebach zabita
zwierzyne; Gowartowski, odebrawszy psu kaczki, zawiesil je u torby i
poszedl dalej.

Powoli, stopniowo, rozjasnialo sie tymczasem.. Na wschodzie, gdzies
w oddali, widnokrag zarózawial sie, niedostrzegalnie, leciutko...

Ojciec Oli Dzierzymirskiej, ze spuszczona glowa, postepowal
wciaz brzegiem stawu. Kilka kaczek po drodze jego zerwalo sie
trwozliwie, mysliwiec jednak nie zadawal sobie trudu strzelac do
nich, bo oto znowu, wywolane na pozór drobnostka, pochlonely
bezpodzielnie pana Januarego wspomnienia smutne.

Rok temu, podobnie jak dzis, polowal on tutaj.

Razem z Ola wyjechali o drugiej, noca, i przybyli nad staw przy
ksiezycu jeszcze. Tak samo cisza uspienia panowala dokola, tak
samo, jak przed chwila, na ton czysta, lsniaca sie tylko w
dogorywajacych, drzacych promieniach miesiaca - wyplynela
zwierzyna...

Pamieta, jak dzis, owa chwile, radosc córki z tej przejazdzki i
jej ciekawosc asystowania przy polowaniu. Stoi mu zywo przed oczyma
twarzyczka jej zarumieniona, ladniutka, wzruszona, ciekawie sledzaca
wzrokiem kaczki, plynace po wodach...

Pamieta doskonale, jak w ostatniej chwili, gdy juz cyngla dlonia
dotykal, szczebiot jej wesoly sploszyl zwierzyne, i jak wówczas
Ola tego sobie darowac nie mogla...

Westchnienie ciche podnioslo piers Gowartowskiego, brwi zmarszczyl i
zatopil sie w myslach niepomny zupelnie otoczenia swego.

Tymczasem zwierzyna co chwila podrywala sie tam i ówdzie,
przelatujac blisko idacego machinalnie naprzód mysliwego.

Legawiec, krecac ogonem, wiercil sie na wszystkie strony, skamlal
niesmialo, z cicha, gonil uciekajace kaczki i powracal, podnoszac
rozumny swój wzrok na zamyslonego pana, z wyrazem zdziwienia, iz nie
slyszy juz strzalów - wyraznie zgorszony postepowaniem jego.

Staw tymczasem juz sie konczyl..

W poblizu, nieco dalej, oddzielony od pierwszego stawu pasmem
blotnistych moczarów, widnial taki sam prawie drugi, mniejszy tylko i
sitowiem zarosniety caly.

Znajac snac dobrze droge ku niemu, pan January nie zatrzymal sie, a
tylko ciagle tak samo zadumany, ruszyl w droge dalej, prosto przez
bagno, stawiajac powoli stopy na trzesacych sie kepkach zielonych.

Pod ciezarem ciala idacego mysliwca grunt uginal sie, kolysal
niedostrzegalnie, a pod nim chlupotala woda i poruszal sie krag
caly wodnistej ziemi.

Pan January nie zwracal jednak na to zadnej uwagi; w myslach
rozpamietywal cos ciagle, w oczach zas uporczywie majaczyla mu
wywolana przypomnieniem twarz i postac Oli, przeslaniajac sylwetka
swa wzrok jego zamglony.

Roztargniony jakby, tu, gdzie sie znajdowal, zgola nieobecny,
Gowartowski szedl przez moczary, coraz dalej, a raz nawet noga
niespodzianie obsunela mu sie na malej kepce, i malo, malo, ze
nie stracil równowagi...

Tymczasem poza nim, w dal roztwieraly sie niby widnokregu podwoje...

Stopniowo, waskie pasmo skrytego jeszcze slonecznego swiatla, roslo
na niebiosach. Z pod bialych puchów poslania i spuszczonych
dyskretnie jakby gazowych u loza zaslon - zarumieniona, wstydliwa
wychylac sie poczela jutrzenka rózana, przeciagajac sie
lubieznie jeszcze poza przejrzysta opona obloków bladych...

Ponad stawem lataly teraz ciagle kuliki; w dali na horyzoncie, z
innego snac legowiska, wysoko na pogodnem niebie, ciagnelo tutaj
cale stado dzikich kaczek - prostopadle pod niemi ogromny jastrzab
krazyl majestatycznie nad lanem zboza...

Ostatnie wreszcie cienie przedswitu pierzchly nagle... Pierwszy
promien slonca wyjrzal niesmialo, blysnal po bialych scianach
chatynki i blaszanym dachu starego mlyna, dotknal sie tafli stawu,
zamigotal w metnych blotach moczarów i musnal pieszczotliwie
odwrócona sylwete idacego mezczyzny.

Na blyszczacej lufie przelozonej przez plecy strzelby zapalil sie
blaskiem. Minela chwila... i juz tryumfalnie zajasnial on,
objawszy plomieniem swiatel liscie kilkunastu drzew, rosnacych
wsród bagien. Postac kroczacego miarowo po moczarach czlowieka na
zakrecie, czy tez w drzew cieniu, znikla nagle w mgnieniu oka...

Po chwili w dali rozleglo sie tylko glosne szczekanie psa.

Umilklo...

Nad ziemia w tej samej chwili wstal dzien nowy, pelen nadziei, z
radoscia na promienistem czole.

---------


Na platformie kawiarni, polozonej na szczycie góry "Gutsch,"
wznoszacej swój cypel wyniosly ponad wdziecznie rozrzucona u jej
stóp Lucerna, roilo sie od turystów, siedzacych przy stolikach.

Szmery prowadzonych rozmów laczyly sie w akord wspólny z grajaca
smetnie i cicho orkiestra, wzrok zas wypoczywajacych gosci
piescil widok cudny i wspanialy na miasto, tulace sie zacisznie do
brzegów jeziora, zapatrzone w jego ciemnoszafirowe glebie, w których
lustrzanej toni milczaco przygladaly sie równiez zadumane
wierzcholki gór.

Zamykaly one lancuchem swym caly widnokrag naprzeciw miasta, po
drugiej stronie jeziora, i ramowaly na prawo kreta szyje wód jego,
plynacych cicho w dal...

Ozlociwszy purpura i zlotem sniezne szczyty ginacych we mgle Alp,
zamigotawszy krwawo na bialych frontach nadbrzeznych hoteli,
spiczastych wiezach "Hofkirche" i szybach pomniejszych domostw,
wlasnie przed chwila zgasl ostatni promyk slonca...

Natomiast zmierzch szary juz obecnie wychylal sie skads
niesmialo, slizgal sie po gladkiej tafli jeziora, przechadzal po
dwóch, krytych daszkiem, drewnianych mostach, starozytnych i waskich,
a omraczajac szesciokatny czubek, polozonej tuz przy jednym z
nich, oryginalnej wodnej wiezycy, swawolnie zdawal sie zatapiac ja,
jedynaczke, sterczaca zabawnie posród wód szafiru.

A tymczasem, pod wplywem idacego wieczora, cichlo jakby jeszcze
bardziej wszystko dokola... Senny spokój plynac sie zdawal od
Lucerny, która, choc przepelniona goscmi z calego swiata,
tetnic poczynajaca wlasnie o tej porze muzyka i gwarem -
obserwowana jednak stad, z "Gutsch" wierzcholka, wydawala sie tak
spokojna - tak cicha, jakby nie byla zgola punktem zbornym
kosmopolitycznej towarzystw smietanki, ale tylko - oaza wytchnienia i
swobody.

W jednym z najlepszych punktów obserwacyjnych kawiarnianej platformy,
przy stoliku, siedzialo piec osób.

Towarzystwo to skladali: starsza wiekiem osoba, Polka, z córka i
powaznym jegomosciem, ojcem zapewne rodziny - mlody, zwawy,
przystojny Francuz i Dzierzymirscy.

Ozywiona, niemilknaca rozmowa, podtrzymywana glównie przez Ole i
mlodego Francuza, panowala przy tym, odosobnionym od innych, stoliku.
Stary jegomosc smial sie co chwila serdecznie i jowialnie z
dowcipów mlodzienca, panienka równiez rozmawiala wesolo i jeden
tylko Dzierzymirski stanowil w tym akordzie dobranym kontrast az
nadto wyrazny, zachowanie sie zas jego milczace i bierny, li tylko
konieczny, udzial w rozmowie, swiadczyly dobitnie, ze to wszystko
nudzi go nad wyraz.

Oczy Dzierzymirskiego, pelne zamyslenia, prawie bezustannie
spoczywaly na krajobrazie u podnóza góry, z rzadka przenoszac sie,
obojetne, na towarzystwo. Wzrok jego wtedy zatrzymywal sie glównie
na Oli. Zaduma smetna, od otoczenia daleka, znikala wówczas na
chwile z jego oblicza, zrenice zas czarne Romana, ciemniejszemi
stawaly sie, badawcze... Nader korzystnie zas dnia tego wygladala
pani Ola. Ubrana w zgrabna suknie, z jasnej materyi, czynila
wrazenie wytworne i eleganckie; obnazone zas dosc gleboko, z
okazyi niby goraca, piers, szyja i ramiona, przykryte tylko azurowa
koronka, stanowiaca calosc z suknia - podnosily jeszcze wdziek
jej postaci. Siedzac obok mlodego Francuza, rozmawiali z nim
przewaznie, smiejac sie, dowcipkujac, i bezwiednie zapewne tylko,
rzucajac mu od czasu do czasu rozbawione, zalotne jakby spojrzenia.

Trwalo tak dosyc dlugo. Po niejakim czasie jednak Ola zauwazyla
snac dziwne troche zachowanie sie meza, bo, skorzystawszy z
ogólnego powstania, spowodowanego czyjas uwaga o krajobrazie,
zblizyla sie do Dzierzymirskiego, i przytuliwszy sie, otarlszy,
jak kocie, swa rozkwitla kibicia o niego, miekko i czule
zapytala:

- Cos taki smutny, Romciu, co ci?

-Nic, kochanie! - odparl krótko Dzierzymirski i dorzucil po chwili:

- Ale, a propos, ja cie tu zostawie, bo sam wpasc jeszcze musze na
poczte, tam, na dole...

- Koniecznie chcesz tam isc? To moze jedzmy juz razem?..

Dzierzymirski odczul niechec lekka w glosie zony; cien ledwie
dostrzegalnego niezadowolenia, przemknal mu po twarzy, odezwal sie
jednak szybko:

- Nie, nie, zostan, ma chère, prosze cie... Spotkamy sie pózniej
w alei nadbrzeznej, bede czekal na ciebie... au revoir...

Dzierzymirski scisnal zlekka raczke zony i zrecznie wycofal
sie z platformy, zdazajac po schodkach na dól, do stacyi kolejki
zebatej, zwanej "funiculaire," a laczacej w pieciu minutach czasu
góre z miastem.

Zajete lornetowaniem krajobrazu - którego wdziek teraz dopiero, po
chwilowem wyczerpaniu tematu rozmowy, zdolal przemówic do ich
poczucia piekna. Towarzystwo nie zauwazylo nawet odejscia Romana.
Ten ostatni spuszczal sie powoli po schodkach i zasiadl niebawem w
wagoniku kolejki, wkrótce ruszyc majacej do Lucerny.

- A to mnie znudzili - mruknal - zakazane towarzystwo...

W tej samej chwili rozlegl sie sygnal odjazdowy, wagoniki poruszyly
sie z chrzestem, i hamowane, powoli w dól spuszczac sie zaczely.

Roman obejrzal sie; w wagonie, dziwnym zbiegiem okolicznosci,
znajdowal sie zupelnie sam.

Wygodnie wyciagnal nogi, rozparl sie i patrzyl w dól.

Przed nim czerniala stromo idaca para szyn kolei, z polozonym
posrodku trzecim, dziurkowatym relsem; w dole, otulone mrokiem,
drzemalo jezioro - wierzcholki gór stopily sie w zmierzchu, zlaly
jakby z chmurami niebios, w ciemnosciach zas, coraz to wiekszych,
wystepowaly teraz szaro domy miasta, w których, jak ogniki bledne,
zapalaly sie co chwila tu i tam swiatelka.

Roman nagle przymknal oczy.

Bo oto jemu - wpatrzonemu ciagle w dól, w stroma pochylosc i
powietrzna próznie, dzielaca jeszcze kolejke od jeziora i, miasta
- zakrecilo sie w glowie, w wirze zas tym wylonila nagle sie
jedyna szalona mysl, spowodowana jakims jednoczesnym, nic nie
znaczacym wagonów halasem. Mianowicie zdalo mu sie po prostu, ze
oberwany pociag leci w dól, coraz szybciej, i... ze juz... juz oto
w katastrofie, chaosie impetycznym - dotknie sie on niebawem szklistej
toni wód...

Po krótkiej atoli chwilce Dzierzymirski otworzyl oczy i rozesmial
sie glosno.

Nic wokolo nie zmienilo poprzedniego wygladu. Wolno i ostroznie
staczala sie kolejka dalej, jezioro byle juz tylko znacznie blizej,
u brzegu jego mrugala, iskrzaca sie dziesiatkami swiatelek,
Lucerna; wagony, brzeczac, spuszczaly sie ciagle, zawieszone nad
miastem.

Roman wzruszyl ramionami.

- Co mi dzis jest! sarn nie wiem! - mruknal.

W istocie byl nie swój od samego rana. W silnej mierze niewatpliwie
przyczynilo sie do tego postepowanie zony.

Zapoznawszy sie sama z kilkoma osobami, o natretnej manji
zaznajamiania sie, zanudzala go od kilku dni pobytu w Lucernie ich
obecnoscia bezustanna, bawiac sie wszakze sama znakomicie. I to
wlasnie ostatnie najbardziej irytowalo Romana. Tak unikal dotad
ludzi, tak uciekal od nich, by byc samym tylko z Ola, by bez
zamacenia niczem pic szczescie chwili i ta miloscia w sobie
wszystko zagluszyc!..

Ominal wszak nawet dobrowolnie Medyolan, rodzinne miasto swej matki,
gdzie pochowana byla na miejscowem "Cimitero Monumentale," gdzie poza
tem posiadal jeszcze krewnych nieboszczki - uczyniwszy to w jedynym
celu unikniecia musu obcowania z ludzmi, innymi, prócz niej, Oli...

A tu tymczasem ona sama wyszukiwala sobie jakies zakazane figury!..

Roman przy tej ostatniej mysli, wyrzuciwszy z ust dogasajacego
papierosa, zachnal sie niecierpliwie.

Bo na przyklad ten Francuz, czyz nie wzbudzal w nim slusznego
gniewu? Mlodzik nieznosny, z bezmyslnym, banalnym wiecznie na ustach
usmiechem, z którego jednak Ola bezustannie tak szczerze sie
smiala...

- Albo ta jej tualeta dzisiejsza, - mówil sobie dalej Roman, - w
Wenecyi przeciez bylo daleko gorecej, nie ubierala ona jednak gorsu
swego tak przejrzyscie, a tu chlód w porównaniu...

- Dla tego osla z Paryza niewatpliwie, by mógl cynicznie i
lubieznie napawac sie ksztaltem i cialem jej kibici! - pólglosem
dopowiedzial podrazniony Dzierzymirski.

- Ze tez te kobiety bez wabienia mezczyzny po prostu zyc nie
moga!.. - wyrwalo mu, sie jeszcze.

Spostrzezenie powyzsze, a tyczace sie w danym wypadku wlasnej
zony, gniewalo go niepomiernie.. Od pewnego czasu bowiem, obserwujac
Ole, dostrzegl ceche w charakterze jej, nieznana mu dotad: chec
zalotna przypodobania sie innemu mezczyznie - nie jemu...
Jatrzylo go to bardzo, choc pragnal pozornie traktowac fakt ów
lekko.

Wagoniki stanely wlasnie. Roman wyskoczyl szybko i skierowal sie
ku gmachowi poczty, polozonemu kolo glównego mostu, tuz przy
dworcu kolejowym. Przed paru dniami wyslal list do kraju, do jednego
ze swych dobrych znajomych. Powiadamial go o swoim slubie i zarazem
prosil usilnie o napisanie mu, co w rodzinnem miescie mówia o jego
malzenstwie i co porabia January Gowartowski.

Dzierzymirski najbardziej byl ciekawym tej ostatniej wiadomosci, ze
wzgledu na Ole i smutek, od niedawna, stopniowo zlobiacy, coraz
czesciej jej twarzyczke.

Podal adres: "Poste-restante, Lucerna," teraz zatem, wyskoczywszy
razno z wagonu kolejki, w kilka sekund znalazl sie juz przy
wlasciwem okienku, w obszernej sali gmachu szwajcarskiej poczty.
Spiesznie powiedzial urzednikowi swe imie i nazwisko.

Grymas pocieszny wykrzywil twarz tego ostatniego, i wykrztusil z
trudnoscia:

- Dziez-Dzier... Cornment? Ècrivez, monsieur, sil vous plait! - podal
kartke Dzierzymirskiemu.

Roman poslusznie napisal swe nazwisko.

Urzednik wzial papier do reki, skrzywil sie raz jeszcze, poczem
wzruszyl wymownie ramionami, a po chwili dopiero podal cudzoziemcowi
list.

Roman chwycil go spiesznie i wybiegl na ulice.

Przy swietle latarni rozerwal koperte i czytac poczal zapelniona
bitem pismem cwiartke. Twarz jego wyrazala niepokój i zaciekawienie
widoczne, które po chwili dopiero ustapily wrazeniom, otrzymanym
bezposrednio z lektury pisma.

List ten, donoszacy o towarzyskiem zyciu w rodzinnem miescie, o
ostatniem przyjeciu u marszalkowej, i pogloskach o stanie
Gowartowskiego, nic w sobie zatrwazajacego nie mial.

"Znam pana Krasnostawskiego, plenipotenta gowartowskiego; jesli chcesz
koniecznie miec dokladne wiadomosci o wszystkiem, tyczacem sie
Gowartowa, napisz mi i podaj adres, a doniose ci szczególowo.."
opiewal koniec listu szkolnego kolegi Romana, w postscriptum...

Uspokojony, Dzierzymirski zlozyl list i schowal go do kieszeni; pod
wplywem jednak ostatnich slów pisma, zawrócil, przestapil raz
jeszcze próg gmachu poczty, i kupiwszy pocztówke z widokiem, napisal
szybko, odrecznie, przyjacielowi swemu kilka slów szczerego
podziekowania, z prosba o dalsze wiadomosci, podawszy adres "Vevey",
dokad zamierzal z Ola udac sie nazajutrz. Poczem wyszedl
spiesznie i wrzuciwszy karte, skierowal sie przez szeroki most ku
nadbrzeznej, ocienionej drzewami, szerokiej alei, spacerowemu miejscu
Lucerny, pelnemu w obecnej chwili publicznosci, rozbrzmiewajacemu
muzyka, wesoloscia i gwarem.

Minawszy most, Roman wkrótce znalazl sie w cieniu drzew i uszedlszy
pareset kroków, siadl na samotnej laweczce, kapelusz zdjal i
polozyl obok siebie.

Wpólobróciwszy sie jednoczesnie, ujrzal stragan z owocami. Poczul
nagle pragnienie, i skinal, kazawszy sobie przyniesc pare gruszek i
brzoskwin.

Gdy usluzny szwajcar podawal mu je, z ugrzecznieniem, Dzierzymirski
siegnal do kieszeni, a wyjeta ruchem szybkim sakiewka jego
roztworzyla sie, i zawartosc jej cala wysypala sie szeroko i z
brzekiem na ziemie.

Roman, widzac to, machinalnie schylal sie juz, by zebrac lezace
na zwirze alei kilkaset moze franków, w zlocie i srebrze, gdy oto
jakas refleksja nagla powstrzymala go w pól ruchu. Wyprostowal
sie.

Rzuciwszy zas oczekujacemu na zaplate przekupniowi po francusku,
niedbale: "Ramassez Ça.! - odwrócil sie obojetnie na pozór w
druga strone, i utkwil wzrok w jezioro.

Po chwili, w pólobrocie glowy, z pod oka, spojrzawszy raz jeszcze na
zorana bruzdami, opalona twarz szwajcara, zbierajacego juz rozsypany
pieniadz - zamyslil sie...

O, jakze on pragnal w tej chwili, by z garsci tych oto pieniedzy,
które mu wreczonemi beda za pare minut , zabraklo
pieciofrankówki choc jednej!...

Podarowalby on ja smialkowi temu, a biedakowi zapewne, z
pewnoscia!... Bo czyz?... Czyz godziloby sie "jemu" rzucac na
niego kamieniem?...

Roman, wpatrzony bezustannie w zadumie przed siebie, goraczkowo,
niecierpliwie oczekiwal rezultatu swej próby.

- Wezmie, z pewnoscia wezmie! - mówil sobie równoczesnie w duszy
i glos jakis cyniczny, drwia co wolal w nim szyderski.

- "Uczciwosc ludzka!... ha... ha... ha!.. Frazesy, frazesy!..
malowana, wzorzysta zewnetrznie kraszanka, wewnatrz zas skrycie
cuchnaca!..."

Przed Dzierzymirskim roztaczal sie tymczasem krajobraz wdzieczny nad
wyraz. W drzacych wiec oto glebiach jeziora, na prawo,
przegladalo sie tysiacem swiatelek miasto... plynace wody, o
kilka kroków od alei, skrecaly w bok, toczac swe ciemne fale, jak
rozpieta nad niemi wrzesniowa noc cicha, hen! daleko, ku górom; po
powierzchni jeziora blakaly sie lódki i male stateczki, przy
kazdym zas blyszczala czerwona, duza, okragla latarka, krwawym
sladem, sciezyna purpury znaczac gleboko swe przejscie w
przezroczej toni.

I ogniki owe, lacznie ze swem odbiciem, drzaly tak bezustannie po
jeziorze, sunely z wolna, zmienialy miejsce - wreszcie malaly,
utozsamiajac sie jakby w dali latajacym gdzies swietojanskim
robaczkom...

Na lewo zas, tuz przy brzegu, u przystani statków parowych, inne
znów ognie dotrzymywaly tamtym towarzystwa. Ku uciesze zapewne
spacerujacych gosci puszczano tam fajerwerki; krecily sie zatem
mlynce, pekaly rzymskie swiece, strzelaly wysoko barwne rakiety -
spadaly snopami iskier, ginely w ciemnych falach jeziora.

Dzierzymirski, wpatrzony poczatkowo bezmyslnie, poczal sie teraz
wlasnie przygladac uwazniej, ujety wdziekiem widoku, gdy nagle
poslyszal glosno wyrzeczone kolo siebie slowa:

- S'il vous plait, monsieur!

Roman odwrócil sie szybko. Szwajcar, pozbierawszy pieniadze,
oddawal mu sakiewke.

- To dobrze, macie za owoce i fatyge! - pospiesznie odparl
Dzierzymirski i wreczyl przekupniowi dwa franki, w srebrze.

- Merci, monsieur! - akcentujac przeciagle ostatnia sylabe u wyrazu:
pan, odparl zadowolony Szwajcar, sklonil sie, bez unizonosci
jednak, i odszedl.

Dzierzymirski wstal i skierowal sie ku innej, odleglejszej, skrytej
cieniem drzew, a pustej równiez lawce. Wychodzac z domu, dziwnym
trafem okolicznosci, przerachowal wlasnie pieniadze i wiedzial co
do grosza, ile ich znajdowalo sie w portmonetce. Odtraciwszy w mysli
wydanych kilkanascie franków, poczal goraczkowo liczyc zloto i
srebro.

Nie brakowalo ani jednego centa.

Widoczne rozczarowanie odbilo sie na twarzy Dzierzymirskiego.
Pochylil sie na siedzeniu, oparl lokcie na kolanach i ukryl twarz w
dlonie.

- Wiec ludzi uczciwych na swiecie nie brak... Uczciwym byc potrafi
nawet czlek prosty, wiec tylko ty... ty!.. - huczalo mu bezlitosnie
w glowie, i rumieniec wstydu palil policzki.

Nie mogac usiedziec, Roman zerwal sie po chwili z lawki i
skierowal przed siebie nadbrzezna aleja.

Minal niebawem jeden z pierwszorzednych hoteli, przed którym co
wieczór stale grywala orkiestra, dotarl az do polozonego na koncu
"quai" - kursalu, - zawrócil, wciaz opanowany jedna i ta sama
mysla.

W okolo niego roilo sie teraz od eleganckiej, wytwornej
publicznosci; piekne kobiety, ubrane bogato i gustownie, wymuskani
panowie przechadzali z wolna przed olbrzymim i urzadzonym z wielkim
komfortem hotelem "National", towarzyskie kólka siedzialy grupami na
bambusowych fotelach - bawiono sie wesolo; wykwintnych gosci pelno
bylo równiez i wewnatrz hotelu, we wspanialych salach na dole;
przez otwarte na sciezaj okna dochodzily dzwieki walca - tanczono.

Kosmopolityczny prózniaczy high-life, zjechawszy sie tutaj, uzywal
do woli wywczasu i przyjemnosci, starajac sie zarazem opróznic
kieszenie z niepotrzebnego zlota, oraz zabic czas milo i polknac
trawiaca nude.

- A moze miedzy nimi znajduje sie on "wlasciciel", "on", wówczas,
przed laty, przez ciebie, kto wie, czy nie skrzywdzony - drazniac
Romana uporczywie, mysl dziwaczna meczyc go nagle poczela.
Wstrzasnal sie i skrzywil bolesnie...

W tej samej chwili jednak, do uszu jego dolecial swiezy, jedrny
glos kobiecy.

Piesn wloska, namietna, jak krew i milosc dzieci poludnia,
drzaca uczuciem, pomknela po drzacej fali jeziora, ponad glowy
przechadzajacych sie gosci, odbila sie o echo gór...

Ktos z plci nadobnej spiewal artystycznie i pieknie w jednej z sal
"National'u"; Dzierzymirski podszedl blizej i sluchac poczal,
zniewolony pieknoscia glosu.

I powoli, rozpedzona czarem piesni, w jego duszy równoczesnie
uspakajala sie burza.

Gdy spiew ustal, Roman juz mysla byl gdzie indziej; jak wplyw
zewnetrzny zycia przed chwila poruszyl byl dotkliwie struny duszy
jego - tak samo, ulagodziwszy je teraz, przeniósl naraz mysl Romana
do chwili obecnej.

Dzierzymirski przypomnial sobie zone, spojrzal na zegarek i
skierowal sie droga powrotna do mostu; zaniepokojony raptem, ze
dotad nie ma jeszcze Oli. Idac zas, przesuwal wzrok uwazny po
twarzach przechodniów.

Nagle brwi zmarszczyl. Bo oto o kroków kilkanascie przed soba
ujrzal Ole, ale sama i w towarzystwie tylko mlodego Francuza, w
ciemnej narzutce na ramionach, snac nie swojej, gdyz zadnej podobnej
ze soba nie miala.

Roman usmiechnal sie ironicznie:

- Zmarzla, biedaczka! - mruknal z zadowoleniem. - Przyspieszyl
kroku, a znalazlszy sie tuz przy idacej parze, pochylonej z lekka ku
sobie, szyderczo odezwal sie po francusku:

- A, powitac !. . Cóz to, Ola w pozyczanych szatach?...

Urwawszy w pól zdania rozmowe, idacy podniesli jednoczesnie
glowy, Ola zas zarumienila sie nieco i odparla:

- A tak. Pozyczylam okrycia u panny K... po zachodzie slonca tak
chlodno...

- Mozna sie bylo z góry tego spodziewac; bardzos zle zrobila,
wyletniajac sie, a z odsylaniem znów owych zarzutek klopot tylko
bedzie! - rzucil Roman opryskliwie.

- Wiesz przecie, ze jutro raniutko jedziemy! A te panie gdziez?...

Dwa ostatnie zdania wymówil Dzierzymirski po polsku tym samym,
niezadowolonym wciaz glosem.

- Wstapily po drodze do znajomych - odparla Ola, oniesmielona nieco
tonem meza.

- A... tak. No, to wracamy do domu! - zadecydowal Dzierzymirski w
tymze, co poprzednio jezyku, i odwrócil sie szybko, pragnac w
duszy co predzej pozbyc sie towarzysza zony.

- Przeciez juz Ola nigdy tego cymbala nie ujrzy! - dodal w mysli
zarazem.

- Panstwo jada jutro? O której? - pytal tymczasem wlasnie
mlodzieniec.

Widzac, iz Ola pragnie poinformowac Francuza, Roman rzekl
spiesznie.

- O, panie!... nie wiemy jeszcze!... Au plaisir - i wyciagnal
reke...

- Ach, wiec juz moze nie bede mial szczescia ogladac panstwa?
Doprawdy, jakze mi przykro! - rzekl mlody Francuzik, sciskajac
podana dlon; nie odchodzac jednak, wciaz szedl obok Oli.

- Panstwo w która strone? - zagadnal uprzejmie. - Tak malo
mialem sposobnosci rozmawiac dzis z panem... - slodziutko
ciagnal dalej, zwracajac sie do Dzierzymirskiego - umknal nam
pan tak predko...

Bawidamek z nad Sekwany umilkl nagle pod drwiacem spojrzeniem Romana.

- Panstwo... w roku przyszlym  zapewne przyjada tu równiez? -
jeknal jeszcze, podtrzymujac rozmowe.

- A pan ?.... - slodko i uprzejmie zapytal Dzierzymirski.

- O, naturalnie, iz bede! - pospieszyl z odpowiedzia mlodzieniec.

- No, to my - nie! - odparl z przyciskiem, calkiem seryo Roman,
lodowatym glosem, i uchyliwszy ledwo kapelusza, skinal na tramwaj
elektryczny, by stanal.

- Wsiadamy! - rzucil krótko zonie.

- Przeciez ten tramwaj do naszego hotelu nie idzie, a tylko w
przeciwna strone?! - zauwazyla zdziwiona Ola.

- Nic nie szkodzi. Pozbedziemy sie tego kulfona!- odrzekl po polsku
Roman. - No, wsiadaj!... - rzucil gniewnie do ociagajacej sie zony,
i pchnal ja z lekka do czekajacego na nich tramwaju.

W sekunde pózniej Dzierzymirscy ruszyli; wehikul elektryczny
pomknal i znikl, odprowadzony oslupialym wzrokiem Francuza, który,
postawszy na chodniku chwile, caly, jak burak, czerwony, ruszyl w
droge, i zginal niebawem w róznobarwnym tlumie.

Gdy w Lucernie odbywal sie ten drobny epizod, jednoczesnie prawie,
szerokim ukrainskim traktem, w bezgwiezdna i ciemna noc wrzesniowa,
pedzil konno na oklep wyrostek, w burej switce, trzymajac w reku
smolne luczywo, tak zwany kaganiec.

Krwawy blask jego rozswietlal panujace wokolo nieprzejrzane
ciemnosci, torujac w ten sposób w slad za jezdzcem droge malemu
koczykowi, zaprzezonemu w cztery bulane zwawe koniki. W powoziku
siedzial Boleslaw Krasnostawski, otulony burka i oblozony
pakunkami. Jechal wlasnie od kolei, a powracal z podrózy swej do
miasta.

Zabawiwszy tam, zamiast trzech dni, jak mu polecono, - dziesiec, dzis
dopiero pospieszal do swoich obowiazków, przez cala droge
lamiac sobie wlasnie glowe, jak upozorowac przed starym
Gowartowskim swa przydluzona troche nieobecnosc.

Bo zgola nie interesy sluzby przytrzymaly pana Boleslawa w wielkim
miescie; o, bynajmniej! Mlody pan plenipotent wracal goly, jak
swiety turecki. Calkowita, naturalnie ze tylko wlasna, zarobiona
gotowizne przehulal bowiem tam doszczetnie.

A teraz na ostatek, jadac w swoim koczyku, rozpamietywal on jeszcze
milo, na odleglosc nawet necace chwile, w wesolym grodzie
spedzone... Myslac zas jednoczesnie o swym chlebodawcy, jedna
szczególniej rzecz dziwila go niepomiernie; mianowicie, dlaczego z
Gowartowa nie otrzymal on dotad wcale zadnej, naglacej do powrotu,
depeszy, lub przynajmniej chocby jakiego listu ?... Bo ze on nie
dawal znaku zycia - nie bylo w tem nic dziwnego - ale Gowartowski?...
To zaiste, bylo calkiem niezrozumialem...

I analizujac fakt ten, po raz nie wiadomo juz który, Krasnostawski
ziewnal przeciagle i roztworzyl oczy, przymkniete dotad,
usilowal bowiem zdrzemnac sie w powozie.

Patrzal teraz wokolo nieco bezmyslnie, dosc szybko wzglednie
wsród ciemnosci jadac swym powozikiem. Na tle czarnej nocnej opony
czerwony od blask kaganca slizgal sie szerokiem kolem po obu
stronach drogi i zapalal sie kolejno na zzetych rzyskach, zaoranych
polach, lub majaczyl po grzedach zielonych plantacyj buraczanych,
ugorach, stepowych bodjakach - kwiatach i trawach. Czasem zajrzal do
rowu, musnal kurhan, z pochylonym krzyzem, oswietlil przydrozne
samotne drzewo...

- Zeby sie tylko stary na mnie nie zacial i za nieposluszenstwo
nie wymówil miejsca, hm... hm!.. - chrzakajac niespokojnie,
wymówil do siebie pan plenipotent, pólglosem. - E, chyba ze nie...
zanadto mnie potrzebuje! - uspokojony zakonkludowal glosno.

Nagle wytezyl wzrok, bo oto zdalo mu sie, ze w ciemnosciach, w
oddali, na prawo, rysuja sie jakies cienie, a tuz, niedaleko,
srodkiem pola, jak gdyby droga, posuwaja sie z wolna, zblizaja,
dwa inne migocace male swiatelka, eskortowane z przodu kregiem,
czerwona plama swiatla.

- Hej, Stepan, czujesz *) ? ha?... - krzyknal na furmana.
[*) Slyszysz.]

Czlowiek, siedzacy na kozle, w burce i ceratowej czapce, odwrócil
sie leniwie. Krasnostawski wskazal reka na prawo.

- Co to takiego? - zapytal.

- Ktos z kahancem jide od Howartowa, - taj hodi **) - zawyrokowal
stanowczo woznica.
[**)Ktos z kagancem jedzie od Gowartowa - i juz.]

- To juz Gowartów? - zdziwil sie Krasnostawski.

Jadac do folwarku Tomaszówki, rezydencyi pana plenipotenta,
przejezdzalo sie pod sam Gowartów, oddalony ledwo od traktu o pól
wiorsty.

Kocz Krasnostawskiego, podniszczony nieco i roztrzesiony, klekotal po
drodze, konie szly razno, wyciagnietym klusem, czujac snac w
poblizu juz domowa stajnie. Krasnostawski zapalil zapalke i
spojrzal na zegarek: dochodzila druga po pólnocy.

- Hm... hm!.. Stary znów nie spi, bo widocznie to we dworze sie pali
- ponownie mruknal, wpatrzony w gorejace w oddali podluzne wstegi
swiatel.

- Kolo hresta - stanesz! - rozkazal, zwracajac sie do furmana,
zaciekawiony naraz, kto moze jechac z Gowartowa o tak póznej porze?

Furman huknieciem donosnem zakomunikowal rozkaz wyrostkowi z
kagancem.

Na rozdrozu staneli. Ramiona stojacego tu, omszalego starego
krzyza, zabarwily sie od luczywa purpura. Czekali.

W nocnej ciszy dochodzil juz turkot powozu, tetent koni i dzwiek
jazd zblizal sie szybko.

- Semen - Howartowskije koni! - nachyliwszy sie ku Krasnostawskiemu z
kozla, furman pospieszyl z informacya.

Pierwszy pod krzyzem zjawil sie na roslym stajennym kasztanie
parobek, z kagancem, a poznawszy gowartowskiego plenipotenta, uchylil
pokornie czapki.

- Kto to jide? - rzucil pytanie Krasnostawski.

- Pan dochtór! - brzmiala odpowiedz.

Pod krzyz nadjezdzala zaprzezona w pare rasowych gniadoszów
nejtyczanka, powozona przez wasatego i porzadnie ubranego stangreta.

Krasnostawski wychylil sie ze swego kocza, poczal machac kapeluszem
i krzyknal donosnie:

- A!... pan konsyliarz kochany!... Powitac, witac! Stój, Semenie!...

Nejtyczanka zatrzymala sie poslusznie i w podwójnem migocacem
swietle kaganców u rozstajnego drzemiacego krzyza, zeszlo sie
dwóch mezczyzn.

- To pan? - Nie poznalem... - odezwal sie nazwany przez
Krasnostawskiego konsyliarzem.

- Dobry wieczór, a raczej dzien dobry! - pozdrowil mlody czlowiek
przybylego - bo to juz dobrze po pólnocy - dorzucil. - Czy szanowny
pan z Gowartowa? Cóz to tak pózno, ktos chory, bron Boze, a moze
tylko z wincika?....

Z pod czapki spojrzala uwaznie na Krasnostawskiego zdziwiona twarz
doktora, okolona dluga broda.

- Jak to? To pan nic nie wiesz? - zapytal.

- Wracam z podrózy... - objasnil Krasnostawski.

- Aaa! nic nie wiedzialem... Pan January, chory od tygodnia, rozwinal
sie tyfus, o przebiegu silnym bardzo i niebezpiecznym... Poza tem
komplikacye inne, nerwy et caetera... Teraz zreszta juz lepiej...
moze Bóg da... doktór zatrzymal sie.

- Ale, nie mówie panu, od czego sie to wszystko zaczelo - dorzucil
informujaco.- Juz byl pono niezdrów, moralnie przynajmniej; wpadl,
polujac na moczarach, w wode po szyje i zaziebil sie...

- Nikt mi znac nie dal, mój Boze! - szczerze zasmucil sie
Krasnostawski. - Wiec pan mówisz, ze dzis lepiej?...

- O tyle, o ile!.. teraz spi po lekarstwie, goraczka spadla nieco,
lecz wczoraj bylo zle bardzo; notabene, prócz klucznicy - staruszki,
w calym domu nikogo nie ma przy sobie...

- Mozebym ja pojechal tam teraz, do pana Januarego, na noc, co? -
rzekl Krasnostawski, na dobre zmartwiony.

Doktór przyjaznie spojrzal na mlodzienca, usmiechnal sie z
dobrocia i rzekl:

- No, zmeczony jestes, kochany panie, podróz, mosci dobrodzieju,
wspomnienia po niej mile zapewne, panie tego - tu poklepal
Krasnostawskiego po plecach. - Nie, nie potrzeba - ciagnal dalej
seryo - wyspij sie pan i jutro tam pojedziesz, bo zreszta, mówiac
miedzy nami, przeszkadzac tam tylko bedziesz... Niech spi sobie,
nieborak, klucznica i sluzba przypilnuja go. Ba ! zeby to tylko
zawsze tak bylo, jak dzis....

- Jak to? wiec obawa jest jeszcze? - zaniepokojonym znów glosem
zapytal Krasnostawski.

- Obawa jest, jeszcze! - przedrzeznil szorstko doktór i widocznie
nadrabiajac mina, dorzucil. - Wam wszystkim sie zdaje, ze doktór
to prorok!... Naturalnie, ze jest!... Czy ja wiem zreszta - wszystko w
reku Najwyzszego - zobaczymy... No, tymczasem dobranoc! - doktor
wyciagnal reke na pozegnanie.

Krasnostawskiemu twarz spochmurniala, i niepokój wyrazny odbil sie
na niej; odczul nerwami, czego nie bylo w slowach doktora i co on
usilowal widocznie pokryc przed nim na razie, i posmutnial jeszcze
bardziej.

Jednoczesnie jakis jakby wyrzut sumienia wezbral mimo woli w jego
duszy, iz on tak dlugo pozostawil starca w samotnosci, bez opieki,
sam bawiac sie wesolo. Pozegnawszy lekarza, pomógl mu wsiasc do
bryczki.

- Jakze tam zdrowie wszystkich u szanownego doktora, zony, dzieci?...
- baknal, aby cos powiedziec.

- Dobrze, dobrze, serdecznie, dziekuje, dobranoc!

- Dobranoc! - powtórzyl, jak echo, Krasnostawski, i ruszyl do swego
pojazdu.

- Czohos meni ne skazal, szczo pan slabujut - rzucil wymówke
furmanowi.

Tenze odparl lakonicznie:

- Zabul, pane!

- Do Tomaszówki! - rozkazal Krasnostawski.

Powozik ruszyl w dalsza droge. Turkot jego w milczeniu nocy
polaczyl sie z cichnacym coraz bardziej odglosem kól i dzwonków
nejtyczanki lekarza, a dwa kagance, w dwie przeciwne strony, rzucily
znowu ruchome swe kregi krwawe w pasmo uspionych, kirem nocy
pokrytych, obszarów. Oddalajac sie od siebie, dlugo tak na
horyzoncie, malejac coraz bardziej, swiecily ich luczywa, az
wreszcie, zamigotawszy czas jeszcze jakis purpurowymi punkcikami na
niezmierzonych plaszczyznach - spelzly calkiem na widnokregu,
zniklszy, zlawszy sie z ciemnoscia, która wchlonela je w siebie.

Turkot na trakcie ucichl. Szeroka tasma ukrainskiego szlaku,
rozjasniona na chwile, znikla i czarnosc jeszcze wieksza zawisla
nad polami, stepami i krzyzami kurhanów.

W milczeniu nocy, pelnem zagadek i szeptów tajemniczych, wszystko
dokola zapadlo w sen twardy i cichy.


---------



- Bo ty nie wiesz, nie czujesz moze i nie przypuszczasz nawet, jak ja
cie kocham, jak bardzo ubóstwiam, ty skarbie mój najdrozszy, ty moje
zycie, me wszystko!... - szeptal goraco Dzierzymirski, nachyliwszy
sie ku Oli i tulac ja do siebie.

- Ty zdac sobie sprawy nie potrafisz - ciagnal dalej, zapalajac
sie coraz bardziej do slów wlasnych - ile ja gotów jestem rzeczy
najdrozszych nawet - poswiecic dla ciebie, co dla cie zdolnym
stlumic, przecierpiec!... Ja gdybym byl cie nie posiadl -
podeptalbym bez namyslu wszelkie prawa ludzkie, jesliby one stanac
mi smialy wówczas oporem do zdobycia ciebie!... Ty nie wiesz... nie
wiesz!...

Roman, pobladlszy, umilkl. Chmura osiadla mu na czole, skrzywienie
bolesne zadrgalo w ust kacikach. Pochylil na moment glowe.

Och, czemuz nie mógl, czemuz, powiedziec jej Oli, wszystkiego?.. Na
ustach mu drzalo, przemoca prawie wyrywalo sie z nich wyznanie
przeszlosci, zdusil je jednak, wtlumil w siebie, z obawy, by te
piekne lica ukochane nie odwrócily sie oden z pogarda. Po chwili
znów mówil:

- Tak, ty obszaru, ty glebi uczucia, które wre we mnie, które dla
ciebie niejedna juz tame zerwalo, nie oceniasz, nie rozumiesz...

Dzierzymirski silniej przycisnal do siebie kibic zony, a
pochwyciwszy jej rece, przywarl do nich ustami, i pocalunkami
okrywac je poczal.

- Ty... moja... moja! - szeptal w kólko namietnie, coraz czulej...
ciszej...

- Ty moja!... Ja za nic w swiecie nikomu cie nie oddam, wydrzec sobie
nie pozwole!...

A uspokoiwszy sie stopniowo, ciagnal:

- I czyz wobec tego zatem dziwic sie nawet mozesz zlemu humorowi
memu, owego wieczora, pamietasz, w Lucernie!... To nie byl gniew,
opryskliwosc, jak to nazwalas, dziwactwo! O, wierz mi - nie!... To
byla, wywolana cierpieniem tylko - zazdrosc i zal duszy, ze komu
innemu pozwalasz choc czescia wdzieków twych sie napawac, ze na
nie patrzy, roscic sobie moze jakies urojone, chocby imaginacyjne
do nich prawa - mezczyzna inny - nizli... ja...

Roman mówic przestal wzburzony i wzruszony.

- Rozumiesz wiec teraz, kochanie ty moje? rzekl znowu po chwili
miekko, lagodnie, i spojrzawszy proszaco w oczy sluchajacej go w
milczeniu Oli, rzucil pytajaco: -Przebaczasz?..

- Alez przebaczam... przebaczam!... - rzekla, usmiechem,
pieszczotliwie Ola, a ze nikogo podówczas wlasnie w poblizu nie
bylo - siedzieli w cieniu alei nadbrzeznej nad Lemanem - zarzucila na
szyje Romana swe dlugie biale rece, i przytuliwszy sie don,
poczela mu z kolei szeptac:

- Ty mój drogi, jedyny!... Od kwadransa patrze na ciebie i rosne w
duszy, takis szlachetny, rozumny, piekny... Piekny!... - powtórzyla
z zalotnoscia, namietnie i przymilajaco sie musnela wargami
sniada twarz Dzierzymirskiego.

- Nie taki, jak wówczas, zazdrosny, zly, brzydki!...- przekomarzala
sie z wdziekiem - ale taki zakochany... wielki!...

I Ola czulej jeszcze przycisnela sie do Romana, zblizyla swe wargi
swieze do jego ust zmyslowych, i mówic poczela gluchym szeptem,
urywanym od uczucia nadmiaru - przeplatanym pieszczota, pelnym
tetniacych w nim mlodych pragnien:

- Kocham cie!... kocham... kocham!... Jak nikogo dotad... nigdy,
nigdy!... - szept przy tem mlodej kobiety zadrzal namietniej
jeszcze. - Nie ja - to ty przeciwnie nie rozumiesz, nie czujesz, jak
cie kocham, uwielbiam !...

- Wszak dla ciebie porzucilam ojca, Gowartów, rodzine! Stlumilam,
zgniotlam uczucia inne!... Pospieszylam na twe wolanie, pobieglam
za toba, w twe objecia, podeptalam wszystko... wszystko!.. O!... Ja
bym sobie zarówno wydrzec ciebie nie dala - tys takze mój!...
mój!...

I szept mlodej kobiety laszacy sie, palacy, zawrotny - skonal...

Zblizone usta mlodych silnie zwarly sie w pocalunku. Na chwile,
minut pare, zniklo im z oczu wszystko, przesloniete mgla jakby, z
której jedna jedyna wylonila sie tylko - milosc.

Wokolo zas wciaz nie bylo nikogo. W cieniu drzew tonal w mroku
tajemniczym, cisz zadumanych pelnym "quai Perdonnet," nadbrzezna aleja
w Vevey, wijac sie brzegiem Lemanu, u stóp rozrzuconego w górze
szwajcarskiego miasta.

Nad "Lac Leman" drzal ksiezyc w pelni; przegladal sie w
glebokich jego toniach, z pieszczota slizgal swe promienie po
ciemno-modrych falach...

I w blasku miesiecznego swiatla tchnal krajobraz caly jakims
czarem dziwnym...

A wiec, poza jeziorem, hen, gdzies, w perspektywie, niewyraznie
srebrzyl sie mglisto Alpejski szczyt wyniosly - w tafli Lemanu,
ogromnej, szklistej, niby morze, odbijaly sie gwiazdy, topil w nich
swe wierzcholki wieniec pobliskich gór. Masy ich kadlubów miejscami
zaciemnialy jezioro, a w ciemniach tych, odbijajacych razaco na
obszarach wód od fali, tych oswietlonych tasm jasnych, blakaly -
sie jakies mary i cienie, ze snieznym zaglem sunela cicho
zgrabna, wysmukla barka...

Ksiezyc tymczasem wzbijal sie coraz bardziej i wyzej, malal,
stawal sie jasniejszym, przezroczym - milczenie wzrastalo... Fala u
stóp Dzierzymirskich szemrala teraz cichutko, a tam, z mroków, od
gór podnóza, na przestrzenie wód Lemanu, skrzace sie pylem
srebrzystych promieni, marzaco, niepokalana, biala, spokojnie
wyplywala z wolna ta sama lódz zaglista...

Oderwawszy usta od goracych pocalunków, Roman i Ola patrzyli w
zachwycie.

Do dusz ich, na piekno czulych, wslizgiwal sie czar tej
szwajcarskiej, boskiej nocy, studzil krew rozigrana swym bezmiernym,
majestatycznym spokojem, ponizal, równal z zerem ich troski ziemskie
ogromem i potega przyrody - podnosil, wzmacnial ducha, dodawal mu
skrzydel, lecacych w zaswiaty...

Pierwszy z nastroju tego ocknal sie Dzierzymirski i spojrzal na
zegarek. - O, juz mija dwunasta! Chodzmy, moje zycie! - odezwal sie
do Oli.

Powstali.

- Ach, jakze noc dzisiejsza jest piekna - jak piekna!.. - z
zachwytem szepnela Ola - nie zapomne jej chyba nigdy.

- Ani ja równiez! - potwierdzil Roman w zadumie.

Wzial pod ramie zone i ruszyli z miejsca, kierujac sie pod
góre, ku rozsianym willom miasta.

Milczeli. W glowie Romana huczal chaos róznorodnych mysli. Z nich
zas jedna, najuporczywsza, wylonila sie zwycieska.

- Milosc, milosc raz jeszcze, i milosc tylko, jedyna, wielka! -
krzyczal w nim glos podnieconego mózgu - ocalic cie jest w stanie!
W niej tylko znajdziesz zapomnienie, nia sie upijesz, przy jej pomocy
zmatujesz bolesna rane przeszlosci, zdusisz sumienia wyrzuty !..

- Bo milosc, to haszysz - wolal ten sam glos dalej - bo milosc,
to szczescie na ziemi - to raj, to jedna rzecz z tych, tak rzadkich na
swiecie, dla której warto moze walczyc i trudzic sie, by ja
zdobyc! - Ona czestokroc cierpieniem i rozczarowaniem tylko, lecz
ilez razy bólów zycia nagroda - jego zapomnieniem!..

Dzierzymirski zdjal kapelusz z glowy, pod wplywem zas mysli
ostatnich, opiekunczo i czule objal silnem ramieniem kibic zony.

Postepowali krokiem raznym, idac pustemi, cichemi uliczkami
bezustannie pod góre. Roman odezwal sie po chwili:

- Zostaniemy dluzej w Vevey; tu tak cicho, samotnie, tak z dala od
ludzi, od swiata i jego pogwarów - zostaniemy, Oluniu, cóz ty na to?
- pytajaco nachylil sie ku mlodej kobiecie.

- Alez i owszem, mój ty samotniku - odparla z usmiechem Ola - a
zreszta, wszak nie zwiedzilismy jeszcze wszystkiego...

- Ach tak, prawda... moje zycie, prawda... Koniecznie zobaczyc musimy
wszystko! - mówil Roman. Umilkli znowu, zatopieni w myslach.

Od parodniowego pobytu swego w malem nadlemanskiem miasteczku,
Dzierzymirscy prowadzili zywot pracowity. Wstawali raniutko, odbywali
wycieczki i spacery po okolicy; nie dalej, jak dzis, zwiedzili
pobliskie Montreux i slawny "Chateau Chillon;" obejrzawszy go wewnatrz
dokladnie, jego starozytne , sale i wiezyce, miejsca kazni - ponure
wiezienia, z zachowana dotad tak zwana "oubliette," nad
trzystumetrowa glebia Lemanu.

Wsród narodowych spiewów szwajcarskiego ludu, towarzyszacego im w
kolejce, zwiedzili oni równiez przed paru godzinami góre
"Soim-Pèlerin," majac swiezo jeszcze w pamieci cudny z wierzcholka
jej widok na szafiry jeziora i miasto Vevey, zaciszne, pogodne, rzucone
niby na ekran zielonego podnóza gór - zadumane, pelne melancholyi i
cichego smutku...

- Wiesz, Oluniu, co ci powiem? - odezwal sie nagle do zony Roman,
gdy, mijajac wlasnie wysokie, gotyckie wiezyce pieknego kosciola
katolickiego, zaglebiali sie w aleje, poprzez drzew liscie,
rozjasniona tajemniczo cieniami ksiezycowego swiatla...

- Otóz - ciagnal po przelotnej chwilce wahania - ze napisalem do
jednego z dawnych znajomych, by donosil mi, co sie dzieje z ojcem
twoim w Gowartowie...

- Ty zrobiles to? O, mój drogi, najdrozszy, jakis ty dobry,
poczciwy, zloty! - wykrzyknela szczerze uradowana Ola i przytuliwszy
sie do Romana, usciskala go serdecznie.

- A tak, ja, we wlasnej osobie, tak czesto bowiem smutna bywalas...
- potwierdzil Dzierzymirski, i urwal nagle.

Przyjemnego a jednoczesnie i przykrego doznal on wrazenia. Mila
byla mu mysl, ze odgadlszy utrapienie zony, ulzyl jej. Smutno
nieco, widzac bowiem na twarzy zony tak pogodna radosc, poczul,
iz o odebranym juz liscie wspomniec nie mógl. Ten, choc nie
wesoly, nie wiózl jednak jeszcze ze soba zlych wiadomosci, gdy
natomiast nastepne - kto wie?

- Ha, trudno, - powiedzial sobie w duszy Dzierzymirski - niech cieszy
sie! Nie zatruje ja jej tej chwilki zadowolenia.

- I dotad niema zadnej odpowiedzi? - skwapliwie pytala tymczasem Ola.

- Nie, kochanie - sklamal gladko Roman - ale nadejdzie niebawem,
podalem adres Vevey...

- Podales? - ucieszyla sie znów Ola - no, to dobrze, bo ja mimo
woli bije sie z przypuszczeniami nieraz, co tam oni wszyscy mysla o
mnie, czy potepiaja bardzo, czy gniewaja sie, czy smuca?..

Ola ucichla i cien smutku przemknal po jej twarzy.

- No, no, cóz to znów za niepokoje? - podchwycil Roman, korzystajac
zas, iz na ulicy nikogo nie bylo, pospieszyl z pocieszeniem,
pieszczac czule mloda kobiete.

I znowu zagrala w nim nienasycona milosc namietna, ogarnela,
zdeptala wspomnienia - zakrólowala sama!..

Niebawem Dzierzymirscy odszukali swa wille, juz ciemna calkiem i
uspiona, a bladzac chwile po pustych korytarzach, dotarli
nareszcie do duzego pokoju z balkonem, który zajmowali tu na pierwszem
pietrze.

Kroki zapóznionych przybyszów zmacily cisze willi, skrzyp drzwi
zgrzytnal falszywym dzwiekiem w ogólnej harmonii powszechnego
milczenia.

W pokoju okna byly otwarte, i panowalo w nim powietrze rzezkie,
swieze, od gór plynace. Wchlaniajac je z luboscia,
Dzierzymirscy poczeli gospodarzyc u siebie. Roman po chwili wzial
sie do zamykania okien, Ola zas, zapaliwszy swiatlo, zdjela
kapelusz i wolno poczela sie rozbierac.

Lecz oto nagle podskoczyli oboje. W zupelnej bowiem ciszy uspionego
domu, tuz po za sciana sasiedniego pokoju, rozlegly sie silne
uderzenia. Ktos bez ceremonii walil w mur piesciami, chcac
widocznie zamanifestowac swoja tam obecnosc, a zarówno i fakt ze,
halasujac, spac mu przeszkadzano.

Wkrótce jednak rozjatrzone uderzenia ustaly i posypala sie garsc
nieestetycznych, wyrazonych glosno i ze zloscia epitetów.

Tyle bylo bezwiednego komizmu w stukaniu tem i w poirytowanym glosie,
zaspanym jeszcze, ze Dzierzymirscy rozesmieli sie wspólnie i
szczerze.

- To ta slodziutko-grzeczna rozwódka, podstarzala, pseudo - wielka
pani, elegantka, wiesz .. co to przy obiedzie, siedzi kolo nas -
objasnila pólglosem Ola - (w szwajcarskich hotelach-willach,
zwanych "pensions," obiaduja wszyscy razem).

- Tak?.. - zdziwil sie Roman - nie wiedzialem... A to oryginal baba,
naturalnie, nie przypuszcza zapewne, iz my tu mieszkamy... Zlapala
sie... Jak to jednak i pozory falszywej ukladnosci zdradzaja
czestokroc to zwierze, ukryte w czlowieku - filozoficznie dorzucil.
- Ale, ale... - ciagnal dalej, z usmiechem - wyobraz sobie,
Oluniu... Zapomnialem ci powiedziec. Tu, na górze nad nami - wskazal
sufit palcem i rozesmial sie - mieszka drugie dziwadlo:
Pamietasz... ta mala, nasze vis-a-vis, zólta stara panna... Otóz
wynajmuje ona az piec pokoi próznych naokolo siebie, a wiesz
dlaczego? - Tu Roman po raz drugi glosniej jeszcze parsknal
smiechem. - Zeby jej w nocy nie halasowano! Madrzejsza od naszej
sasiadki, co?...

Ola zasmiala sie z kolei srebrzyscie. Sluchajac meza, zdjela
wlasnie przed chwila suknie, i siadala obecnie przed lustrem, z
obnazona szyja i ramionami. Pragnac rozczesac wlosy, przechylila
sie w tyl i poczela rozwiazywac je leniwym ruchem rak.

- Poczekaj - rzucil zywo Dzierzymirscy - damy tej babie odpowiedz
muzyka calusów!.. Przypomni sobie moze luba rozwódka malzonka!..
Ha-haha, a to sie wsciekac dopiero bedzie!..

I swawolnie, ze smiechem, Roman przylgnal wargami do ramion Oli, i
poczal calowac je glosno, cmokajac z luboscia.

- Ohe!.. la - bas!.. On dort ici!.. - rozlegl sie po chwili za
sciana gardlowy, swiszczacy glos, pelen nienawisci i jadu.

- Buch! buch! buch! - rozlegly sie znów w pasyi uderzenia o mur
wsciekle.

Ola smiala sie serdecznie, Roman nie przestawal calowac
zamaszyscie.

- Dosyc juz, dosyc! - szepnela mloda kobieta, z trudnoscia
hamujac wesolosc, - prosze mi wynosic sie teraz - szepnela w
slad za tem, z pieszczota w glosie. - Idz na balkon! - dodala, i
przechyliwszy wysoko gietka swa szyje na porecz krzesla, podala
Romanowi do pocalunku rozchylone swe wargi zalotnie patrzac nan z pod
dlugich rzes...

Cudna i wdzieczna swych linji harmonia, biust kobiecy przemknal
ponetnie w tym ruchu falistym przed rozkochanym wzrokiem mezczyzny.

Dotknal ustami ust i z wezbrana miloscia w sercu wyszedl na
balkon.

Tu zapalil cygaru i znowu wchlonal w siebie pelnym, szerokim
oddechem, orzezwiajaca atmosfere cichej szwajcarskiej nocy.
Spojrzal w dól. U stóp jego szklilo sie w dali tam i ówdzie
srebrem rozblekitnione jezioro. Do powierzchni jego pieszczotliwie
tulily sie jeszcze gdzieniegdzie ostatnie mgielki, blakajace sie
zazwyczaj dzien caly, od rana, po Lemanie, i wespól z bialemi
mewami muskajace stale grzbiety jego fal.

Ksiezyc juz byl bardzo wysoko. Snopami swiatla dotykal teraz
grzbietów gór, mienil sie fosforycznie na wierzcholkach dalekich
snieznych szczytów.

A tam, w dole, zadumane, ciche usypialo miasto... Jedne po drugich, jak
iskry dopalajacego sie plomienia, ogniki - gasly w domostwach Vevey
swiatelka, kolejno - stopniowo nikly...

Dzierzymirski, z zadowoleniem, wciagal wciaz w piersi zdrowy
powiew, plynacy z dali, wypuszczajac zarazem z ust male obloczki
niebieskawego dymu.

Obecnie - chwilowo, byl on zupelnie szczesliwym! Tu, w zacisznym
gór zakatku, czul on podwójnie, jako swoja wylaczna wlasnosc
ubóstwiana kobiete, kochal ja zdwojonym sil zywotnych zapasem, a
czujac równoczesnie wzajemnosc jej ku sobie nieklamana, nurzal
sie w uczuciu tem, z rozkosza plywaka, rzezko wsród
rozslonecznionych wód wesolych plynacego w dal radosnego jutra!
Wizye przykre zniknely zupelnie, robak wewnetrzny, toczacy ducha
Romana, przestal go dreczyc na chwile... Dawka milosci ukolysane
sumienie - spalo.

- Romciu!.. Romeczku!.. - uslyszal naraz Dzierzymirski pieszczot
obietnic pelny, wolajacy go glos kobiety.

- Ide... ide! - odparl pospiesznie i rzuciwszy cygaro, przestapil
próg balkonu.

Swiatlo w pokoju zgaszonem juz bylo. Tajemnicze natomiast
blekitno-srebrne ksiezycowe fale zalewaly komnatke, a w
pólswietle tem majaczyla postac Oli i bielaly alabastrowe jej
ramiona.

Dzierzymirski, wchodzac, chcial przymknac za soba obite szarem
suknem balkonowe okiennice.

- O, nie... nie zamykaj !.. Tak ladnie ksiezyc swieci, tak
slicznie!.. - poslyszal w tejze samej chwili prosbe Oli. Roman
usluchal, a zamknawszy tylko szczelnie okienne ramy balkonu,
skierowal sie szybko w glab pokoju.

***

Jeszcze we mglach wczesnego poranku drzemaly góry, jezioro i
niezbudzone, senne miasto Vevey, gdy do drzwi pokoju Dzierzymirskich
zapukal ktos dyskretnie.

Roman, który obserwowal wlasnie przez okna mglisty krajobraz, na ten
odglos zerwal sie pospiesznie. Odziawszy sie szybko, nie pytajac
przez drzwi glosno, kto zacz, by nie zbudzic Oli, skierowal sie ku
wyjsciu z komnaty... Otworzyl drzwi cicho...

- Bonjour, monsieur! - pozdrowila go, przeciagajac spiewnie,
wpólubrana, usmiechnieta wstydliwie, mloda Szwajcarka, i podala
jakis papier.

- Co to jest? - z cicha pytajaco rzucil po francusku.

- Telegram! - brzmiala odpowiedz.

- A... dziekuje - odparl Roman i zamknal drzwi. Niepokój wyrazny
odbil sie na wyrazistem obliczu jego; cichutko podbiegl na palcach do
okna i goraczkowo rozwinal cwiartke papieru.

Stlumiony gwaltem okrzyk zabrzmial w pokoju przyciszonem echem, i
telegram z reki Romana upadl mu na posadzke. Poprzez szyby balkonu
Dzierzymirski spojrzal blednym wzrokiem przed siebie.

Tam, gdzies w oddali, poza wierzcholkami gór, zarózowialo sie
cos niewyraznie, plonilo... W mglach tajemniczych zniknal caly
wczorajszy krajobraz, a poza niewidzialnymi tylko szczytami Alp,
pokrytymi jakby woalem, gdzies, daleko, - zakryta wstydliwie,
wschodzila snac jutrzenka...

Roman, blady jak plótno, przeniósl wzrok swój w przeciwna strone
komnaty. Usmiechnieta, cicha spala tam Ola... Z pod lekkiej koldry
wysunela sie jej glówka urocza, rzesy dlugie kladly swe cienie
na rumiana twarzyczke, usteczka ponetne z koralu marzacym, od
rzeczywistosci dalekim, rozchylaly sie usmiechem...

Dzierzymirski patrzyl wciaz na nia, z czuloscia wspólczuciem,
bólem...

- Biedna!.. biedna!.. - wyszeptal - Biedna!.. powtórzyl ciszej
jeszcze. Bolesne skrzywienie przemknelo mu po ustach, i odwróciwszy
twarz, - nieruchomy, oparl sie w zadumie o szyby okien balkonu.


---------


Babie lato snulo swa przedze... Czepialo sie na zagonach
poruszonej swiezo czarnoziemnej gleby; laskotalo nozdrza siwych
wolów, w trzy pary leniwie sunacych u plugów, obmotywalo sie
swawolnie wokolo ich przepysznie rozroslych rogów i bieglo dalej,
unoszone wietrzykiem, by przytulic sie do rozgorzalej w sloncu
czerwienia i zlotem sciany borów, do samotnych grusz polowych i
zgarbionych strzech ukrainskich chatek, a zagladajac po drodze w
ukolysane jesienna cisza jary - ginelo gdzies w stepie dalekim,
splatajac tam ze soba usciskiem trawy, bodjaki i polne kwiecie -
pracowicie przedzac wszedy ustawiczna nic swa biala.

Droga do Gowartowa, galopem, co kon wyskoczy, pedzila czwórka koni,
unoszac w tumanie iskrzacej sie od slonca kurzawy powóz, a w nim
dwie osoby. Pierwsza z nich byl ksiadz proboszcz, z pobliskiego
miasteczka, druga - Krasnostawski.

Jak huragan, minawszy pochylona garstke ludzi, kopiacych w poblizu
lan buraków, oraz cmentarzyk wiejski, cichy, pelen uroku - pojazd
wpadl do siola. Z zagród chlopskich wyskoczyly psy i szczekac
poczely zajadle; wystraszone dzieciaki, o plowych, prawie bialych,
wlosach, rzucily sie, uciekajac w poplochu, a przedzace konopie
wiesniaczki, w barwnych swych strojach, chustkach i wyszywanych
koszulach, stawaly zdziwione, przeprowadzajac migajacy pedem pojazd
niespokojnem okiem.

Zziajana, okryta potem czwórka koni, zwolnila wreszcie biegu, i
stepa, wolniutko, ostroznie spuszczac sie zaczela z pagórka na
wiejska groble.

- Czy ksiedza dobrodzieja nie znuzyla nasza tak predka jazda?..
Cóz robic jednak, kiedy inaczej nie zdazylibysmy moze... -
odezwal sie Krasnostawski, korzystajac z mniejszego pedu powietrza.

Barczysty ksiadz, o inteligentnem wejrzeniu duzych czarnych oczu i
brwiach kruczych, odbijajacych wyraziscie od bialych wlosów,
wymykajacych mu sie spod kapelusza, obruszyl sie na to pytanie.

- Ale, cóz znowu!.. - odparl. - Oby tylko ten zacny pan January
dozyl blogoslawionej chwili i mógl pojednac sie z Bogiem!..

Umilkl ksiadz, i niebawem z poboznem westchnieniem, dorzucil:

- O to ostatnie wlasnie od czasu, gdy jedziemy, mysl ma ku
Najwyzszemu wznosze... Moze jej usluchac raczy!..

- Doktór mówil, ze z godzin trzy pozyje - odparl Krasnostawski, a
wyjmujac zegarek, rzekl jeszcze: - Od chwili tej minelo dwie
godziny...

- Ach, ci lekarze! - machnal reka ksiadz stary - cóz tam
ostatecznie wiedziec oni moga - wszak wszystko w reku Stwórcy-Pana!
Ja, na przyklad, pewnego razu bylem juz konajacym, a jednak, po
przyjeciu Przenajswietszego Sakramentu i Olejów Swietych -
wyzdrowialem...

Umilkli. Ksiadz zas po chwili, widzac, ze furman wciaz jedzie
stepa, zauwazyl:

- Ale moze bysmy znów pojechali nieco predzej, nieprawdaz?

- Naturalnie, niech minie tylko most i groble - odrzekl Krasnostawski.

U stóp ich szumialo w tej chwili kolo u mlyna, pryskajaca oden
wodna piana szeroko rozlewala sie na senna tafle duzego stawu, w
której przegladaly sie pozólkle szczyty gowartowskiego parku.

Za grobla znowu ruszyli galopem, i niebawem, wyminawszy jeszcze
czesc wsi, zajechali przed ganek palacu. Na spotkanie wybiegl stary
lokaj, klucznica i kilku domowników.

W ciszy, przerywanej tylko parskaniem i sapaniem spienionej zziajanej
czwórki koni, z lekiem, na stopniach kocza, Krasnostawski zapytal
glosnym szeptem:

- Zyje?..

- Zyje !.. Zyje !.. - odparli wszyscy chórem, lokaj zas natychmiast
dorzucil:

- Chwala Bogu na wysokosciach... Pan doktór powiedzial, ze moze i
do jutra rana...

- A gdziez pan doktór? - pytal dalej Krasnostawski.

- A ot, tylko co patrzec, jak odjechal.. Pono do Karolówki, bo tam
mlodsza jasnie pani niezdrowa...

- Niezdrowa!.. - obruszyl sie plenipotent. - Tu przeciez konajacy w
domu, mógl chyba zostac jeszcze! - dorzucil gniewnie, zly na
widoczna obojetnosc wiejskiego eskulapa. Obejrzal sie.

Ksiadz z nim przybyly wysiadal wlasnie z powozu, poprzedzany
towarzyszacym mu chlopaczkiem... Rozlegl sie wkrótce dzwiek
uroczysty koscielnego dzwonka - w progi palacu wstepowal Syn Bozy,
utajony w Przenajswietszym Sakramencie...

W pare minut pózniej, do pokoju chorego juz wchodzil ksiadz;
idacy w slad za nim Krasnostawski zostal na progu i spojrzal w
glab sypialni chorego.

Na lózku zamajaczyla mu blada, juz nie z tego prawie swiata,
sedziwa twarz pana Januarego. Drzwi zamknieto jednak w tej chwili -
Krasnostawski cofnal sie dyskretnie i poczal przechadzac sie
wielkiemi krokami po pokoju.

Od czasu powrotu z podrózy swej do miasta, na nim jednym prawie
spoczywalo wszystko. Przepedzal noce cale u chorego, dogladal go
osobiscie, wzywal lekarzy, konsylia.

Dzis, widzac, iz juz koniec nieodwolalny sie zbliza, a smierci
widmo blaka u progów palacu, znaglony, pojechal po ksiedza, dnia
poprzedniego juz, ciety przeczuciem, zatelegrafowawszy o
nieszczesciu do marszalkowej, Ladyzynskiego oraz do dawnego kolegi
swego, Tarnopolskiego.

Od tego ostatniego bowiem odebral list iscie enigmatyczny, w którym
proszono go usilnie, by doniósl szczególowo o wszystkiem, co sie
dzieje w Gowartowie.

Zanadto przyrodzonego sprytu posiadal w sobie Krasnostawski, by nie
odgadnac, ze poza kolega jego, Tarnopolskim, ukrywa sie ktos inny,
zainteresowany bardzo. Domyslil sie, iz byl nim prawdopodobnie
dobry znajomy tegoz, Dzierzymirski, i dlatego nie ominal wyzej
wzmiankowanego Tarnopolskiego, równiez donoszac mu, ze Gowartowski
umiera.

Smutny i blady, w przechadzce swej po pokoju, przystanal nagle
Krasnostawski, poslyszal bowiem w tej wlasnie chwili glosy i szepty
w przyleglej komnacie chorego.

- Spowiada sie... - rzekl do siebie, i zblizywszy sie do okna,
spojrzal w zadumie.

Tak samo, jak codzien, podlewano dzisiaj pod zblizajacy sie wieczór
klomby kwiatów, tak samo znizajace sie juz slonce slalo cienie
na aleje parku, na staw, porozrzucane w ogrodzie lawki, na chaty
siola, i step w perspektywie.

- I tak samo bedzie jutro, pojutrze - zawsze! Tak samo slonce i
wszystko weselic sie bedzie, nic porzadku swego nie zmieni, choc
dusza tego zakatka uleci w zaswiaty!.. - szeptal Krasnostawski, i
rzuciwszy sie na fotel, podparl rekami glowe, a mysli goniac sie
przelatywaly mu po glowie.

- O, jakze okrutna jest smierc! - myslal. - Jak pelna zagadki
niezwalczonej potegi, przed która tylko w pokorze chylic musimy
milczaco czola!

I nic kamiennego jej serca nie wzruszy, nic nie zatrzyma - ona w swej
nieublaganej godzinie przyjsc musi !..

- Straszne, straszne!.. - szepnal znów do siebie pochylony
mezczyzna. - Tem straszniejsze, iz niezrozumiale, nieujete rozumem
ludzkim, zawsze, zda sie, nowe, choc prawieczne w sobie; zawsze tak
samo niedoscigle, niezmiennie na wszelkie pytania odpowiadajace
sfinksa zagadka...

- I mnie to kiedys przecie spotka, wszak i ja umre!.. - rzekl
glosno do siebie Krasnostawski. - A potem ?.. - szepnal z trwoga.

I z pytaniem tem na ustach utkwil wzrok bledny we drzwi sasiedniego
pokoju...

Drzwi te tymczasem roztwarly sie cicho i na progu ukazala sie,
natchniona w tej chwili jakby twarz ksiedza i postac jego wyniosla.
Krasnostawski, zbudzony ze swych mysli ponurych, zywo podbiegl ku
niemu.

- Cóz, ksieze proboszczu? - zapytal.

- Wszystko dobrze... Zbratala sie dusza jego z Panem... - odparl
tenze z powaga.

- Ale? ale, czy ksiadz dobrodziej nie uwazal przypadkiem ?... To
jest... - platal sie Krasnostawski - powiedziec chcialem, czy
choremu przypadkiem nie lepiej?...

- Ha, Bóg wiedziec raczy... Nam pozostaje pogodzic sie tylko z Jego
Najwyzsza Wola!.. - tym samym tonem odrzekl sluga Panski.

- Zapewne!.. - baknal Krasnostawski. Zapanowalo chwile ciezkie,
olowiane milczenie. - Ach, ale przepraszam najmocniej ksiedza
dobrodzieja - uprzejmie przerwal pierwszy mlody czlowiek - w tej
chwili podwieczorek podac kaze, ksiadz dobrodziej utrudzony droga,
glodny zapewne!... - i Krasnostawski ku drzwiom sie skierowal
pospiesznie.

- Nie, dziekuje ci, panie Boleslawie! Jechac musze...

- Juz? - zdziwil sie mlody plenipotent.

- A tak, serce, jutro odpust u mnie, roboty huk!.. Kaz zaprzegac,
jesli laska, a ja tymczasem w ogrodzie poczekam i modlitwy swe
przedwieczorne odmówie.

- W tej chwili sluze ksiedzu dobrodziejowi... - rzucil w
póluklonie Krasnostawski i znikl za drzwiami.

Ksiadz zajrzal jeszcze do chorego; pozostawiony na opiece
staruszki-klucznicy, z pogoda na obliczu swem dziwna lezal on
spokojnie.

Widzac to, proboszcz wyszedl.

Z dobry kwadrans migala wysoka, czarna sylwetka jego na tle zieleni, po
wygracowanych starannie alejach parku, poczem w poblizu modlacego sie
w skupieniu ksiedza pojawil sie Krasnostawski.

Zaturkotalo jednoczesnie... Z uszanowaniem przez wszystkich
odprowadzony, proboszcz wsiadl niebawem do powozu. W pare minut
pózniej pojazd, unoszacy go, znikl za wjazdowa brama palacu...

Stojacy na ganku Krasnostawski poruszyl sie machinalnie i przez
milczace palacowe komnaty skierowal do pokoju pana Januarego.

- Cóz? jakze?.. - zapytal zaplakanej staruszki, siedzacej kolo
loza chorego.

- Teraz... lezy niby spokojnie - wyjakala cicho.

- No, to prosze isc odpoczac, ja zostane i dam znac, gdy zajdzie
tego potrzeba - stanowczo odezwal sie Krasnostawski.

Po opieraniu sie dluzszem, staruszka, znuzona i senna wysunela
sie z pokoju, Krasnostawski zas, podszedlszy do fotelu, stojacego
przy lózku, usiadl ciezko.

Cisza martwa zagoscila w komnacie... Gowartowski, oddychajac
niepostrzezenie lekko, spokojny, lezal wciaz nieruchomo; znuzeni
domownicy rozpierzchli sie, kazdy do swego zakatka i odglos zadny
nie dochodzil tutaj, tylko poprzez zapuszczone firanki oraz story
rzucalo swe jaskrawe blaski znizajace sie juz slonce...

Krasnostawski, zmeczony zyciem ostatnich dni kilku, zamyslil sie
gleboko, fizycznie wypoczywajac zarazem.

Od czasu do czasu spojrzenie przenosil na starca, poczem zapadal znów
w zadume, polaczona z nieokreslona apatya, gniotaca go swym
ciezarem, z poczuciem bezradnosci, w obliczu zblizajacej sie nie
odwolalnie, kroczacej smialo smierci!

Minelo w ten sposób dwie godziny.

Na ciemne zaluzye u okien padaly teraz prostopadle dogasajaca
czerwona luna ostatnie zachodu promienie, majaczyly ognikami
krwawymi po posadzce i scianach, a spoza parku, z oddali, niewyraznie
jakies dla ucha dochodzily odglosy...

To pracowity, znojny konczyl sie gdzies tam, po polach i siolach
pogodny dzien jesieni; to, spiewajac chórem smetna ukrainska
dumke - wracaly po pracy dziewczeta i molodycye, z buraczanych
lanów, gromada...

Nagle Krasnostawski, z przymknietymi oczyma w fotelu swym zaglebiony,
ocknal sie, drgnawszy na calem ciele nerwowo. Spojrzal na
chorego...

Usta pana Januarego szeptaly cos niewyraznie, poruszaly sie szybko
- wreszcie uniósl sie on na poduszkach i wzrokiem blednym spojrzal
wokolo.

Krasnostawski juz byl sie zerwal i stal teraz kolo lózka
blisko.

- Kto to jest?.. Kto to?.. - wyszeptal chory, z trudnoscia.

- To ja, Krasnostawski, Kra-sno-staw-ski - powtórzyl dobitnie.

- A, a... to dobrze... dobrze... - pan January zaczerpnal plucami
powietrza i po chwili zupelnie juz przytomnie przemówil lamanym,
cichym glosem:

-Mój panie Boleslawie, odslon, prosze cie, okno, choc jedno...
Tak tu ciemno...

Krasnostawski, usluchawszy natychmiast zlecenia, podniósl rolete.

Slonce juz bylo zaszlo. W pierwszych usciskach nadchodzacego
zmierzchu staly cicho pólobnazone drzewa parku, przeplatane
gdzieniegdzie czerwienia, slaly sie aleje zóltawym od opadlych
liscie kobiercem - bielaly niewyraznie w dali zagrody siola,
ciemnialy jego osady, senna i mroczna swiecila tafla stawu.

Krasnostawski, odwróciwszy sie od okna, spotkal smutny, pelen
tesknoty wzrok starca, utkwiony w roztaczajacy sie poza oknem
krajobraz.

Do lózka zblizyl sie pospiesznie.

- Dziekuje ci... mój kochany... pani Boleslawie... dziekuje -
odetchnal Gowartowski i dokonczyl ciszej:

- Ostatni to raz... ostatni widze to wszystko! - uczynil reka ruch
slaby, a wskazujacy widok otulonego mrokiem siola i pól szerokich.

- Dlaczego? - podchwycil szybko Krasnostawski, - uwazam wlasnie, ze
glos panski ma dziwnie zdrowe brzmienie - da Bóg, bedzie lepiej...

- Och... nie! Nie bedzie lepiej - westchnal pan January - nie
bedzie... to tylko na chwile...

Znów przestal, i zaczerpnawszy powietrza, ciagnal dalej,
uczyniwszy jednoczesnie prawa reka ruch zniechecenia pelny.

- Ja czuje, widze, ze koniec, smierc sie zbliza... Nic mi juz
nie pomoze - wola Boska!.. - znów przerwal... w minute zas mówil:

- Wlasnie... wlasnie powiedziec cos chcialem tobie... kochany
panie Boleslawie... usiadz... - i pan January wskazal swa woskowo -
zólta reka taborecik.

Krasnostawski usluchal.

- Poczekaj chwile... odpoczne... - wyszeptal oslabiony bardzo.
Oparl glowe o poduszki i oddychac poczal ciezko, na bladej zas
twarzy jego zakwitl i zgasl niebawem rumieniec nikly.

Krasnostawski wyczekiwal, milczac.

- Moze podac panu co do picia? - zapytal po chwili.

Przeczacy ruch reki byl cala odpowiedzia pana Januarego. W
dziesiec zas moze minut pózniej glosem slabym, przerywanym co
chwila ciezkim oddechem, przemówil cicho :

- Tys dobry... ty jeden... tak, jeden, jedyny, cos mnie nie
opuscil... Uczynili to wszyscy: siostra, Ladyzynski, córka... -
spuscil glowe i umilkl, a dwie lzy duze, perliste zablysly w
jego niebieskich, przybladlych zrenicach i stoczyly sie z wolna po
wychudlej twarzy. Po chwili ciagnal znowu:

- Zle uczynila Ola, zle bardzo... Nie poniewiera sie tak rodzicem,
nie depce sie tak przywiazania ojca... nie, nie, po stokroc razy
nie!... - powtórzyl z moca w oslablym glosie, i z ta skarga na
ustach przeciw dziecku ostatnia, upadl na poduszki w znuzeniu, jak
sciana blady.

Krasnostawski, ze wspólczuciem, ujal reke starca w dlon prawa,
a gdy Gowartowski ponownie uniósl sie na poslaniu, opiekunczo i
silnie podparl, podtrzymal swem lewem ramieniem jego cialo wychudle.

- Dziekuje ci, bardzo dziekuje!.. - wyszeptal pan January i mówic
poczal dalej, glosniej nieco, lecz ochryplym juz od zmeczenia i
wysilku glosem :

- Ale nie o tem mówic chcialem, nie o tem! Przeciwnie... - znów
zamilkl sekund kilka.

- Przeciwnie - powtórzyl - ja Oli przebaczam, majatek caly
zapisalem jej wylacznie, tylko... tu zatrzymal sie starzec dluzej
nieco, jakby w ostatnim wysilku trudno mu bylo jasno wyrazic mysl
swoja - tylko - ciagnal - ze testamentów jest dwa: jeden u
notaryusza, zlozony dawno, na korzysc Oli... drugi... na jej
niekorzysc...

Umilkl znów Gowartowski blady i zmeczony, a po chwili konczyl:

- Ten ostatni, pózniejszy, napisalem w chwili nierozumnego gniewu...
Jest w mojem biurku, szuflada lewa, na wierzchu... Podre go!..

Tu pan January, oswobodziwszy sie od podtrzymujacego go ramienia
Krasnostawskiego, opadl na poduszki wycienczony.

- Czy przyniesc mam ten testament? - poddal Krasnostawski.

Ojciec Oli Dzierzymirskiej przyzwalajaco skinal glowa i slabym
ruchem reki poruszyl kluczyk od szufladki stojacego obok loza
stoliczka.

Krasnostawski zrozumial. Wysunal szybko szuflade, wzial stamtad
pek kluczy i oddalil sie cicho.

Blady, oddychajac ciezko, w oczekiwaniu mlodego czlowieka,
odpoczywal Gowartowski... W ciszy gluchej minelo z dziesiec minut.
Na progu wreszcie ukazal sie Krasnostawski, trzymajac w reku duza
koperte.

Na jego widok pan January goraczkowo, o wlasnych silach, uniósl
sie na poslaniu i wyciagnal reke po testament.

- Dziekuje... - wyszeptal.

Odebrawszy zas od Krasnostawskiego koperte, otworzyl ja drzaca
reka, wyjal arkusz papieru, znajdujacy sie tam i rozerwal zwolna
na cztery czesci. Potem wlozyl na powrót do koperty zniszczony
test, a zwróciwszy sie do Krasnostawskiego, glosem dziwnie
dzwiecznym, stanowczym, wymówil:

- Oddasz to jej... Oli - i umilkl, opadlszy znowu na poduszki.

Mlody plenipotent machinalnie wzial koperte schowal ja do kieszeni
surduta. Wpatrzony w starca, na którego twarzy igral w tej chwili
jakis pelny dobroci usmiech, blady, tkliwy - milczal wzruszony, a
dwie lzy nieposluszne zakrecily mu sie w oczach.

Glosem cichym, jakby dogasajacym, mówil tymczasem jeszcze pan
January:

- Nie zapomnij oddac... Pamietaj!.. - urwal, a po chwili:

- Powiedz... takze Oli... ze przebaczam... jej... i... jemu!..-
dokonczyl z trudnoscia, w wysilku ostatnim i z wypiekami na twarzy,
trupio blady, umilkl...

Palaca sie u obrazu Matki Boskiej nad lózkiem, z czerwonego szkla,
lampka rzucila w tej chwili promien jasny na oblicze starca...

W zmierzchu idacego wieczora twarz Gowartowskiego zajasniala jakims
nadziemskim jakby wyrazem szlachetnej dobroci... Krasnostawski
jednoczesnie poprawil poduszki u loza i pochylil sie nad chorym,
zdalo mu sie bowiem, iz tenze porusza ustami.

Rzeczywiscie. Niedoslyszalnym, urywanym szeptem mlody czlowiek
poslyszal jeszcze:

- Dziekuje... tys dobry!.. Mówic juz... wiecej... nie... moge...

Poruszony slowami chorego starca, zdenerwowany, wzruszony odstapil od
lózka Krasnostawski i przygnebiony, usiadl w fotelu.

Minelo z dziesiec minut.

Widzac, ze chory lezy teraz zupelnie juz cicho, mlody czlowiek po
chwili powstal, posluchal oddechu jego, poczem wysunal sie
cichutko z pokoju. Dusilo go cos w gardle...

W sasiednich komnatach pusto bylo calkiem i szaro juz zupelnie.
Mrok wieczora wciskal sie do palacu coraz natarczywszy, wszedzie,
samotny, cichy, smutny. Krasnostawski bez halasu otworzyl podwoje
balkonu i wyszedl na werande, spragniony odetchnac swiezszem
powietrzem...

Oparl sie o balustrade, chlodzic poczal rozpalone czolo zimnym
powiewem jesiennego wieczora i stal tak nieruchomy dosc dlugo,
oglupialy jakby na razie, bezmyslny...

Nagle milczenie pograzajacego sie coraz bardziej w mroki domu i
parku, przerwal jednostajny donosny, odglos dzwonu w poblizu. To
codziennym, panujacym w Gowartowie, zwyczajem, zwolywana sluzbe na
wieczorna kolacye.

Krasnostawski sie ocknal, a jednoczesnie poczul pragnienie i
glód.

Wrócil do komnaty, zamknal drzwi oszklone od werandy, a napotkawszy
po drodze jakas pozostawiona swiece, zapalil ja pospiesznie i na
palcach skierowal sie poprzez kilka komnat do jadalnej sali. Dobe
cala Krasnostawski nic, prócz kilku szklanek herbaty, w ustach nie
mial - mlody organizm dopominal sie o swoje prawa.

W kredensie znalazl pochowane zimne miesiwa i chleb razowy; posilil
sie, popil woda i przez puste komnaty znowu skierowal sie do pokoju
Gowartowskiego.

Tu juz zupelne panowaly ciemnosci. Krasnostawski zapalil lampke,
przykryl ja abazurem i spojrzal na chorego.

Lezal w tej samej pozycyi, tak samo spokojny, oddychajac lekko,
cicho, bledszy tylko, zóltszy jakby... I w jednem równiez zaszla,
zmiana nagla.

Oto rece pana Januarego wykonywaly po koldrze jakies niewyrazne i
dziwne ruchy, jakby szukaly czegos, szczypaly powierzchnie sukna,
zatrzymywaly sie chwile, i znów rytmiczne poruszaly sie zwolna,
jednostajnie...

Krasnostawski, postawszy czas jakis, zblizyl sie do stolika,
wziawszy do reki machinalnie stojace tam lekarstwo. Spojrzal na
recepte. Przeczytawszy zas, westchnal.

Byly to leki zwykle, przepisywane dogorywajacym...

- Czyzby naprawde tak zle juz bylo? - szepnal do siebie
mlodzieniec - tak przytomnym byl jednak przed chwila!.. E!.. moze
Bóg da... pocieszajac sie - dokonczyl glosno.

Tymczasem zmeczenie fizyczne i moralne walilo wprost z nóg
Krasnostawskiego.

Zblizyl sie chwiejny do fotelu. Usiadl i po kilkakrotnie ziewnal
mimo woli nerwowo. Po chwili jednak energicznie wstrzasnal sie...

- Ooo... jakze mi sie spac chce!.. - mruknal i ponownie ziewnal
przeciagle z cicha.

- Ale nie mozna... nie mozna!.. - szepnal znów do siebie
przekonywajaco i siegnal po stojaca opodal flaszke kolonskiej
wody.

Przetarl sobie skronie, powachal, poczem napil sie zimnej wody ze
szklanki, i jak mu sie zdawalo, zupelnie obecnie rzezki, zaglebil
sie w fotelu.

Tymczasem minelo minut dziesiec zaledwie, gdy mlody pan plenipotent
spal juz na dobre, pochrapujac nawet z lekka czasami.

Sen zwyciezyl... Milczenie i spokój jakis zlowrogi zapanowaly w
komnacie.

A zewnatrz palacu tymczasem noc z wolna i stopniowo królowac
zaczela.

Na ciemnem tle nieba zamrugaly wkrótce gwiazdy, od pól wional
wietrzyk i cichym zólkniejacych lisci pogwarem zaszumial nad domem
park stary.

Wewnatrz zas dworu usneli wszyscy... Milczaly tu wszystkie katy, a
w oddzielonej kilkoma komnatami jadalnej sali dochodzil tylko regularny
odglos staroswieckiego zegara, który brzdakal i tykal i bil
przeciagle godziny jedna za druga.

Nagle w gluchej ciszy sypialni pana Januarego rozleglo sie
poczatkowo slabsze, niebawem coraz silniejsze charczenie. To chory
starzec juz konal...

Za lozem, w pólswietle komnaty, niewidzialna dla oka ludzkiego,
stanela smierc, lepu swego chciwa - jeki zgluszone umierajacego
dziesieciokrotnem echem wstrzasnely cisza domu...

Cos zbudzilo Krasnostawskiego. Co? - sam nie wiedzial na razie.
Zerwal sie z fotelu, oczy przetarl i spojrzal na pograzone w
cieniu loze. Zdretwial nagle i wlosy debem stanely mu na
glowie.

Z oczyma, wywróconemi po bialka zrenic, postawionemi w slup,
nieprzytomny, z ustami otworzonemi, zzólkly, zzielenialy -
straszny, jeczal starzec, lapal powietrze, stekal zalosnie -
charczal zlowrogo...

Krasnostawski zrozumial, lecz znieruchomial na razie do tego stopnia,
ze nie byl w stanie poruszyc sie z miejsca.. Po raz pierwszy w
zyciu znajdowal sie wobec konajacego czlowieka, patrzal wiec
bezprzytomny prawie i bledny nieustannie na Gowartowskiego... Drzal
przy tem na calem ciele, chwytalo go cos za gardlo, przykuwalo do
miejsca, do ziemi.

Równoczesnie przygnebiajaca cisza gniotla mu piersi ciezarem,
konajace drgnienia i jeki umierajacego, niby ostrzem ze stali
krajaly niemilosiernie wyprezone nerwy, a zarazem lek
niewytlumaczony, dziwny, zatrzasl nim.

Wiec to smierc!.. smierc idzie juz, przybliza sie, okropna,
bezzebna, oto jej szkielet sunie obok, mija go!.. Zbliza sie teraz
obojetna do loza... nachyla nad konajacym...

- Ha-ha-ha!.. ha-ha-ha!.. ha-ha-ha!.. - wstrzasa scianami pokoju - oto
smiech jej straszny!.. Rzezenie konajacego odpowiada mu echem coraz
przerazliwiej, glosniej... Ponuro jeczy on, skarzy sie, miota !..

- Boze!.. Boze!.. Co... to? Co... to? - krzyknal Krasnostawski,
schwycil sie za glowe, zadygotal raz jeszcze i porwawszy ze stolu
dzwonek - wybiegl.

W milczeniu powszechnego uspienia rozlegl sie niebawem rozpaczliwy
dzwiek pokojowego dzwonka, wstrzasnal murami !..

Gowartowski tymczasem czynic poczal teraz rekami jakies szalone
ruchy, gwaltownie odpedzal cos, bronil sie przed kims, jeczal
jeszcze donosniej, chwytal powietrze, bezustannie charczal..

Bieganie napelnilo niebawem dom caly. Garstka domowników i sluzby
w kilka chwil pózniej napelnila pokój dogorywajacego czlowieka.
Ostatnia przyszla staruszka, klucznica, z gromnica w reku.

Zalobna swiece zapalono pospiesznie i uklekli wszyscy.
Krasnostawski przy samem lozu, trzymajac w dloni reke pana
Januarego.

Chlodla mu ona w palcach coraz bardziej; stopniowo, powoli,
charczenie, jeki, równiez ustawaly, ucichly wreszcie...

Skupione milczenie komnaty, zamagnetyzowane wyczekiwaniem, trwoga,
przerwal szelest, dla ucha prawie niedoslyszalny. Ostatnie w tej
chwili ziemskie westchnienie czlowiecze ulatywalo z piersi starca -
mknelo w zaswiaty...

- Skonczyl... - szepnal Krasnostawski. Wsród kleczacych rozlegl
sie placz... Gdzieniegdzie plomyk zapalonej gromnicy oswietlil
ponuro zóltawa plama sciany, sprzety i szyby komnaty, drgac
zaczal blyskotliwy po twarzach kleczacych ludzi.

Poczeto sie zegnac poboznie...

Wspólna, cicha, a pelna glebokiej wiary prostych dusz modlitwa, z
wola Najwyzszego godzaca sie, pokorna, napelnila mury pokoju, i
az do stóp Stwórcy-Pana uleciala skrzydlata - wzniosla sie tam,
gdzies wysoko, w slad za zagadkowa droga duszy zmarlego, jakby mu
niebo otworzyc pragnela.


---------



Pokrasniale, czerwono-zlote dzikiego wina liscie, pnace sie po
bialych scianach gowartowskiego dworu, zagladaja przez otwarte okno
do malego gabinetu, obitego kirem, a ruszane z lekka wietrzykiem,
kolysza sie w promieniach jesiennego slonca, powiew zas zefiru
delikatnym dreszczem przebiega równiez po rzedzie zóltawych u
swiec plomyków, palacych sie wokolo katafalku, ginacego w zieleni
cieplarnianych kwiatów.

Obcisniety w ubranie czarne, wytworny - pan, nawet tu, za zycia
progiem, na podwyzszeniu lezy January Gowartowski...

Zesztywniale palce jego trzymaja kurczowo w dloni krucyfiks,
zaczesany starannie was mlecznosiwy, sumiasty, polski, odbija pieknie
na bialem, jak marmur, obliczu starca, a twarz ta, zadum pelna,
pograzona byc tylko sie zdaje w glebokim, cichym snie.

Kamienny to sen!.. Sen zaswiatów, wiecznosci, zagadki bytu i
swiadomosci prawdopodobnie tego, o co w dumie swej pokorny, rozbic
sie musi rozum ludzki; sen straszny - obojetny na wszystko dokola!..

I niczem juz sa dla niego sprawy tego padolu; niczem troski,
cierpienia ziemskie i niepokoje, niczem radosnie igrajace po pokoju
slonce - niczem wreszcie bolesc i smutek kleczacej u stóp
katafalku, sedziwej kobiety-siostry!..

Przybyla w przeddzien marszalkowa Warnicka, drzacemi, zbielalemi
usty szepcze teraz modlitwy, z ócz jej zmeczonych co minut pare upada
lza cicha, a wzrok z bolescia tlumiona wpatruje sie w rysy
ukochane.

I modli sie znów pokorna!..

Lica Gowartowskiego bowiem nic nie mówia zupelnie !.. Spokój i
martwota nieziemska wyryte sa na nich, a pogoda tylko jakas
nieuchwytna, cicha, swiadczyc sie zdaje, ze nie czuje on juz nic, a
w kazdym razie, iz doczesnie na pewno nie cierpi juz wcale.

- Módlcie sie, placzcie... przyjdzcie - odejdzcie... zakopcie w
ziemie... Róbcie, co chcecie - wszystko mi jedno!.. - mówia soba
wyraznie zesztywniale czlonki zmarlego.

A tymczasem przez otwarte okno do ciasnego naroznego pokoju wpadaja,
igraja coraz radosniej promienie slonca, plyna jakies dalekie z
pól piesni, pogwary - oddalone zyciowe echa...

Babiego lata nic wpada tu z wietrzykiem i osiada cicho na bujnej siwej
czuprynie zmarlego... W tej samej chwili drzwi od komnatki odmykaja
sie ostroznie i do pokoju wsuwa sie rosly, siwiejacy juz
mezczyzna...

To Ladyzynski. I on, przygnany straszna wiescia choroby groznej,
podazyl do przyjaciela lat mlodych, przybywszy jednak - za pózno.

Twarz jego, zazwyczaj pogodna, ironiczna, wyraza w tej chwili ból
nieklamany. Zbliza sie milczaco, opatruje plomyki swiec,
przestawia kwiaty, a poprawiwszy poduszke - zrzuca z glowy
Gowartowskiego swawolna nic jesieni, i uklaklszy, glowe opiera o
katafalk, w bolesnej zadumie.

Mija tak dluga chwila.

Poczem drzwi skrzypia znowu, na progu ukazuje sie dorodna
Krasnostawskiego postac. Objawszy wzrokiem pokój i znajdujace sie w
nim osoby, wzdycha ciezko, nastepnie zas zbliza sie do
Ladyzynskiego i opiera lekko swa reke na jego ramieniu. Potrzasa
niem delikatnie raz, drugi...

Za trzeciem dopiero dotknieciem budzi sie Ladyzynski z bolesnego
zamyslenia i unosi glowe..

- A, to pan? - pyta cicho - cóz to?...

Jakby w odpowiedzi jednoczesnie do pokoju wpada wyraznie oddalony
jeszcze nieco dzwiek dzwonków, i zgluszony gdzies po siola drodze,
daleki tetent i turkot kól powozu.

I w slad za tem szeptem na pytanie pana Emila odpowiada Krasnostawski.

- Ze stacyi konie wracaja... O ile wzrok mnie nie myli, ktos jest w
faetonie... Zdaje mi sie, ze to - oni...

Ladyzynski, sluchajac go uwaznie, juz powoli powstal byl z
kleczek.

- Moze szanowny pan dobrodziej bedzie tak laskaw wyjsc na ganek -
ciagnie dalej Krasnostawski. - Pania marszalkowe - tu zniza glos
jeszcze bardziej - fatygowac nie wypada... Ja zas pana
Dzierzymirskiego nie znam... A tu, do wiadomosci zgonu...

- Tak, tak! - przerywa pan Emil, - dobrze, mój panie, ide... Ale
prawda - zatrzymuje sie - trzeba uprzedzic marszalkowe, bo sie
biedaczka wystraszy.

Ladyzynski pochyla sie ku kleczacej pani Melanji i szeptem cos
jej przeklada.

Wpólprzytomnie slucha go marszalkowa Warnicka, po chwili zas wstaje
i ze smutkiem bezbrzeznym, wzdycha kilkakrotnie...

Jednoczesnie dwaj mezczyzni wychodza szybko, oddalony bowiem przed
chwila jeszcze turkot pojazdu wstrzasa juz oto murami domu i powóz
snac zajezdza spiesznie na dziedziniec. Odglos dzwonków donosnie
przerywa martwa cisze... Powóz staje.

A nastepnie, az tu, popod stopy umarlego czlowieka niewyrazne
jakies zgluszone dochodza glosy i szmery...

Nagle, o milczace sciany palacu obija sie krzyk kobiecy bolesny,
straszny, oraz stlumiony jeszcze oddaleniem jek rozpaczliwy. W slad
za tem rozlegaja sie kroki, coraz szybsze, blizsze, a pózniej juz
calkiem donosnie tym razem, szelest sukni i lkanie.

Jeszcze chwila...

I cisza pokrytego kirem, tonacego w sloncu i gromnic swietle,
zakatka, sfinksowy, dumny majestat smierci brutalnie przerywanym
zostaje.

Drzwi roztwieraja sie nerwowo, ruchem gwaltownym, od silniejszego
pradu powietrza gasnie przy katafalku swiec kilka, i do pokoju wbiega
ubrana w podrózne szaty, placzaca Ola...

Za nia, ukazuje sie sniade spokojne oblicze Dzierzymirskiego i
wytworna sylwetka jego.

Jednoczesnie murami komnaty wstrzasa krzyk bólu, rozpaczy, a zarazem
halas drugorzedny jakis, inny...

To Ola juz na kolanach... Obejmuje ona ramionami zimne, martwe cialo
rodzica, odtraciwszy równoczesnie niebacznie przeszkadzajace jej
wysokie srebrne lichtarze, z chrzestem padajace w tej samej chwili na
ziemie...

Ktos schyla sie pospiesznie i opodal ustawia je ponownie...

Tymczasem krzyk beznadziejnego cierpienia wydziera sie z ust Oli.

- Tato !... tatusiu !.. przebacz!.. - wola mloda kobieta, placzac,
wijac sie z rozpaczy. - Ojcze!.. ojczulku!.. przebacz!.. - konczy w
lkaniu, szlochajac.

Na dzwiek slów ostatnich chmura osiada na wynioslem czole Romana.

- Tys winien takze!.. ty równiez!.. To dzielo takze twoje! -
szepce mu cos w duszy w tej chwili i instynktownie blednie, pochyla
sie i kleka po drugiej stronie katafalku.

A Ola sciska, caluje teraz rece, twarz i zimne czolo starca, oblewa
je lzami, wlosy ojcowskie piesci i tuli swa glowe do serca, co
bic juz na zawsze przestalo!..

- Ty nie umarles - szepce - ty spisz tylko!.. ty nie umarles!.. -
powtarza uparcie. - To byc nie moze - nie moze!!..

Powstala z kleczek marszalkowa Warnicka podtrzymuje wijaca sie w
bólu kobiete z jednej strony - z drugiej opiekunczo podpiera ja
Ladyzynski.

Wszystkim lzy kreca sie w oczach, jeden Roman tylko nieczulym byc
sie zdaje pozornie, ale twarz jego kredowo - blada i brwi sciagniete
swiadcza, iz i on, w tej chwili przynajmniej - cierpi. Kleczy
wciaz nieruchomo, mysli...

Poza nim, swiadek niemy tej sceny, stoi Krasnostawski, wzruszony,
bezradny. Opodal stary lokaj domowy patrzy osowialy.

- Zloty tatuniu !!.. zloty !!.. - wola znów Ola, proszaco,
blagalnie; z przerwami malemi, jekliwy, przeplatany lkaniem, odzywa
sie bezustannie glos córki-sieroty, a echo jego plynie przez okno w
dal, do parku, na step i pola!..

I za glosem zrozpaczonej jedynaczki, hejnalem wspólnym plakac,
lkac oto zdaja sie stare drzewa parku; szumem swych lisci drobnych
brzoza nad woda wiesc te powtarza dalej, placzac sama, a jek
bolesci, podchwycony akordami przyrody, plynie, plynie w dal...

I wszystko, zda sie teraz, za panem swym boleje !..

A wiec i staw, sniacy fali swej szmerem, i lany, i polne kwiecie, i
step, strzasajacy z traw swych niby lzy zalu - drobne kropelki
rosy...

Jeden tylko umarly, jak glaz nieczulym jest na jek, ból swego
dziecka.

Lecz czyz to zludzenie?..

Pod pocalunkami przed chwila i lza jedynaczki, zdawalo sie, ze
oto znika z alabastrowego czola starca gleboka, zastygla tam
zmarszczka, i calkiem juz teraz pogodne, obojetne, sni ono dalej bez
konca...

Moze dusza z poza stref swiata niewidzialna zablakala sie jeszcze
tutaj przed dalsza w wiecznosc zagadkowa wedrówka?.. A moze trup
slyszal jeszcze ?

Któz wie? któz zgadnie?

- Ojcze!.. ty zyjesz!!.. tato... tatusiu!.. Biedna ja... biedna...
nieszczesliwa... - bezzmiennie; tylko coraz ciszej i ciszej, rozlega
sie dalej u stóp starca wolanie Oli, w spazmach lkan bolesnych,
bezsilne, straszne w swej grozie, bólu - coraz beznadziejniejsze.

- Tatuniu!!.. Ta... tu... niu!.. - kona wreszcie krzyk mlodej
kokiety... Milknie, oddany echem parku, pogwarami siola i pól
szerokich... pólomdlala i slaba zone wynosi pospiesznie na
rekach Dzierzymirski z powleczonej kirem komnaty.

Wystraszeni podazaja za nim wszyscy...

To zycie juz ze smiercia walczyc poczynalo. Przepotezne w swej
sile, nie lubiace, by zapominano o niem, odrywalo w tej chwili
despotycznie od nieboszczyka, w skupieniu otaczajacych go dotad ludzi.
Troska o zywym wziela góre!..

W promieniach radosnych jesiennego slonca, w ciszy, grajacej tylko
powaznym szumem drzew ogrodu - w chwilowym nieladzie wpól
przygaslych swiec i poodsuwanych kwiatów, niewzruszony w swym
majestacie smierci - umarly pozostal sam.


***


Od pogrzebu Januarego Gowartowskiego minelo dni kilka.

W pograzonym juz we snie palacu w Gowartowie palilo sie jeszcze
swiatlo w jednym pokoju, rzucajac w noc ciemna promien jaskrawy
przez okienne szyby.

W kancelaryjnym gabinecie dawnego pana, a dzis sypialni nowego
dziedzica, Dzierzymirskiego, on sam, znuzony dniem minionym, a nader
dlan obfitym w niezwykle zdarzenia, kladl sie do snu i z wolna
rozbieral leniwie.

Na stoliku obok lózka stala odkorkowana butelka szampana i kieliszek
wysoki, z krysztalu, oraz odemkniete pudelko cygar.

Roman po chwili zapalil jedno z nich, nalal sobie wina i wypil
haustem jeden kielich, poczem zmeczony, wsunawszy sie pod koldre,
zgasil swiatlo.

Odetchnal pare razy glosno, z ulga, przeciagnal sie, az
zatrzeszczalo staroswieckie loze, ziewnal smakowicie,
zaciagnawszy sie zas wyborowem cygarem, myslec poczal o
ukonczonym dniu dzisiejszym, a przelomowym w dotychczasowem zyciu
jego.

Dzis to bowiem odbylo sie otwarcie testamentu nieboszczyka.

Stosownie do woli zmarlego, córka jego stawala sie jedyna
spadkobierczynia kilkakrocstotysiecznego majatku...

Dzierzymirski powtórnie wyciagnal sie z luboscia w szerokiem,
szeleszczacem posciela lozu.

- Tak, kilkakroc-stoty-siecz-nego... - szepnal do siebie z
zadowoleniem. Usmiechnal sie... Dwa dni temu jeszcze, jadac tu, a
przeczuwajac zgon ojca Oli, - byl pewnym niemal, iz on córke za
nieposluszenstwo wydziedziczyl.

Juz dnia nastepnego po przybyciu do Gowartowa przyjemnie bardzo
rozwialy sie jego trwogi; wzruszonej opowiadaniem o ostatnich chwilach
pana Januarego córce, w obecnosci Romana, wreczyl byl Krasnostawski
podarty wlasnorecznie przez umierajacego ojca testament.

On zas, pomimo to, watpil jeszcze... Bal sie otwarcia ostatniej
woli nieboszczyka, zlozonej oficyalnie u notaryusza; i tutaj zdawal
sie przeczuwac podstep jakis moze i przykra niespodzianke.

Dzis wreszcie pierzchly bezpowrotnie niepokoje ostatnie. Z nia
uciekal równiez strach bliskiego bezpienieznego jutra, które
czekalo nan, czyhalo z wydaniem ostatnich paru tysiecy, pozostalych
z poprzedniej fortunki, zyciem nad stan przez lat trzy lekkomyslnie
wydanej.

Tu Dzierzymirski usmiechnal sie szydersko.

Nie, stanowczo, pieniadz do niego sie garnie!.. Ten, który posiadal
dotad, choc wygrany, palil go czestokroc, pomimo wszystko,
przypomnieniem przeszlosci. Sofizmatami wtlumial w siebie
wspomnienia gryzace, lecz jednoczesnie i instynktownie jakby
rozrzucal, pozbawial sie grosza, tam, gdzies na dnie duszy wlasnej,
choc nie przyznawal sie pozornie do tego, rad nawet bedac, iz
zloto watpliwe szlo - niklo...

Jakby otrzasajac sie z tego samopoczucia, Dzierzymirski poruszyl
sie niespokojnie i powrócil mysla do terazniejszosci milej.

On i Ola - wszak to jedno. Dzis zatem, pomimo praw miejscowych, de
facto, stawal sie panem okazalej i panskiej, wlasnej fortuny.

I pokryta, stlumiona waznoscia chwili, smutkiem Oli, oraz calego
domu - przez dzien caly - teraz dopiero, w ciszy uspienia palacu, w
czterech scianach sypialni, rozsadzac poczelo Dzierzymirskiemu
piersi egoistyczne zadowolenie wewnetrzne.

Szczerze zalowac zmarlego Roman w istocie nie mógl. Poza innemi
cechami charakteru dodatniemu i milemi, arystokrata z przekonan,
nieprzystepny i dumny wzgledem tych, których pragnal trzymac od
siebie z daleka, takim tylko, a nie innym, okazal sie niezyjacy pan
January, w stosunku do dzisiejszego swego ziecia.

Dzierzymirski nie bolal wiec wcale nad strata tescia swego... Teraz
zas, powoli palac cygaro, mysl jego, przesunawszy sie obojetnie po
wypadkach smierci pana Januarego i jego pogrzebu, zatrzymujac sie
przy tych zdarzeniach tylko ze wzgledu na bolesc drogiej mu Oli -
swobodna, pomykala obecnie chyzo w przyszlosc.

Od jutra staje sie panem!.. Bedzie administrowal dobra, zbieral
dochody...

I Romana upajalo to jutro!..

Lat temu pare skromny student, korepetytor bez grosza przy duszy, zle
odziany, odzywiany - biedny... Pózniej zrzadzeniem losu slepego
wlasciciel sumki pokaznej grosza... Dzis dziedzic, pan cala,
geba!..

- Do dyaska !.. - mruknal Dzierzymirski i usmiechnawszy sie z
zadowoleniem, musial przyznac jednak, ze swiat nie tak zly i nic
nie wart, jak nazywal go ongi, w pesymizmu chwilach, i ze zycie
czasami bywa wcale milem.

- I cóz moga o mnie zlego powiedziec ludzie, swiat caly? -
rezonowal dalej w myslach swych Roman.

- Nic zupelnie. O zgubie niezwróconej wszak nikt nic nie wie, kazdy
zas znajacy mnie przedtem, gdy dzis mnie spotka, powie tylko z
przekonaniem: Zuch, poradzil sobie w zyciu!..

- A jak? któz o to pytac bedzie...

Dzierzymirski, poczuwszy znów pragnienie, w pólswietle pokoju
odnalazl kieliszek i butelke szampana, która, powodowany jakims
dziecinnym wprost kaprysem, przyniósl sam sobie wieczorem z "wlasnej"
piwnicy; nalawszy wina, napil sie chciwie.

Radosc zas jego wewnetrzna, poza egoistyczna samowiedza
przyszlego bytu, miala równiez na jego obrone, przyznac nalezy, i
szlachetniejsza podstawe.

- Teraz bede mial na to, by oddac to, co znalazlem - mówil sobie
wlasnie w tej chwili, trzymajac machinalnie w reku wysoki
krysztalowy kielich od wina, a w myslach bezwiednie i niejasno zarazem
ukladal juz wzgledem tego plany na przyszlosc.

- Ukrytym celem zycia mego bedzie znalezc, odszukac koniecznie
zagadkowego wlasciciela zgubionych dwudziestu siedmiu tysiecy -
szeptal cicho Roman do siebie, - a oddawszy mu jego pieniadze,
oczyscic sie w ten sposób z plamy przeszlosci!..

- Musze ja zmazac! Czystym byc musze!.. - z sila powtórzyl
glosniej. - Chocbym mial swiat z posad poruszyc! - dokonczyl z
moca i umilkl, a równoczesnie w piersiach jego zapalala sie teraz
jakas goraczka czynu.

Zdawszy zas sobie natychmiast sprawe z tego stanu swego,
Dzierzymirski poruszyl sie w poscieli swej niespokojnie.

- Tak, ja go znajde! - mówil sobie w mysli dalej. - Znajde, dla
tego chocby, iz nie unikac bojazliwie, jak dotad, ale smialo
szukac go bede. Ale... - tu Roman zatrzymal sie w myslach, - ale,
by dopiac tego - powtórzyl - wszak musze wyplynac na arene
szersza swiata!.. Bo przeciez tu, choc bede panem Gowartowa, nic
przecie w tym wzgledzie uczynic nie zdolam!..

- A wiec - gdzie ?.. - dreczyc go, meczyc poczelo pytanie.
Dzierzymirski brwi zmarszczyl.

Powtórnie, znowu poczul w sobie jakas nieprzeparta chec czynu, a
równoczesnie zrozumial nagle, ze radosc jego chwilowa, przelotna z
odziedziczenia majatku byla slomianym tylko ogniem!

Bo, rzeczywiscie...

Ambicya bowiem, czasem zle umieszczona - pojeta, lecz jedna i ta sama
zawsze, która dotad pchala go slepo naprzód, i teraz, choc zostal
panem i zdobyl, czego pragnal, ukaze mu niewatpliwie inne znów
braki obecnego polozenia, "isc" naprzód kaze, wyniesc sie ponad
drugich zachecac bedzie - nurtujaca, despotyczna - nie pozostawi go
w spokoju!

Wziawszy zas jeszcze pod uwage uspiony wyrzut sumienia i chec
zmazania plamy z wlasnej uczciwosci - przyszlosc ta, przed chwila
jeszcze wymarzona, idealna... juz teraz przed wzrokiem Romana
pokrywala sie cieniem.

Samowiedza powyzsza pokryla chmura na chwile piekne rysy
Dzierzymirskiego.

- Ha!.. zobaczymy!.. - rzekl zupelnie glosno, a wypiwszy do konca
szampanskie wino, postawil kielich na stole tak silnie, ze lejkowaty,
delikatny, prysl on i szczatki krysztalu upadly z brzekiem na
ziemie.

Pierwszym ruchem pana na Gowartowie bylo siegniecie po zapalki,
mysl zas zapalenia swiecy, by zebrac szklo stluczone, przemknela
mu przez glowe.

Powstrzymal sie jednak i mruknal zcicha:

- Po co? Mam przecie na zawolanie kamerdyra i dwóch lokai...
Sprzatna jutro...

Poczem, znuzony myslami, przytulil glowe do poduszki, usilujac
zasnac.

--------------

CZESC DRUGA




Byla wiosna...

Od opisanych zdarzen piata juz z kolei tak samo urocza zawsze,
usmiechnieta i wesola - nowa wiecznie, w zieleni i blaskach
wschodzila ona znowu nad swiatem. Pelna w przyszlosc wiary i
nadziei krzepila serca, rozjasniala umysly, siala po twarzach
ludzkich usmiechy radosne, a rozogniajac wyobraznie, zmysly -
upajajac swem tchnieniem, majowem, swiezem - szla zwycieska,
królewska, wspaniala...

Przez wpólprzymkniete okno powiew jej, lacznie z gluchym gwarem
ulic wielkiego miasta, wdzieral sie do umeblowanego powaznie,
obszernego gabinetu, gdzie przy biurku okazalem, a zarzuconem
papierami, listami, ksiegami i pismami, siedzial Roman Dzierzymirski
i sluchal mówiacego cos do niego mlodego mezczyzny.

Po chwili tenze umilkl, w pokoju zapanowala cisza, zamykajaca snac
powazna i czas dluzszy toczaca sie rozmowe.

Roman zamyslony, ujawszy w dwa palce jakis papier, zlozony we
czworo, postukiwal nim machinalnie o amarantowe sukno biurka, przybysz
zas milczal, wpatrzony w niego - na odpowiedz czekal cierpliwie,
bawiac sie tymczasowo trzymanem w reku nozem do rozcinania.

Gosc nieznajomy byl niskiego wzrostu; twarz mial myslaca,
ruchliwa i zmienna, cala zas jego powierzchownosc, wyraznie
zdradzac sie zdawala, kogos ze sfer finansów, lub przemyslu.

Przenióslszy niebawem wzrok z twarzy Dzierzymirskiego na otaczajace
go sprzety w gabinecie, pobieznie przygladac mu sie zaczal.

Rzucil wiec okiem na stojacy opodal stól duzy, przykryty zielonem
suknem, a przeznaczony zapewne do sesyi i narad, na otaczajace go
fotele, skóra kryte, na dwie, szafy ksiazek, zegar - cacko
starozytne; spojrzal na pare konsol, stolików, i innych zbytkownych
gracików - wreszcie, zniecierpliwiony dluzszem milczeniem gospodarza,
zagadnal:

- Zatem... panie prezesie?

Dzierzymirski ocknal sie, i juz otwieral wlasnie usta, by cos
odrzec, lecz zatrzymal sie nagle, drzwi bowiem skrzypnely, i wszedl
lokaj, trzymajac duzy list na tacy.

- Jakis pan to przyniósl, czekal bardzo dlugo, - objasnil, - w
koncu kazal mi list oddac jasnie panu, a sam poszedl...

- Przepraszam pana!.. - rzucil Roman gosciowi swemu - pan pozwoli,
nieprawdaz? - i rozerwal koperte przyniesionego pisma.

Spojrzal na cwiartke papieru formatu handlowego, z kilkunastoma tylko
wierszami, pisanymi czytelnie na maszynie, i kilkoma hieroglifami
podpisów.

Lokaj znikl tymczasem, a, jednoczesnie Dzierzymirski, skonczywszy
czytanie, ponownie zwrócil sie do goscia swego, lecz i tym razem
znowu przeszkodzono mu.

Ktos pukal do drzwi dyskretnie.

- Prosze!.. - rzekl Roman glosno.

Drzwi roztworzyly sie szybko. Do gabinetu wszedl mlodzieniec bardzo
wysoki, ubrany modnie, o powierzchownosci wytwornej i panskiej, oraz
ruchach naturalnych, swobodnych, nerwowych nieco tylko i zbyt predkich.

Przeprosiwszy pospiesznie siedzacego przemyslowca, Dzierzymirski
zerwal sie na widok wchodzacego.

- Pardon... mille fois... pardon!.. Kochany prezesie, slówko tylko
jedno - mówil juz tymczasem przybyly, a ujrzawszy powstajacego
instynktownie goscia, dosc grzecznie rzucil w jego strone.

- Przepraszam bardzo, stokrotnie... pana... sekunde tylko!.. - ujawszy
zas ramie Dzierzymirskiego, nachylil sie ku niemu, odprowadzil
dalej nieco i pólglosem mówic poczal cos, z zywoscia i
gestykulacya, stojac z nim razem posrodku gabinetu.

Po chwili, odprowadzony az do drzwi, z atencya wyrazna, pozegnal
sie serdecznie z Romanem i zniknal za portyera i drzwiami.

Dzierzymirski tymczasem powracal juz do goscia swego, a
przeprosiwszy go raz jeszcze, dodal na pozór niedbale:

- To wlasnie ksiaze-ordynat B... nie zna pan?... Mial do mnie
interes bardzo pilny... Tu znów - wskazal na otrzymana przed chwila
korespondencye, - zaproszenie na ogólne zebranie akcyonaryuszów
jednej z naszych kolei. Dzis mam piec sesyj... - ciagnal dalej w
tym samym tonie, - tam - uczynil glowa niewyrazny ruch ku drzwiom, -
czeka masa interesantów... Wszystkie godziny dnia policzone...

- Wobec tego - zatrzymal sie znowu Roman - nie wiem doprawdy - mówil
zwolna - czy przyjac moge tak zaszczytny wybór panów... Po prostu
nie mam w ogóle czasu... Nie, nie moge !

Cien przeszedl po obliczu nieznajomego, chcial cos zaprotestowac,
lecz Dzierzymirski juz mówil:

- Przykro mi tylko, iz panowie z tego powodu ambaras prawdopodobnie
miec beda... - zatrzymal sie chwile i wskazal na trzymana do
niedawna, w reku odezwe jednego z pierwszorzednych akcyjnych
towarzystw weglowych, w której donoszono mu wlasnie o wyborze go
podczas ostatniego zebrania akcyonaryuszów na przewodniczacego w
komisyi rewizyjnej.

- Lecz wyznac musze - ciagnal dalej i usmiechnal sie przy tem z
lekka, - ze nawet czynnosc, proponowana mi przez panów, zastaje mnie
calkiem nie przygotowanym. Po prostu - tu po wargach Romana przemknal
powtórnie usmiech - dziedzina to rzeczy, dla mnie nie tak dokladnie i
zupelnie znanych... Terra incognita... - sklonil glowe ruchem
lekkim - stanowiska podobnego nie mialem jeszcze dotad...

I Dzierzymirski zamilkl na chwile poczem swobodnie dorzucil:

- Ale! prawda... Zapomnialem jeszcze powiedziec szanownemu panu... Za
pare dni wyjezdzam na czas dluzszy za granice, dla wypoczynku.

Roman zatrzymal sie i pytajaco spojrzal na goscia swego.

- O!.. to najmniejsza... - odparl szybko przemyslowiec - czynnosc
komisyi w roku biezacym wypada dopiero za miesiecy kilka, a odbywa
sie w ogó1e nieczesto... Co zas do pierwszego punktu... rzecz to
równiez malej wagi...

- Nie chodzi nam bynajmniej o jednostke tak dalece rutynowana, -
przepraszam za wyrazenie i mlody czlowiek usmiechnal sie lekko -
lecz o czlowieka tych wplywów i stanowiska, oraz zaufania szerokich
kól naszego miasta, jakie pan prezes po paru latach zaledwie zdobyc
sobie potrafil, i które niewatpliwie, rzec mozna, posiada obecnie
juz w zupelnosci...

Dzierzymirski teraz z kolei usmiechnal sie na tak jasne postawienie
kwestyi.

Rzeczywiscie, lat temu kilka, gdy nieznany tu zgola jeszcze przybyl
osiedlic sie w miescie, czyzby snilo sie nawet komu przyjsc
don z tego rodzaju propozycya. Blysk zadowolenia milosci wlasnej
przemknal w tej chwili po licach Dzierzymirskiego.

- Nie traciles czasu daremnie - mówil mu wewnetrzny glos i uczucie
pychy rozpieralo piersi.

Milczeniu zalegle przerwal tymczasem glos przemyslowca.

- Zatem - rzecz zalatwiona nieprawdaz? Pan prezes - przyjmuje?...

Dzierzymirski zawahal sie sekunde jeszcze, pochlebstwo jednak,
podane zrecznie, dzialac poczynalo. Zdecydowal sie dac odpowiedz
przychylna.

- No... trudno!.. - wycedzil z wolna, obojetnie i z pozornym
przymusem. Pomimo obowiazków i odpowiedzialnosci, które wkladaja
na mnie czynnosci i stanowisko przewodniczacego w komisyi, przyjac
juz chyba musze!..

- Wybór panów akcyonaryuszów zreszta takiego zwiazku, jakiem jest
Towarzystwo panów - tu Roman sklonil sie grzecznie w strone goscia
swego, a bedacego - ciagnal dalej - bez pochwal i przesady, w
rozkwicie obecnym jednem z pierwszorzednych w kraju - zaszczyt mi tylko
przynosi - i Dzierzymirski w tem miejscu przemówienia swego pochylil
z lekka glowe. - Co zas do czynnosci rewizyjnych, mam nadzieje
równiez - konczyl - iz chyba im podolam, tymbardziej -
usmiechnal sie tym razem nieco dumnie - ze zajec bardzo
podobnych, choc tak róznorodnych, piastuje od pewnego czasu moc
niezliczona...

- O, naturalnie! - przyswiadczyl gosc skwapliwie, - zreszta
przyjemnosc mialem powiedziec juz panu prezesowi w toku rozmowy
dzisiejszej, ze zdaniem jest jednoglosnem akcyonaryuszów naszego
Towarzystwa, iz w calem miescie nie ma formalnie nikogo, kto by
lepiej od pana prezesa czynnosc wzmiankowana objac zdolal.

Dzierzymirski na to znowu pochlebstwo nowe w milczeniu nisko pochylil
tylko glowe i powstal z siedzenia.

Gosc jednoczesnie z krzesla zerwal sie szybko.

- Dziekuje i uciekam, panie prezesie, czas - to pieniadz, a
przyslowie to nigdzie chyba lepiej, niz tutaj, zastosowanem byc nie
moze.

- Prosze wyrazic tymczasowo moje podziekowanie panom z Rady
Zarzadzajacej,- odparl uprzejmie Dzierzymirski. - W sprawie tej
zreszta wpadne osobiscie do biur Towarzystwa, przed mym wyjazdem.

- Sluga panski!.. - rzucil jeszcze przybyly w uklonie i w slad za
tem znikl za drzwiami. Dzierzymirski krokiem miarowym przechadzac
sie poczal po pokoju.

- Wiec i ta akcyjna spólka weglowa - myslal - obracajaca
kapitalami, najpotezniejszymi moze w kraju, ceniona, znana, wybrala
go równiez! Wiec i oni don przyszli! Wposród siebie nie znalezli
nikogo, godniejszego, by piastowac urzad, tak pelen zaufania!.. - w
umysle Romana bezustannie nad innemi górowalo wrazenie wizyty
ostatniej.

Duma wciaz rozsadzala mu piersi, usmiech zadowolenia blakal sie
po ustach; Roman, zamyslony, przebiegal ciagle swój gabinet wielkimi
krokami.

Nagle rozmyslanie to, tak wielce dlan mile, przerwane zostalo
wejsciem lokaja.

- Jakas nieznajoma pani w zalobie chce widziec sie z jasnie panem
- zaanonsowal.

- Jak sie nazywa?

- Oto bilet, jasnie panie...

Dzierzymirski wzial z rak slugi kartke brystolu i przeczytal
wylitografowane na niej nazwisko; nic jednak nie powiedzialo mu ono.

- Pros! - rzekl krótko.

Lokaj wyszedl, a Dzierzymirski zblizyl sie z wolna do swego biurka
i usiadl przed niem, spojrzawszy przy tem mimo woli na lezace tam
porozrzucane papiery.

- A... prawda!.. - mruknal pólglosem do siebie i siegnal
jednoczesnie po papier listowy, oraz koperte.

Przed nim, jako wice - prezesem zakladów dobroczynnych, lezal list
znanego w miescie i wplywowego ksiecia S., z prosba o umieszczenie
w jednym z przytulków jakiegos schorzalego biedaka.

Odpowiedzi przychylnej w tej sprawie - która dnia poprzedniego sam
juz zalatwil osobiscie - nie dal jeszcze ksieciu; umoczywszy wiec
pióro, Roman poczal pisac zamaszyscie.

W tej samej chwili do komnaty wsunela sie przysadzista, krepa
postac czarno ubranej kobiety. Malymi kroczkami podeszla natychmiast
do biurka i przemówila glosno:

- Przepraszam bardzo, ze tak natarczywie...

Dzierzymirski, niezadowolony nieco, ze mu tak z nagla przerwano
watek listu, spojrzal niechetnie z pod oka na nowo przybyla.

Przed nim stala kobieta lat piecdziesieciu moze, o znekanych
rysach, ubrana nieco z staroswiecka, dosc zreszta poza tem ukladnej
powierzchownosci.

- Niech pani spocznie, prosze... za chwile sluze! - rzekl
uprzejmie i poczal pisac znowu.

- Doprawdy nie rozumiem sama, jak osmielilam sie przyjsc tutaj, ale
szlachetnosc, zacnosc szanownego prezesa... - uslyszal znowu
Roman.

Niecierpliwie tym razem wzniósl na przybyla spojrzenie i przerwal
jej grzecznie, lecz sucho:

- Przepraszam. Jak widzi szanowna pani, chwilowo zajety jestem... Wszak
pani nie pilno?..

- O, nie... przeciwnie... Tylko...

Roman spuscil oczy i myslace czolo, oraz poczal pisac dalej,
najspokojniej w swiecie. W pokoju zaleglo milczenie, przerywane li
tylko zgrzytem pióra po papierze.

Gdy Dzierzymirski list skonczyl, podniósl machinalnie oczy na
nieznajoma.

Usmiechnal sie mimo woli; spotkal sie bowiem z dziwnie zabawnym i
uszczypliwym wyrazem jej twarzy, oraz wejrzeniem zlem i jakby
obrazonem, które pod niespodzianym wzrokiem jego zlagodnialo jednak
natychmiast, przeistoczylo sie w slodkie i potulne, jak u baranka.

Zaadresowawszy list, Dzierzymirski zadzwonil na lokaja. Gdy ten sie
zjawil, polecil mu odeslac pismo natychmiast.

- Czy jest kto? - zapytal.

- Pan hrabia z Melsztyna... Czeka w salonie - brzmiala odpowiedz.

- Powiedz, ze przepraszam, i za chwile go prosze! - rozkazal Roman,
gdy zas lokaj znikl za drzwiami, uprzejmie z kolei zwrócil sie do
nieznajomej.

- Slucham pania... Czem sluzyc moge?

Przybyla poprawila sie na krzesle, zrobila mine slodsza jeszcze,
i zmieszana nieco przemówila:

- Mój maz, znajac tak dobrze szanownego pana prezesa, tak czesto
wspominal mi o jego szlachetnosci, zacnosci, dobrem sercu, ze... -
tu przerwala na chwile, widzac zdumiona mine Dzierzymirskiego,
poczem ciagnela znów dalej, straciwszy widocznie watek poprzednich
mysli, bo nie dokonczyla juz poprzedniego zdania:

- Mój maz, Nepomucyn, zawsze mawial mi takich ludzi potrzeba nam
wiecej, jak prezes Dzierzymirski; ludzi hartu, zelaznej woli,
inteligencyi rzutkiej, prawosci charakteru... O, mój maz bardzo,
bardzo cenil pana prezesa... - i zawiklawszy sie ponownie w
wyglaszane przez sie pochwaly, nieznajoma zatrzymala sie chwile.

Dzierzymirski, zniecierpliwiony nieco, skorzystal skwapliwie z
przerwy.

- Przepraszam pania - spytal grzecznie - jak godnosc i imie meza
pani? Czy zyje?...

- Nepomucyn Wygrzywalski - odparla zapytana - zmarl rok temu...
Swiec, Panie, nad jego dusza! - westchnela.

Dzierzymirski zmarszczyl brwi i zamyslil sie chwile.

- Nie przypominam sobie, bym mial przyjemnosc znac osobe tego
nazwiska... - wycedzil z wolna.

Z pod usmiechnietych slodkawo i mile, sila woli ulozonych rysów
przybylej, blyslo ku Romanowi urazone i grozne spojrzenie.

- Jak to ? - odezwala sie obrazonym nieco i kwaskowatym jakby tonem.
- Byc nie moze ?.. Pan prezes chyba przypomniec sobie tylko nie
raczy...

- A jak dawno? - lagodniej nieco przemówil Dzierzymirski. - I ile
razy - slowa ostatnie podkreslil, usmiechnawszy sie ironicznie -
widzial mnie maz pani?

- O! kilka razy zaledwie mial sposobnosc... - pospieszyla z
odpowiedzia przybyla. - Dwa, trzy moze... Ale widzenie sie to bylo
dlan przyjemnem nad wyraz - utkwilo mu w pamieci...

- Ach, maz mówil mi tyle razy - ciagnela dalej slodkawo, z
wymuszonym okolicznosciowym usmiechem, - ze, naturalnie, poza
zaslugami spolecznemi, tak przyjemnego, sympatycznego, milego
czlowieka, jak pan, nie znal byl dotad, i dla tego tez myslalam,
ze i pan prezes... - tu urwala swe przemówienie pani Wygrzywalska,
sledzac na twarzy Romana wrazenie slów swoich.

Ten jednakze, zrazony nieco rzucanemi mu w twarz ni przypial, ni
przylatal, pochlebstwami juz powtórnie, i calkiem notabene,
niezrecznie, odrzekl zimno:

- O, prosze pani... Ja widuje po trzydziesci, czterdziesci
interesantów dziennie... Polowa z nich nieznana mi bywa zazwyczaj -
liczbie tych wiec znajdowal sie zapewne maz pani... Dlatego tez
nie przypominam go sobie.

Jak pocisk zjadliwe tym razem i calkiem juz obrazone uderzylo w lica
Dzierzymirskiego spojrzenie pani Wygrzywalskiej.

- Dziwi mnie to niewymownie, ze tak uporczywie pan prezes przypomniec
sobie mego meza nie raczy... - odezwala sie uszczypliwie, a w glosie
jej czuc bylo smiertelna obraze.

- Przeciez ostatecznie - mówila w tym samym tonie dalej - jak i mnie,
tak i jego, tu w miescie znalo duzo osób... Nie dalej, jak hrabiowie
Olscy, zacnosci i poczciwosci ludzie, z którymi mnie laczy nawet
stosunek przyjazni... Wyjechali za granice wczoraj wlasnie...
Nastepnie równiez i nieodzalowanej pamieci ksiaze
Topór-Toporski Alfred tak laskaw byl za zycia opiekowac sie
nami... - konczyla przybyla z godnoscia.

- Chce zaimponowac mi znajomoscia z ksiazetami, a to oryginal
baba, - przemknelo przez mysl Dzierzymirskiemu i usmiechnal sie
jednoczesnie, zrobil bowiem i inna w tej chwili uwage, a mianowicie,
ze jakos za wiele bylo nieboszczyków w gronie ludzi, na których
powolywala sie siedzaca przed nim jejmosc.

Chcac przytem przeciac zarazem zapowiadajaca sie prawdopodobnie
znów na dlugo tyrade slów, pozbawionych, jak i poprzednie,
scislej logiki, rzekl szybko:

- Przepraszam bardzo: Nie mogla by mnie szanowna pani powiadomic
jednak, czemu wlasciwie zawdzieczam jej wizyte?

Na tak jasno postawione ultimatum zmieszala sie przybyla i
wyjakala:

- Nie wiem doprawdy, jak ja, wdowa nieszczesliwa, zdobylam sie na
taka smialosc... Ale, przynaglona materyalnem polozeniem bez
wyjscia, ufajac w przyjazn, która zywil mój maz nieboszczyk
do pana prezesa, chcialam prosic o drobna pozyczke... - urwala na
chwile, poczem glosem smialym juz teraz i godnosci pelnym,
dodala:

- Co do oddania - nie moze byc obawy zadnej, poniewaz ludzie mnie
znaja... A zreszta... - tu usmiechnela sie z dumna - pochodze
sama z arystokracyi, wiec...

To "wiec" bylo wypowiedziane takim tonem, iz rozwiewac sie zdawalo
wszelkie co do zwrócenia kwoty watpliwosci; jejmosc nie
dokonczyla zdania, a spojrzala tylko przenikliwie na sluchacza
swego, jakby pragnac odgadnac, jakie wrazenie nan uczynilo
powiedzenie jej ostatnie.

Dzierzymirski zas tymczasem, zdziwiony nieco tym epilogiem,
usmiechnal sie pod wasem nieznacznie.

- Czy wolno wiedziec - z której? - z kurtuazya zapytal.

- Rodze sie z domu kniaziówna Rarowska - z godnoscia i
namaszczeniem odparla dumnie wdowa.

Dzierzymirski ponownie usmiechnal sie z ironia. Rodzina ta prawie,
ze juz calkiem wygasla, aczkolwiek dawna bardzo, wedlug
heraldycznych i historycznych danych, nigdy nie miala praw do zadnych
w ogóle tytulów, prócz kopertowych chyba.

Slyszac zatem wypowiedziane tak czelne klamstwo, Roman nie
odpowiedzial nic, a tylko wpatrzyl sie badawczo, z uwaga, w twarz
siedzacej przed nim kobiety.

Od poczatku juz samego dziwily go jej rozmowa i zachowanie cale,
teraz wiec, gdy wiedzial cel wizyty, bystrym wzrokiem rozumnych oczu
wpatrywal sie wciaz w rysy przybylej. Trwalo tak minut pare.

I pod spojrzeniem tem nagle spuscila wzrok kobieta...

Po raz pierwszy od kwadransa spadla z twarzy jej obludna, falszywa i
ukladna, a przyodziana li tylko w imie pozorów, maska. Zorane
policzki wdowy okrasil lekki rumieniec, a pod wplywem jakiejs mysli
zapewne, wyraz jej oblicza, prawdziwy i szczery, mignal na chwile
przed oczyma obserwujacego mezczyzny.

I to ocalilo nieboraczke. Zniecierpliwiony bowiem dotad obecnoscia
jej Roman, i zdecydowany juz prawie wyprosic za drzwi kniaziówne "de
domo", zamyslil sie nagle.

Po chwili zas, jakby wynik przelotnego egzaminu fizyonomii przybylej,
byl dlan wystarczajacym zupelnie, spuscil wzrok.

I snac wiele nieklamanego, a tajonego bólu, oraz nieszczescia
prawdziwego moze wyczytal byl na tej twarzy goscia swego; bo po
minutach jeszcze paru zastanowienia i wahania, milczac, siegnal
reke klamki drzwiczek wbitej w scianie ogniotrwalej kasy, i -
wyjawszy stamtad papierek dziesieciorublowy, polozyl go na stole.

Posunawszy zas banknot ten z lekka ku siedzacej, rzekl tylko:

- Sluze pani!

Poczem, gdy pieniadz ów schowala, obsypujac ofiarodawce swego
potokiem slodko przyprawionych komunalów, zadzwonil na lokaja:

Posluszny, zjawil sie sluga za chwile.

- Pros pana hrabiego! - rozkazal Dzierzymirski.

- Juz wyszedl. Mówil, ze wpadnie kiedy indziej, bo czekac wiecej
nie mial czasu... Kazal przeprosic jasnie pana, bardzo i zostawil
tu bilet swój, na którym cos napisal, - i przy tych slowach lokaj
podal bilet.

Roman rzucil nan okiem...

Pani Wygrzywalska jednak przerwala mu czytanie. Do swej roli wracala
powtórnie.

- Przepraszam bardzo szanownego pana prezesa - poczela mówic swym
poprzednim tonikiem - ale wiedziec chcialam wlasnie, jak adresowac
mam przy zwrocie tej kwoty, tak wspanialomyslnie, szlachetnie, mi
udzielonej... Pan prezes podobno na dlugo wyjezdza?..

Roman na te slowa usmiechnal sie zlosliwie i odparl:

- O, laskawa pani ! Adresem zupelnie dostatecznym beda dwa slowa :
"R. Dzierzymirski." Zegnam pania... - tu powstal z siedzenia i
sklonil sie z daleka.

Pozegnany z kolei uklonem sztywnym nieco odchodzacej
"pseudo-arystokratki", Dzierzymirski zwrócil sie do lokaja:

- Jest kto? - zapytal.

- Jakis pan powiada, ze jasnie pana zna dawno, chce sie widziec
koniecznie.

- Jak wyglada?

- Taki sobie... nie bardzo pokazny...

Codziennie, od dziewiatej do dwunastej z rana, kazdy mial wstep
wolny do "pana prezesa". Dzierzymirski nie odstepowal nigdy od
powzietej raz reguly, tym razem wiec zarówno rzucil obojetnie:

- Pros!..

Sam zas do biurka zasiadl, by skonczyc czytanie biletu hrabiego z
Melsztyna.

Minelo pare minut.

Zaczytany, nie spostrzegl byl Roman, ze na srodku pokoju od pewnego
juz czasu stal mlody czlowiek, lat okolo trzydziestu pieciu, i
patrzyl nan uporczywie.

Pod sila tego wzroku podniósl oczy Dzierzymirski, a ujrzawszy
przybysza zbladl; poznal go bowiem od razu, nie dal jednak poznac
tego po sobie, nie podniósl sie z miejsca nawet, a tylko ruchem reki
obojetnym wskazal krzeslo.

- Prosze pana... Przepraszam... za chwile... Nieznajomy zarumienil
sie, nie rzeklszy nic jednak, usiadl pokornie na koniuszczku stolka,
Dzierzymirski zas siegnal po jakies ksiegi, lezace - opodal i
zaglebil sie w nich, ze skupieniem.

Ale tylko na pozór... W rzeczywistosci zas potrzebowal czasu, by
ochlonac z doznanego przed chwila wrazenia.

Przed nim znajdowal sie towarzysz, niewidziany juz od lat siedmiu -
jeden z dwóch pierwszych ludzi, z którymi sie byl zbratal,
przyjechawszy niegdys do kraju sam, nieznany i biedny!..

I nagle, wywolane przypomnieniem, stanely mu w mysli jasno te chwile
dawne !.. Ukazala mu sie zywo w wyobrazni straszna noc moralnego
przelomu jego zycia, noc udreczen w izdebce na poddaszu - noc walki
z uczciwoscia z jednej strony, a nedza, uluda milosci,
pragnieniem zycia - z drugiej!...

Wszak siedzacy oto teraz przed nim mlody czlowiek byl jednym z tych
dwóch wlasnie, którzy, gdy on nurzal rece w kuszacem go swa
potega zlocie, stukaniem naglem we drzwi izdebki wstrzasneli nim
tak silnie...

I Roman, przebiegajac spojrzeniem w duchu to wszystko, mówil do
siebie jednoczesnie:

- Dziwnem jednak jest to zycie nasze... O, jakze dziwnem !.. Gdyby nie
to zloto, a pózniej Monte Carlo, Ola i smierc jej ojca, oraz
dziedzictwo po nim, nie bylbym przecie nigdy tem, czem dzis jestem!..

Przepastna ironia - kolo bez wyjscia!..

Dzierzymirski, pochylony nad gruba ksiega, której cyfr i kolumn ich
nie widzial zgola - pograzonym sie ciagle byc zdawal
calkowicie, w rachunku i pracy.

Milczenie zupelne - panowalo w pokoju, w ciszy zegar wydzwonil
niebawem godzine wpól do dwunastej. Roman sie ocknal; zostawalo
mu juz tylko pól godziny czasu. Uczynil nad soba wysilek i glosem
spokojnym zupelnie przemówil obojetnie:

- Z kim mam przyjemnosc i czem sluzyc moge?..

- Herman Zielinski. Czy pan.. prezes naprawde mnie sobie nie
przypomina? - odparl mlody czlowiek dobitnie.

Dzierzymirski zawahal sie chwile.

- Zielinskich znam wielu - rzekl z wolna - nazwisko panskie ma
przedstawicieli tak licznych... Zreszta... moze... Przykro mi bardzo,
lecz doprawdy nie przypominam sobie...

- Ja za to - odpowiedzial mlodzieniec, akcentujac silnie slowa -
przypominam sobie az nadto dobrze... Poznalismy sie przed laty
siedmiu; ja, pan i Jasio Zboinski stanowilismy przez czas jakis
nierozerwalna nawet trójke. Potem... pan przestales stopniowo nas
poznawac... Kolej to zwykla rzeczy swiata tego, prawo ludzkie - byc
moze... Pan wznosiles sie po drabinie spolecznej wysoko, my
ginelismy w cieniu... Pan dosiegles jej szczytów obecnie, my, to
jest ja, zostalem u jej podnóza...

Zatrzymal sie w przemówieniu swem mlody czlowiek, po chwili zas
dodal; z gorycza:

- Jednak... myslalem, ze pan... prezes, pomimo to, raczy mnie sobie
przypomniec. Cóz robic - omylilem sie!.. - mlodzieniec powstal,
gotów do wyjscia.

- Ale cóz znowu !.. - wykrzyknal sluchajacy go dotad w milczeniu
wahajacem sie Dzierzymirski, a zarazem, powstawszy spiesznie z
miejsca, przyjaznie wyciagnal reke ku przybylemu.

- Witam i przepraszam... Pamietam te czasy doskonale, tylko pan
zmieniles sie do niepoznania. Cóz Zboinski, cóz pan - porabiacie
teraz?.. Niechze pan spocznie, prosze bardzo... - dorzucil Roman
laskawie i swobodnie, teraz bowiem panowal juz calkiem nad soba.

Zielinski, poznany, usiadl i osmielony odparl:

- Cieszy mnie niewymownie, ze pan przypominasz sobie lata owe.. Dla
mnie, wyznac musze, okres ten caly zycia mego stanowi przyjemne
nader wspomnienie - urwal, i usmiechnawszy sie ironicznie,
zachowujac jeszcze swój ton sprzed chwili, dorzucil dobitnie:

- Ba, dawniej przecie my ze Zboinskim, we trójke, mówilismy sobie
"ty" nawet!

- Cóz pana obecnie do mnie sprowadza? - przerwal Dzierzymirski
pospiesznie, niechcacy jakby, puszczajac mimo uszu ostatnia uwage.

- Rad jestem niezmiernie z widzenia sie naszego, z przyjemnoscia
usluze, jesli bede mógl to uczynic...- dodal jeszcze, jak
mógl najprzychylniej.

Choc zmrozony nieco poczatkiem zdania, Zielinski spojrzal
przyjaznie na Romana, poczem odezwal sie:

- Dziekuje, i zobowiazany jestem panu bardzo, bardzo, panie...
prezesie!., - usmiechnal sie znowu,
z gorycza - poczatkowo jednak winienem w krótkich slowach objasnic
go nieco o polozeniu mem obecnem.

- Slucham - przerwal szybko Dzierzymirski i spojrzal na wiszacy
maly zegarek, wskazujacy w tej chwili trzy kwadranse na dwunasta.

Zielinski dostrzegl ruch jego.

- O! to niedlugo potrwa! - pospieszyl z zapewnieniem.

- Nic nie szkodzi, prosze bardzo... - odparl Roman. - O pierwszej mam
wazna sesye, a ze wyjezdzam juz za dni pare, obecnosc moja
jest tam bez opóznienia konieczna. Ale... slucham pana... -
powtórzyl znowu uprzejmie.

- Otóz wiec, streszczam - rzekl Zielinski.

- Zycie moje odmiennem potoczylo sie korytem od zycia panskiego, a
nawet Zboinskiego Jana. Pan - nie ma co mówic o tem ; cale miasto
godzi sie jednoglosnie, ze o zdolniejszego i bardziej wplywowego
zarazem czlowieka u nas trudno... Zboinski jest lekarzem na prowincyi
i wiedzie mu sie niezgorzej, a ja... - tu Zielinski zatrzymal sie
chwile - zostalem za wami, panowie, w tyle, o, bardzo w tyle nawet!...
Dlaczego? któz odgadnie ?.. Zdawaloby sie, ze los nie poskapil mi
zdolnosci; szkoly ukonczylem, z medalem, prawo, z odznaczeniem, ale,
niestety, los nie obdarzyl mnie szczesciem do zycia! - Mlody
czlowiek znowu, wzruszony jakby mimowolnie, mówic przestal.

- Trzy lata temu - ciagnal dalej niebawem - ozenilem sie z
milosci, bez grosza... - rysy, dosc regularne Zielinskiego
ozywily sie promieniem wewnetrznym - kochalem ja, te moja
Maniute, tak, jak kocham ja do dzis dnia jeszcze, choc jak nie
miala, tak i nie ma ani szelaga posagu!.. Obecnie mam troje
drobiazgu... - tu z kolei twarz goscia Romana zasepila sie smutnie,
zatrzymal sie, jakby trudno mu bylo wykrztusic reszte, czolo zas
biale pociemnialo mu od rumienca - jednem slowem - dokonczyl - w
domu u mnie - nedza!..

Umilkl, nie podnoszac oczu. Po dluzszej chwili, ciagnal:

- Pomny naszej dawnej znajomosci, przyszedlem tu, do pana prezesa, z
pokorna prosba o posade, o prace, choc byle jaka, ale - platna,
o zarobek, bo jalmuzny nie zwyklem przyjmowac!.. Byle z glodu nie
umrzec... byle oslodzic zycie tej kobiecie, która mnie kocha, a
której doli dotad w zadny sposób ulzyc nie moge!.. - wyrzucil z
siebie z moca.

Zamilkl i wstydzac sie jakby slów wlasnych, nie podnosil juz
wcale oczu na Romana.

Dzierzymirski zas z kolei przez czas ten caly sledzil slowa i gre
fizyonomii Zielinskiego, a w myslach jego równoczesnie stanal
wyraznie kontrast razacy, pelny ironii, miedzy zyciem jego, a
zyciem tego oto Hermana, znanego mu dobrze, jako najzdolniejszego
studenta uniwersytetu - z przed laty... Stanowczo nie poplaca byc
idealista!

Ozenil sie bez majatku... No, a gdyby tak on, Roman Dzierzymirski,
zgrzeszyl byl idealizmem, i biedak, ale nieposzlakowany, uczciwy,
pozbyl sie przed laty nietknietych banknotów i ozenil sie
nastepnie z jaka dziewczyna zupelnie biedna ?..

- No, w kazdym badz razie, jakos dalbym tam sobie rade! -
odpowiedzialo cos butnie w duchu Roman natychmiast. - Posiadam hart,
wole, rozum, rzutkosc, dar oryentowania sie trafnego, i spryt - to
wiele; a on? Szlachetny, zdolny, lecz jednak troche... glupi!

- Ale czysty ! - uklulo cos, jakby zadlem Romana. Spuscil
glowe i sluchajac dalej losów kolegi Zielinskiego, mówil sobie
zarazem:

- Jednak pomóc trzeba... nalezy. Dla wspomnien, no, i dla zasady.

Gdy zas dawny towarzysz mówic juz przestal, odezwal sie z kolei:
  - Wiec zyczylby pan sobie otrzymac zapewne miejsce na kolei, gdzie
  jestem prezesem... Niestety, nie moge, postanowilem bowiem podczas
  calego trwania tam moich rzadów, od siebie nie narzucac nikogo...
  Ale móglbym pomiescic pana gdzie indziej. W Banku
  Handlowo-Przemyslowym, na przyklad, naleze do zarzadu... Czy znane
  sa panu: rachunkowosc kupiecka, buchalterya i jezyki obce biegle,
  jak francuski, niemiecki, a moze i angielski`?..

- Niestety, nie! - odparl Zielinski. - Fachowego wyksztalcenia nie
posiadam, gimnazya klasyczne zas i wydzial prawny uniwersytetu nie
wyszkolily mnie dostatecznie w zadnym z nowozytnych jezyków
europejskich... Co innego grecki i lacina... Co sie zas tyczy
rachunkowosci, poza arytmetyka i matematyka wyzsza, t. j. algebra,
geometrya, trygonometrya, inna sluzyc nie moge...

I machnawszy przy tych slowach reka, w zniecheceniu, mlodzieniec,
westchnawszy smutnie, dodal.

- Zreszta, panie prezesie, mówiac szczerze calkiem, przekonywam sie
teraz coraz bardziej, iz szkoly nie daly mi zgola zadnej nauki
zyciowej i praktycznej.

- Ma pan slusznosc, zapewne... - potwierdzil Roman. - Niedaleko,
szczególniej przy obecnej nadprodukcyi w naszem miescie ludzi
fachowych, zajechalbys pan ze swym dyplomem, ale nie martw sie pan...
Spotkales mnie na swej drodze. Ja zaproteguje pana po pierwsze w
imie lat dawnych, po drugie, ze nalezysz pan, jak widze, do
prawdziwie potrzebujacych pracy! - ostatnie slowa silniej
zaakcentowal Dzierzymirski. - Czy ladny i czytelny masz pan charakter
pisma?

- Owszem, staranny i czytelny w zupelnosci! - pospieszyl z
odpowiedzia Herman.

- No, to dobrze - odparl Roman, i przy tych slowach siegnal do
stojacego na biurku pudeleczka po bilet wizytowy. - Napisze slówko
do Dyrekcyi Towarzystwa Ogniowego "Esperanza"... Z dyrektorem jestem w
scislych bardzo stosunkach, w tych dniach oprócz tego sam z nim
pomówie - odmówic mi nie moze... Od pierwszego przyszlego
miesiaca dadza panu posade. Przypuszczam, iz... na poczatek z
jakies 500 rubli... Bedziesz pan obrachowywal, sprawdzal, a potem
przepisywal zapewne ubezpieczeniowe polisy... Jak sie pan zas
wprawisz w owem przepisywaniu, wyrobie, iz dadza panu polisy do
kopjowania w domu, w ten sposób zarobisz pan wiecej. Zgoda?...

- Alez naturalnie - dziekuje stokrotnie, dziekuje po tysiac razy!
Wdziecznosc moja, panie prezesie, nie ma granic!... - i zerwawszy
sie z krzesla, Zielinski, wzruszony i uradowany, uscisnal z
przejeciem dlon Romana.

Ten ostatni, napisawszy slów kilka, zapieczetowal list i powstal, a
podajac go mlodemu czlowiekowi, rzekl:

- Zycze szczescia i powodzenia!.. Bardzo kontent równiez jestem,
ze pan zwróciles sie bezposrednio do mnie, i ze znajomosc
nasza odnowilismy znowu... Doktorowi Zboinskiemu moje uklony, gdy go
pan zobaczysz!..

I Roman Zielinskiemu podal reke.

- Dziekuje... Nie zapomne tego panu nigdy!.. - z serdecznem cieplem
w glosie odparl mlodzieniec, sciskajac dlon dawnego swego
towarzysza.

Dzierzymirski odprowadzil go uprzejmie do drzwi, a gdy z Zielinskim
zniklo mu z przed oczu przeszlosci widmo, odetchnal swobodniej, i
zadzwonil na, lokaja.

Ten zjawil sie natychmiast, niosac w reku tace z kilkoma biletami.

- Czekaja jeszcze? - zapytal Roman, i spojrzal pobieznie na bilety,
a równoczesnie wyjal z kieszeni zegarek, wskazujacy juz pare
minut po dwunastej.

- Przepros tych panów i powiedz, ze dzis za pózno!.. - rzucil
czekajacemu sludze.

Lokaj wyszedl, a Dzierzymirski przechadzac sie poczal z wolna po
pokoju i cygaro zapalil, wypuszczajac od niechcenia z ust male
kóleczka dymu.

Caly byl jeszcze pod wrazeniem ostatniej wizyty, oraz tej odzylej z
nia tak nagle swiezo minionej przeszlosci.

I Dzierzymirskiemu czolo pooralo sie w drobne bruzdy, zamyslony
wciaz tak samo, nerwowym krokiem przebiegal komnate.

Od lat kilku, gdy ozenil sie byl z Ola, nie zmienil sie Roman
prawie ze wcale. Ta sama inteligentna i piekna twarz poludniowca,
taz sama mlodziencza szybkosc ruchów, oraz niezmienna wytwornosc
sylwetki calej - cechowaly go obecnie tak, jak i przed paru laty.

A ilez, ilez zdarzen przewinelo sie dotad w zyciu jego!

Po odbyciu zaloby na wsi, w Gowartowie, przyjechal z Ola do miasta.
Tu, dzieki dziedzictwu pana Januarego, polozeniu towarzyskiemu zony
i, odnowionym wlasnym stosunkom, zdobyl Roman to, co do dzis dnia
posiadal.

Energiczny, rzutki, gietki, sprytny i pelen ambicyi zaszedl wysoko.
Ola kochala go dotad niezmiennie, ludzie korzyli sie przed jego
rozumem, stosunkami, wplywami, a jednak nie byl on zgola
szczesliwym!..

I teraz po twarzy jego odgadnac to równiez latwe bylo.
Cierpial...

Rozpamietujac w myslach przeszlosc wlasna, zapomnial widac
zupelnie o terazniejszosci. Niby wczorajsze swieze, we
wspomnieniach zyly znów te lata minione, dawne... Jak fata morgana
uludna mamily wzrok duszy jego niedoscigla, bo bezpowrotna juz
dala, rozpierzchaly sie, nieuchwytne, to znów wracaly jawne -
zywe!

Widzial sie wiec Roman w poslubnym roku milosci wzajemnej,
haszyszów i upojen, z dysonansem smierci tescia swego na koncu i
widzial siebie potem lata cale w ciaglych zabiegach, trudach, w
prawdziwej, namietnej energii czynu, w bezustannej gonitwie za
popularnoscia, wielkoscia i znaczeniem.

Wzniesc sie!.. wzniesc ponad drugich, ponad tlumy - to stalo sie
zycia jego celem!.. Widziec kornemi te ludzkie masy u stóp swoich -
marzeniem - pomimo samopoznania w glebi duszy, ze na to wszystko nie
zasluguje sie zgola, pomimo gryzacej go, jak jad, toczacej go, jak
robak, samowiedzy, ze on moralnie nie godzien moze zadnego z tych,
którzy go ponad siebie wynosza!..

Bo rzecz zaiste dziwna... Setki zdarzen, tysiace ludzi przemknely,
jak w kalejdoskopie, w zyciu Romana, a tajemnica jego odleglego
"wczoraj", pozostala nadal - tajemnica... Nikt jej nie odkryl, nikt
nie przypomnial. O wlascicielu dwudziestu siedmiu tysiecy glucho i
cicho bylo, jakby fakt ten caly byl li tylko snem strasznym,
zakleta bajka z tysiaca i jednej nocy!

A tymczasem zycie, toczac sie wartkiem kolem, pochlanialo soba
Romana, pochlanialo go tak dalece, ze bywaly chwile, iz zapominal.
Ale, niestety, byly to tylko... chwile.

Sumienie uparcie czuwalo bezustannie. Nie bylo dnia jednego, by
Dzierzymirski w cichosci ducha nie uchylil glowy przed
przypomnieniem strasznem; nie mijal miesiac, by godzin kilka, z dala
od ludzi, nie byl zmuszonym przepedzic sam na sam ze soba i z
wyrzutami sumienia.

O! jakze pragnal on nieraz oddac to zloto cudze, jak pragnal!..

Oddac! Ale komu?.. Zwrócic, ale jak, nawet gdyby sie i znalazl
wlasciciel zagadkowy, by nie splamic nieskazitelnego polysku czci
wlasnej, honoru i opinii czlowieka, przodujacego spoleczenstwu
calemu?..

W tym samym, ozdobionym granacikowa korona hrabiowska, pugilaresie,
lezaly odlozone przezen na miejsce, owe dwadziescia siedem
tysiecy, w banknotach i rulonach zlota, schowane w tajemnej i nikomu
nie znanej skrytce. Przeznaczone dla zagadkowego wlasciciela -
czekaly one nan tam daremnie.

Bo gdybyz przynajmniej, choc promykiem malym, rozdarla sie ta
tajemnicza ciemnosc, kryjaca dotad w swych czelusciach bezustannej
zagadki prawnego pieniedzy tych pana!

Och, wtedy, bedac choc troche przygotowanym, niewatpliwie dalby on
jakos sobie rade! Wolalby bowiem zobaczyc nawet roztwierajaca sie
przed nim przepasc bez wyjscia, gdyz ufny w swój rozum, znalazlby
je na pewno, niz widziec ciagle przed soba ten pelny milczenia
sfinksowy spokój, idacego przed nim ciemnego, nieodwolalnego jutra!..
Przestraszal go on - przejmowal zgroza...

Bo Dzierzymirski poza licznemi zajeciami swemi spolecznej natury,
czynil dotad niemal bez skutku wszystko, aby zrzucic z siebie, juz
raz na dobre, gniotacy go skrycie ciezar wspomnienia!..

Podawal wiec kilkakrotnie nad wyraz przebiegle i sprytnie ogloszenia
w pismach, nie tylko w kraju, ale i za granica, w nadziei, iz wpadnie
na trop wlasciwy.

Sam pozatem odbyl kilka tajnych wycieczek do ludzi, o których
wiedzial, ze zgubili niegdys, bez znalezienia, sumy wieksze...

Zbadawszy ich jednak podstepnie, z ostrozna, wracal zawsze z niczem.
Zagadka trwala.

Teraz wreszcie równiez, nie dalej, jak za dni juz kilka, postanowil
Roman raz jeszcze uczynic próbe w tym wzgledzie i wyjazd za
granice, zapowiedziany przezen, dla wypoczynku, "de facto" byl
zwiazanym scisle z ta tylko sama, wiecznie jedna, sprawa.

Przechadzajacy sie wciaz szybko po gabinecie Dzierzymirski, w
chaosie jatrzacych go mysli i wspomnien, schwycil sie nagle za
glowe i szepnal do siebie przejmujaco:

- Och, czemuz, czemuz, na Boga, natura obdarzyla mnie sumieniem tak
czujnem, wrazliwem, czemu?.. Bylbym polozenie moje bral
filozoficzniej, prosciej... Wszak z pieniedzy znalezionych w rzeczy
samej korzystalem tak malo! Przegralem je przecie wszystkie w Monaco,
do ostatniego grosza, a wygralem z pieniedzy zupelnie innych! -
sofizmat, niezmiennie ten sam, powracal w umysle Romana.

O ile jednak dawniej pocieszal on go chwilami, teraz, dzis - nie
dzialal juz bynajmniej.

Dojrzalszy obecnie, w niejednem jeszcze przeksztalcony zycia szkola,
patrzacy z odleglosci lat kilku zimniej daleko na uczynek swój
wlasny "przywlaszczenia", Dzierzymirski, nie wyzbywszy sie dotad
wcale wszczepionych silnie w dziecinstwie zasad uczciwosci,
nieprzejednanej, prawej, czystej, - rozumial, iz, pomimo
pochloniecia cudzego zlota przez jaskinie gry i dotychczasowej
bezkarnosci - zbladzil, i ze wina jego zgola nie byla mniejsza.
Czul, ze zycie moralne wykoleilo go niemilosiernie, i cierpial...

Roman przetarl reka rozpalona glowe; atak apatyi nerwowej
pesymizmu, zalu i goryczy, szeroka fala naplywal znowu do duszy
jego.

W tej samej chwili na sciennym zegarze wybilo wpól do pierwszej.
Roman sie wstrzasnal.

Sesya, obowiazki, przodownictwo spoleczne - trzeba byc silnym!..
Odpocznie pózniej, gdy wyjedzie - za dni pare, teraz odwagi!..
spokoju!..

I uczyniwszy nad nerwami swymi i mysla wysilek, Dzierzymirski
wyprostowal sie. Rzuciwszy opodal do polowy spopielale, cygaro,
poczal porzadkowac spiesznie porozrzucane na biurku papiery.

W tej samej chwili do drzwi zapukano trzykrotnie. Roman drgnal i
odwrócil sie. Poznal sposób stukania zony, co dzien bowiem, o tej
porze, Ola zwykla byla odwiedzac go po pracy.

- Entrez!.. - rzucil donosnie i czolo jego wypogodzilo sie
natychmiast.

Ma ja przeciez, najdrozsza zone, podpore-kochanke i przyjaciela
! Wszak wzajemnie nie posiadaja przed soba zadnych tajemnic, prócz
jednej - jedynej!

Przez próg komnaty do gabinetu wchodzila juz Ola, ubrana do wyjscia,
w kapeluszu i sukni, skrojonej elegancko i szeleszczacej jedwabiami
spódnic.

I ona od lat tych pieciu nie zmienila sie prawie. Wypiekniala tylko
jeszcze bardziej, bujniejszemi staly sie ksztalty i linie jej ciala,
ponetniejszemi, w calym swym czerwcowym rozkwicie, lat juz niespelna
trzydziestu.

Z usmiechem, przywitali sie malzonkowie; Roman ucalowal zone w
czolo i zapytal:

- Dokadze to tak moja pani?

- Na ogólne zebranie pan Opieki S-go Franciszka z Assyzu; a ty
wychodzisz takze?..

- A jakze. Na sesye Zwiazku Kredytowego.

- Na która godzine?

- O pierwszej sie rozpoczyna...

- Pysznie!.. - zawolala uradowana Ola.- Kazalam wlasnie do powozu
zaprzadz, podwioze cie... A sniadanie drugie juz jadles?

- Nie, kochanie, czasu mi nie starczylo. Przekasze cos nie cos na
miescie...

- Mój ty biedaku !.. - i poglaskawszy pieszczotliwie meza po twarzy,
usciskala go Ola serdecznie, - taki zajety zawsze, ze nawet prawie
nie mozna nigdy pomówic z toba swobodnie...

- A czyja wina? - przekomarzal sie wesolo Dzierzymirski.- Gdy ja do
domu wpadne, nigdy pani mej nie ma... To zebranie S-go Antoniego,
Kalsantego, Ambrozego, - wszystkich swietych jednem slowem... To
znów z kolei opatrywaniu chorych, wenta na przytulki, obrady na zabawy
filantropijne, rozdawnictwa, gwiazdki dla dzieci, rozbieranie ich,
ubieranie... Czy ja w koncu wiem i pamietam, wszystkie owe tam wasze
damskie pseudo-prace?..

- No, no... Bardzo prosze, nie wysmiewac mi sie z nas... Niby to wy,
panowie, robicie co na owych sesyach. A jakze! Rozmawiacie zgola o
czem innem, papierosy palicie, klócicie sie i rozchodzicie. Ho-ho,
juz ja wiem dobrze, co mówie!..- odparla z przekonaniem obrazona
niby Ola.

I w ten sam sposób dluzej jeszcze przekomarzaliby sie zartobliwie
malzonkowie, gdyby nie wejscie lokaja, który zaanonsowal:

- Prosze jasnie panstwa, powóz juz czeka...

- Aaa... to dobrze! - rzekl Roman zwawo, daleki juz mysla od
dreczacych go do niedawna wspomnien.

- Nie przebierzesz sie Romciu? - zapytala Ola.

- Ani mysle, nie mam czasu! Patrz, dochodzi juz pierwsza... Cóz to,
moje zycie, uwazasz moze, ze nie po dzentlemensku wygladam?... -
zapytal lekko.

- Ale gdziez tam... Cóz znowu?.. Tego myslec sie nie osmielam -
rozesmiala sie Ola. - tylko tak troche... nie swiezo... Czekaj,
przeczesze cie, poprawimy krawat i oczyszcze...

Dzierzymirski poddal sie pokornie wymaganiom estetycznym zony.

- No, fertig! Wygladasz znosnie!.. - zadecydowala Ola po chwili.

- Phi... tylko? To niezbyt pocieszajace, - odparl, smiejac sie,
Roman - i wyszedl z Ola do przedpokoju.

W bramie domu czekal juz powóz odkryty; Dzierzymirscy wsiedli don
pospiesznie, lokaj wskoczyl na kozly i ruszyli. Znany w calem
miescie pojazd "prezesowstwa", zaprzezony w dwa rosle mieszance,
krwi anglo-arabskiej, wytoczyl sie na ulice i pomknal chyzo.

Co chwila z posród idacej po szerokich chodnikach publicznosci, lub
z wymijanych powozów, klanial sie ktos uprzejmie Dzierzymirskim, a
oni, usmiechnieci, weseli, tak samo grzecznie oddawali wszystkim
uklony. Po dluzszej chwili milczenia, odezwal sie Roman:

- Ale, a propos, musisz sie tem zajac, Oluniu, bo ja, doprawdy, czasu
nie mam. Dzis, lub najdalej jutro, wysylamy zaproszenia do wszystkich
naszych znajomych... W sobote damy raut pozegnalny... J'espere, ze
nic nie masz przeciwko temu, moje zycie ?..

- Alez, naturalnie!.. - pospieszyla z zapewnieniem Ola, - lecz musimy
przeciez zlozyc wizyty...

- Nie ja, nie ja, cherie!.. To ty za mnie nieodzownie zrobic musisz,
kochanie... Kto nie przyjdzie - pal go licho!.. A zreszta, pas de
crainte, stawia sie wszyscy...

- Dlaczego nie chcesz jechac ze mna?

- Nie nie chce, lecz nie moge. Mam przed wyjazdem jeszcze zajecia
huk! Nie mozesz miec nawet wyobrazenia, moja droga, co to znaczy
wyrwac sie na miesiecy kilka, jak tego pragne, z tego kolamych
rozlicznych obowiazków - c'est un vrai tour de force!.. -
Dzierzymirski zamilkl na chwile, poczem konczyl:

- Bo pomysl tylko... Tu znalezc na czas ten caly zastepce, tam
znów wycofac sie zrecznie, by nie obrazic nikogo i zalatwic
wszystkie czynnosci juz z góry... Wiec chyba rozumiesz teraz, iz w
wizyty swiatowe bawic sie nie moge, najwyzej do kilkunastu
wybitniejszych osobistosci, i koniec.

- Alez dobrze, juz dobrze, nie tlumacz sie, nie bron - zrobie
wszystko, mój wladco i panie! - z usmiechem, pocieszyla go Ola. -
Pytalam sie tak tylko... Czy wracasz dzis na obiad ?..

- Pas possible! - odparl Dzierzymirski stanowczo. - Akurat o szóstej
zebranie nadzwyczajne akcyonaryuszów i komitetu nowego
przedsiebiorstwa, wiesz, Komercyjno -Agronomiczny Zwiazek krajowy...
Zjem na miescie.

- A wieczorem? - pytala dalej Ola.

- Musze byc koniecznie u ksiecia Artura, w sprawie budowy nowego
kosciola Sw. Jana Chrzciciela; zebranie prywatne w jego mieszkaniu -
obiecalem.

- Niemozliwym jestes czlowiekiem !.. - rozesmiala sie Ola, - ja
juz o czwartej wracam do domu.

Umilkli. Wkolo nich smialo sie w sloncu miasto; wiosna
czarodziejka nawet tu, w ciasne ogrodu mury, swój powiew balsamiczny
tchnac potrafila - oddychalo sie swobodniej, szerzej, swiezosc
majowa piescila twarze spieszacych zewszad tlumów, smiejacych
sie i wesolych.

- Stan! - rzucil nagle i rozkaz Dzierzymirski, dotykajac z lekka
laska liberyjnych pleców stangreta. Dojezdzali do wspanialego
gmachu Zwiazku Kredytowego.

Powóz zatrzymal sie poslusznie.

- A ce soir! - rzekl Roman, i lekkiem uscisnieniem reki pozegnawszy
zone, wyskoczyl z ekwipazu. Po kamiennych stopniach kruzganka
skierowal sie ku olbrzymim kutym drzwiom, które, w powitalnym, niskim
uklonie, otwieral juz usluznie szwajcar miejscowy.

Na progu gmachu Dzierzymirski obejrzal sie i spotkal ze wzrokiem
Oli. Spojrzeniami wzajemnie pozegnali sie jeszcze pieszczotliwie,
poczem Ola odwrócila sie pierwsza, Roman zas, scigajac ja oczyma,
zatrzymal sie i usmiechnal...

W oddalajacym sie powozie, mloda kobieta po chwili, instynktownie
jakby, raz drugi spojrzala za siebie. Dzierzymirski jednoczesnie
skinal glowa i znikl za drzwiami, Ola zas odwrócila sie i
niedbale rozpiela biala, koronkami obszyta, parasolke. Promienie i
blaski majowe zalsnily sie jeszcze na jej postaci chwile, i powóz
znikl, pochloniety wielkomiejskim wirem.

------------


Kaskada swiatel i blasków plona rzesiscie apartamenty
Romanowstwa Dzierzymirskich...

Z pól otwartych lilii z krysztalu, zdobiacych gazowe po bocznych
scianach kinkiety, z zyrandoli i lamp - tu jaskrawo, tam znów
lagodniej, drza w dusznej atmosferze salonów peki promieni,
spadaja deszczem na tlum wesoly, elegancki i strojny, graja,
zalamujac sie w klejnotach kobiet - pieszcza ich nagie gorsy i
ramiona, glaszcza je swym niewidzialnym dotykiem.

Gwar stlumiony prowadzonych z ozywieniem rozmów, oraz tlok i
ciasnota panuje w kilku obszerych salonach; czesc tylko gosci
siedzi, wiekszosc, wahadlowym ruchem plynacej fali, przechadza
sie bezustannie, a raczej dyskretnie przeciska.

Nie omylil sie bowiem w przewidzeniach swych Dzierzymirski. Cale
towarzystwo i wszystkie jego sfery stawily sie na raut pozegnalny
prezesa, wice prezesa, dyrektora i czlonka licznych instytucyi -rade i
poczuwajace sie do obowiazku obecnoscia swa zlozyc danine
grzecznosci swiatowej temu, kto trzymal obecnie w silnej dloni
watek ich spraw i interesów - natury spolecznej, przemyslowej,
filantropijnej, a czesto gesto i osobistej nawet.

Pelni uprzejmosci, dystynkcyi i goscinnosci szczerej, wsród tlumu
swych gosci, uwijali sie Dzierzymirscy, zmieniajac sie kolejno w
poblizu wejscia pierwszego salonu, dla witania wchodzacych co chwila
nowych przybyszów. W koncu jednak i ten czasowy posterunek ich okazal
sie wprost niemozliwym...

Roman i Ola zmuszeni zostali zmieszac sie z tlumem rautujacych
gosci, ustepujac sami naporowi scisku.

A kwadranse tymczasem mijaly szybko. Liczba naplywajacych osób
powiekszala sie coraz bardziej, wsród szeleszczacej zas, barwnej
fali gosci, w liberyi i ponczochach, ukazywac sie poczeli,
posuwajac sie z trudem, lokaje, z wielkiemi srebrnemi tacami... U
wejscia zas salonów, wyparta zwiekszajaca sie fala ludzi,
stanela zwarta gromada mezczyzn, tamujac w ten sposób po prostu
komunikacye do przepelnionych nad miare apartamentów.

Mlodzieniec, ciemny szatyn, nieposzlakowanie elegancki, o
impertynenckiej nieco, choc wielkoswiatowej powierzchownosci,
wchodzil w tej chwili do mieszkania prezesowstwa Dzierzymirskich.

Znalazlszy sie niebawem poza zbita u drzwi garstka panów, na razie
nie mógl postapic ani kroku naprzód. Widzac to, skrzywil swe
waskie usta, i wspial sie dyskretnie na palce.

Ponad zblizonemi, wypomadowanemi glowami stojacych mezczyzn,
ujrzal dokladnie kolyszace sie morze kobiecych biustów, glówek
czarownych, pieknych, róznobarwnych tualet, gorsów i fraków i
mruknal do siebie:

- Ho-ho!.. pas mal...

Spojrzal nastepnie na stojacych opodal rautowiczów. Nie znal
zadnego z nich. Zachnal sie niecierpliwie i szepnal znów z cicha
do siebie, po francuzku:

- Que diable, je ne suis pas venu ici pour garder l'antichambre...

I jednoczesnie posunal sie zrecznie naprzód, potraciwszy zas
lekko po drodze swej paru sasiadów, rzucil, z wytwornym uklonem,
kilka: "Pardon", w rezultacie jednak znalazl sie zaledwie o pare
kroków naprzód.

Popatrzyl znowu przed siebie, wspiawszy sie na palce.

- Ach, przeciez choc jeden!.. - szepnal z ulga, tym razem juz po
polsku, dojrzal bowiem wlasnie poznanego w przeddzien Emila
Ladyzynskiego.

Rzuciwszy po francusku pare ugrzecznionych przeproszen, mlodzieniec
postapil znów kroków kilka, az stopniowo, przepraszajac dalej
bezustannie, zdolal dotrzec do Ladyzynskiego.

Ten juz go byl zoczyl. Podali sobie rece, witajac sie uprzejmie.

- Eh bien, chèr comte - zagadnal, z usmiechem pierwszy pan Emil -
jakiez wrazenie z rautu "koroniarzy?.." Trudno sie dostac, co? Et,
ce qui touche, gospodarza, prezesa, vous ne le verrez probablement pas,
bo jest akurat pod przeciwnym biegunem.

- A ja wlasnie musze, bo go nie znam. Pani Dzierzymirska byla tak
bardzo uprzejma zaprosic mnie, bo zlozylem jej wizyte, lecz
prezesa, jako nader zwykle zajetego podobno, nie widzialem...

- Ba... ba... c'est simple - potwierdzil Ladyzynski - nasz
prezesunio jest to czlowiek, który jest wszedzie, ale nigdy u siebie
w domu... Voulez - vous, przedstawie pana. W droge zatem... Plynmy,
plynmy, póki czas!.. - zanuciwszy pólglosem wyrazy ostatnie,
rzekl starzejacy sie kawaler, i prowadzac za soba przybysza,
puscil sie naprzód.

Ostroznie, z wolna, dwaj panowie posuwac sie zaczeli. Czynnosc to
zas nielatwa byla. Prócz obawy niezrecznego potracenia kogos z
wytwornego, a sciesnionego grona - musieli oni pozatem lawirowac
jeszcze bardzo zrecznie pomiedzy dlugiemi trenami pan...
Ladyzynski jednak radzil sobie wybornie. Co chwila klanial sie
komus uprzejmie z daleka, lub wital z bliska, przystawal, rzucal
dowcipnych slów pare - rozstepowano sie przed nim. Szedl dalej.

- Uf, nous y voilà!..- rzucil po niejakim czasie towarzyszowi swemu.

- Widze Romana, jak peroruje, cà va sans dire, o spolecznych
sprawach... - Och, i pani Ola jest równiez niedaleko!.. Quelle
chance...

I pan Emil, odwróciwszy sie, skorzystal z wolniejszej nieco okolo
siebie przestrzeni, wzial pod ramie mlodego czlowieka i zblizac
sie poczal wolno, ku otoczonemu kilkoma rozmawiajacymi zywo panami,
Dzierzymirskiemu. Idac zas, podrwiwal z cicha, cytujac dolatujace
glosniejsze wyrazy i zdania.

- A co? nie mialem racyi ? slyszy pan ? Cel spoleczny, - potega
dzialalnosci, - punkt kulminacyjny, - przesilenie finansowe - etc. i
tak dalej. Jak dowodzi, co? Prawdziwa dystyngowana wieza Babel szumnych
frazesów!

Mlody czlowiek sluchal uwaznie, usmiechajac sie z lekka,
tymczasem zas jednak znalezli sie obaj tuz kolo grupy
rozprawiajacych zapalczywie mezczyzn.

- Stój, panie hrabio, skromnie, az ja zatamuje, przerwe ten oto
rwacy potok dyskusyi!.. - odezwal sie znów Ladyzynski.

Nie okazalo sie to jednak potrzebnem. Dzierzymirski, bierniej od
innych bioracy udzial w rozmowie, dojrzal juz wlasnie
zblizajacego sie pana Emila. Wyciagajac przyjaznie reke ku
niemu, z serdecznoscia, przemówil:

- Emilu? Jak sie masz? cóz tak pózno?

Romana z Ladyzynskim laczyly obecnie stosunki przyjazni szczerej.
Dzierzymirski polubil szczerze tego wesolego zawsze, patrzacego na
zycie trzezwo bywalca, a przyjaciela rodziny - zony, nie majacego mu
przytem za zle - jak wiadomo - postepku ongi z Ola.

- Bynajmniej nie za pózno - odrzekl swobodnie zapytany, - od godziny
dzis tak rojno, niby u ministra... Dojsc do Jego Ekscelencyi nie
moglem... - z uklonem, dokonczyl ironicznie.

- A... tak. Rzeczywiscie. Zegnaja mnie czule, - w tym samym tonie
odparl z usmiechem Dzierzymirski.

- Czy widzisz, Romanie, - ciagnal Ladyzynski - tego mlodzienca w
monoklu, z takiem znawstwem dyskretnem ogladajacego w tej chwili tors
hrabiny P ?

- Widze i nie znam!.. - zadziwil sie Dzierzymirski.

- Co? pas possible!., - zadrwil pan Emil. - Nie znasz swoich gosci? O,
panie prezesie, wstyd i hanba!.. No, ale nic, wybawie cie z klopotu
i przedstawie ci go. Ja go znam!..

- Jak sie nazywa? Il a l'air assez bien!..

- Parbleu, çà va sans dire. Potomek znakomitego rodu: hrabia
Topola-Topolski - objasnil Ladyzynski, z ironia.

- No, juz "Topola", to pewnie dodatek twój, Emilu - zasmial sie
Roman - ale skadze go wyrwales?..

- Przybyl z Galicyi, rodem z Ksiestwa Poznanskiego - zaprosila go
twoja zona. Strzez sie, prezesie, pani prezesowa ma swoich
protegowanych!..

- No, nie gawedz, przedstaw mi go, bo biedak sie zanudzi, tak
czekajac - rzekl Roman, i ujawszy ramie przyjaciela, skierowal sie
ku Topolskiemu, idac zas, nachylony dyskretnie, szepnal:

- Tylko nie przedstawiaj mi go comte Topolski, bo ja zmuszonym bede
wobec drugich uczynic to samo... Przeciez to nonsens wierutny
tytulowac jakiegos tam Topolskiego hrabia tu u nas, gdzie roi sie
od autentycznych, historycznych rodów...

- E !.. daj pokój, obrazi sie, zreszta bogaty i epuzer... - odrzekl
z niechecia Ladyzynski - in faut lui laisser son illustre illusion.

- Alez wlasnie, przeciwnie! - przerwal Dzierzymirski. - "Bez
zludzen", to najlepsza regula. Et je t'en prie, zrób, jak cie
prosze...

- No, dobrze, dobrze... Uspokój sie zreszta... Polkne "comte", ale
jesli mnie ten dudek wyzwie na pojedynek, to musisz byc sekundantem! -
zawyrokowal, po swojemu, Ladyzynski.

- Monsieur Topolski... - szybko wyrzucil po chwili, gdy znalezli sie
kolo czekajacego na nich mlodzienca.

- Dzierzymirski...

Pospieszyl osobiscie przedstawic sie Roman uprzejmie i natychmiast
zagail rozmowe.

- Bardzo mi milo widziec u siebie goscia z za Kordonu... Wszak pan
przybywa z Galicyi?..

- Tak jest. Wczoraj wlasnie mialem zaszczyt przedstawic sie... i
tam dalej - recytowal pospiesznie Topolski banalna swiatowa
odpowiedz, wyjasniajaca jego tutaj obecnosc i dotychczasowa
znajomosc z gospodarzem.

- Nie zna pan zatem pewnie wiele osób - wysluchawszy go cierpliwie do
konca, przemówil Dzierzymirski - tymczasem przedstawie pana par ci,
par là, zgoda?.. Venons! - dorzucil przyjaznie.

- Bonsoir, monsieur le comte! - w tej samej chwili tuz obok nich
rozleglo sie powitanie zwrócone do mlodzienca, i przed trzema
panami stanela Ola, w przeslicznej jasnozielonej sukni balowej,
mieniacej sie, przetykanej srebrem, wdziecznie ubranej kwieciem
wodnych nenufarów.

Topolski sklonil sie wytwornie i przywital z gospodynia domu, oraz,
z wprawa obytego swiatowca, rozpoczal natychmiast rozmowe.

Po twarzy Dzierzymirskiego tymczasem na slowa powitalne zony
przemknelo niezadowolenie widoczne i skrzywil sie nieznacznie.
Postal chwile w niepewnosci, poczem, zrezygnowany, rzucil
Topolskiemu uprzejmych slów pare i znikl w tlumie gosci.

Topolski tymczasem, pomimo powierzchownosci, na pierwszy rzut oka
aroganckiej nieco, okazal sie milym i wprawnym "causeur em", a idac
wolno obok Oli, z ozywieniem rozmawiac z nia nie przestawal.

- Jak to? - mówila Dzierzymirska - wiec to pan odziedziczyl
majatek w naszych stronach... Wolno wiedziec nazwisko dóbr
panskich?..

- Szczesnaja - odparl Topolski.

- Alez to zaledwie o piec mil od Gowartowa, gdzie z mezem mieszkamy
- objasnila towarzysza Ola. - Sliczna rezydencya, znam z widzenia...
Nie przypuszczalam zgola, ze bede miala w pana sasiada. Bardzo mi
milo! - dokonczyla uprzejmie. Topolski sklonil sie, rzuciwszy
jednoczesnie zdawkowo - banalna grzecznosc.

- To pan dziedziczy po hrabi Teodorze Irenhauzie? wszak prawda? -
pytala dalej Ola.

- Tak, pani; to byl mój dziad stryjeczny... - Tak? no, widzi pan...
Znalam doskonale swego czasu dziadka, panskiego, nous sommes donc en
pays de connaissance... Byl to bardzo dystyngowany, zacny i mily
czlowiek...

- Oh, vous êtes bien aimable, madame...- zaczal swa wytworna
francuszczyzna mlodzieniec, lecz przerwala mu, snac
niedoslyszawszy, Ola:

- I objal pan juz swe dobra ?..

- Nie, pani, jade tam dopiero za pare tygodni...

- Pozna pan zatem Ukraine, - ciagnela dalej swobodnie mloda
kobieta, - kraj to cudny, sliczny, zobaczy pan... Ja go tak lubie, tak
kocham, z calego serca!.. - konczyla, z ozywieniem.

- Ot bynajmniej nie jest mi obca Ukraina - pospieszyl z odpowiedzia
Topolski. - Zaznalem juz jej uroku, bywalem bowiem u stryja dawniej,
et je suis tout à fait de votre opinion madame, c'est un pays
charmant... Tyle wdzieku, cichego czaru, w tych drzemiacych stepach i
polach, tyle poezyi, w jej dumkach, a tyle, tyle tesknoty we
wszystkiem!.. - z zapalem, wyglosil ostatnie slowa Topolski.

Ola, po raz pierwszy, spojrzala nan uwazniej. Twarz mlodzienca w
tej chwili pozbyla sie calkiem nalozonej konwenansowej maski
swiatowca, zlagodniala jakby i wypiekniala.

Przesunawszy uwaznie swe rozumne spojrzenie po twarzy swego
nowopoznanego sasiada wiejskiego w przyszlosci, Ola zdziwila sie w
duszy niepomiernie, tymbardziej, ze nie poza bynajmniej, ale
przeciwnie, szczerosc w ostatnich slowach jego dzwieczala. Nie
spodziewala sie podobnego zwrotu w rozmowie banalnej przecietnego
salonowca, za jakiego wziela nowego goscia, zamyslila sie zatem
chwile, umilkla, i dopiero, w pare minut pózniej, przypomniawszy
snac sobie obowiazki gospodyni, uprzejmie bardzo zwrócila sie do
Topolskiego.

- Gawedze z panem, et j'oublie tout à fait, comte, que vous
connaissez ici très peu de monde... Wszak prawda? Przyjechal pan dni
temu pare zaledwie... Przedstawie pana... donnez moi votre bras, s'il
vous plait.

Z wdziekiem, Topolski podal natychmiast Oli swe ramie, rozplywajac
sie jednoczesnie w podziekowaniach, grzecznosciach i zasypujac
zrecznymi komplementami mloda kobiete... Uprzejma gospodyni
tymczasem prowadzila go ku grupie siedzacych starszych dam. Im
naprzód przedstawiwszy goscia, skinela nastepnie na jednego z
krecacych sie bezczynnie mlodych ludzi, a zapoznawszy z nim swego
protegowanego, polecila zaprezentowac go mlodszym paniom i pannom.

- Comte Topolski... hrabia Topolski... monsieur le comte Topolski...-
rozleglo sie po chwili tu i tam po salonach, w milknacym wlasnie
rozmów gwarze, tlo fortepianu bowiem, stojacego na zaimprowizowanej
estradzie, zblizala sie w tej samej wlasnie chwili slawna
artystka, spiewaczka wloska...

Akompaniowac jej zamierzal znany profesor i muzyk.

Topolski zaczal przyciszonym glosem zabawiac grupe pan i panien,
wespól z wyfraczona i wymuskana mlodzieza, uwaga zas powszechna
zwrócila sie jednoczesnie na mloda i piekna Wloszke.

Coraz ciszej i ciszej, choc opornie, umilkl w koncu, niby morze,
tlum wytworny i sluchac poczeto, z pozornem zajeciem...

Wreszcie, w ciszy wzglednej jeszcze, odezwaly sie pierwsze akordy, a
w slad zatem obil sie o sciany salonów i uszy sluchaczy melodyjny,
o cudnem aksamitnem brzmieniu, kontralt kobiecy. Zlaczona w
harmonijna calosc z muzyka fortepianu, rozlegla sie, zadrzala
uczuciem wloska piesn namietna i jak swieze tchnienie z pod nieba
Italii, splynela urocza, na rojna mase gosci...

Wstrzasnawszy zas gama tonów przepelnione salony, poleciala
piesn czysta, skrzydlata, daleko - wyrwala sie przez okna na ulice
miasta potezna, silna, wcisnela sie do kazdego zakatka mieszkania
Dzierzymirskich - zbudzila swym czarem dalekim siedzacego w zadumie w
jednym z najbardziej oddalonych fumoir'ów, Romana.

Podniósl glowe instynktownie, wsluchal sie w modulowana
artystycznie piesn i westchnal po kilkakrotnie...

Korzystajac ze zwróconej ogólnie uwagi na majacy sie rozpoczac
wkrótce popis koncertowy, Dzierzymirski znuzony schronil sie byl
tutaj.

Mysli dluzej go przytrzymaly. Teraz zas, slyszac daleki,
cichnacy stopniowo szmer tlumnego zebrania, a pózniej wyrazne tony
piesni znakomitej spiewaczki, zlagodzone oddaleniem, piekne,
marzace, drgajace uczuciem i sila - Roman, w milczeniu sluchal
nieporuszony - jakby zaklety... I odejsc stad nie chcialo mu sie
wcale...

Poddajac sie bowiem urokowi sluchanej piesni, poruszaly sie,
tracone jakby czyjas dlonia z lekka, jakies struny w jego duszy,
kwilily cicho, graly...

Tymczasem namietny glos Wloszki rósl, poteznial...

Wreszcie w pozegnalnym rytmie ostatnie, donosne, slowa piesni
zabrzmialy - polaly sie lawa jakby ekstazy, rozkoszy, upojenia,
wstrzasnely scianami cichej komnaty, a dobiegly az tu, pod stopy
Dzierzymirskiego, i zgasly...

Nastala drobna chwilka zupelnego milczenia, poczem, zgluszony nieco
oddaleniem, zabrzmial oklask przeciagly, dlugi, szczery...

Roman przetarl dlonia czolo i powstal... Trzeba bylo powracac do
obowiazków niestrudzonego gospodarza domu.

A tak dobrze bylo mu tutaj! Dawno nie pamieta tak cichej, niczem nie
zamaconej chwili, bez zgrzytu zadnego, bez rozterki...

Rozterka!.. Byla przeciez ona jego zyciem. Tak. Nie tem zewnetrznem,
dla ludzi, dla swiata, ale tem prawdziwem, wewnetrznem - dla siebie.

Cien smutku powlekl piekne rysy Dzierzymirskiego; rozpamietujac
cos, zadumal sie on znowu.

Nagle brwi zmarszczyl, i jakby przypomniawszy cos sobie, siegnal
szybko do kieszeni fraka, skad wyjal welinowa podluzna koperte.
Rzuciwszy uwaznem okiem na wypisany, drzaca reka, dokladny adres,
odczytywac go poczal. Byl to zas list do niejakiego pana Wiktora
Orleckiego w Paryzu. O pismo to chodzilo Romanowi bardzo od kilku
juz tygodni, to jest od czasu, gdy sie dowiedzial, ze wzmiankowany
powyzej, Wiktor Orlecki, zamieszkal w stolicy swiata z
oszczednosci i musu po stracie -majatkowej, wyniklej, jak mówiono,
ze zguby, przed samym terminem licytacyi majatkowej, sumy pienieznej.

Opowiadanie to, poslyszane przypadkiem, uderzylo Romana
Dzierzymirskiego. Rodziny Orleckich nie znal, szczególów
dowiedziec sie nie mógl... Wiadomosc ta jednak niepokoila go;
ogarniac go poczela chec niezbadana stanowczego zobaczenia sie, z
owym Wiktorem Orleckim, oraz wybadania go zrecznego.

I od chwili tej nie znal juz pragnien innych...

Wreszcie poznal sie umyslnie pewnego dnia z bogaczem, slawnym
odludkiem i dziwakiem, Hugonem Orleckim, jedynym krewnym
zamieszkalego, w Paryzu Wiktora, by w jakikolwiek badz sposób móc
dotrzec przez niego do nieznanego mu zgola czlowieka, a
trzymajacego, moze, kto wie, nic jego wlasnej zagadki! Dzis
dopiero, na kilka godzin przed rautem, udalo sie zdobyc list od
starego samoluba, dla którego napisanie go nawet bylo ofiara
niewatpliwie wielka, zerwal bowiem zupelnie stosunki ze swym
krewnym.

Pismo to bylo w kwestyi oderwanej calkiem; tresc, poddana przez
samego Romana, polecala tylko oddawce w pewnej sprawie wzgledem
synowca starego bogacza, posiadajac jednak list ów w kieszeni,
Dzierzymirski odetchnal. Latwiej mu juz bowiem bylo, majac
sposobnosc poznania owego Orleckiego, potracic w rozmowie z nim o
temat pienieznej zguby, którego, jako obcy zupelnie, prawdopodobnie
tknac by nawet z nim nie mógl.

- Ba!.. jeszcze jeden... - westchnal Dzierzymirski i skierowal sie
spiesznym krokiem ku rozbrzmiewajacym juz wrzawa salonom.

Tam, po uczcie artystycznej ducha, przechodzono wlasnie do duzej
pustej jadalnej sali, by z kolei przystapic do uczty ciala i
pokrzepic sie jadlem, za stawionem pokaznie i suto, na olbrzymim
podluznym, przybranym kwiatami, stole.

Roman stanal w cieniu portyery, u wejscia jednego z ustronnych
buduarów, gdzie w tej chwili nie bylo nikogo, i objal spojrzeniem
swych gosci.

W jego ogromnych salonach bylo juz nieco przestronniej; tu i tam
siedziano jeszcze, rozmawiano, lub przechadzano sie swobodniej...
Wypuklej wystepowaly teraz wspaniale toalety kobiet, mienily sie
teczowymi kolory.

Na alabastrowych szyjach, piersiach i ramionach wachlujacych sie
zalotnie dam, latwiej mozna bylo dojrzec obecnie wspaniale
klejnoty, polyskujace, na równi ze spojrzeniami ich oczu...

Na lewo zas, ku sali jadalnej, scisk natomiast panowal. Wiele osób
dyskretnie w ostatnim, trzecim z rzedu, salonie, oczekiwalo, rautujac
tymczasowo, kolei swej, bo przy stolach biesiadnych pelno juz bylo
gosci, posilajacych sie, przewaznie stojac, wystawna, urzadzona
na zimno kolacya. Paniom i pannom uslugiwali panowie, jedzac,
flirtujac, smiejac sie i bawiac wesolo.

Obejmujac sale wzrokiem, dluzsza juz chwile stal tak
Dzierzymirski, a na twarzy jego, w slad za
pewnym jakby odblaskiem wewnetrznej próznosci, zawital teraz
melancholijny cien...

- Przyszli tutaj - myslal - tak, stawili sie z róznych obozów,
sfer, przybyli i wielcy, i mali, bawia sie obecnie swobodnie, weseli,
splatajac zarazem swa obecnoscia dlug grzecznosci swiatowej,
zaciagniety u niego - pozyczke moralnych uslug, czynnosci,
zabiegów...

Ha, zapewne! Lecz gdyby tak oto niespodzianie, nagle, dowiedzieli sie
tutaj oni wszyscy, co poza jego, Dzierzymirskiego, powloka sie
kryje, gdyby w zawrotna glab duszy jego zajrzeli!..

O, niewatpliwie! Przeczytawszy ukryta tam tajemnice, odwróciliby
sie ze wzgarda...

Dzierzymirski nieuczciwy? Jak to?.. Prezes, wiceprezes, czlowiek
czynu, energii, zelaznej woli, nasz najzdolniejszy, znany i powazany w
szerokich kolach miasta?..

Jakas pelna zgrzytów, piekaca ironia rozesmiala sie na glos w
duszy Romana.

- Ha-ha-ha!.. ha-ha-ha !.. Oszukujesz ich ty!.. Ty, czczony, wielki!
Zasypujesz im oczy blyszczacym piaskiem, kpisz sobie w duchu z nich
wszystkich!..

Roman wstrzasnal sie... W przywidzeniu naglem ujrzal on te klasy,
sfery - tych wszystkich, przechadzajacych sie przed nim, strojnych
ludzi, unikajacych jego wzroku, uklonu, uchylajacych sie od podania
mu reki, ze wzgarda zimna, sucha na obliczu...

I Dzierzymirski, wzburzony nagle, podniósl glowe hardo,
wstrzasnal bujna czupryna, sniada twarz jego przybrala wyraz
energii, oraz niezlomnej woli, i wyszeptal:

- Nie dam sie, nie dam!.. - zacisnal instynktownie piesci i
dokonczyl ciszej jeszcze: - Korza sie oni przede mna, kornymi
zostana; bo ja tak chce i tak byc musi!..

Dzierzymirski bowiem w tej chwili nie bal sie rzeczywiscie ciemnej,
nierozwiazanej jeszcze zycia zagadki - ufal w siebie!..

W ukryciu swem, niedostrzezony przez nikogo, stal dlugo jeszcze...
Uspakajal sie stopniowo, a z równowaga umyslowa, wywalczana
zwykle wola zelazna - codzienny, tajony przed drugimi, smutek, pelny
samowiedzy, po raz setny znowu wstepowal do duszy jego.

- Galernikiem jestem!... - szepnal Roman z gorycza. - Nie tym, z
pietnem ludzkiej sprawiedliwosci na czole, potepianym, ale moze
gorszym jeszcze, bo moralnym - tym, któremu honory pod nogi rzucaja
hojnie, a on je z rumiencem wstydu ukryc by rad przed sumieniem, lecz
nie moze!. W ciemnie zagadki wpatrzony blednie, wijacy sie
bezustannie w ducha rozterce, niewolnikiem blednego kola
przeznaczenia wlasnego jestem, bryzgajacym swiatu falszem mego "ja",
potrafiacym go odurzyc komedya, grana znakomicie, nie mogacym zas,
niestety, zagluszyli tylko - siebie!..

(przypis - tu ksiazka jest spalona, elementy wziete w nawias
kwadratowy sa dokonczeniem wyrazu, badz oznaczeniem przerwy w
tekscie)

I Dzierzymirski przesunal dlon po czole, jakby pragnac zetrzec z
niego ostatecznie mysli nieposluszne. Stanal po chwili przed
lustrem, rozczesal starannie wlosy i brode, poprawil szczegó[ly
swej] toalety, a przybrawszy zwykla codzie[nna poze] oblicza -
przestapil sprezyscie próg z[ bu]duaru... Rzucil znowu oczyma po
salac[h ].

Druga, czy trzecia partya gosci [       ]raz wieczerze, a tamci, syci,
przechad[zali sie po] nim. Nagle ujrzal w dali sylwetke w[ ]
szukajacej uparcie wzrokiem kogos ws[zak po] chwili oczy ich spotkaly
sie, Ola usmie[chnela sie ] i przyzywac go poczela skinieniem
glowy. [Równocze]snie ktos szybko uchwycil za reke Romana.

- Qua diable, ekscelencyo!.. - zabrzmial glos Ladyzynskiego. - Co z
toba sie dzieje? Kolacya rozpoczeta, pani Ola cie szuka, goscie
dopytuja sie o ciebie bezustannie, a tys, jak w wode wpadl... Bój
sie Boga, wielki czlowieku, cóz z ciebie za gospodarz domu!?.. - i
pan Emil, wziawszy pod reke Dzierzymirskiego, prowadzic go poczal
poprzez salony.

Roman zas teraz dopiero zdal sobie sprawy dokladnie, jak widocznie
dlugo nie bylo go pomiedzy goscmi.

- Telefonowano do mnie, interes bardzo wazny!.. Napredce zalatwic
musialem korespondencye... - sklamal gladko.

- Ach, zawsze z ciebie ten sam interesoman - zasmial sie
Ladyzynski - wiesz co ? Ja mysle, ze jezeli tak dluzej potrwa,
to i w nocy bedziesz przewodniczyl sesyom, a niby s. p. Napoleon
godzin pare tylko spoczywal w objeciach Morfeusza!..

(przypis - druga strona spalenizny)

[Rom]an na te uwage nic nie odpowiedzial, bo [      ]go. Panowie i
panie przywlaszczali so[bie ]gi nieobecnego tak dlugo gospodarza do[
]ie z nim w rozmowy, na których dnie, [ ]ryl sie i tu nawet,
zrecznie wyzyskujacy [ int]eres osobisty.

[Dzierzy]mirski zas, ze zwykla sobie pozorna po[waga   ] poddawal
sie temu wszystkiemu uprzej[mie rozmaw]ial z ozywieniem i niebawem
znikl z oczu, [ ] fala gosci. W tryby swe, kóleczka i kola [ ]ala
go znowu machina zycia, scierajac walke [my]sli, wrazenia z przed
chwili, barwnym, bawiacym sie "towarzyskim swiatem", tak, jak wczoraj
czynila to interesami, sesyami, praca spoleczna, lub czem innem
wreszcie...

To wlasnie zycie czynne bylo  najwiekszem moze czasowem lekarstwem
Romana - bylo jego morfina, której za moralna dawka zapominal
chwilowo o wszystkiem.

Tymczasem czas mknal szybko. Po skonczonej juz zupelnie kolacyi,
przez czas krótki do kulminacyjnego punktu ozywienia doszedl raut
prezesowstwa Dzierzymirskich... Salony rozbrzmialy zdwojona zabawa i
rozmowa. Na wszystkich prawie twarzach widnialo szczere zadowolenie,
co w wielkiej mierze zawdzieczano niezmordowanym, goscinnej
uprzejmosci pelnym zabiegom Romana i Oli.

Eleganckie ich sylwetki, wsród barwnej lsniacej fali zaproszonych
osób, migaly szybko, znajdowaly, zdawalo sie, wszedzie, by tylko
uprzyjemnic, rozruszac i zabawic wszystkich, umiejetnem
przedstawianiem, dobieraniem wzajemnem kól i kóleczek swych gosci.

Wreszcie stopniowo, z wolna, w salonach ukazywac sie poczelo coraz
wiecej swobodnego miejsca...

Wybila gdzies godzina wpól do trzeciej. High life miejscowy pierwszy
dalo haslo do odwrotu, za jego przykladem, sladem poszly i sfery
inne... Przed domem, oraz na asfalcie obszernego dziedzinca
zatetnialy liczne uderzenia kopyt konskich, zamajaczyly ogniki u
latarn dziesiatek powozów i karet. Rozjezdzalo sie tlumnie i
coraz szybciej.

U wejscia wyludniajacych sie coraz bardziej salonów, znowu stali
teraz Dzierzymirscy, zegnajac wszystkich serdecznie i grzecznie nad
wyraz.

- N'est ce pas ? do zahaczenia w Gowartowie?.. - rzucila na pozegnanie
Ola odchodzacemu juz w tejze chwili Topolskiemu.

- Najmilszym to dla mnie bedzie obowiazkiem!.. - zabrzmiala, w
uklonie wytwornym skwapliwa jego odpowiedz.

*******************************************

Noc wiosenna, cicha, przez otwarte wszystkich apartamentów okna,
zajrzala w swej gwiazdzistej szacie do salonów Dzierzymirskich.

Cieplym, rzezkim powiewem zmieszala sie ona z pozostala tu wonia
perfum, potu ciala i oddechów ludzkich, - tchnieniem swem dotknela
glów siedzacych w zacisznym buduarze Romana i Oli.

Ola z luboscia wciagnela w piersi oddech wiosennej nocy, poczem
rzekla:

- Ach, jak przyjemnie... czujesz, Romciu? Co za mily i swiezy
powiew!..

Dzierzymirski, palacy w zamysleniu papierosa, spojrzal na
wdzieczna postac zony, opieta zgrabnie w sliczna dekoltowana
suknie, i dluzej zatrzymawszy na niej spojrzenie, milczac, z
usmiechem skinal potakujaco glowa; po chwili zas rzucil
papierosa precz od siebie i przysunawszy fotel blizej do kanapki;
gdzie siedziala Ola, polozyl miekka dlon swa na jej malej
raczce.

- Wiesz, kochanie - rzekl lagodnie i z wolna - ze ja juz jutro do
Paryza jechac musze...

- Juz jutro?.. - wykrzyknela ze zdziwieniem Ola. - Mielismy jechac
razem do Gowartowa - dodala nastepnie z zalem - a ty za granice
dopiero pózniej...

I oczy Oli pociemnialy nieco, na twarzy zas odbil sie cien
widocznego jakby rozczarowania. Dzierzymirski usmiechnal sie na te
minke niezadowolona.

- Dba jednak o mnie i kocha... - przemknelo mu przez mysl, poczem
lagodnie, glaszczac dlonia raczke Oli, mówil pieszczotliwie
znów dalej, palily go juz bowiem goraczka: list schowany w kieszeni
i nadzieja wpadniecia moze na tak dawno poszukiwany trop.

- Wierz mi, zwlekac nie moge, musze jechac natychmiast... Zreszta
przyjade do Gowartowa pózniej.

- Alez wczoraj jeszcze - zachnela sie Ola - mówiles mi, ze nic
tak dalece pilnego nie powoluje cie...

- Ho-ho gniewy!.. - zauwazyl lekko i zartobliwie Dzierzymirski. -
Cóz to, moze moja pani chcialaby mnie miec tak ciagle à ses
trousses?.. - I mówiac to, powstal, zblizyl sie do zony, a
ujawszy jej obie dlonie, polozyl je usmiechniety sobie na twarzy
i wargami muskac poczal delikatnie, bawiac sie jednoczesnie
brzeczacemi na raczkach Oli bransoletkami.

- Oj, kotku, koteczku ty mój drogi, kochany! wczoraj... -
przedrzeznial z kolei - wczoraj nic nie wiedzialem jeszcze, a
dzis... - tu Roman spuscil oczy - na raucie wlasnie uchwalilismy
razem z czlonkami nowozakladajacej sie wspólki Przemyslu
Fabryczno - Krajowego, ze ja, jako delegowany, musze, jechac
czempredzej do Paryza, w celu obejrzenia na miejscu udoskonalen
fabrycznych...

Roman umilkl, puscil delikatnie dlonie zony i wyjal ruchem
szybkim zegarek.

- Oho - po trzeciej... Pózno, cherie, juz klasc sie pora - i
konczac jakby poprzednia rozmowe, dorzucil: - No, i cóz, moje
zycie, widzisz teraz, iz nie jechac jutro nie moge...

- Zapewne. Ty zawsze nie mozesz, gdy nie chcesz! No, ale cóz
robic... Jedz... Tylko w takim razie prosze mi dlugo tam nie
siedziec i pisac listy codziennie. Koniecznie... By nie zapomniec o
mnie zupelnie - tu Ola z usmiechem pogrozila mezowi palcem i
dodala jeszcze: - bo Paryz - Paryzem, ho, ho, ja znam sie na tem!..
Nie oszukasz mnie tak latwo...

- Ale cóz znowu? - zachnal sie Dzierzymirski, ale tym razem
zupelnie szczerze. - Cóz za mysli - usmiechnal sie, a potem
dorzucil calkiem powaznie: - Wiesz przecie, ze prócz ciebie, zadna
na swiecie kobieta nie obchodzi mnie zgola!..

Z wdziecznoscia spojrzala nan Ola.

- Wiem i wierze - rzekla - a poniewaz i mnie teskno bez pana mego
bedzie, wiec i ja jutro pojade...

Zatrzymala sie, spojrzawszy filuternie na meza, cien bowiem
mimowolny przebiegl po twarzy jego...

- Nie, nie do Paryza!.. - rozesmiala sie szczerze, jakby mysli
Romana zgadujac - ale do Gowartowa!..

Usmiechnal sie z kolei Dzierzymirski.

- Dobrze! - wykrzyknal wesolo. - Zatem jutro - marsz! Poniewaz zas
pociag mój wychodzi pózniej od twego, wysle pakunki nasze przez
sluzbe i odwioze cie na kolej powozem. A teraz - ciagnal dalej -
spac!... Dobranoc, kochanie, zmeczona jestes.

Pocalowal Ole serdecznie w obie rece i czolo - malzenstwo
znuzone rozeszlo sie...

Niebawem w apartamentach prezesowstwa Dzierzymirskich pogasly
wszystkie swiatla. Cisza i uspienie, prowadzac sie za rece,
wstapily do rojacych sie tak niedawno od ludzi salonów, buduarów -
rozpostarly sie wszedzie i mrokiem sennym otulily wszystko dokola.

--------


- Paris!.. Tout le monde descend!.. Paris!..

  Okrzyk ten jedrny, donosny, a wyrzeczony najczystszym francuskim
  akcentem, obil sie o sluch pasazerów pociagu, podjezdzajacego
  pod oszklone arkady paryskiego dworca, i zbudzil drzemiacego w
  wagonowym przedziale Dzierzymirskiego.

- Par... - ris !.. - zabrzmialo przeciagle raz jeszcze pod samem oknem
wagonu i drzwiczki szybko roztworzono nagle... Roman zerwal sie, a
pochwyciwszy podrózna torebke, wyskoczyl spiesznie na peron.

Bieganina, ruch, zgielk, ogarnely go natychmiast, oszolomily
chwilowo calkiem; w pare minut dopiero, zoryentowawszy sie, poszedl
Dzierzymirski do rewizyjnej sali, gdzie pobiezna z bagazem swym
zalatwiwszy formalnosc, w kwadrans pózniej znalazl sie juz w
dorozce, na bulwarach.

Zapaliwszy cygaro i rozparlszy sie wygodnie, z przyjemnoscia
przypatrywal sie on teraz od bardzo juz dawna nie widzianej
nadsekwanskiej stolicy.

Srodkiem bulwaru Sewastopolskiego, ulica, wymijaly go ogromne,
zielone tramwaje elektryczne, róznobarwne omnibusy konne, ekwipaze,
samochody; caly zastep ruchliwy pojazdów tamowal co chwila wir
miasta, na sekund kilka wielokrotnie zatrzymywac sie byla zmuszona
wiozaca Romana dorozka; policyjna w mantylach ciemnych krzykliwie
czynila porzadek - poczem ruszano znowu.

A pod wynioslemi drzewami, po bokach, snuly sie pospiesznie
przechodniów roje; na werandach mnogich kawiarni, zajmujacych czesc
chodnika, pelno bylo równiez i gwarno od konsumentów - plci obojga
oraz róznych stanów.

I jakis prad kielkujacego, czynnego bezustannie zycia, lecacego na
oslep jakby przed siebie, niepomnego bylego, zniklego juz "wczoraj",
w ciaglej, spiesznej pogoni terazniejszosci i jutra - bil od tych
uganiajacych sie mas ludzkich, zawrotna sila ciagnal jakby ku
sobie - pochlanial i wabil...

W pluca swe wciagajac bezwiednie tchnienie tego zycia, toczacego
sie z loskotem swego perpetuum mobile, Roman dojechal wreszcie do
jednego z centralnych hoteli, gdzie rozlokowawszy sie niebawem,
znuzony polozyl sie i zasnal.

Przespawszy w kamiennym snie zmeczenia dobrych godzin kilka,
Dzierzymirski zabral sie energicznie do celu swego tutaj przybycia.
Wybiegl na miasto.

Dla oryginalnosci i pod wplywem przypomnienia uzywanej za studenckich
jeszcze czasów jazdy na "impérial'i" omnibusów, "pan prezes"
usadowil sie na dachu jednego z nich i z zadowoleniem, rozgladac
sie poczal wokolo.

U stóp jego, blisko, w granitowem podlozu toczyla sennie swe ciemne,
stalowe fale Sekwana. U jej brzegów w oddali, na lewo, wznosily sie
ponure nieco kwadraty wiezyc katedry Notre Dame, w prawo zas majaczyl
Luwr olbrzymi. Dalej znów blyszczal ozdobami most Aleksandra III-go,
odcinala sie na tle nieba wieza Eiffel - w perspektywie, kopula
palacu Inwalidów zlocila sie w promieniach majowego slonca...

A po Sekwanie, krazac, uwijaly sie parowe statki, zatrzymywaly
sie u licznych przystani, obslugujac bezustannie mieszkanców
stolicy.

Trzesac niemilosiernie, zóltawy, w trzy siwe konie zaprzezony,
omnibus zatrzymywal sie wlasnie na jednym z przystanków, gdy
obserwujacy ciagle Paryz Dzierzymirski, zdal sobie nagle sprawe,
ze mieszkanie Orleckiego moze byc juz blisko, i poczal schodzic
szybko po kretych schodkach, laczacych pietnastocentymowa
impériale z trzydziestocentymowym padolem.

Znalazlszy sie na bruku, Roman przyspieszyl kroku, i wyminawszy
kilka waskich zaulków, znikl w bramie jednego z domów. W chwile
pózniej dzwonil na kretych ciemnych schodach starej, jak swiat,
kamienicy - u drzwi pomieszkania Orleckiego. Otworzyla mu mloda,
fertyczna sluzaca, w charakterystycznym bialym czepeczku na glowie.

- Monsieur Orlecki? - zapytal Dzierzymirski.

- Sorti et ne reviendra qu'a dix heures du soir - poslyszal zwiezla
odpowiedz.

Zawiedziony Roman skrzywil sie, z niechecia i zagadnal:

- A jutro o której godzinie zastac go bedzie mozna?

- O, jutro zgola co innego. W Niedziele pan przyjmuje od drugiej do
obiadu - poinformowala przybysza mloda Francuzka.

- A zatem przyjde jutro o tejze godzinie - odparl Dzierzymirski, i
siegnawszy po bilet wizytowy, oraz list Hugona Orleckiego, wreczyl
je sluzacej,

- Prosze oddac to panu... Do widzenia!.. - skinal glowa uprzejmie.

- Bonjour, monsieur!.. - odwzajemniajac sie dzien dobrym, wedlug
miejscowego zwyczaju, pozegnala go dziewczyna usmiechem i zalotnem
blysnieciem czarnych oczu.

Wydostawszy sie na ulice, Dzierzymirski, niezadowolony ze zwloki, a
caly pochloniety nadzieja rozwiazania za pomoca Orleckiego
dreczacej go zagadki - szedl naprzód przed siebie odruchowo czas
dluzszy. Od otoczenia swego daleki jeszcze myslami, nagle zatrzymal
sie jednak, spojrzawszy uwaznie dokola siebie.

Znajdowal sie obok filarów wejsciowych Panteonu - przed nim zas w
perspektywie juz bliskiej zielenial za krata ogród Luksemburski.

Pustymi chodnikami skierowal sie w ta strone; wkrótce byl juz w
ogrodzie i isc zaczal bez celu szerokiemi alejami, niebawem zas
znalazl sie na obszernym tarasie. Na lewo, w oddali, zamajaczyly
wiezyce Obserwatoryum, przed nim wznosilo sie muzeum Luksemburskie.

- Wpadne tam i obejrze, co jest!.. - pomyslal, zadowolony nagle na
widok gmachu, a poniewaz wejscie do palacu nie bylo od ogrodu, lecz
od strony bulwaru S-go Michala, Dzierzymirski skierowal sie boczna
aleja parku ku wyjsciu, na prawo. Twarz chmurna, znudzona, okrasil
mu usmiech; przestapil sprezyscie próg muzeum i spojrzal
jednoczesnie na zegarek - mijala czwarta, podwoje palacu zas
zamykano o piatej.

- Zdaze chyba zobaczyc wszystko!.. - mruknal, kontent juz tym
razem zupelnie, z przyjemnego zabicia czasu.

I rzeczywiscie.. Pod wplywem bowiem pierwszego rzutu oka na salon
sztuki, Dzierzymirski zapomnial o wszystkiem, co go dreczylo.

Znajdowal sie w otoczeniu, ustawionych w pierwszej sali, licznych
rzezb nowozytnych...

Wiec oto najprzód spojrzenie jego przykula ustawiona na malem
wzniesieniu, w poblizu wejscia, rzezba Moreau-Vauthier'a, a byla
nia postac naga, lezacej na wznak, w lubieznej pozie i upojeniu,
bachantki, z gronem winogron w lewej dloni... Naturalnosc pozy i
ruchu, a szczególniej modelowane doskonale cialo kobiece, tetniace
po prostu w zimnym bialym marmurze, zarem krwi mlodej - zatrzymalo
dluzej na sobie wzrok Romana.

Rozgladajac sie, przystajac co chwila, poszedl dalej!.. I niebawem
znowu zapatrzyl sie dluzej, tym razem przed przegieta w tyl, w
stojacej postawie, i unoszaca sie jakby w przestrzeni, postacia
nagiej równiez dziewczyny. Oczy jej byly przymknietemi, twarz owiana
mgla uspienia, w reku trzymane chwialo sie kwiecie...

Bylo to "Zludzenie" F. Charpentier'a, oddajace subtelnie pochwycona
nieuchwytnosc illuzyi, jak sen, jak marzenie, nieujetej -
rozplywajacej sie jakby w przestrzeniach...

Niezrównanem bowiem oddaniem czaru uspionych pieknych rysów
kobiecych, zdawalo sie, ze znajdujacy sie tutaj przedstawiciele
rzezby turniej urzadzili sobie.

Wsród wielu innych w tymze rodzaju posagów, wyrózniala sie
jeszcze rzezba, nader piekna, zatytulowana : "Wspomnienie". Twórca
jej byl Mercié Autonin.

Przedstawiala ona mlode dziewcze, o rysach drobnych, z glowa
przechylona w tyl nieco, z obliczem, tonacem jakby w glebokim,
cichym snie. Na kolanach jej, na ziemi - wszedzie, widnialy rozsypane
kwiaty; dwa golabki, niosac w dzióbkach równiez kwiecie, lecialy
ku niej, rozmarzonej cicho, we wspomnieniu dalekiem...

Poswieciwszy wzglednie dosc czasu na rzezbe, Dzierzymirski
przeszedl spiesznie do salonów, zawieszonych obrazami, dochodzila
juz bowiem godzina zamkniecia. Szybko, jak mógl najuwazniej,
poczal ogladac obrazy wszystkie; w ten sposób dobiegl do sali
ostatniej. Poczem, wolniej nieco, powracac zaczal.

I teraz w jednym salonie uwage jego zwrócil nader oryginalnie, bo,
jakby calkiem po swiecku traktowany, a mimo to nadziemskoscia
tchnacy, obraz: "Najswietsza Marya Pocieszycielka..." Z ram patrzyla
na widza, natchnionego oblicza, o duzych oczach czarnych, siedzaca
postac Niebios Królowej... Na kolanach Jej, rzucona na kleczkach,
oparla sie kobieta, z twarza ukryta, z rekoma zalamanemi, w
bezbrzeznym bólu, szukajaca na lonie Swietej Maryi pocieszenia! U
stóp tych dwóch postaci kobiecych - ponizej, lezalo wdziecznie
uspione dzieciatko, snilo, osypane cale, obrzucone puchem bialych
róz snieznych, w rozkwicie...

Dzierzymirski, zachwycony wdziekiem i poezya, bijacemi z obrazu
tego, pedzla "Bouguereau"; po chwili znów pospieszyl dalej.

Naraz zatrzymal sie ponownie. Ujrzal bowiem naprzeciwko siebie obraz
dosc duzy, przez Detaille Edwarda. Nosil miano "Le rêve (Sen)".

Na olbrzymiem oto polu, otuleni plaszczami, z czapkami nasunietemi na
czolo, pokotem, jeden obok drugiego, leza setki odpoczywajacych,
pograzonych we snie zolnierzy... Poranek cichy; niebo hen! daleko
zarózawia sie leniwie jutrzenka, - wsród spiacych ludzi
blyszcza w szarem switaniu rzedem poustawiane, ulozone w kozly
bronie, a gdzies z boku, blisko, dogasa juz ognisko...

Lecz cóz to za cienie majacza tam, w górze, nad nimi?

To góra, w oblokach, plynie mgla przesloniety jakis hufiec
inny, zwyciezki - mar i duchów, nie ludzi!.. Grzmi tam muzyka,
bebnia, strzelaja, proporce sie chwieja, choragwie szumia...
tamci, tam, zwyciezaja niezawodnie!..

I ponad glowy uspionych zolnierzy, których potwór wojny moze juz
jutro pochlonie, przesuwa sie, jak marzenie, uludne widzenie
ostatnie: oni spiac, widza siebie, jak zwyciezaja, pelni
chwaly!..

To sen...

Piata wybila glosno w salonach sztuki, i Dzierzymirski opuscic
musial muzeum. Niebawem znalazl sie na bulwarach Paryza i
równoczesnie instynktownie poczul glód.

Wloch z matki i dusza cala artysta, mysla wspominal on jeszcze
widziane przed chwila dziela sztuki i pogodnem spojrzeniem ogarnial
biegnace wokolo siebie tlumy, przepelnione kawiarnie i huczace
pojazdy.

- La Presse!.. La Patrie... La Pres-se!.. -  krzyczano mu nad uchem na
wszystkie strony; w restauracyach, na platformach, spozywano juz
posilek, popijano wino, absynt i inne wyskokowe napoje - caly Paryz
obiadowal.

Na swiezem powietrzu, przy jednym z takich stolików, zachecony
przykladem, zasiadl i Roman, a kazawszy podac obiad, zapalil
swobodnie cygaro.

Niebawem przyniesiono pierwsza potrawe. Wsród przelewajacego sie
kaskada paryskiego zycia i huku ruchliwej stolicy, Dzierzymirski
spokojnie zaczal spozywac zupe, sluchajac ciekawie, z usmiechem,
glosnych rozmów swych przerozmaitych sasiadów i charakterystycznych
czestokroc ich bulwarowych dowcipów.

***

Punktualny, pomiedzy druga, a trzecia po poludniu, wchodzil
nazajutrz Roman do mieszkania Orleckiego. Sluzaca wprowadzila go
natychmiast do saloniku, zaledwie jednak wszedl tam, roztworzyly sie
juz zamaszyscie boczne drzwi komnatki i w ramie ich ukazal sie
mezczyzna rosly, blondyn; lysawy i dosc otyly, o siwiejacym, z
polska podkreconym, wasie.

- Jakze mi milo... Jak milo miec w swoich progach tak dostojnego
goscia... rodaka!.. - zaczal od proga, z polska szczeroscia i
uprzejmoscia w glosie, roztworzyl przytem machinalnie ramiona, jakby
chcial do piersi przycisnac niemi przybylego, po chwili opamietal
sie jednak i wyciagajac uprzejmie prawice; czysto juz tylko
salonowym gestem, przedstawil sie: Orlecki... Wiktor... -
siostrzeniec Hugona.

- Nie uwierzy pan - ciagnal natychmiast bardzo grzecznie - jaka
rzetelnie prawdziwa radosc uczynil mi list stryja i zapowiedz tej
panskiej wizyty... Prosze, niech pan prezes siada!... Prosze
bardzo...

I Orlecki wskazal, z grzecznoscia, fotele, widzac zas zdziwienie
na twarzy Romana, na dzwiek tytulu "prezesa", usmiechnal sie,
odgadlszy mysl goscia.

- Dziwnem sie panu prezesowi, jak widze, wydaje - przemówil, - ze
tytuluje go... Cóz to, przypuszcza pan moze, - ciagnal dalej, ze
swada, - ze my tu na obczyznie nic nie wiemy, kto w kraju u nas
przoduje? Przeciwnie, przeciwnie! - sledzimy goraczkowo i z uwaga
ruch naszych ziomków, wspólbraci !.. A jakze... a jakze!.. Ja sam
osobiscie trzymam wiele gazet polskich, wiem o wszystkiem, a z
nazwiskiem panskiem - tu sklonil sie grzecznie w strone Romana -
spotykalem sie w nich tylokrotnie, ceniac zawsze ruchliwosc pana
prezesa i oddaniu sie jego spoleczenstwu naszemu...

Umilkl, a po chwili

- Ale!.. przepraszam bardzo!.. Pan prezes wszak pali zapewne?.. sluze
natychmiast - i zerwal sie miejsca, przynoszac wkrótce
Dzierzymirskiemu pudelko papierosów.

Roman siegnal po jednego z nich i baknal niewyraznie:

- Dziekuje bardzo!..

Obserwujac wciaz ciekawie, spod oka swego gospodarza, chcial przytem
juz przemówic, lecz pelny bezustannej uprzejmosci Orlecki
przerwal mu zanim usta otworzyc zdolal:

- A moze cygarko?.. Przepraszam stokrotnie... Za chwile! - i nie
czekajac odpowiedzi, znikl za drzwiami przyleglego pokoju,
Dzierzymirski zas usmiechnal sie.

Poczciwy czlowiek jakis - pomyslal - i choc, zdaje sie, blagier
nieco, lecz szczery i z gatunku nieszkodliwych. Dowiem sie
prawdopodobnie, czego chcialem...

Ledwie Roman okreslenie to w umysle sformulowac zdolal, gospodarz
domu stal juz przed nim, podajac szerokie puzderko cygar.

- Doskonale - pochwalil - prawdziwe pruskie... O, bynajmniej nie
tutejsze, które sa po prostu ohydne - zaopiniowal.

- Dziekuje bardzo. Pan tak laskaw... - poczul sie w obowiazku
odrzec Dzierzymirski, powstawszy zarazem z miejsca swego.

- O, panie prezesie! - pospieszyl, z odpowiedzia, Orlecki, - Siadac
prosze en bons amis... Ot -tutaj... - wskazal na kanapke - wygodniej
bedzie! - i zapaliwszy równoczesnie zapalke, zblizyl plomien do
koniuszczka cygara Dzierzymirskiego.

- Merci!.. - sklonil sie tenze raz jeszcze, i wypusciwszy
kóleczko dymu, odezwal sie wreszcie, skorzystawszy z sekundy
milczenia goscinnego gospodarza.

- Czytal pan list stryja, pana Hugona, wszak prawda?.. Wiadomy panu
wiec zatem cel mego tu przybycia... Nie znajac nikogo w Paryzu,
zdecydowalem sie prosic stryja panskiego, o tarte d'entree do
pana...

- Och, i bez tego, panie prezesie - przerwal Orlecki - kazdego rodaka
witamy tu z calego serca! Tembardziej zas pana prezesa, tak w kraju
zasluzonego...

- Ach, tak, nie watpie - z wolna potwierdzil Roman - lecz i mnie
chodzilo równiez - tu usmiechnal sie z lekka - o specyalna
protekcye do kogos, by potrafil ulatwic wiadoma nam sprawe
przemyslowa...

- A tak, tak! - przerwal znów Orlecki, niezadowolony jakby, ze
poruszano te kwestye. Pan prezes radby obejrzec drobiazgowo i
gruntownie urzadzenia fabryk tutejszych, przy mojej pomocy... Owszem,
postaram sie, panie prezesie, choc uprzedzic musze, ze ja... -
zatrzymal sie - nie mam tak rozleglych stosunków ze sfera
handlowców... to jest, chcialem powiedziec... ze sfera
fabrykantów... przemyslowców... Paryza... panie dobrodzieju...
Jednakze... - tu zajaknal sie, zaplatal w swem przemówienia
Orlecki i zamilkl, widocznie zmieszany.

Usmiech niedostrzegalny okolil waskie usta Romana.

- To nic nie szkodzi - odparl. Mam nieplonna nadzieje, iz razem z
panem damy sobie z tem wszystkiem rade... Zreszta, to chyba
drobnostka. Chodzi zaledwie o jakies dziesiec fabryk tylko...

Roman zatrzymal sie i zapytal jeszcze, chcac konsekwentnie
doprowadzic do konca zmyslony swój interes i misye:

- Wszak fabryki owe wymienione sa w liscie pana Hugona...

- Tak jest, tak jest... w istocie...- potwierdzil Orlecki i
zajaknal sie znowu.

- To dobrze, móglby mi moze szanowny pan powiedziec, czy
wlasciciele ich znani sa jemu?.. Gdzie to zaklady fabryczne
znajduja, w jaki sposób, oraz kiedy obejrzec je mozna by bylo?..

- Nic doprawdy nie moge jeszcze panu prezesowi w tym wzgledzie
powiedziec - odrzekl Orlecki i dodal natychmiast:

- Co sie tyczy, czy znam wlascicieli, to... prawdopodobnie...
Zreszta zna sie tutaj osób tyle... - zatrzymal sie. - Tylko, vous
savez, panie prezesie... otrzymalem list dopiero wczoraj - urwal, i
dokonczyl po chwili - wiec, vous comprenez, czasu nie mialem...

- Alez naturalnie!.. - pospieszyl z uspakajeniem Orleckiego
Dzierzymirski. - Ja tylko dlatego sie pytam, iz to jest celem mego
tutaj przybycia, i ze to mnie nader interesuje, jako delegata nowa
zakladajacej sie u nas w kraju wspólki
Handlowo-Przemyslowo-Fabrycznej...

- A tak, slyszalem,.. Czytalem nawet o tem gdzies w gazetach -
odparl, z przekonaniem Orlecki.

- Klamie, jak z nut - pomyslal Dzierzymirski, i usmiech dyskretny
ponownie przemknal po ustach jego. Zaciagnal sie jednoczesnie
cygarem i wpatrzyl badawczo w Orleckiego. - Bonne pâte d'homme... -
myslal zarazem - ale jak tu zaczac o tych zgubionych pieniadzach?

Tymczasem, nielubiacy milczec Orlecki, widocznie równiez pragnacy
zrecznie odwrócic rozmowe, juz mówil:

- Pan prezes zapewne nie po raz pierwszy i na dluzej przybyl do
Paryza, nieprawdaz?..

- Och, tak... - odruchowo potwierdzil Roman, nie myslac o tem, co
mówi.

- No, to mam nadzieje - opowiadal uprzejmy gospodarz dalej - ze
bede jeszcze mial okazye przedstawic panu prezesowi moja zone i
córke... Dzis pojechaly do Versailles. Panu prezesowi wiadomo
zapewne, iz w pierwsza niedziele kazdego miesiaca puszczaja wode
ze wszystkich fontann w Wersalskim parku... Widok zaiste bywa wówczas
wspanialy. C'est charmant!.. - zatrzymal sie chwile i siegnal po
zegarek do kieszeni. - O! trzecia juz dochodzi... Niebawem wróca...

Dzierzymirski tymczasem, sluchajac, nie sluchal, pograzony
wciaz w myslach. Naraz twarz sniada jego ozywila sie, przelecial
po niej promien... Strzepujac delikatnie popiól z cygara,
przemówil z wolna:

- Prosze pana... - zatrzymal sie. - Za niedyskrecye popelniana
moze, najmocniej przepraszam... Czyzby pan nie byl rad powrócic do
kraju..

I Dzierzymirski badawczo spojrzal w twarz Orleckiemu, czekajac
odpowiedzi, jednoczesnie myslal.

- Kazdy Polak na obczyznie teskni za krajem, pewnik; dlaczegobym ja
nie mial uzyc tego sposobu do osiagniecia mego prywatnego celu? No,
zobaczymy...

Orlecki zas juz mówil:

- Czy ja nie pragnalbym powrócic do kraju? Alez, panie prezesie, to
moje najgoretsze zyczenie! pragnienie zony mojej, córki - codzienne
marzenie nas wszystkich! - dokonczyl, z zapalem.

- No, dobrze, mam cie!.. - przelecialo przez umysl Romana.

- Czy wolno zapytac jeszcze - przemówil - o rzecz jedna, a
mianowicie... Czy zyczenie to panstw - marzenie - poprawil, z
usmiechem - ma juz dotad jakie pewne i konkretne podstawy?..

Orlecki na te slowa spuscil wzrok ku ziemi.

- O, bynajmniej - odparl... - Tam, w kraju, stosunki zerwalem
wszystkie prawie... tu zas zawiazalem niektóre, potrzebne mi. Mam
poza tem stale zajecie, przynoszace mi dochód pewny...

- Tak, tak, zapewne, rozumiem - przerwal szybko Dzierzymirski -
wchodze w polozenie i przepraszam bardzo za me pytania... -
dokonczyl grzecznie, a widzac równoczesnie na twarzy gospodarza
zaklopotanie widoczne...

- Nie ma za co jechac nieborak - to jasne, i zyc by z czego nie mial
-wsród swoich - pomyslal i w tejze chwili zapytal:

- Lecz gdyby tak trafila sie na przyklad szanownemu panu okazya dobra
do objecia w kraju zyskownej posady? Przypuszczam, ze w takim razie
przeszkody do wyjazdu nie byloby zadnej?..

- No, zapewne... Lecz o tem i myslec niepodobna, nie posiadam bowiem
juz zadnych w kraju stosunków - powtórzyl Orlecki, ze smutkiem.

- A pan Hugo, krewny panski?.. - zagadnal Roman.

- Och... ten... - przeciagle odparl gospodarz, z niechecia
wyrazna, i z wybuchem szczerosci naglej, rzekl z gorycza:

- Stryj Hugo od czasu, jakem emigrowal i wiesc mi sie w zyciu
przestalo, znac mnie juz nie chce, ani wiedziec nic o mnie...
Dziwie sie nawet niewymownie, iz raczyl napisac pod moim adresem, w
interesie prezesa, slów kilka...

Na twarzy Orleckiego, przy tych slowach, osiadl cien, po chwili
dorzucil:

- Zwykla kolej ludzka... nic dziwnego. Swiat pamieta o tych tylko,
którym sie powodzi.

Dzierzymirski wpatrzyl sie uwaznie w Orleckiego; ostatnie slowa,
wypowiedziane przez niego, odkryly mu utajona strone zycia
siedzacego przed nim czlowieka - nieszczescie, gorycz skryta, a
powodów jej lacno domyslil sie Roman. Pomimo woli, zal mu sie
Orleckiego zrobilo.

- To szkoda jednak - przemówil z wolna - ze panowie mieszkaja tak od
siebie z daleka... Pan Hugo, choc odludek i egoista, poza tem jednak
czlowiek nieposzlakowanej opinii i nadzwyczaj przy tem wplywowy i
bogaty.

Orlecki na te slowa uczynil niewyrazny ruch reka; - nastala
chwila milczenia.

- Wypada mi raz jeszcze przeprosic stokrotnie pana - odezwal sie
znów pierwszy Dzierzymirski - ze osmielam sie wkraczac w stosunki
jego, tak osobiste, lecz po pierwsze wyjatkowe polozenie nasze tu, na
obczyznie, jako rodaków, sklania mnie do tego; po drugie zas, ze w
tym wzgledzie moze moge stac panu uzytecznym...

Orlecki, zdziwiony, spojrzal na Romana.

- Tak jest - rzekl Dzierzymirski, z usmiechem - cózby szanowny pan
bowiem powiedzial na to, gdybym... -- tu zatrzymal sie sekunde -
ulatwil mu... - Dzierzymirski przy tem zaakcentowal wyraznie
ostatnie wyrazy - powrót do kraju... Stosunkami zas dal mu jaka
posade korzystna?..

- Alez, panie prezesie! - wykrzyknal Orlecki, i zerwawszy sie z
fotelu, uchwycil dlon goscia swego, sciskajac ja serdecznie.. -
Wdziecznosc moja i sercu memu bliskich nie mialaby granic!.. Lecz
doprawdy, nie pojmuje... nie rozumiem!.. - urwal wzruszony... - Skad
taka laska pana prezesa dla mnie?... Wszak poznalismy sie tak
niedawno! - dokonczyl i zamilkl, nie wiedzac snac, co powiedziec,
jak sie obrócic i znalezc w sytuacyi, tak dlan niespodzianej...

Roman tymczasem powstal równiez z miejsca, i oddawszy serdecznie
uscisk Orleckiemu, po przyjacielsku ujal go za ramie.

Przeszli po pokoju tak razem kroków kilka, poczem Dzierzymirski,
wciaz idac pod reke z Orleckim, rzekl calkiem swobodnie:

- Przyznaje, poczulem do szanownego pana szczera sympatye, rozumiem
przy tem w zupelnosci polózenie jego tutejsze, i gotów jestem
uczynic dla niego wiele...

- Dziekuje, po tysiac razy dziekuje! - uscisnal Orlecki
serdecznie trzymane ramie Romana, z równowagi caly wyprowadzony.

Dzierzymirski mówil tymczasem dalej, pomny celu swego:

- Lecz daruje pan rzecz jedna... Nim przystapimy mianowicie do
obchodzacej pana sprawy, wiedziec musze dokladnie - Roman zatrzymal
sie - zupelnie szczególowo - poprawil - przebieg dotychczasowego
jego zycia. Nic w tem dziwnego z mej strony, wszak prawda?.. Znac mam
przyjemnosc szanownego i kochanego pana od tak bardzo niedawna! -
dokonczyl, z przyjaznym usmiechem, i jak najnaturalniej na pozór.

- Alez, rzecz prosta! Tajemnicy w tem zreszta nie ma zadnej! -
odparl Orlecki szybko, przekonany zupelnie. - Opowiem prezesowi
wszystko natychmiast! - ciagnal dalej rozradowany.

- No, to siadajmy!.. - rzekl wesolo Dzierzymirski.

Usiedli jeden naprzeciw drugiego. Roman wpatrzyl sie badawczo w twarz
Orleckiego, a w oczekiwaniu zwierzenia, którego w duszy tak bardzo
pragnal, twarz mu pobladla mimo woli, aksamitne zas spojrzenie
ciemnych oczu stalo sie bardziej jeszcze przenikliwem i rozumnem.

- Slucham pana - rzekl powaznie.

Usmiechniety, radosny, poprawil sie Orlecki na krzesle, i
siegnawszy po cygara, zapalil jedno, w roztargnieniu czestujac
niemi Romana.

- Dziekuje, pale jeszcze - usmiechnal sie niedostrzegalnie Roman,
i spojrzal z pod oka na gospodarza. - Rôti à point! - zadecydowal w
mysli sarkastycznie.

- A, przepraszam! -odrzekl Orlecki i mówil dalej:

- Otóz, co do mego, technicznie tak zwanego curriculum vitae, postaram
sie opowiedziec je prezesowi w kilku slowach. Rzecz ta przedstawia
sie zatem jak nastepuje:

- Urodzony lat temu, czterdziesci i siedem, dobiegam juz bowiem
piecdziesiatki - usmiechnal sie - z ojca Ryszarda i matki Józefy
z Lancjarskich de domo, przepróznowalem, ksztalcac sie w domu, do
lat pietnastu... Potem oddano mnie do Jezuitów, nastepnie konczylem
uniwersytet w Bonn, nad Renem, i wróciwszy do kraju, objalem klucz
majatkowy, dziedziczny Orlin...

- Bywajac w, swiecie przez lat kilka, starajac sie o pierwsze w
kraju partye, zyjac nieco szeroko, stracilem majatek... Nastepnie
spotkalem dzisiejsza zone moja, z domu hrabianke Bozkowska...
Przez z - usmiechnal sie Orlecki, - bo sa i Borzkowscy przez rz,
bez tytulu i nie pochodzacy wcale z karmazynów - zwyczajne szaraki -
objasnil.

Dzierzymirski w tem miejscu usmiechnal sie poblazliwie -
sarkastycznie, lecz sluchal w milczeniu dalej.

- Pobralismy sie, - ciagnal tymczasem Orlecki - i osiadlem na
roli, juz nie jako pan, ale jako skromny obywatel na kilkudziesieciu
wlókach ziemi, i naturalnie, z czasem zerwalem przy tem zupelnie
dawne swiatowe stosunki... Gospodarowalem sobie tak cicho lat
kilkanascie, stalem sie domatorem - przeksztalcalem stopniowo, o
ile moglem, w czcigodnego pana sasiada... Wreszcie, niestety, jak
piorun z nieba, spadlo na mnie zdarzenie pewne... Nie wspomozony przez
nikogo, sprzedac musialem dobra, i przybylem tu - za chlebem!..

Orlecki umilkl na chwile, poczem, dodal nieco smutnie :

- Jak najpiekniejsza od slonca plowieje materya, tak i
najbarwniejsze zycie blaknie od nieprzychylnych ciosów zycia.
Szarzyzna ono dla mnie dzisiaj - trudno! - westchnal, i zamilkl
znowu.

W nadziei, iz dowie sie jeszcze oczekiwanego przezen "clou" historyi
tej calej, milczenia tego nie przerywal Dzierzymirski. Po dluzszej
jednak chwili, widzac, ze Orlecki, pochloniety myslami, zapominac
zdaje sie nawet o jego obecnosci, zagadnal uprzejmie:

- I jesli wiedziec wolno, cóz dalej?

Jakby ze snu jakiego dalekiego zbudzony, Orlecki podniósl powoli
posmutniale oczy na Romana.

- Nic! - odrzekl bezbarwnie, glosem twardym.

- Byc nie moze? - zadziwil sie Roman, jak mógl najszczerzej. - I
pomyslec - ciagnal swobodnie - ze ja tam w kraju tyle
przeróznych rzeczy o panu slyszalem...

Urazony jakby tem, co uslyszal, Orlecki zapytal z kolei sucho:

- No, i cóz takiego, ciekawym, wymyslila na mnie luba opinia, czy
wiedziec moge?

Roman niecierpliwie poruszyl sie na krzesle.

- Cóz u licha! - pomyslal - czynie dotad tyle, i prawda wciaz
wymyka mi sie sprzed nosa...

Po chwili zas, jak gdyby nagle na cos zupelnie juz stanowczo
zdecydowany, odpowiedzial z wolna, przetarlszy przytem reka czolo:

- Och!.. potem o tem... Teraz znowu powrócic musze do jadra
zajmujacej nas kwestyi. Pragne dac panu posade... Czy wolno zapytac
- jakie sa jego mocne - zaakcentowal - kwalifkacye fachowe?..

- Fachowych scisle zadnych - przerwal niezadowolonym troche glosem
Orlecki. - Posiadam jednak jezyki: angielski, francuski, rosyjski i
niemiecki, oraz zdobyte praca i praktyka obecna - rachunkowosc i
buchalterye - w banku, gdzie urzeduje i skad w razie potrzeby
otrzymac moge swiadectwo odpowiednie.

- A! - zadziwil sie mimo woli Roman - to dobrze... to bardzo dobrze...

Wzrok jego przy tem, z zadowoleniem objal dluzsza chwile cala
postac Orleckiego, mówiac do siebie mimo woli wyraznie; -
Patrzcie?.. nie spodziewalem sie!..

- Zatem - odezwal sie niebawem - objac moze szanowny pan inna,
lepsza nawet posade od tej, która przeznaczalem w mysli dla niego.

- Cóz to za miejsce? - zagadnal Orlecki.

- Une place de confiance...- wycedzil z wolna Dzierzymirski. - Przy
tem równoczesnie jedno z wyzszych przy korespondencyi i buchalteryi w
Banku Komercyjno-Przemyslowym, otworzyc sie majacym za miesiecy
kilka... Do komitetu naleze, odmówic mi nic nie moga... Skoro zas
pan w tej wlasnie dziedzinie juz posiada praktyke pewna, tem
lacniej wiec wybór mój zatwierdza...

Roman skonczyl i spojrzal znów  spod oka na obywatela - emigranta.

Zdziwienie radosne bilo z twarzy Orleckiego.

- No, teraz chyba wyspiewasz mi wszystko - pomyslal Roman, w duchu.

- Pensya znaczna - ciagnal dalej calkiem obojetnie, - ile, nie wiem
jeszcze na pewno... W kazdym razie tysiecy kilka .. - urwal niedbale.

- Alez to miejsce idealne! - wykrzyknal zywo Orlecki. - Dziekuje
po raz wtóry! - uscisnal dlon Romana.

Dzierzymirski uczynil wysilek nad soba, by nie zdradzic sie
przypadkowo nerwowem glosu brzmieniem i przemówil:

- Tylko zachodzi tu jeszcze kwestya jedna... A mianowicie - zawahal
sie...

- Bo to, widzi szanowny i kochany pan, ci panowie, tam, w Zarzadzie,
sa bardzo trudni... Czepiaja sie byle czego...

I znów Roman mówic przestal, poczem zas, poirytowany nagle, ze
bedzie zmuszony isc prosto do celu i palcami dotykac kwestyi,
która zrecznie obejsc zamierzal, wyrzucil z siebie twardo:

- Mówiono mi tam, o jakichs pieniadzach, zgubionych przez pana,
nieodnalezionych, czy cos tam podobnego... Pojmuje pan zatem, ze ja,
protegujac - zatrzymal sie Roman sekunde, i uprzejmie nieco
dorzucil, z wymuszonym usmiechem. - Powiedziec musze wszystko, wszak
pan to rozumie chyba?.. Nic zas o tem dotad szanowny pan mi nie
mówil...

- Alez nie powiedzialem? - obruszyl sie urazony widocznie Orlecki.
- Bo uwazalem to, jak i uwazam dotad, za sprawe czysto osobista...

- Masz tobie! - omal ze nie wykrzyknal Dzierzymirski, ze zloscia,
lecz opamietal sie w pore, i zapytal w slad za tem spokojnie,
wpadlszy zarazem na pomysl przebiegly.

- No tak, zapewne... Czyjez to jednak pieniadze byly?..

- Aaa! - wyrwalo sie z ust Orleckiego natychmiast, i powstawszy
gwaltownie z krzesla, wykrzyknal:

- To prezesowi tak powiedziano!.. Rozumiem teraz i przepraszam... Lotry
dopiero, infamisy!.. - wyrzucil z siebie z oburzeniem.

Dzierzymirski spiesznie polozyl swa kobieca miekka dlon na
zylastej rece szlachcica i pomimo woli rzucil niecierpliwie:

- Ja równiez bardzo przepraszam! - zawahal sie - i slucham..: -
dokonczyl.

Orlecki usiadl, wzburzony jeszcze odsapnal i przemówil:

Powiesz mi pózniej, prezesie kochany, kto mnie tak oszkalowal.
Pierwsza rzecz, gdy do kraju powróce, wyzwe go na pojedynek, jak mi
Bóg mily, a teraz sluchaj:

- Bylo to tak: Posiadalem majatek na Litwie, gdzie, jak wiadomo,
hipoteki nie ma, ni Towarzystwa Kredytowego... Sa tam tylko tak zwane
"Banki Ziemskie", które w razie nie uiszczenia sie z wyplaty na
termin, egzekwuja bardzo szybko... Otóz w jednym z banków owych
mialem gruba pozyczke... Minal termin jeden, drugi, trzeci,
placilem malo, zebraly sie zaleglosci, wystawiono mi dobra na
sprzedaz... Zaplacic musialem zaleglosci - razem dwanascie
tysiecy... Nie mialem ich, pozyczylem wiec sume zadana u paru
osób i w drodze, gdym jechal placic na miejsce, w ostatniej niemal
chwili pieniadze te zgubilem... Majatek mi naturalnie sprzedano...

- To bolesna prawda!.. Chyba pan prezes przysiegi zadac ode mnie nie
bedzie, a zreszta?.. Gotowym! - i Orlecki powstal uroczyscie...

- Ale, cóz znowu?.. - rozlegl sie w milczeniu suchy glos
Dzierzymirskiego, a slowa te, wymówione zimno, zabrzmialy niemilym
dla ucha dzwiekiem:

Od chwili bowiem, gdy z ust Orleckiego padla cyfra "dwanascie
tysiecy", Roman zmienil sie calkiem. Giestem, pelnym zniechecenia,
wypuscil z rak trzymane cygaro, twarz zas, przybrawszy wyraz
obojetny, chlodny, poorala sie w drobne zmarszczki. Wiec ponownie
oto rozprysla mu sie w palcach mydlana banka!.. Zycie, z
przerazajaca logika dawalo mu do zrozumienia, ze kpic z
usilowan jego nie przestaje... I drwina ta nowa, szydercza, zranila
go bolesnie, jednoczesnie zas gniew niewytlumaczony, instynktowny,
zawrzal w Dzierzymirskim.

Cóz go, zaiste obchodzic mógl Orlecki, historye i przysiegi jego?

- Osiol!.. Mysli moze - rzucil w duchu gniewnie - ze obecnie, kiedy
nie dwadziescia siedm, a dwanascie tylko zgubil tysiecy, zajmowac
sie nim bede!.. Ba, nie glupim! - i usmiech zly, sarkastyczny
wykrzywil waskie usta Romana.

Powstal sztywno, majac zas juz z wieloletniej swej praktyki na
ustach gotowy do pozbycia sie ludzi zdawkowy komunal, wyciagnal
reke na pozegnanie...

Lecz oto niespodzianie fakt na pozór drobny pomieszal mu calkiem
szyki - zadzwoniono. Gadatliwy Orlecki, rozpoczynajacy wlasnie,
malo juz obchodzacy teraz Romana, dalszy ciag swych zycia kolei,
przeprosiwszy, wybiegl do przedpokoju, w slad za tem rozlegly sie
dwa glosy kobiece, szelest okryc i sukien damskich. Rozbierano sie,
potem szeptac zaczeto, po chwili zas znów dwa wykrzykniki zdziwienia
i radosci obily sie o sluch Dzierzymirskiego.

Slyszac je, skrzywil sie Roman nieznacznie, chrzaknal i znudzony
zblizyl sie powoli ku oknu salonika. Nie trudno bylo domyslec
sie, ze tam, w przedpokoju, ten "poczciwy" Orlecki wygadal juz
rodzinie swej niemal wszystko.

- Wpadlem! - pomyslal Roman, i zdenerwowany, stuknal palcami w
powietrzu.

Drzwi zas poza nim roztwieraly sie juz spiesznie. Odwrócil sie.

Naprzeciwko niego szly dwie kobiety, zarózowione, usmiechniete.
Jedna z nich, starsza, brunetka, piekna jeszcze, dobrze zakonserwowana,
- druga, dziewcze mlodziutkie, szesnastoletnie zaledwie moze, hoze i
swieze...

- Prezes Roman Dzierzymirski, nasz obecny zbawca, opiekun, a jak ci
mówilem przed chwila, najszlachetniejszy z ludzi, których dotad w
zyciu poznalem! - przedstawil szumnie Orlecki goscia zonie,
glosem cieplym, jakby wzruszonym jeszcze od doznanych z przed chwili
wrazen.

Sklonil sie Dzierzymirski, a na dzwiek ostatniego zdania lekki
rumieniec pokryl mu lica. Wstydzil sie za swe mysli - za siebie...

Tymczasem ruchem wspólnym, uprzejmie wyciagnely sie ku niemu dwie
male kobiece raczki.

- Bardzo mi milo poznac pana, bardzo milo! - mówila, sciskajac
dlon jego, pani Orlecka. - Tembardziej, ze jak mi wlasnie maz
powiada, pan prezes staje sie aniolem opiekunczym naszych losów,
przyszlosci - zwiastunem, iz zobaczymy kraj nasz, za którym ciagle
tak bardzo tesknimy! - konczyla wzruszona.

- Moja córka, Mita - przedstawila z kolei Romanowi mlodziutka
panne.

Dzierzymirski trzymal, sciskal wlasnie w dloniach drobna jej
raczke, a choc nie powiedzialo mu dziewcze nic zgola, z uscisku
jednak przyjaznego, cieplego, ze spojrzenia jasnych, niebieskich oczu,
w których czytaly sie w owej chwili wdziecznosc bez granic,
radosc i nadzieja - poczul Roman, iz okrucienstwem niemilosiernem
byloby teraz z jego strony cofniecie obietnicy.

I jednoczesnie reakcya nagla wstapila wen. Jakis przyplyw jakby
dobroci zalal mu dusze, serce; zarazem zas pomyslal:

- Nazwano mnie "najszlachetniejszym", ha-ha-ha!.. Ironii moze w tem
wiele, ale... jednak... dlaczegózbym i ja czasami nie mial byc
szlachetnym? A poza tem, cóz de facto winien ten oto Orlecki, ze nie
jest tym wlasnie, którego tak szukam bezowocnie?.. Jestem wplywowym,
silnym, dlaczegóz wiec nie dopomóglbym czlowiekowi, pokrzywdzonemu
badz co badz przez nieznanego pieniedzy jego znalazce, tak, jak
pokrzywdzonym jest moze przeze mnie równiez i ten osobnik nieznany -
"mój!.."

I starczylo w slad za tem jednej chwili, by w glowie
Dzierzymirskiego powstal plan gotowy.

- Cieszy mnie niewymownie, ze los pozwala mi stac sie - tu zwrócil
sie, z usmiechem, ku pani Orleckiej - Aniolem Strózem tego domu...
Dzis zaraz zatelegrafuje do panów z komitetu nowego banku o
kandydaturze pana - wskazal nieznacznie Orleckiego ruchem glowy.

W milczeniu, wzruszony szlachcic uscisnal dlon Dzierzymirskiego.
Ten ostatni zas zastanowil sie chwile...

Kiedy czynic cos, to czynic zupelnie i wszechstronnie, - pomyslal,
a siegnawszy do kieszeni, dyskretnie poczal dlugo szukac czegos w
portfelu... Znalazlszy wreszcie tam przekaz na okaziciela w "Credit
Lyonnais", wskazujacy sume dwóch tysiecy franków, rzekl swobodnie:

- Choc to niegrzecznie bardzo z mej strony tak zaraz niemal po poznaniu
opuszczac panie, - sklonil sie uprzejmie w strone dwóch kobiet -
jednak panie wybacza, uczynic to bede zmuszony, i...

- Alez, cóz znowu... - obruszyla sie Orlecka. - Obiad , podadza w
tej chwili, prosimy bardzo... Mito! - zwrócila sie do córki - kaz
dawac!..

- Dziekuje serdecznie! - sklonil sie z usmiechem Dzierzymirski w
strone mlodego dziewczecia. - Wychodze natychmiast, a to z powodu
naglacych spraw, które nieodzownie dzis jeszcze zalatwic musze...

- Zegnam panie! - wyciagnal uprzejmie reke do pani domu, a
nastepnie do panny.

Ta ostatnia podala mu ja, z niewyslowionym wdziekiem i cicho
rzekla:

- Przyjm pan, panie prezesie, i ode mnie szczere podziekowanie za to,
co czynisz dla ojca mego... Jestes szlachetnym, dobrym i wdziecznosc
moja nie zapomni panu tego - nigdy!..

- Szczesciem prawdziwem dla mnie, ze i pani bedzie z tego
korzystac... Bo, o ile zgaduje, pani tu chyba najwiecej wrócic by
rada do rodzinnego kraju?..

- O! tak... - przyznala, z zapalem, szczerze: Wykolysaly mnie nasze
lany i lasy, wychowala ta ziemia nasza, tak piekna chyba, jak
zadna!..

Z sympatya, spojrzal Roman na dziewcze, i skloniwszy sie raz
jeszcze, zwrócil sie z kolei do Orleckiego.

- A do kochanego pana to mam jeszcze i interesik drobny... - wzial
gospodarza za ramie i poprowadzil ku oknu:

- Rzecz przedstawia sie, jak nastepuje - rzekl, o ile mógl,
najpowazniej. - Na zasadzie jednego z paragrafów ustawy, urzednikom
nowego banku, naturalnie protegowanym, daje sie z góry na
instalacye... Kwestye te jednak obmówic trzeba poprzednio na
zebraniu. Otóz, poniewaz pan, pomimo, ze bank nie funkcyonuje
jeszcze, za miesiac najdalej musisz juz byc na miejscu, a to, w celu
ulokowania sie i objecia, de nomine, wakansu ofiarowanej posady, ja
zas dopiero za miesiecy kilka tam bede - zatem...- Roman urwal,
dobierajac jakby w umysle wyrazów. - Zatem - powtórzyl - awansuje
tu kochanemu, panu przekazem, sume wlasciwa... Przypuszczam, bedzie
ona odpowiadac mniej wiecej kwocie, która w swoim czasie przyznaja
panu na zebraniu Rady... Cóz, zgoda? Dobra mysl mialem? -
dokonczyl Roman.

- Alez z kochanego prezesa aniol prawdziwy, nie czlowiek!.. -
wykrzyknal Orlecki i po staropolsku, uscisnawszy go szczerze,
podziekowal, z zapalem.

- Klociu, czy slyszysz? - zawolal na zone. Pan prezes na
instalacye awansuje mi, przekazem! - i szlachcic poinformowal
dobrodusznie, szczególowo malzonke o wspanialomyslnosci Romana.
Nastapily w slad za tem ponowne podziekowania, wykrzykniki...

Odprowadzony az do drzwi, zegnany serdecznie i czule, Dzierzymirski
wydostal sie nareszcie na schody, a potem na ulice, sam pomimo woli
wzruszony, z glowa pelna najsprzeczniejszych mysli.

Gdy po niejakims czasie, wracajac z wolna do rzeczywistosci,
podniósl glowe, spostrzegl w pewnem oddaleniu przed soba zlocona
kopule tumu Inwalidów. Tkniety nagla mysla, z miejsca
natychmiast skierowal sie ku furtce, a wyminawszy ja i strzegacego
wejscia kulawego inwalide, znalazl sie na obszernym placu tumu,
odgrodzonego krata od ulic miasta.

Wkrótce, po stopniach wschodów wstepowac poczal do wnetrza
przybytku, kryjacego w swych murach grobowiec wielkiego Napoleona.

W gmachu milczenie i jakby uroczysty powiew jakis potegi niewidzialnej
i grozy objal Romana natychmiast.

Cichym tylko szmerem rozlegaly sie tu kroki kilkunastu osób... Na
dole, w szerokiem, na ksztalt basenu, poglebieniu, drzemal olbrzymi
sarkofag, z ceglasto - wisniowego marmuru...

Dzierzymirski zblizyl sie do balustrady grobowca, i stanal smutny,
cichy...

Wobec prochów moznego wladcy poczul sie równoczesnie drobnym,
niklym... Huczace jego troki zmalaly równiez - uspakajal sie...

I mysli jego nagle wziely równiez obrót zupelnie inny.

- Wiec to tu - mówil sobie Roman - lezy zwyciezca z pod Marengo,
Ulm, Austerlitz, i.t.d., i.t.d. Wiec tu spoczywaja snem,
nieprzebudzonym, wiecznym, prochy tego, wielkiego duchem - malego
imperatora!..

Dawno bardzo nie bawiacy juz w Paryzu, pamietajacy go zaledwie w
zamglonem tylko wspomnieniu, z minionych lat mlodzienczych,
Dzierzymirski, w skupieniu i z nabozenstwem w duszy, wpatrzony,
milczacy, z glowa pochylona, zadumal sie przed trumna cesarza
Francyi.

Wokolo niego z prawej i lewej strony, w wewnetrznym pólkregu tumu,
widnialy wklesle poglebienia, z grobowcami malymi; przed nim zas,
poza drzwiami do grobu, wznosil sie rozpiety na krzyzu Syn Bozy
umeczony...

Dzierzymirski po chwili ocknal sie z zamyslenia i postapil
wzdluz kolistej baryery grobowca, w kierunku jego wejscia:

Zamkniete szczelnie drzwi pomnikowe polyskiwaly hebanem czarnego
marmuru; u progu ich i wschodów, wiodacych do wnetrza "tombeau", w
mundurze granatowym, powazny, ze wstegami i orderami, brodaty, stary,
strózowal inwalida...

Na górze zas blyszczal wielki napis zlocisty: "Je désire, que mes
cendres reposent sur le bord de la Seine - au milieu de ce peuple
francais, que j'avais tant aimé" *).
[*) "Pragne, aby me prochy spoczely u brzegów Sekwany - wsród tego
ludu francuskiego, który tak bardzo kochalem."]

Dzierzymirski patrzyl, przejety mimowolnie do glebi powaga,
skupienia pelna, i jakas melancholia rzewna, wiejaca od tego
grobu zmarlego geniusza despoty, sniacego tu cicho, zapomnianego
jakby w samem sercu republikanskiego dzis Paryza.

Nagle, gdy poruszony, niemy, stal tak, wciaz, zamyslony, drgnal
gwaltownie.

Bo oto w tejze samej chwili wybila w ciszy glosno godzina czwarta, a
z jej uderzeniem, jako sygnal zamykania juz gmachu, raptowny, rozlegl
sie wlasnie odglos bebna.

Grano bojowa pobudke... Donosnie rozchodzil sie w milczeniu
uderzenia krótkie, wzbijaly sie pod strop wysoki, echem dudnily w
zaglebieniach, arkadach, owalnej kopule wysokiej.

- Messieurs et dames sortez!.. sortez, s'il vous plait, sortez,
sortez!.. - rozlegl sie jednoczesnie twardy glos szwajcara, stróza
Napoleonowego grobowca... Postukujac gruba laska, isc poczal on i
rozpedzac energicznie przed soba, ku wyjsciu rozsypanych po gmachu
tam i ówdzie gosci.

- Sortez! - rozkazujacy, wojskowo - lakoniczny, - bezustanny
rozbrzmiewal glos jego i mieszal sie! z bojowa fanfara bebna!..

Dzierzymirski jednak nie ruszal sie wcale z miejsca przeciwnie.
Wrósl jakby w ziemie; ucho jego lowilo lapczywie donosne, jedrne
tony pobudki, wyobraznia, podsycana nerwami, w rozstroju - poruszona,
snula mu przed oczyma obraz fantasmagoryczny.

W gmachu panowal mrok...

Ostatnie dzwieki surmy bojowej konaly, a Romanowi zdalo sie, iz z
milknacem coraz juz dalszem echem bebna, poczynaja oto zaludniac
tum wspanialy jakies wyrosle jakby zewszad mary i cienie poleglej
dawno Napoleonskiej gwardyi starej, i wyrazny o sluch jego obija sie
przy tem stuk ich butów i ostróg o kamienie posadzki!..

Ida! Ustawieni w szyku, gotowi do walki, stoja oto niezliczeni wokolo
grobu wodza swego... Przebóg, cóz to jest?..

Huk jakis rozlega sie w gmachu - to marmur grobowca peka, unosi
sie...

W trójgraniasty kapelusz przybrana, z zalozonemi na piersiach
rekoma, staje wyraznie przed wzrokiem Romana postac Napoleona -
wodza!..

- Paf, paf!.. - w tej samej chwili tuz kolo Dzierzymirskiego o
posadzke uderza ktos zamaszyscie.

- Sortez, sortez donc, monsieur!.. Quatre heures... la consigne!.. -
rozlega sie glos twardy i szorstki.

Roman budzi sie, rozglada... A zirytowany natychmiast, ze tak
obcesowo przerwano mu jego widzenie marzace, gotów juz jest a to
rzucic w twarz stajacemu nad nim miejscowemu szwajcarowi jakas
ostra okolicznosciowa uwage... Otwiera juz usta, spojrzawszy jednak
na twarz wybladla, poorana zmarszczkami, o wyrazie pelnym
melancholii i smutku, milknie.

W tych rysach bowiem czyta wyraznie gniew tlumiony, lecz nie
bezmyslny, - bynajmniej. Nie, przeciwnie. Oburzenie to jakies inne,
szlachetniejszej, podnioslejszej jakby natury, i mówic zda sie:

- Ach idzcie, juz idzcie!.. Odejdzcie wy wszyscy, profanatorzy
wstretni, kalajacy te progi ciekawoscia banalna - nieprzystojnym
szumem, halasem, gadanina i gwarem macacy bezmyslnie spokój i sen
wieczny wielkiego imperatora!..

- Cóz wy? - mówily z pogarda te szare smutno oczy starca. - Cóz
wy, karly, nie ludzie dzisiejsi, mali -wiedziec mozecie? Co sadzic
o czynach olbrzymich "Jego?" Co odczuc? Cóz zrozumiec jestescie
zdolni?..

Dzierzymirski z uwaga wpatrywal sie dalej w stojacego przed nim
niecierpliwie szwajcara - inwalide.

Czyzby istotnie w umysle tego starca uczucia podobne sie kryly? -
myslal i zatopiwszy raz jeszcze, milczac, badawcze spojrzenie w
metnych zrenicach starca, bez slowa, skierowal sie ku wyjsciu z
tumu.

Otworzono przed nim, zamkniete przed chwila: z hukiem drzwi wchodowe,
i zatrzasnieto je poza nim.

Wydostawszy sie na ulice, Roman, znuzony, wsiadl do pierwszej
dorozki; tu zas, ochlonawszy nieco od wzruszen i wrazen,
porzadkowac zaczal w glosno zdarzenia minionych godzin kilku.

- Raz jeszcze zatem, miast rzeczywistosci, chwytalem mare, cien
uludny!.. - mówil sobie w duchu, z nagla gorycza. - Pochloniety
wciaz jedna mysla, przybieglem tutaj nadziei pelny, i znowu nic -
zero!..

- O, ironio, niezrozumiala, dziwna!.. - dumal dalej. - Czyz nigdy nie
trafie na slad pewny? Czyz wiecznie, biczowany sumieniem, dreczyc
sie tak bede, zmuszony?

Dzierzymirski opuscil rece na kolana, w zniecheceniu i pochylil
nisko glowe. Z chwilowa samotnoscia, z poglebieniem sie w
siebie, wracala bezlitosna samowiedza, bledne kolo tajonego w duszy
cierpienia zaciesnialo sie, wirowalo, rzucajac mu jednoczesnie na
ekran duszy wizerunek nagly wlasnego moralnego "ja".

Nie kryly go obslony zlociste, utkane z pozorów, zdolnosci
osobistych, rozumu, energii, czynu, bezinteresownego poswiecenia dla
drugich, szlachetnosci i wielu innych przymiotów, w które, jak w
sniezna, lamowana purpura, toge patrycyusza - przed ludzmi, przed
swiatem, stroil sie prezes Dzierzymirski...

Nie, byl to szkielet tylko!.. Otulony w plachte jaskrawa szalonej
ambicyi, kryl on za jej faldami bagno moralne pamietnej w zyciu
Romana chwili, gdy dla osobistego szczescia, uzycia, pogwalcil on
byl etyke spolecznego prawa!..

Z tej kaluzy jednak brudnej, a pozornie juz zapomnianej, wyrastal
kwiat - niby niepokalana biala lilia - zasiany ziarnem silnych, choc
podeptanych zasad, wszczepionych za mlodu - kielkujacy, przy pomocy
czujnego zawsze sumienia!..

Kwiatem tym - byla chec szlachetna, instynktowna, konieczna, oddania
badz co badz, prawemu wlascicielowi przywlaszczonych pieniedzy.
Ona, wytrwala, popychala bezustannie Romana naprzód przed siebie; ona
- zesrodkowywujaca w sobie równiez najpiekniejsze pierwiastki jego
charakteru - zniewalala go - do czynów, tam i ówdzie szlachetnych.
Jej to niewatpliwie zawdzieczal Dzierzymirski swój postepek z
Orleckim!..

I Romanowi w tej chwili mignal obraz wdziecznosci tych trojga ludzi
ku niemu.

Znów tu wiec falsz mimowolny - zycia ironia!..

Dzierzymirski westchnal. Pomimo jednak, iz czul zgrzyt w duszy,
roslo tam w nim jednoczesnie pewne zadowolenie, zazwyczaj odczuwane
przez subtelniejsze natury, po spelnieniu dobrego, lub szlachetnego
czynu.

Spojrzal wokolo weselej nieco... Dorozka mijala wlasnie bardzo
ozywiona dzielnice miasta.

Na lewo widniala wieza St. Jaeques, a tuz obok kosciól St. Germain
-l'Auxerrois; naprzeciw ogromem rozwielmozyl sie Luwr wspanialy.

Roman, zaplaciwszy woznice, wyskoczyl z dorozki i skierowal sie
ku muzeum.

Odciety w podrózy od zwyklego, pelnego czynu, zycia,
pochlaniajacego go calkowicie - Dzierzymirski poczul nagle
potrzebe nieodzowna, konieczna, odwrócenia jatrzacych mu mózg
mysli czemkolwiek, uciekal sie wiec znowu do koicielki-sztuki.

Niebawem przez jedno z licznych wejsc wchodzil do jej swiatyni,
pograzonej w milczeniu, tchnacej majestatem zapatrzonych w siebie
tworów ludzkiego geniusza, szybujacego na skrzydlach artyzmu we
wszelakich jego odmianach i fazach - wcielajacego piekno, by szlo,
niby tchnienie zywe, do dusz ludzkich, umiejacych wzniesc sie i
oderwac od poziomów!

Znajdowal sie w salach dolnych. Zabytki starozytnej rzezby
romanskiej, greckiej otaczaly go zewszad. Setki ich z epok róznych
patrzyly na niego piekna wyrazem, reka mistrzów zakutym w kamien i
marmury...

Dzierzymirski, rozgladajac sie wokolo, szedl wolno, zamyslony.

Jak w kalejdoskopie, przesuwaly sie wciaz kolejno przed nim posagi,
coraz piekniejsze.

Tutaj wiec wychylaly sie oto rzedem ku niemu biusty i srogie oblicza
wszystkich prawie imperatorów rzymskich - tam znów wykwintnie
modelowanem cialem pochylaly, giely posagi Apollinów - rzymskiego
dluta, o rysach grubszych, pelnych meskosci i sily, - greckiego,
traktowane daleko subtelniej z finezya, o ciele jakby miekkszem i
drobniejszem, przedziwnie wykonczone w szczególach i wyrazach
twarzy...

W oddzielnej sali, naprzeciw siebie, drzemaly, na wzór oryginalów w
Watykanie, olbrzymie odlewy, z bronzu: spiacej Aryadny, Laokoona,
Apollina i Dyany; dalej znów, z Tripolisu w Afryce sprowadzona, bez
konca nóg i glowy, unosila powabnie draperye piekna Venus, bielily
sie bez liku dziesiatki rzezb pomniejszych - stal Apollo z Lycyi,
oparty o pien, kolo którego obwijal sie waz zdradliwy... Apollo z
Paros, patrzyl lagodnie na widza; o rysach drobniutkich, w draperyi
faldach - wdzieczyla sie grecka muza...

Dzierzymirski, z powodu braku czasu spieszyc sie zmuszony, szedl
pomimowolnie szybko, zatrzymujac sie jednak co chwila to krócej, to
dluzej, zniewolony ku temu pieknem, hojna reka i dzieki
niestrudzonym zabiegom, nagromadzonemu, tak obficie wokolo.

Tak wiec, pomiedzy wieloma, wieloma innemi zajela go jeszcze rzezba
Tyberyusza cesarza, okrytego faldami togi, z reka wyciagnieta
przed siebie, w oratorskim gescie, tak wymownie, iz zdawalo sie, ze
oto juz zaraz przemówi... Tam znów uwage zwrócily dwie postacie
kobiece, zabytki, przeniesione z greckich cmentarzy. Jedna z nich,
owiana szata przejrzysta, w stojacej postawie, zadumana smetnie, -
druga, w takiejze pozycyi, z wiencem laurowym na glowie, w bolesnem
pograzona skupieniu, z przeslicznie przytem wyrzezbionem obliczem,
przybrana w draperye, której faldy, wykonczone subtelnie w marmurze,
za lada powiewem poruszac sie w oczach zdawaly.

Dzierzymirski wpadl w labirynt sal, salek, i szedl coraz dalej i
dalej... Jednoczesnie poddawal sie stopniowo coraz bardziej urokom
sztuki, a przypatrujac sie ciagle, z uwaga, okazom starozytnego
dluta - zapominal coraz bardziej o dreczacych go myslach z przed
chwili; czarne i smetne niepostrzezenie pierzchaly one cicho...

I niebawem Romana znowu zajal marmurowy posag z wyspy Paros...
Przedstawial on Aleksandra Wielkiego, z polowa wlosów zlamana i
biustem, bez rak, z twarza natomiast zachowana doskonale. Pózniej
zachwycila go z kolei "Venus accroupie" w marmurze, równiez bez rak,
ze sladem na plecach odlamanej raczki Amora, potem znów dziesiatki
rzezb innych, jedne charakterystyczniejsze, piekniejsze od drugich...

Po chwili, oparty o pien drzewa, zatrzymal go jeszcze, wzglednie do
otaczajacych malenki bardzo posazek, zatytulowany "Amor, jako
Hercules", nastepnie inny: "Walczacy Gladjator", a w koncu, cudna w
swej prostocie, postac muzy poezyi lirycznej: "Polymnie..."

Byla to rzezba wzietej z profilu kobiety, opartej, w zadumie, bokiem
o kolumne, w zwojach faldzistej draperyi. Glowe pochylona miala
nieco, a upiekszaly ja wlosy, falujace z lekka w marmurze, jedna
raczka podpierala oblicze, natchnione, o rysach drobnych i subtelnych
- druga dotykala niedbale swej sukni, z ujmujacym wdziekiem...

Wymijajac tlum nieruchomych posagów, gubiac sie wsród tych
rzezb, zadumanych, cichych, sniacych jakby o wielkiej swej
przeszlosci - znalazl sie wreszcie Roman niebawem w salce
kwadratowej, malej, gdzie, otoczona sznurowa baryera - na
wzniesieniu, ubranem bordo tkanina, stala, królujac, zda sie, nad
wszystkiem dokola, perla zbiorów posagowych Luwru - Venus grecka z
Milo.

Zmeczony nieco, Dzierzymirski usiadl na laweczce, zdjal kapelusz i
wpatrzyl sie w stojaca, bez rak, pólnaga postac z marmuru.

Pozornie kroczyla ona...

Wprzód pochylona niedostrzegalnie, przytrzymujac faldów upadajacej
w pasie draperyi, zdawalo sie, ze idzie, z szyja swa,
wyciagnieta nieco naprzód, z oczyma przymruzonemi jakby, z
wlosami, karbowanemi z lekka i uwiazanemi z tylu w wezel, z twarza
blondynki, anielska - boska!..

Od twarzy tej i pólciala nagiego do draperyi, Dzierzymirski oczu
oderwac po prostu nie byl w stanie...

On w oblicza tem czytal - a przynajmniej tak mu sie w danej chwili
zdawalo - zapatrzenie sie w siebie i dume, ale zarazem i slodycz,
zakuta w przedziwnej regularnosci rysie kazdym, i choc sam
osobiscie nie odczuwal w rysach twarzy tej silnego promienia
wewnetrznego, jak zadumy lub marzenia - to jednak piekno linii
królowalo w nich - tak niepodzielnie, ze zachwyt tylko wzbudzac
moglo... A cialo?..

Po prostu zylo ono, nie tylko zas nagie, dla oka widoczne... Z
przodu, pod faldami draperyi - czyniacej wrazenie, iz spada - w
kilka zas zgiec karbowanej z tylu - tetnilo ono, ozyle jakby,
nie martwe, w ruchu kroczacego, wzniesionego nieco kolana, w odkrytych
piersiach i biuscie bez rak, przegietym w prawo z zachowana
przedziwnie w marmurze, miekka, jak w ciele zywem - subtelna linia
przegiecia...

Czas mijal... Przesiedziawszy na laweczce dosc dlugo, Roman z
trudnoscia powstal i oderwal sie od arcydziela sztuki. Spojrzal
na zegarek - dochodzila piata - godzina zamkniecia Luwru. Postanowil
obejrzec jeszcze, choc pobieznie, galerye obrazów...

Skierowal sie spiesznie na pierwsze pietro gmachu. Minawszy sale
pierwsza, zatrzymal sie w drugiej, malenkiej. Dwa, dlan osobiscie
przepiekne, obrazy zajely calkiem jego uwage.

Na jednym z nich, w aureoli blasków nad glowa, umarla, cicha, po
fali sennej plynela postac blada z twarza anielska i lagodna, -
to slawne dzielo Delaroche'a "La jeune Martyre". Wisialo ono na
prawo, równolegle z wejsciem do salki, na scianie zas bocznej od
tego wejscia, w lewo, od innych odbijalo wdziekiem, pedzla "Girodet
- Trioson'a" Przebudzenie Apollina, pieknego, jak marzenie, w postawie
lezacej, pograzonego we snie glebokim. Na cudne oblicze boga
Olimpu i zamkniete jego zrenice, z wysoka, prostopadly padal
promien swiatla!.. Roman po chwili ruszyl dalej...

Mijal teraz z wolna jedne za drugiemi olbrzymie sale.

A w salach tych milczacych, wielkich, unosil sie jakby nadprzyrodzony
jakis duch idei piekna, zaklety, olbrzymi i bral despotycznie w
posiadanie kazdego, kto korzyl sie przed kultem sztuki, czyja dusza,
drgnieniem zachwytu, wyciagala w ekstazie ku jej niesmiertelnemu
czarowi pragnace swe ramiona!

Najpierwsi mistrzowie szkoly wloskiej, flamandzkiej, francuskiej,
hiszpanskiej i innych - wielcy w swym majestacie, w aureoli wiekopomnej
slawy, wygladali z ram dzielami, niewidzialna dlonia zatrzymywali,
jakby przed soba, mówiac, zdawalo sie, do Romana dumnie: -
"podziwiaj nas!.."

Idac wciaz przed siebie w ten sposób, dotarl wkrótce
Dzierzymirski, do sal ostatnich.

Bylo ich dwie; w jednej, podluznej, wielkiej, a tak zwanej "Rubensa",
pelno bylo przepysznych obrazów, wzietych przewaznie z zycia
królowej Maryi Medici - w drugiej, przedostatniej i mniejszej,
noszacej miano "Van-Dycka", zwrócily uwage Romana, wsród
kilkunastu moze dziel tego mistrza, portrety: Dzieci Karola I-go; jego
samego, stojacego na tle krajobrazu, obok giermka, z rumakiem, i
kardynala Richelieu'go, calego w purpurze.

Dotarlszy do konca palacowych sal, Dzierzymirski puscil sie w
powrotna droge, zagladajac tam i ówdzie, idac, wracajac -
bladzac wsród tych drzemiacych w chwale wlasnej, nieprzeliczonych
dziel pedzla - tworów talentu ludzi cenionych i wielkich...

Setki obrazów przeoczonych, nowych, zastepowaly mu droge...

I Dzierzymirski przystawal ciagle... Zachwycal sie niejednym
obrazem, ustepujacym moze innym, pod wzgledem piekna, lecz
przemawiajacym zywiej do indywidualnego jego poczucia i pojecia
sztuki.

Tak wiec w jednej z sal zatrzymal sie dluzej sliczna glówka
szkoly francuskiej, "Greuz'a", zlotawablond, z oczyma, wzniesionemi
smutnie, w zamysleniu bladzacemi gdzies daleko, moze w idealów
niepochwytnych krainie, z wyrazem twarzy, tchnacym melancholia i
rozmarzeniem...

Tamze równiez zajely go dwa obrazy tegoz mistrza: pierwszy "La
laitière" przedstawial rozwozaca nabial mloda wiwandyerke -
wsparta, w zadumie cichej, o karego z bialym lbem konia; drugi pod
tytulem: "Rozbity dzban", wdzieczny nad wyraz, wyobrazal
dziewczatko w bieli... Wlosy miala ona rozczesane skromnie na dwie
strony, stroilo je biale kwiecie, - w fartuszku rózowo - blade
róze, na reku zawieszony rozbity niebacznie dzban, a w calej
twarzyczce miluchnej nieporównany wyraz dziecinnej naiwnej rozpaczy.

Dzierzymirski coraz szybciej wymijal sale; nie znalazl sie w galeryi
podluznej i olbrzymiej, w ksztalcie salonowego korytarza, szerokiego
i przestronnego.

Na scianach wisialo tu wiele pieknych okazów; miedzy innemi zatem
dziela Rafaela Sanzio, jak na przyklad portret Joanny d'Aragon, w
purpurowej sukni, przetkanej zlotem, S-go Jana Chrzciciela, oraz
sliczny portrecik mlodego czlowieka, o wlosach blond, w czapeczce
czarnej, podpartego, w zamysleniu i pare innych tegoz mistrza.

Patrzyly tu równiez na Romana rzedem liczne dziela Marina, jak
Urodzenie Najswietszej Panny Maryi, cud San Diego, czyli anielska
kuchnia... Opodal obraz, przypisywany malarzowi hiszpanskiemu Riberze,
wystepowal z ram postacia umarlego Chrystusa, o twarzy przedziwnie
spokojnej, w wypoczynku jakby po bólu pozostajacej - z cialem ran
pelnem, ociekajacem, zda sie, krwia ciepla jeszcze... Bitwa
Salvatora Rosy tamze necila oko realizmem i groza - dziesiatki,
setki obrazów zatrzymywaly spojrzenie, a wreszcie dwa z nich
najbardziej; pedzla Leonarda da Vinci: Jan Chrzciciel i Bachus...

Oba przedstawialy ciemnookich, pieknych mlodzianów, o bujnie i
naturalnie krecacych sie wlosach, cerze sniadej i dziwnie wiele,
mówiacych twarzy, zblizonych rysami do siebie...

Obrazy te, w ogólnym zarysie, równiez zlewaly sie ze soba. Naglem
skojarzeniem mysli, przypomnialy one Romanowi, podobniez nieco
traktowana glowe o wlosach, zlotawo - miedzianych, pedzla
Ferrari'ego, w Pinakotece Medyolanskiej. Przedstawiala ona Matke
Boza, cala w czerwieni, z przechylona w tyl glowa i
przymknietemi oczyma, z wyrazem nadziemskiego upojenia, gdy Dzieciatko
Jezus równoczesnie wyciaga przed siebie w przestrzen swe raczyny
malenkie, jak gdyby niemi pochwycic cos w powietrzu pragnelo...

I z przypomnieniem tem nagle do duszy Dzierzymirskiego splynela fala
wspomnien...

Mignal mu wiec przed wewnetrznym wzrokiem duszy Medyolan, rodzinne
gniazdo matki i tam "Cimitero Monumentale", gdzie zapomniane przezen
lezaly jej prochy, wreszcie rysy matczyne, jak zywe, przeszlemi
latami zamglone...

Z powiewem zas lat tych minionych, z przeszlosci tchnieniem, w mózgu
Romana znowu zaswidrowaly wyrzuty sumienia, dawne - te same.

Zadumany, powracal Dzierzymirski, kierujac sie w olbrzymie sale ku
wyjsciu, opanowany na nowo - wewnetrzna troska - niezdolny obecnie
po prostu patrzec na dziela sztuki.

Poza tem zreszta i czasu na to nie bylo... Zamykano juz Luwr.

Spieszono sie powszechnie. Rozrzuceni tam i ów turysci - malarze,
dyletanci pedzla, kopiujacy tu zapamietale od samego rana na
rozstawionych stalugach wszedy, halasliwie skladali swe przybory, a
odglos ich rozmów, zarówno jak i kroki odchodzacej tlumnie gromady
ludzkiej, przeciaglem echem odbijaly sie o sciany i próznie
olbrzymich sal muzeum.

Wyludnialy sie one nader szybko; niebawem cisza utulac zaczela
stopniowo twory czlowieczego geniusza, a jeden jeszcze samotny i
niewidzialny pozostal tu tylko, zda sie, król Piekna - bóg
Sztuki!..

W dziesiec moze minut pózniej Dzierzymirski wychodzil na ulice,
gdzie zoczywszy niebawem napis podziemnej kolejki elektrycznej zwanej :
"Metropolitain", po schodach spuszczac sie zaczal ku stacyi.

Zaglebiony w myslach, kupil Roman machinalnie bilet na prawo jazdy i
wyszedl na peron podziemnej poczekalni. W glowie jego, wsród mysli
wielu, nieuksztaltowany jeszcze, niewyrazny, zakielkowal projekt
opuszczenia Paryza, nieprzedstawiajacego dlan juz teraz, jako pobyt,
celu zadnego, i udania sie do - Medyolanu...

W tej samej chwili, z chrzestem, swistem, wpadl na platforme
zreczny, maly, elektryczny pociag miejski.

- Louvre!.. Louvre!.. - wrzasnieto donosnie, kilkanascie drzwiczek u
wagonów otworzylo sie spiesznie... Wysypala sie z nich garstka
ludzi, partya druga szybko zajela ich miejsce, Dzierzymirski
wskoczyl za innymi do pociagu, z wielkim pospiechem, nie minela
bowiem minuta, gdy juz zatrzasnieto na powrót z halasem u
wagoników wszystkie drzwiczki.

Kolejka ruszyla z miejsca pedem prawie, zanurzyla sie i zniknela,
jak zmyta, w oswietlonej gdzieniegdzie tylko elektrycznemi lampami
czelusci ciemnej podziemnego tunelu, biegnacego, jak wiadomo, pod
wieksza czescia nadsekwanskiej stolicy.

-----------


Letnie, upalne popoludnie drzemalo jeszcze nad ziemia, skwarne jednak
slonca promienie znizac sie juz poczynaly stopniowo...

Ochoczo uwijaly sie po polach dziewczeta robocze, w swych krótkich
kolorowych spódnicach i haftowanych barwnie koszulach - z sierpami w
reku, znac zboze, ukladajac je w snopy i kopy, a z lak i lanów
dalszych odzywalo sie od czasu do czasu rytmiczne ostrzezenie kos i
ich chrzest w slad za tem, scinajacy trawy, owsy i jeczmienie,
rozlegal sie echem miarowem.

W otaczajace go, tetniace ruchem i praca pola zapatrzony, na ciemnem
tle parku nieposzlakowanie bialy milczaco wsluchiwal sie dwór
gowartowski w odglosy, idace z lanów dalekich.

Na werandzie, w glebokim fotelu siedziala marszalkowa Warnicka,
pracujac z zajeciem nad robótka reczna; dalej nieco, w parku,
poprzez drzewa alei migala jasna letnia suknia kobieca i sylwetka
siedzacego obok niej mezczyzny; przez otwarte na sciezaj wreszcie
tuz kolo balkonu okno saloniku dolatywaly dwa meskie glosy,
zmieszane z miarowemi uderzeniami kul bilardowych.

W saloniku owym grali w karambole Ladyzynski z Krasnostawskim.

- Patrz, mlodziencze, i ucz sie! - mówil w tej chwili pan Emil,
pochylony nad bilardem.

Biala bila jego, musnawszy poprzednio lewy bok czerwonej drugiej kuli,
wracala wlasnie teraz posluszna, dotykajac lekko stojacej opodal
trzeciej zóltej bili.

- Aha!.. - wykrzyknal z tryumfem Ladyzynski. - Uderzenie znakomite,
a rzadkie, jak kruk bialy!..

Spojrzal na Krasnostawskiego. Ten ostatni, bez ceremonii zwrócony do
okna, stal gdzies zapatrzony, przez grzecznosc w ostatniej tylko
chwili obróciwszy sie szybko ku mówiacemu.

- Barbarzynco! - wykrzyknal Ladyzynski, oburzony szczerze.

- Jak to? - pytal zdziwiony dalej. - Na seryo zatem nie widziales pan
wcale ?

- Ale cóz znowu, i owszem! - zaprotestowal Krasnostawski, zmieszany
nieco.

Partner z pod oka spojrzal na mlodzienca i mruknal zlosliwie:

- Co pan ciekawego wypatrujesz wsród alei? Nikt tam, que je sache, nie
spaceruje, prócz Oli i kochanego Topolsia, hrabiego na Szczesnojej...
A tu tymczasem straciles pan coup de maître, cug iscie
wspanialy...

I wskazujac dlonia stojace kule, objasnil juz spokojnie:

- Przez czerwona... Zamiast zwyczajno-pospolicie - tylem, przez piec
band, i serya notabene gotowa - pochwalil sie.

- Wiele mam? - zapytal po chwili. - A, prawda... - odpowiedzial sam
sobie pan Emil, - osiemdziesiat szesc!... Przepadles pan z
kretesem. Za chwile - requiescat in pace!..

Przy tych slowach, Ladyzynski pochylil sie znów bilardem. Pod
wprawnem uderzeniem jego kija, dotykane, cofane, kierowane zrecznie,
posypaly sie niebawem liczne karambole.

Krasnostawski, od poczatku partyi kilkakrotnie do gry zaledwie
dopuszczony, ziewnal skrycie, znuzony.

- Ta zdradzila Radziwilla!.. - wykrzyknal w tej chwili pan Emil. -
Chybilem - graj pan!..

Krasnostawski z kolei zrobil kilka dosc umiejetnych karamboli.

- Brawo, bravissimo! - potakiwal Ladyzynski - Z jakim przestajesz,
takim sie stajesz, niedarmo tak glosi przyslowie...

A ze znawstwem, sledzac dalej uwaznie gre partnera, dorzucil
jeszcze, w rodzaju pochwaly:

- Czolem, czolem!.. Wstepujesz w me slady.... bardzo dobrze, wcale
niezle!...

Krasnostawski, z przymusem, usmiechnal sie lekko, po paru
uderzeniach wreszcie chybil.

- Przeszla, minela, jak sen jaki zloty! - zadeklamowal
Ladyzynski, z patosem. - zgubionys mlodziencze! - dorzucil, i
pochylil sie nad suknem zielonem.

- Gram z tylu - poinformowal - ostatni, smiertelny cios...

Pchnieta, nakredowana poprzednio starannie, muszka kija - biala
kula, obleciawszy szereg band, w skomplikowanej geometrycznej figurze -
niebawem pokorna, grzeczna, za jednem uderzeniem, musnela cicho dwie
pozostale bilardowe kule.

- N, i... ni - c'est fini !.. - odsapnal z ulga pan Emil.

- No, teraz siadamy! - ciagnal dalej.- Dziekuje panu za partye! -
podal uprzejmie reke Krasnostawskiemu, poczem wyjal papierosnice.

- Sluze panu! - rzekl, wyciagajac ja w strone mlodego
czlowieka.

- Dziekuje bardzo! - odparl Krasnostawski, skloniwszy sie
grzecznie, wzial papierosa, podsuwajac jednoczesnie Ladyzynskiemu
zapalona zapalke. - Merci! - mruknal pan Emil. - Ha, zmachalem
sie nie gorzej od molodycy, na polu przy burakach! - westchnal.

Usiedli, i zapanowalo chwilowe milczenie.

W ciszy pokoju slychac bylo teraz wyraznie jednostajne brzeczenie
much; znizajace sie slonce scielilo swe promienie po zielonej
powierzchni bilardowego sukna - salonik tonal caly w pólswiatlach
konczacego sie letniego popoludnia.

Nagle firanki u okien poruszyly sie gwaltownie - ktos drzwi
otwieral...

Na progu, w szarem sukiennem, liberyjnem ubraniu, stanal lokajczyk,
mlode chlopie...

- Zamykaj, do krocset! - zagrzmial Ladyzynski, porzuciwszy silny
przeciag i zwrócil sie równoczesnie do Krasnostawskiego. - Ma pan
jeszcze ochote na partyjke?... bo ja - to nie!

- O, ja równiez! - odparl szybko Krasnostawski - Zreszta nie moge,
mam dzisiaj pilne zajecie jeszcze i wracac musze! - Zegnam pana! -
dorzucil uprzejmie i powstawszy, wyciagnal reke do
Ladyzynskiego.

- Adieu!.. - od niechcenia, ale grzecznie, nie ruszajac sie z miejsca,
odwzajemnil mu tenze uscisk dloni.

Krasnostawski, niby szukajac czegos po pokoju, zblizyl sie
zrecznie do okna, poslawszy wywiadowczy wzrok raz jeszcze do ogrodu.

Siedzac wciaz na swem miejscu, Ladyzynski sledzil spod okna, a
usta skrzywily mu sie przy tem sarkastycznie.

- Cóz to tak zapamietale pan szukasz? - rzucil ironicznie - serca,
czy glowy?

- O, nie... tylko kapelusza!.. - odcial chlodno Krasnostawski, i
rzuciwszy siedzacemu powtórnie pozegnanie uprzejme, wyszedl z
saloniku.

- Hm... hm!.. - mruknal do siebie stary kawaler, i powstal.

- Wyczysc bilard szczotka tak, jakem cie nauczyl na wskos,
nicponiu!.. - rozkazal krecacemu sie po pokoju lokajczykowi, i
strzepnawszy ubranie, opuscil bilardowa salke, zmierzajac ku
werandzie.

- Zawsze przy pracy, pani marszalkowo! - powital siedzaca przy
robótce pania Melanje i usiadl wygodnie na bujajacym sie fotelu.

- No, i pan, panie Emilu, pracowales takze - usmiechnela sie
lagodnie matrona. - Stad slyszalam, jak stukaly karambole i
postepowal razno wyklad gry bilardowej...

- Ano, trudno!.. Trzeba pouczac mlodych! - odparl pan Emil i
usmiechnal sie swoim zwyczajem. A gdziez to mloda para? - rzucil.

Marszalkowa nie zrozumiala pytania. - Jak to? - zdziwila sie.

- No, pani Ola i kochany hrabicz! - objasnil niedbale, kolyszac sie
leciutko w fotelu.

- Aaa !.. - zasmiala sie marszalkowa - sa w ogrodzie - dodala
spokojnie. - A pan Boleslaw gdziez sie znajduje? - zapytala z kolei.

- Przegrawszy partye karamboli i poslawszy trzydziesci i jedno
spojrzen tesknych w strone ogrodu i przechadzajacych sie tam ludzi,
uciekl do domu - odpowiedzial pan Emil.

- Ze tez pan ciagle tak samo niepoprawny i zawsze musi widziec cos
niepotrzebnego! - obruszyla sie, z widocznem niezadowoleniem,
marszalkowa.

- To tak tylko dla kontrastu z pania marszalkowa! - odparl
slodziutkim tonem, ukladnie pan Emil i usmiechnal sie szyderczo.

- No, no!.. - udobruchana nieco, pokiwala glowa staruszka. - Zeby to
tylko tak bylo w istocie ! - Alez upewniam pania marszalkowe -
podchwycil Ladyzynski. - Wracajac jednak do poprzedniej prozy
zycia, i jego wypadków - ciagnal wolno - ciekawym, czemu ten Roman
nie wraca?..

- A! - zywo odparla pani Warnicka. - Zapomnialam powiedziec panu...
Wczoraj wieczorem byl list od niego... Donosi, ze z Ostendy, dokad
udal sie prosto z Paryza, dla odpoczynku, przybyl juz do Mediolanu,
gdzie zabawi dluzej...

- Hm, hm! - chrzaknal pan Emil. - Ze tez prezesuniowi kochanemu nie
teskno: do zony primo, do mnie - secundo, to sie wydziwic temu nie
moge - wyglosil calkiem seryo.

Marszalkowa na te slowa usmiechnela sie do siebie, w milczeniu,
Ladyzynski mówil zas dalej, wydobywszy zegarek z kieszeni:

- Patrzcie panstwo, juz wpól do ósmej!.. O wpól do szóstej
zaczelismy grac z Krasnostawskim partyjke, a pania marszalkowe
pozostawilismy wszyscy tu na balkonie samotna... Tiens... tiens... jak
to czas leci.

Pan Emil spojrzal na ogród, szukajac cos oczyma i w tejze samej
chwili zerknal na marszalkowe. Ta ostatnia równiez wyslala
spojrzenie do parku. Zlosliwie nieco wykrzywil usta pan Emil i
wpatrzyl sie badawczo w twarz staruszki, lecz ta obojetnie calkiem
odwrócila po chwili glowe i konczyla spokojnie robótke.

Zapanowalo milczenie.

- Dziwny aforyzm przychodzi mi do glowy! - odezwal sie Ladyzynski,
w pare minut pózniej.

- Bardzo, ciekawam, co tam znowu przychodzi panu do glowy?.. -
zasmiala sie staruszka.

- Piekna kobieta - wyglosil z patosem pan Emil - to czestokroc
wcielenie slepego trafu igraszki!.. Obdarza ona bowiem królewska swa
laska nie zasluzonych, lecz szczesliwych, choc wszyscy, niby
gracze, pragneliby w duchu wygrac najwyzsza tylko stawke...

Siwe oczy marszalkowej na chwile zablysly rozumnie, i odparla
lekko, w tym samym tonie:

- Ho-ho, co za porównania, jaka poezya nagle objawila sie w panu! -
pochwalila ironicznie i dodala: - Ja nie wiem, doprawdy, czy
potrafie, skromna, wzniesc sie na takie wyzyny... Lecz i mnie
równiez, dziwnym zbiegiem okolicznosci, aforyzm swita w mysli:

I po chwili pani Melanja wyglosila z przyciskiem:

- Podejrzliwosc - to wcielenie satanizmu!.. Oczernic, zbrukac
potrafi najczystsze, sniezne jagnie, tem gorsze zas ono, ze
uwierza mu ludzie, goniacy, z rozkosza, za obmowa, chocby nia byl
i falsz wierutny!..

- Les beaux esprits se rencontrent! - wycedzil w póluklonie pan
Emil, i zamilkl.

- No, zegnam kochanego pana! - odpowiedziala marszalkowa, i powstala
ciezko z fotelu. - Ide - ciagnela - wydac rozporzadzenia do
wieczerzy, bo gosposia nasza, jak widze, zapomniala sie dzisiaj, a
pana - tu uczynila reka niewyrazny ruch w powietrzu - pozostawiam
sam na sam z aforyzmami!.. - zasmiala sie przy tem staruszka
zlosliwie nieco, i znikla we drzwiach salonowych.

Ladyzynski, po wyjsciu marszalkowej, zapalil papierosa i
zamaszyscie poczal kolysac sie na biegunach fotelu.

- Smiej sie, smiej, babulenko! - mruknal z cicha. - Ja mam swój
rozum i wech swietny. O, co do tego, to zapewnic moge, ze nos mam
wyborny!.. - dotknal twarzy, zasmial sie do siebie, wciagnal
powietrze, i powstawszy, zeszedl po stopniach schodów balkonu.

Spojrzal znowu na zegarek i mruknal:

- Ósma dochodzi... Sapristi, o czemze dwie i pól godziny sam na sam
mówic ze soba moga dwoje mlodych ludzi, jesli nie o milos...
Psst! - syknal glosno i polozyl sobie na ustach palce. -
Podejrzliwosc albowiem jest to wcielenie satanizmu... i tak dalej, -
dokonczyl, i zasmial sie znowu cicho. - No, zobaczymy! - szepnal
do siebie jeszcze i skierowal sie do ogrodu.

Slonce zachodzilo wlasnie. Biale sciany gowartowskiego domu
gorzaly czerwienia, blyszczaly, zlocily sie okna, dach blaszany
zarzyl sie, jak glownia, a tam w parku, w oddali, wstydliwie
zarózowialy sie, rumienily brzozy, mienily od gasnacych promieni,
w odblaski polerowanej miedzi, deby, lipy, topole...

Ladyzynski, zaglebial sie dalej i dalej w ogród, idac krokiem
pewnym, az znikl, pochloniety cieniami ciemnawej juz, drzew
wierzcholkami zroslej ze soba alei; poszukiwania jego jednak mialy
spelznac na niczem. Mlodej pary, jak ja pan Emil zartami nazwal,
nie bylo juz w ogrodzie.

Topolski i Ola, przed pól godzina, znalazlszy sie na skraju parku i
lanów szerokich, opuscili ogrodowa aleje, pociagnieci
wspólwzajemnie czarem przechadzki po zielonej, biegnacej wsród
pól, ugorów, laczce, w przedwieczornej swiezosci skapanej
calej.

Gawedzac, smiejac sie i przekomarzajac na przemian bezustannie,
oddalili sie oni nawet juz dosc ode dworu, nie spostrzeglszy tego
naturalnie wcale.

Wbrew zapowiedzi, danej pani Oli jeszcze na raucie, przyspieszyl
Topolski swój przyjazd do odziedziczonych w poblizu Gowartowa dóbr
swoich "Szczesnaja".

Bawil juz tu przeszlo od szesciu tygodni, bedac nader czestym
gosciem osamotnionej prezesowej Dzierzymirskiej; Ola zas, nie majaca
prawie tu ni rozrywki, ni towarzystwa zadnego, zazwyczaj niezmiernie mu
rada byla.

Topolski zas ze swej strony podobac sie mógl tylko. Ogladzonych
form swiatowych, przystojny i mily, byl równiez bardzo
inteligentnym, a lekki poklad idealnego marzycielstwa, w kontrascie
polaczony ze szczypta sceptycyzmu, czynil go interesujacym bardzo,
szczególniej dla kobiet. W kole plci pieknej czul sie zawsze
panem... Posiadajac wrazliwosc czulostkowa przyrodzona, rozumial
on kobiety przytem stokroc lepiej od innych mezczyzn, odczuwal je
subtelnie, - w podbijaniu zas serc niewiescich, cierpliwem i
umiejetnem, - mistrzem go nazywano.

Prózniacze zycie jego, zjadajacego dochody "panka", zabarwione tylko
z lekka tam i ówdzie dyletanckiem zainteresowaniem sie sztuka, oraz
podrózowaniem po swiecie - skladalo sie tez przewaznie z
krótszych lub dluzszych milostek, z lancucha: "bonnes fortunes",
które, jak ogniwa, ze soba bezustannie laczyc sie staral.

Poznawszy Ole Dzierzymirska, Topolski postanowil zdobyc ja
nieodzownie. W tym celu wiec dowiedziawszy sie o bytnosci Romana
Dzierzymirskiego za granica, przyspieszyl wyjazd na Ukraine, i od
dwóch juz niespelna miesiecy pracowal wytrwale, powoli, ze
znawstwem swej sztuki, cegielka za cegielka, budujac swe przyszle,
jak nazywal - szczescie!

Z poczatku bylo mu niezmiernie trudno skierowac, pchnac Ole, choc
nieznacznie tylko, na swe tory.

Gra ta, zlozona z setek subtelnych odcieni, opartych na gruntownej
znajomosci "kobiety," parokrotnie srodze zawiodla go z Ola
Dzierzymirska. Lecz po paru juz tygodniach uczul Topolski wreszcie
grunt pod nogami, aczkolwiek jeszcze bardzo niepewny. Tryumfowal
skrycie - i szedl dalej...

Dzis zas, po tygodniach szesciu pobytu, mial on juz za soba mala
przeszlosc w tym wzgledzie; miedzy nim, a Ola mianowicie biegla
nic trwala obcowania wzajemnego, wspólnych rozmów, dociekan,
paradoksów, okreslen - garsc faktów jednak na pozór nic nie
znaczacych prawie...

A wiec, na przyklad, gdy w gronie osób postronnych, trzecich,
toczyla sie rozmowa o temacie, poruszonym juz przez nich dwojga
niegdys w pogawedce sam na sam wspólnej - czy to w zakresie sztuki,
literatury, muzyki, czy wreszcie w dziedzinie wypadków pospolitych
codziennego zycia - usta ich usmiechaly sie nieznacznie, a
równoczesnie oczy spotykaly sie, posluszne...

To znów kiedy indziej, nim jedno z nich zdazylo wymówic mysl
jakas, czestokroc drugie, chwytalo ja szybko juz w lot i na nie
wypowiedziane, a przeczute slowa, dawalo trafna odpowiedz, lub
rzucalo aforyzm dwuznaczny, majacy li tylko dla nich dwojga znaczenie,
dla innych niezrozumialy czesto wcale - poruszajacy zas soba
wspomnienie, zdarzenie osobiste, wspólne...

Szukali sie wzajemnie równiez, unikajac towarzystwa drugich,
pragnac zawsze byc ze soba, wylacznie sami.

A po za tem? Och, okreslic nawet trudno.

Dziesiatki, setki, tysiace malenkich, niklych zdarzen, powiklan,
chwil, chwilek, slów, slówek, gestów, drgnien twarzy, usmiechów,
niedomówionych spojrzen, uscisnien dloni, przyjazniejszych,
czulszych - w nieskonczonosc biegnac, zaciesnialy ich dwie duchowe
jaznie coraz bardziej, motaly ich ze soba i z nitki poczatkowo
pojedynczej tylko, czas uprzadl tkanine przedze niewidzialna, a
nierozerwalna juz jednak, co silnie, a trwale zlaczyla ich w koncu
ze soba!

I Topolski, blakajacy sie z poczatku w swej grze trudnej zaplatal
sie sam wkrótce, nie wiedzac nawet kiedy, w zastawione zrecznie na
Ole sieci.

Serce w nim obudzilo sie po raz pierwszy moze w zyciu!.. On, motyl
niestaly, powierzchownie tylko kochliwy, w kazdej zameznej,
wdziecznej buzi - zakochal sie na seryo w Oli!

Dzis od dwóch godzin przeszlo, w slów dobieranych szermierce,
flirtowal z nia - teraz juz dlan ukochana, a przez to samo
upragniona jeszcze bardziej.

Mówili dnia tego jak zwykle o literaturze, muzyce i sztuce, to jest o
tem, co zajmowalo ich wspólnie najbardziej w krainie, oderwanej od
przedzy codziennego zycia.

On wspominal i opowiadal barwnie wrazenia licznych podrózy,
dowcipkowal, smial sie, przytomny bezustannie gry swojej; Ola
sluchala mówila, opowiadala z kolei wiele sama... Jak w zlocie
lanów zboza, jednostajnem od maków purpurowych i blawatnych
chabrów, roilo sie w tej ich slów gawedzie od dwuznaczników, w
lekka forme obleczonych ze strony Topolskiego oswiadczyn i
pólslówek - polowicznem niedomówieniem wiele mówiacych nieraz
rzeczy!..

Przed chwila, slonce ulozylo sie do snu. Topolski konczyl
jednoczesnie wywolane faktem tym opowiadanie wspomnienia, tyczacego
sie wschodu slonca obserwowanego z wierzcholka góry "Mont Blanc,"
spowiadajac sie z wrazenia podnioslego, doznanego wysoko!..

Slowa pelne zapalu, efektowne, zamarly mu wlasnie na ustach, na
których spojrzeniem calem zawisla artystyczna dusza idacej obok
niego kobiety.

Zapanowalo pomiedzy niemi chwilowe milczenie:

Ze stepu tymczasem, z lanów, plynely wonie zbóz, i polnych
kwiatów; zaby i chrusciele odzywaly sie w moczarach laczki - czar
letniego gasnacego dnia chwytal za dusze...

- Wie pan, zesmy porzadnie od domu daleko! - pierwsza wesolo
zasmiala sie Ola.

- A tak? - zadziwil sie niby Topolski. - To wracajmy! - rzekl
niechetnie.

Zawrócili. Szli wolno czas jakis, pomimo woli zamysleni.

- Tak, pani - przemówil Topolski, snac bladzac jeszcze mysla
hen, daleko, na szczytach Alp, w Szwajcaryi - wrazenie to bylo tak
silnem, iz nie zapomne go do konca zycia. - I wie pani? - dorzucil,
z usmiechem dziwnym i naglym - o czem mimo woli pomyslalem w owej
uroczystej chwili, gdy pierwszy promyk slonca ozlocil cypl sniezny
"Mont Blanc?" Nigdy pani nie zgadnie.

- No, ciekawam bardzo? - zapytala Ola i spojrzenie piekne utkwila w
twarzy mlodego czlowieka.

- O kobiecie!.. - odrzekl Topolski, i zasmial sie; nie otrzymawszy
zas na to zadnej odpowiedzi, spojrzal po chwili spod oka na Ole.

Z pieknej twarzy mlodej kobiety, jakby odpedzany umyslnie,
pierzchal cien wyraznego niezadowolenia; Topolski sie spostrzegl,
iz postapil niezrecznie, wiedzial bowiem z wieloletniej praktyki
doskonale, ze nie nalezy nigdy wobec kobiety, o której wzgledy ci
chodzi, wspominac dobitnie, ze przed nia byla inna. Poprawil sie
natychmiast.

- To jest... zle mówie!.. - rzekl seryo calkiem, usmiechnawszy
sie atoli w duchu do siebie - o kobiecie, nie jednostce, bynajmniej
myslalem wówczas, ale o ogólnym w niej symbolu kobiecosci!..

- Jak to! nie rozumiem dobrze pana... - zdziwila sie Ola. - Cóz
bowiem wspólnego ma wschód slonca...

- O, i bardzo! - przerwal Topolski - przynajmniej dla mnie... Bo gdy,
stojac na wysokosciach niebotycznych, - ciagnal, zapalajac sie do
slów wlasnych - ujrzalem nagle, jak zarózowiona silnie jutrzenka
prysla snopem promieni, jak calujac jakby po prostu okoliczne
szczyty, niepokalane, sniezne - objela w ramiona zwycieskie swiat
caly, tak rozpromieniony za jej przybyciem, tak wyraznie szczesliwy!
- Topolski umilkl na chwile...

- Skojarzeniem mysli, moze dziwnem w istocie w Chwili danej -
konczyl juz spokojniej - porównalem majestatyczne, królewskie
slonce do uczucia kobiety - milosci bezbrzeznej, wielkiej, która
równiez swa potega i blaskiem rozjasnic, uszczesliwic moze
czlowieka, tak, jak "ono," tam, na wysokosciach - swiat caly!..

- Och, jakiz poeta z pana! - zauwazyla, z usmiechem, Ola i umilkla,
poczem jednak dorzucila calkiem powaznie:

- Aczkolwiek mnie osobiscie na razie mysl ta do glowy nie przyszlaby
moze, gdybym sie tam znajdowala na panskiem miejscu, rozumiem ja
jednak i odczuwam doskonale...

- Prawda? - uradowany mimo woli podchwycil Topolski. - Pani przyznaje -
ciagnal, - ze egzystuje poniekad w pojeciach tych analogia
pewna... Sluchajac pani jednak, przychodzi mi do glowy jedno
spostrzezenie... - zatrzymal sie...

- Musiala pani - i instynktownie Topolski nadal glosowi brzmienie
lagodne, czule - w zyciu swem kochac kogos bardzo...

- Dlaczego? - zapytala z usmiechem Ola.

- Bo inaczej nie zrozumiala i nie odczulaby pani wrazenia mego! -
rzucil po francusku Topolski.

- Kochalam! - odparla stanowczo, w tymze jezyku, Ola.

- Kogóz, jesli spytac wolno i jesli to nie jest zadna tajemnica
stanu?

- Meza! - odparla po polsku, lakonicznie Ola, patrzac ironicznie
nieco Topolskiemu prosto w twarz. Ten ostatni skrzywil sie z lekka.

- Ach, ja nie myslalem o tem zgola... Meza powinno sie kochac...
Zreszta - usmiechnal sie zlosliwie - uzyla pani czasu
przeszlego... Kochalam, j'ai aimé - ciagnal ironicznie, - wszak, o
ile mnie pamiec grammatyki francuzkiej nie zawodzi, to passé
défini... - zaakcentowal wyraz ostatni.

- Och, jakze pan lapiesz za slowa! - zasmiala sie nieszczerze
troche Ola. - Przy tem zapragnales pan pochwalic sie znajomoscia
francuskiej grammatyki, i nie udalo sie... J'ai aimé - to passé,
indéfini - odciela.

- Ach, alors votre amour, madame... est indefini? - nie pozostal
dluznym Topolski.

- Ech, nieznosnym sie pan stajesz! - zasmiala sie mloda kobieta. -
Ot lepiej, niech pan spojrzy na prawo - wskazala ruchem reki niebo,
widocznie pragnac zmienic temat rozmowy. - Jakie piekne chmurki,
nieprawdaz?..

Topolski wolno zwrócil glowe, we wskazanym kierunku.

- Przesliczne! - potwierdzil.

Niby zarózowione, zdrowe, w aureoli zlocistych wlosów, buziaczki
zasypiajacych rzedem obok siebie smacznie dorodnych dziatek,
ukladaly sie do snu na niebieskawo-perlowem tle nieba obloczki
male, koralowo-zlote, - zaklete jakby cudownie w ostatnim odblasku
spiacego juz slonca.

Dluzszy czas stali Topolski z Ola, zapatrzeni w gre swiatel
wieczora; po niejakims czasie, odwróciwszy wzrok od nich, kobieta
spojrzala przed siebie.

- Regardez! - przerwala milczenie swym mile brzmiacym glosem. - Wszak
to Krasnostawski, prawda? - zwrócila sie do towarzysza, pokazujac mu
ruchem glowy zblizajacego sie pedem ku nim jezdzca.

- Tak. Zdaje sie, ze to jasnie pan plenipotent pomyka - odparl z
przekasem Topolski, z zaakcentowana rozmyslnie obojetnoscia w
glosie.

Tymczasem kasztanek zlotawy, parskajac cicho, przemknal tuz kolo
nich i ruchem uprzejmym, aczkolwiek chlodnym nieco, i nie zatrzymujac
sie wcale, sklonil sie Krasnostawski stojacej parze.

Topolski i Ola w slad zatem ruszyli powoli miejsca, rozmawiajac znów
zywo ze soba, jezdziec zas, na wskos przeciawszy laczke,
wspinac sie zaczal po pochylosci jaru. Z lekkiego poczatkowo pod
góre truchcika, kon przeszedl w wolnego stepa...

W ciszy wieczornej, do uszu Krasnostawskiego dochodzily wyraznie
slowa i smiechy idacej laczka pary.

Mlody czlowiek, uderzywszy gniewnie konia butami i spicruta,
pochwycil cugle, i pomknal dalej...

- Ze tez im nigdy nie zbraknie tematu do rozmowy! - mruknal.

Obecnosc ciagla Topolskiego przy Oli gniewala niepomiernie mlodego
plenipotenta. Znal on, jak wiadomo, dzisiejsza dziedziczke Gowartowa
od lat blisko dziesieciu. Dziewczeciem jeszcze podobala mu sie ona
bardzo.

A potem?.. Wszak pamieta doskonale te chwile, gdy dowiedzial sie on
od starego Gowartowskiego, ze Ola uciekla z Dzierzymirskim...
Dziwnego, och, niepojetego dlan nawet, na razie doznal wówczas
wrazenia! Po smierci zas pana Januarego i przyjezdzie mlodych,
przypadek bardziej jeszcze zblizyl go do niej, a bylo nim
powtórzenie zbolalej córce doslownie ostatnich chwil ojca i slów
jego, pelnych przebaczenia...

Fakt ten, na pozór drobny, stal sie jednak dla Krasnostawskiego
wysoce powaznym, postawil go bowiem wobec nowych chlebodawców na
przyjaznej, poufalej niemal stopie, i takim dotad bez zmiany
pozostal.

Co rok, gdy Dzierzymirscy przyjezdzali do siebie na wies, pierwszy
wital ich na progu Krasnostawski, bywajac potem zawsze stale co dzien
niemal w Gowartowie... Dzierzymirscy traktowali go, jak równego im
zupelnie, naturalnie, uprzejmie przyjmowali zawsze - bez róznicy, o
kazdej dnia porze, ze wzgledu zas na dobre wychowanie jego, i
wspomnienie, iz do snu wiecznego zamknal byl Gowartowskiemu powieki,
uwazano go nawet jakby za nalezacego do rodziny.

Czul sie zatem mlody pan plenipotent w palacu, jak u siebie w domu,
zastepowal mu on strzeche rodzinna, której nie posiadal wcale i
trwalo tak rok rocznie przez kilka letnich miesiecy. Potem znów
nastepowala dlan dluga przerwa; - gospodarstwo, samotnosc, nuda i
wyczekiwanie z upragnieniem chwili przyjazdu Dzierzymirskich!
Powtarzalo sie to bezzmiennie przez lat ubieglych pare, i przez czas
ten caly stala sie rzecz, której z latwoscia domyslec sie
mozna bylo...

Krasnostawski, dawniej Don-Juan wielkomiejski, jeszcze obecnie na wsi
balamucacy wszystkie ladniejsze dziewczyny w okolicy -
niepostrzezenie, poczatkowo nie zdajac sobie nawet wcale sprawy,
zakochal sie na zabój w swej pieknej, mlodej dziedziczce i pani...

Latwe sercowe zdobycze pomscily sie na lekkomyslnym panu
plenipotencie. Milosc prawdziwa, silno powalila go juz w drugim
roku pobytu u Dzierzymirskich.

Zabrala mu serce kobieta, dla niego calkiem, i rzec mozna, na zawsze,
niezdobyta, niepochwytna nawet, ze wzgledu warunków sluzebnej
róznicy polozenia jego w ogóle z jednej strony, a z drugiej - z
powodu charakteru Oli, jak sie zdawalo, bez skazy, niezlomnych jej
zasad, oraz bezgranicznej, niezmiennej, a dotad jedynej - milosci jej
dla meza.

Przebolal zatem Krasnostawski wiele, lecz zapanowal nad soba. Nikt
nie zbadal dotychczas tajemnicy jego serca, nawet "ona."

A dzis, uczucie drzemiace i ukryte na dnie duszy przed sarkazmem ócz
i jezyków ludzkich, przeobrazilo sie juz bylo w prawdziwy kult...
Codzienny gosc Gowartowa, Krasnostawski, poza obowiazkami, zyl
"prawdziwie" w dniu godzin tylko kilka, t.j. tych pare wlasnie,
podczas których obcowal z Ola, mloda kobieta zas stanela w duszy
jego, nie zlozonej, nieprzesubtelnionej, lecz szczerej, pieknej i
prostej - na piedestale swietosci prawdziwej! Krasnostawski modlil
sie niemal do Oli!..

I oto teraz przyszlo mu cierpiec podwójnie: dotad odbierala mu
ubóstwiana koniecznosc zycia, w postaci meza... - Dzis przy boku
jej sie zjawil inny... Krasnostawski znienawidzil pana na
Szczesnej...

Zazdrosc, ta milosci siostrzyca, pochwycila go w swe szpony
krogulcze, dreczac bez litosci... Meke te zas powiekszalo
jeszcze poczucie wlasnej niemocy.

Myslac o tem po raz setny, Krasnostawski pedzil wciaz szybko,
naglac niemilosiernie spicruta wierzchowca.

- Sluga jestem i na wieki sluga zostane!.. Psie zycie, psie!.. -
rzucil glosno z gorycza obszarom, sniacym w mroku. - On mi ja
wezmie, pokala, ja to czuje, przeczuwam!.. Lecz co czynic mam, co
robic? - wolal do siebie wzburzony przyjaciel, domownik palacowy
Dzierzymirskich. - Zastrzelilbym go, to lisiatko! - mruknal ciszej.

W tej samej chwili kon sie potknal, Krasnostawski sciagnal
instynktownie cugle, i poczal jechac wolno.

Wokolo niego, otulony szarzyzna mroku, kolysal sie step maly,
wysoka trawa lechtala mu opuszczona w dól siodla reke. W oddali
rysowaly sie juz cienie folwarku Tomaszówki, tak zwanej ukrainskiej
fermy, zlozonej tylko z toku, to jest: stodól, spichlerza, paru
jeszcze zabudowan gospodarskich, i jego wlasnego, niskiego,
mieszkalnego domku - królujacych w cieniu kilkunastu drzew wsród
pól i lanów szerokich.

Krasnostawski zdjal czapke i przetarl chustka czolo. W krag niego
lataly tysiace muszek malych, brzeczaly zalosnie roje komarów;
bak gral gdzies w moczarach, a przepiórka zablakana, wedrujaca
jeszcze po polach, odzywala sie gdzies niesmialo samotna...

Przejechawszy wolno kawalek stepu, Krasnostawski puscil sie znów
poprzez bodziaki i trawy szybkiego nader, tak zwanego szlapaka.
Prychajac nozdrzami, czujac stajnie blisko, pomknal kasztan ochoczo.
Pedem powietrza i konskiego biegu, wysokie trawy zakolysaly sie
trwoznie - zaszumialo na stepie...

Lecz oto po chwili wierzchowiec skoczyl w bok gwaltownie: to
ukladajacy sie juz do snu blogiego zajac pomknal mu chyzo spod
nóg i znikl w wieczornym mroku... Niebawem jezdziec z koniem wpadli
na trakt szeroki.

- Zginie mi Ola moja ubóstwiana, najdrozsza!.. A szkoda - szkoda! -
szeptal do siebie podniecony Krasnostawski.

- Co czynic? jak przeszkodzic temu? - huczalo mu dalej w glowie.

Lecieli wciaz... Domostwa Tomaszówki stawaly sie coraz
wyrazniejsze, blizsze... Wyminal ich wóz; jadacy w przeciwna
strone, chlop poklonil sie nisko, lecace za wozem zrebie
przylaczylo sie do wierzchowej klaczy Krasnostawskiego.

- Ksiou, ksiou, ksiou! - zawolal chlop przeciagle: zrebczyk
zastrzygl uszami, prychnal i zawrócil galopem.

- Ach, czemuz, czemuz nie wolno mi kochac ciebie, najdrozsza? -
wyrzucil z siebie Krasnostawski wymówke, pelna goryczy. - Ja bym
cie ozlocil, kleczal przed toba - zmiatal proch u stóp twoich!..

Jezdziec z koniem, jak huragan, wpadli we wrota i na dziedziniec
malego dworku. Zatrzymali sie... Krasnostawski zeskoczyl z kasztanka
i huknal donosnie.

Niebawem zjawil sie wyrostek, w rozchylonej koszuli, boso, odebrawszy
wierzchowca, znikl z nim pomiedzy strzechami podluznych budynków;
mlody czlowiek zas, szepcac jeszcze smutnie cos z cicha do siebie,
schyliwszy glowe, wszedl do wnetrza malego, krytego sloma dworku.

Odemknal drzwi kluczem, a przestapiwszy próg, zatrzasnal je z
halasem. W slad za tem potarl zapalke, a zapaliwszy lampe,
zblizyl sie do biurka, stojacego pod oknem, wsród skromnie
umeblowanej izby, wybielonej, z niskim sufitem, o duzych wystajacych u
pulapu belkach.

- Nie mnie, marnemu pionowi, marzyc i kochac, nie mnie!.. Do pracy,
slugo, placa ci za to! -szepnal Krasnostawski, z bezmierna
gorycza. Rozlozywszy jednoczesnie na stole olbrzymia rachunkowa
ksiege, umoczyl pióro w kalamarzu i usiadl ciezko przed
biurkiem.

Cisza zalegla pokoik. Przerywal ja tylko szelest papieru i zgrzyt
donosny stalki w obsadce - czasami zas akordem w te muzyke milczenia
i pracy wplotlo sie z rzadka stlumione westchnienie ciche.

-------------


Ukrainskie lato upalne dobiegalo konca, zanikalo, wypierane
jesienia wczesna, w tym roku piekna bardzo - przezrocza...

Zycie w Gowartowie plynelo cicho, a dnie mijaly tutaj za dniami,
wszystkie bez zmiany niemal bardzo do siebie podobne. Ladyzynski
zatem tak samo zawsze szyderczy z marszalkowa sie sprzeczal i
rozmyslnie przeszkadzal flirtowi Oli z Topolskim... Krasnostawski,
tlumiac w sercu ból, zal, gorycz i zazdrosc, przyjezdzal tu jak
zwykle, co dzien, a bawiac w palacu coraz krócej, po partyjce
bilardu z panem Emilem, uciekal do swej wsród pól samotni.

Czasem zajrzal do Gowartowa ktos z dalszych, lub blizszych
sasiadów, i jak to bywa zazwyczaj na wsi, zjezdzajac calym
rodzinnym taborem, na godzin kilka rozgaszczal sie w palacu. Dom
caly naturalnie zniewolonym byl byc na uslugi gosci, dzialo sie
to jednak zawsze ku wielkiemu zmartwieniu Ladyzynskiego. Bywalec
eleganckich miejskich salonów, zly chodzil wówczas z kata w kat,
ziewajac skrycie i pokpiwajac nieznacznie z przybylych w goscine;
sasiadów Gowartowa nie lubial bowiem pan Emil i z góry stale
traktowal, ochrzciwszy wszystkich ryczaltowo mianem "serwatki
towarzyskiej"...

W niedziele wszyscy z palacu jezdzili do kosciola - w tygodniu, dla
ubarwienia jednostajnego skadinad zycia, oddawano sasiedzkie
wizyty... Pan Emil wtedy zostawal zawsze w domu, a namawiajac panie,
by jechaly, staral sie zwykle wybrac na to dzien, w którym
spodziewal sie odwiedzin Topolskiego.

Hrabia ze Szczesnej, przyjezdzajacy teraz, regularnie, co drugi
dzien prawie, stawial sie wówczas niezmiennie. Ladyzynski,
usmiechniety zlosliwie, przyjmowal go z otwartemi ramiony, do
karamboli natychmiast werbowal, nic najczesciej przy tem nie mówiac
o wyjezdzie pan, wymijajac zrecznie jego pytania w tym wzgledzie.
Dopiero pózniej, po partyi, wychodzil na chwile, wracal, i
spokojnie oznajmial mu o tem, mniej wiecej w ten sposób: "Wszak
hrabia kochany o panie mnie sie pytal? n'est ce pas? Pardon... na
smierc zapomnialem... wyobraz pan sobie, wyjechaly przed godzina
na spacer, pewny bylem... A tu, concevez... Dowiaduje sie wlasnie,
iz palnely sobie wizytke!.."

Topolski rad nie rad niebawem odjezdzal, pan Emil zas, ironiczny,
zjadliwej uprzejmosci pelny, odprowadziwszy go do powozu - zacieral
rece z radosci.

Pomimo jednak usilowan zrecznych Ladyzynskiego, stosunek
Topolskiego i Oli zaciesnial sie coraz bardziej; przyjazn
fermentowala juz, potegowala zas stosunek ten przedluzana coraz
bardziej nieobecnosc Dzierzymirskiego, od którego, po liscie
oznajmiajacym wyjazd do Medyolanu - nie bylo zgola zadnej
wiadomosci.

Byl wieczór letni, kojacy, cichy...

W palacu gowartowskim zgaszono juz wszystkie swiatla, prócz jednego
- w jadalni, gdzie marszalkowa przegladala swieze gazety. Niebawem
odlozywszy je na bok, ze zmeczonych oczu staruszka zdjela okulary,
a przetarlszy powieki, powstala i skierowala sie ku balkonowi.

Tam, wziawszy w reke laske, zeszla do ogrodu, zaglebiwszy sie w
jedna z cienistych alei.

Ola, Topolski i nieodstepny ich satelita, pan Emil, uzywali
przejazdzki lódka po stawie, w ta strone wiec skierowala kroki
marszalkowa. Wkrótce przed nia zaszklila sie tafla stawu, staruszka
usiadla na laweczce i poslala spojrzenie w dal...

Do uszu jej jednoczesnie, w wieczornej ciszy wyrazna, doleciala
piesn, spiewana zgodnie silnym meskim tenorem Topolskiego i
cieniutkim sopranem Oli, z przeciaglem do wtóru gwizdaniem pana
Emila. Barka znalazla sie niebawem posrodku stawu. Piesn, urwana
nagle, zcichla, marszalkowa krzyknela, jak tylko mogla
najglosniej: - Hop!.. hop!..

- By... waj! - odpowiedzial natychmiast pan Emil, rozlegly sie
szybsze uderzenia wiosel, plusk wody i lódz chyzo kierowac sie
poczely ku brzegowi, Ladyzynski po chwili przylozyl do oczu
reke i krzyknal;

- Per Bacco! Wszak to pani marszalkowa!..

- O, ciociu! Czemuz cioteczka przyszla az tutaj? Jakze mozna...
wilgoc ze stawu, opary niezdrowe! - rozlegl sie z kolei cieniuchny
glosik Oli.

- Nic, dziecko, nie szkodzi... Posiedze sobie, taki sliczny i cieply
wieczór... Jedzcie, jedzcie, jak sie zmecze, to powróce! -
odkrzyknela pani Melania.

- E, cóz znowu? - zagrzmial basem Ladyzynski. - I my wracamy.
Ksiezyc zreszta dzis niecnota nie dopisuje i chowa sie ciagle...
Naprzód!.. - zakomenderowal donosnie.

- Nieprawdaz? - dodal ciszej, zwracajac sie ku siedzacej w lódce
mlodej parze.

- Alez naturalnie! - potwierdzila szybko Ola, widzac, iz Topolski
milczy dyplomatycznie. - Cioteczka zaziebi sie, jak ja pozostawimy tu
dluzej, a sama do domu tak rychlo nie pójdzie...

Po chwili, lódz stanela u brzegu. - Ciotuniu, jestesmy.. - zywo
krzyknela Ola, i wysiedli wszyscy.

Topolski z Ola poszli naprzód, pan Emil zas pozostal, systematycznie
ulozywszy wiosla i zamknawszy na klucz klódke u lancucha,
przytwierdzonego do barki, poczem zapalil z wolna papierosa.

- Pa -nie E - mi - lu! Wra -ca - my! - rozlegl sie z góry, na brzegu,
wolajacy glosik Dzierzymirskiej.

- Ide, ide! - odpowiedzial w ten sam sposób Emil, nie ruszyl sie
jednak wcale. Po chwili warknal do siebie pólglosem:

- O, nie podoba mi sie coraz wiecej ten farbowany na hrabicza! Lecz
swoja droga pozycya moja tutaj jest w zupelnosci idyotyczna...
Marszalkowa, jak slepa: nic nie widzi; on, wsciekly, zebami na mnie
po cichu zgrzyta ona sie dasa... Que diable! Nie bylem dotad nigdy
strózem cnót mlodych mezatek!..

I Ladyzynski wzruszyl ramionami, poczem z wolna skierowal sie ku
palacowi.

Pozostala zas trójka byla juz daleko. Topolski podawal kornie
ramie marszalkowej, Ola szla obok niego - rozmawiali wszyscy zywo i
wesolo; niebawem znalezli sie na werandzie i usiedli, zmeczeni nieco
przechadzka.

Topolski, zatrzymany i uproszony przez panie, zostawal na noc w
Gowartowie, obecnie zas namawial Ole do zagrania na fortepianie.

- Ale kiedy mówie panu - bronila sie, smiejac, mloda kobieta, -
ze teraz wlasnie czuje sie niemozliwie usposobiona do muzyki...
Upewniam pana, iz go bolec beda uszy!..

- O, mnie nigdy! Chyba pana Emila? - odparl Topolski.

Ladyzynski nie znosil muzyki. Nazywal ja zawsze "gnebicielka i
pierwszym stopniem do histeryi i neurastenii."

- Jezeli nie dla mnie - nachylil sie w tej chwili Topolski ku
siedzacej obok Oli - to niech zagra pani dla pana Emila za to, ze nam
ciagle swem towarzystwem przeszkadzal...

- Przeszkadzal?.. w czem? - spytala Ola, z usmiechem i zalotnem
blysnieciem oczu.

- Powiadaja, iz przyslowia sa madroscia narodów, a jedno z nich
mówi pono: "madrej glowie, dosc..." i.t.d. Pani nie zrozumiala -
to trudno.

- Ha, ha, ha! - zasmiala sie Ola - zdrobnia pan przyslowia,
stosownie do okolicznosci, ale bogi odmówily panu talentu rymowania.
Ja szczerze zupelnie powiadam, iz nie zrozumialam pana.

- Honny suit, qui mal y pense. Lecz pozwole; sobie tymczasem nie
wierzyc pani...

Rozmowa ta cala prowadzona byla pólglosem, tak, iz siedzaca w
przeciwnym rogu balkonu marszalkowa nie slyszala jej wcale. Odezwala
sie wiec, przerywajac:

- Widze, ze na prózno pan Topolski cie prosi. Zagraj, Oluniu,
zagraj, dziecko, w taki cichy wieczór slicznie sie wyda glos
fortepianu.

- No, jak cioteczka kaze, to i owszem! - rzekla z usmiechem Ola. -
Ale czynie to tylko dla niej; avis au lecteur...

Zwrócila sie do Topolskiego, spojrzawszy mu prosto w oczy, poczem
przestapila próg pokoju. Mlody czlowiek sklonil sie, i
powstawszy, podazyl do salonu w slad za nia.

- Któz zbadal rzeczywista pobudke czynów kobiety? - szepnal
dyskretnie, pochyliwszy sie ku idacej.

- Przepraszam! - zasmiala sie wesolo Ola - prosze wracac na balkon
dotrzymac towarzystwa cioci Melanii, a zreszta - tu, siadajac do
fortepianu, uczynila reka ruch w strone werandy - oto pan Emil...

- A... wiec pani jednak gra... dla niego - rzekl z wolna Topolski i
posluszny zawrócil.

Ola nie odpowiedziala... Gamma tonów z pod jej palców zabrzmiala
donosnie... Fantastyczna piesn norweska odbila sie o echa parku i
glebie sniace do stawu - namietna, burzliwa, poplynela w dal
cicha pól i stepu...

- Ze tez pani Ola nie ma litosci nad ptaszkami, co spia sobie w
parku tak cicho. Gdy uslysza bowiem pare podobnych fortepianowych
trelików, ogluchna do rana zupelnie. - odezwal sie w tejze chwili
ironiczny glos Ladyzynskiego.

- Cóz to pan, jak widze, prócz ptaków tylko o sobie nie zapomina, a
nas z pania marszalkowa z zyjacych wykresla! - pólzartem,
pólserjo odcial panu Emilowi Topolski.

Ladyzynski nie odpowiedzial; wszedlszy do nieoswietlonego salonu,
gdzie grala Ola, odezwal sie w uklonie:

- Wszak pani pozwoli, nieprawdaz?... Bym zagral sobie prozaicznie,
terre à terre, w karambole sam ze soba... Czy zgrzesze bardzo?

- Mais pas du tout, owszem... Staraj sie pan karambolowac w takt gry
mojej; moze ta droga wreszcie nauczysz sie pan kiedys odczuwac
muzyke...

- O, dzieki ci, pani! - trzymajac sie za serce, sklonil sie pan
Emil i zadzwoniwszy na lokaja, kazal zapalic swiatla w bilardowej
salce, a po chwili, caly zatopiony w grze, z pietyzmem wykonywac
zaczal karambole.

Piesnia Schumana rzewna skarzyl sie cicho teraz fortepian,
plakal, smucil sie zalosnie... Ola grala pieknie, z technika i
uczuciem. Siedzacy na balkonie Topolski lowil tony z luboscia,
przez grzecznosc tylko prowadzac rozmowe z marszalkowa i klnac
zarazem w duszy jej obecnosc, przeszkadzajaca mu we flircie z Ola.

Niebawem wybila w ciszy domu godzina jedenasta. Staruszka, zmeczona
snac calym dniem, powstala ciezko i rzekla:

- No, sluchajcie tu sobie muzyki, moi panowie, ja zas ide spac... A
pan Emil gdzie - nie widze go? - zapytala naraz.

Topolski zauwazyl dawno, ze Ladyzynski postukuje na bilardzie; nie
chcac jednak informowac o tem marszalkowej, odparl szybko:

- Och, nie, wiem. Wyszedl przed chwila, wróci zapewne niebawem! - i
na dobranoc - pocalowal, z uszanowaniem, reke staruszki.

Marszalkowa, nic nie mówiac, weszla do salonu i zblizyla sie ku
fortepianowi.

- Bonsoir, chérie! - rzekla, calujac Ole w glowe.

- Dobranoc, cioteczko! - zerwawszy sie z krzesla usciskala
marszalkowe Dzierzymirska; poczem pani Melania skierowala sie wolno
do swych pokojów.

Znikla... Fortepianem wstrzasnelo gwaltowne intermezzo; do pokoju,
tonacego w cieniach, cicho, jak kot, wsunal sie Topolski.

Usiadl na niskim foteliku obok Oli: -Nareszcie!.. - szepnal.

- Nareszcie... Co? - ze spojrzeniem zalotnem, zapytala, nie odrywajac
paluszków od klawiszy.

- Jestesmy z pania sami...- dokonczyl Topolski zdanie. - I ten
satyr, któremu tu tak wszystko wolno i uchodzi...

Topolski urwal, a widzac, ze Ola juz otwiera usta by cos
powiedziec, wyrzucil z siebie szybko, czyniac nieznaczny ruch reka:

- Och, wiem juz z góry, co pani mi powie... Pan Emil - przyjaciel
nieboszczyka ojca pani, druh marszalkowej, wreszcie zna pania od
dziecinstwa. - Wszak to wszystko wiadomem mi jest doskonale... Co nie
przeszkadza - ciagnal - iz denerwuje mnie ten pan do
niemozliwosci... Bo, np. dzisiaj: od rana nie pozwolil nam byc
chwilki nawet sam na sam...

- Ho, ho, cóz to za gorycz i niezadowolenie! - zdziwila sie niby
Ola, a usilujac nadac glosowi brzmienie twardsze, dodala: - Nie
pojmuje zreszta, skad te zadania uporczywe sam na sam i urojone
jakby jakies prawa...

Nie dokonczyla... Trel gwaltowny przebiegl, jak dreszcz, po
klawiszach, spojrzenie zas mlodej kobiety, które dojrzal Topolski w
pólcieniu i blask jego, co, jak pieszczota, przesunal mu sie po
twarzy, zadaly klam wyrazny wymówionym przez Ole slowom. Topolski
zapomnial o nich. Zapamietal wzrok tylko i pokorny na pozór
pochylil sie ku raczce Oli.

- Przepraszam stokrotnie!.. przepraszam!.. - i pocalowal biegnaca po
fortepianie biala raczke, wychylajaca sie z faldzistego rekawa
- wyzej lokcia. - Przeprasza sie nizej! - rzucila zartobliwie Ola.

- Ciemnosc winna temu... -- rzucil lekko Topolski.

Milczenie parku i domu przerywaly teraz tylko tony fortepianu, coraz
namietniejsze jakby, gwaltowne, burza ognistego zapalu i pragnien
wstrzasajace spokojna cisza, oraz nerwami dwojga ludzi,
sluchajacych tej orgii dzwieków rozpasanych, zamknietych w
zlocone ramy artyzmu i techniki.

Glos Topolskiego wkrótce przeszedl w szept przyciszony,
pieszczotliwy, miekki. Z dala odzywalo sie jednostajnie, co sekund
kilka, uderzenie kul na bilardzie zajetego wciaz karambolami pana
Emila... I Topolski, flirtujac tak dyskretnie z Ola, podsycajaca
pólslówkami slów jego igraszke, od czasu do czasu wysylal
spojrzenie przelotne na wywiady, czy pan Emil przypadkiem nie wraca;
lecz ten nie myslal o tem wcale.

Widzac to, Topolski przysunal sie blizej do mlodej kobiety. Ruch
ten jednak zauwazyla Ola i widac chec przekorna sprzeciwienia sie
mezczyznie przebiegla jej nagle przez glówke, bo odezwala sie w
tej chwili:

- Chcialam wlasnie, oto zagrac panu cos przepieknego, i
zapomnialam... Masz tobie! - zatrzymala sie. - Trzeba zapalic
swiece! - dokonczyla, z filuternym usmiechem.

- Ale, cóz znowu? - podchwycil Topolski. - Po raz pierwszy dostrzegam
u pani - ciagnal niezadowolony widocznie - brak odczucia nastroju
chwili danej... Tak mi milo bylo sluchac gry pani w tym wlasnie
pólcieniu, tak znakomicie godzacym sie z muzyka i cisza
wieczorna.

Smiech szczery Oli rozlegl sie w tej chwili. Zapalila swiece i
rzekla swobodnie:

- Cóz robic! widzi pan teraz, ze wcale nie jestem doskonaloscia..
Nareszcie pan sam empirycznie przekonal sie o tem. A mówilam tyle
razy...

Urwala, i otworzywszy nuty, dotknela sie reka klawiatury.

- Niedobra pani... - nadajac glosowi brzmienie pociagajace,
lagodne, przemówil Topolski. - Niedobra! - powtórzyl ciszej, i
podniósl do ust, jej dlon.

- Z okazyi czego - zasmiala sie Ola.

Topolski na pytanie wprost nie odpowiedzial, lecz mówil dalej:

- Rozwiala mi pani zludzenie! - umilkl na chwile.

Pytajaco spojrzala nan Ola.

- Tak jest - powtórzyl mezczyzna - bo uwierzy pani, jak dziwnego
doznalem wrazenia, gdy oto tak przed chwila siedzielismy w
zapomnieniu, ciszy, przy fortepianu dzwiekach - zupelnie sami...

- No, ciekawam? Cóz panu sie zdawalo? - ironicznie nieco rzucila
Ola, a oderwawszy zarazem rece od klawiatury na chwile, sluchala,
patrzac mu w oczy przeciagle:

- Po prostu zdalo mi sie, iz jestesmy mezem i zona...

- Tylko tyle? - zasmiala sie Ola zlosliwie. - No, po prologu
spodziewalam sie czegos nadzwyczajniejszego przyznaje! - dorzucila
lekko, a odwróciwszy spojrzenie, ulozyla zeszyt nut na stalugach
fortepianu, i znów grac poczela, tym razem cos smetnego, kojacego
jakby - pelnego cichej tesknoty...

- Co to jest? - zzymnal sie w duchu Topolski, rozgniewany: - Ze
tez ta kobieta zawsze zbije mnie z pantalyku! - Nie wiedzial po
prostu, co mówic dalej muzyka zas jednoczesnie lagodna, plynaca
miekko z pod palców kobiety, nerwowa, drazliwa nature jego
nastrajala dziwnie na nute, wrecz przeciwna slowom, jakie same
cisnely mu sie do ust przed chwila...

- Jednak, jak ona, niecnota, zna mnie, dobrze! - zauwazyl jeszcze w
mysli, spojrzawszy z pod oka na Ole, która, z blakajacym sie w
kacikach ustek usmiechem, grala wlasnie, z uczuciem, coraz,
subtelniejszem, miekkszem, az fortepian martwy skarzyc i plakac
sie zdawal.

Po chwili, Topolski przemówil znowu, glosem jednak juz calkiem
innym, niz poprzednio:

- Pani sie smieje, tymczasem to, co mówie, wszak takie naturalne...

- Na - tu - ral- ne! - przedrzeznila lekko Ola. - Ha - ha - ha! -
zasmiala sie - vous êtes incomparable!..

- Permettez! - przerwal porywczo nieco mezczyzna - niech skoncze...

- Alez slucham, slucham od kwadransa, et vous n'en finissez pas.
Wiec, jakiez ultimatum?

- Bardzo proste. Odczuwamy sie z pania wzajemnie, rozumiemy, jak
rzadko kto moze... Dusze nasze - to jakby niewidzialny kamerton,
który, za uderzeniem mysli, uczuc nam wspólnych, brzmi zawsze
jednakowo... A maz i zona przeciez, poza...

- Ha, ha, ha.. .- urwala przezornie O1a. - Otóz mylisz sie pan
zupelnie, bo ja, na przyklad teraz, nic, ale to nic pana nie
rozumiem...

A zreszta - konczyla, powstawszy szybko od fortepianu - en voilà
ascez... - zamknela fortepian. - Zal mi pana Emila, który pewnie
juz darowac mi nie moze, ze gram tak dlugo, bo oto wlasnie
nadchodzi..

- A bodajzes! - zgrzytnal szeptem Topolski i zerwal sie
spiesznie, poczawszy odruchowo ukladac niby porzadnie nuty na
etazerce.

- Silence à mon approche - quelle galanterie, madame, de votre part!..
Podziwiam, zaiste! - odezwal sie na progu pan Emil, w uklonie, a
zwracajac sie ku zmieszanemu pomimowolnie Topolskiemu, rzucil, z
ukrytym sarkazmem:

- Czy to... moze panu zawdzieczam?..

I podtrzymywana przez Ladyzynskiego glównie, poplynela przez
czas krótki jeszcze rozmowa ogólna, poczem panowie powiedzieli Oli
dobranoc i rozeszli sie, pozostawiajac ja sama. Zapalone przy
fortepianie swiece rzucaly teraz na salon migocace swiatlo, lekki
zefirek kolysal ich plomien z lekka, poruszal firanki i portyery...
Ola skierowali sie ku werandzie, i oparlszy o balustrade, zadumala
sie gleboko.

- Co to jest, co sie z nia dzieje? - myslala. Od wyjscia za maz,
od lat szesciu kochala dotad niezmiennie Romana tylko, choc
bezustannie ocierala sie o dziesiatki nadskakujacych jej mezczyzn,
na zadnego jednak uwagi nie zwracala nawet. I dopiero teraz, teraz!..

Ujela glowe w rozpalone dlonie i scisnela niemi skronie...

Ten Topolski dziala na nia w sposób iscie niezwykly. Tak ja
odczuwa, tak dobrze rozumie, tak rozzmyslawia po prostu umiejetnie
prowadzona gra intrygi, flirtu - tak pociaga ku sobie
nieprzeparcie!... Ten jego ujmujacy, niezwykly jakis i zwodniczy
wdziek osobisty, którym tchnac sie zdaje postac jego cala,
zwycieza ja coraz natarczywiej, uparciej... Broni sie przed nim, w
zart jego slowa obraca, a jednak ona, Ola, czuje, ze jesli tak samo
potrwa jeszcze dluzej, kto wie, czy zdola oprzec mu sie?..

Och, gdybyz przynajmniej Roman przybyl juz predzej, gdyby! A tu sama
walczyc musi!.. Jeden Ladyzynski tylko po swojemu broni ja przed
"nim" i przed nia sama...

I Ola przy ostatniej powyzszej mysli podnosi zwolni glowe, a
pociagnieta kojaca cisza parku i swiatlem drzacych promieni
ksiezyca, schodzi z balkonu i zapuszcza sie samotna w cienista
ogrodowa aleje.

Na piasku cien jej rysuje sie maly i kroki rozlegaja sie donosnie;
przez liscie niebieskawo-srebrne plamy swiatla sciela sie u jej
stóp dyskretnie, ukazuja sie, to znów nikna...

- Kocham go, kocham,.. i pragne! - szepce Ola. - A on?

- Czyz mozna nawet watpic o tem? - odpowiada samej sobie. - Przyleci
na jej pierwsze skinienie, gdyby tylko... zechciala...

Zechciala? - Ola przeciera czolo dlonia i czuje, jak krew mloda
igra jej w zylach nieposluszna, jak pragnienie poziome, zmyslowego
uzycia, rozkoszy - nieprzeparte, silne ja sama ogarnia
wszechpoteznie.

Idzie coraz wolniej, coraz bardziej pograzona cala w myslach i
wewnetrznej walce.

Doszedlszy do konca alei, Ola zawraca machinalnie, kierujac sie ku
domowi.

- Romanie!.. Romciu... wybacz mi! - szepce, kladac zalamane raczki
na rozpalone czolo. - Przyjezdzaj i obron mnie!.. Obron! - wola
rozpaczliwie, czujac burze w piersi, rozsadzanej uczuciem, pragnieniem
i rozterka!

Bronila sie dotad, ale teraz czuje, iz sily jej zbraknie na
pewno... Ilez godzin w dniu samotnych, ile nocy bezsennych,
przemyslala, przecierpiala w walce z pokus drazniaca, z sercem,
wyobraznia, dusza cala, - rwacemi sie do ukochanego mezczyzny -
w jego ramiona, które czekaly tylko jej skinienia, by ja oplesc
pieszczota - uniesc w kraine milosci i rozkoszy!..

- Marzenia! Ona nie ulegnie!..

- Nigdy, przenigdy! - szepce Ola, spowiada sie przed zasluchanemi,
cichemi drzewami parku. - Tylko ty, Romanie, ty, co po raz pierwszy w
zyciu otworzyles mi ulude milosci, szczescia, ty, którego
dotad ponad zycie kochalam - przyjedz, ratuj mnie, swa obecnoscia
wesprzyj!!!

Ola juz jest w poblizu palacu.

- Nigdy cie nie zdradze!.. nie zapomne obowiazku... nigdy! - szepce
po raz wtóry jeszcze i z zywo bijaca w arteryach krwia - wzburzona
cala, z ostatnim wyrazem "nigdy" na ustach, wstepuje po schodkach
palacowego skrzydla. Daleka mysli od szczególów drobiazgowego
zycia - zapomina o pozostawionych w salonie swiatlach - o wszystkiem
i skrzypnawszy drzwiami, znika za niemi.

W ciszy uspionego juz domu, gdzies, w dali, wydzwania tymczasem po
chwili godzina dwunasta.. Kwadranse mijaja stopniowo, a noc letnia, w
milczeniu przyrody calej, woniami swemi miarowo oddychac poczyna...

W salonie palacowym dopalaja sie powoli swiece u fortepianu,
plomienie ich drza bezustannie od nocnych powiewów, oswietlajac
fantastycznie pokój caly; czasem wpadnie tu znienacka ksiezycowy
promien - i zlagodzi swym blaskiem zólte swiec plomyki...

I trwa to tak dosc dlugo jeszcze...

Nagle jednak drzewa parku szumiec poczynaja wraz glosniej, ksiezyc
gdzies ginie, przepada, chmurki zas drobne pokrywac zaczynaja coraz
gesciej niebo dotad pogodne... I zefirek leciutki, wpadlszy do
salonu przez balkonowe drzwi, hulac po nim zaczyna...

Jeden plomyczek u swiec gasnie, drugi w poblizu okna pali sie
wciaz, dygocac...

Swawolny wietrzyk tymczasem wzdyma teraz firanki, a podrzuciwszy jedna
z nich, nakrywa nia plomien swiecy przy stojacym obok okna
fortepianie i jakby pragnac przypatrzec sie swej psocie, nagle
przestaje powiewem poruszac wszystko dokola!..

Stopniowo firanka zapala sie z wolna; plomien obejmuje ja
pieszczotliwie w swój uscisk goracy...

Wpada znów podmuch zefiru. I plomien idzie w góre zwycieski,
zapala lambrekin. Minut kilka... Okienne ramy juz plona zlocistym
ogniem, z trzaskiem przelamuja sie po chwili, szyby pekaja
znienacka, i wszystko to razem upada na ziemie. Dywan puszysty kopcic
poczyna... Od firanki zajely sie rozrzucone na pianinie nuty,
drobiazgi...

Wietrzyk, jak szatan zlosliwy, dodaje tymczasem animuszu plomieniom,
przyspiesza pochód ich po salonie...

Ogniste weze obejmuja juz niebawem w smiertelny uscisk fortepian,
skarzy sie on zalosnie... Meble pekaja od goraca - dym, zar,
napelniaja pokój caly, kobierzec juz plonie - posadzka pod nim
trzeszczec zaczyna!..

Wiatr ustaje tymczasem, chmurki stopniowo rozchodza sie jak przyszly,
rozpraszaja... Sierp ksiezyca ukazuje sie znowu, i zaglada ciekawie
do wnetrza palacu...

Wsród ciszy spiacego domu pali sie juz teraz cala prawa strona
salonu; drzwi przymkniete od sasiedniej jadalnej sali, pod naporem
ognia, wala sie, z trzaskiem - w tejze chwili hufiec plomieni wsuwa
sie podstepnie do innych, przyleglych komnat...

Nikt nie spostrzegl jeszcze w palacu ognia. Cicho.

W pokoju, na pierwszem pietrze, spi smacznie Topolski, a
usmiechniety, rozmarzony, sni zapewne o Oli.

Mija jeszcze z kwadrans. W komnacie rozlega sie nagle trzask silny, w
slad za tem podloga wstrzasa sie...

Topolski budzi sie, a ledwo otworzywszy oczy, kaszlec zaczyna: cos
dusi go, w oczy sie wzera...

Zrywa sie wystraszony i przytomnieje natychmiast. Instynktownie otwiera
okno...

- Co to, na Boga, co to? - przenika mu jednoczesnie mózg pytanie.
Patrzy w dól przez okno - ksiezyc swieci, spi wszystko!..
Slucha... Wlosy jeza mu sie na glowie, zapala swiece, i widzi
siebie w oblokach dymu.

- Pozar!.. - swita mu w glowie. Niepewny jeszcze, ubiera sie
pospiesznie, pare chwil zas pózniej jest juz na korytarzu - za
drzwiami...

Dymu wszedzie pelno. Echo loskotu plomieni na dole dochodzi tu
wyraznie... Poza tem wszedzie panuje milczenie zupelne...

- Na Boga, czy Ola spi? - nikt snac o ogniu nic jeszcze nie wie! -
przemyka przez umysl mlodzienca. Chce krzyknac: - Ogien, gore! -
waha sie...

Staje strwozony... Moze jemu tak tylko sie zdaje?.. Po sekundzie
namyslu, rzuca sie jednak na lewo, ku schodom, i biedz na dól
zaczyna..

- Ola... Ola!.. - szepce pólglosem, pomny i tylko najdrozszej sercu
istoty, i znalazlszy sie na dole, skreca gwaltownie w prawo, ku
pokojom pani domu...

Po omacku, przewracajac meble, biegnie Topolski przed siebie, jak
nieprzytomny...

We wzglednej ciszy, towarzyszy mu tylko coraz wyrazniejszy odglos
palacego sie palacu...

Nagle rozjasnia sie przed nim krwawo-zlota plama przestrzen ciemna
pokoi, gluchy zas loskot, polaczony z sykiem i swistem, odbija
sie donosnie..

To plomienie wdarly sie juz do sasiadujacego z sypialnia Oli
buduaru... Odblask ich oswieca jaskrawo biale drzwi, prowadzace
don... Topolski na ten widok, korzystajac z wolnego jeszcze od ognia,
miejsca, rzuca sie gwaltownie ku nim. Slucha...

Do uszu jego dolatuja jakies wolania, krzyki:

"Gore, gore! pali sie... Ratunku! ratowac!.. Bywaj!" - krzycza teraz
zewszad zapamietale, rozpaczliwie jakies glosy, a pod samym domem
rozlega sie równoczesnie przyspieszona bieganina, tupot licznych
kroków ludzkich...

- Juz alarm dany - to dobrze! - czyni sobie w duchu Topolski uwage i
odruchowo wchodzi do sypialni Oli, zamknawszy drzwi za soba.

Tu jeszcze cicho... Nocna lampka mdlem tylko swiatelkiem oswieca
komnate; ksiezycowy promien drzacy sciele sie po scianie i
lozu, na którem lezy Ola, pograzona we snie spokojnym.

Z pod kapy lekko narzuconej, unosi sie jednostajnie piers mlodej
kobiety i rysuja wdziecznie ksztalty ciala...

Pomimo grozy polozenia, Topolski zachwytu powstrzymac nie moze.
Chwile stoi nieruchomy...

Huk tymczasem jakiegos mebla, pekajacego, pod naporem ognia,
odglosem swym budzi Ole... Strwozona, zrywa sie, zrzuca kape, i w
bieliznie nózkami bosymi, dotyka ziemi...

Jednoczesnie dym napelniac sypialnie poczyna, a przez dolna szpare
u drzwi wciska sie przemoca, niby waz jadowity, krwawe pasemko
ognia... Ola rzuca okrzyk strasznej trwogi, i wcale nie widzac jeszcze
Topolskiego, porywa stojacy na malym stoliczka dzwonek i rozpaczliwie
dzwonic poczyna...

Topolski, widzac i slyszac to wszystko, szybko otwiera na sciezaj
okno i rzuca sie ku Oli... Ona spostrzegla go wlasnie...

- Co to?.. Pan tu?.. O, jakzez mozna!.. i Ola zarumieniona milknie, a
wstyd zarazem staje sie silniejszym od trwogi, bo ruchem naglym obwija
sie faldami porzuconego obok na krzesle szlafroczka...

Huk ponowny tymczasem wstrzasa murami pokoju. Ogien zwyciezca wkracza
jednoczesnie w komnaty, drzwi pekaja i plona! Topolski porywa
drzaca ze strachu i wstydu mloda kobiete w swe silne ramiona.

- Co... to?.. Co... to?.. - szepcze Ola jeszcze, z lekiem...
Mezczyzna pragnie cos odpowiedziec, lecz w tejze chwili, z
loskotem i chrzestem, wpadaja do sypialni drzwi roztrzaskane, a
ziejaca paszcza plonacych komnat palacu ukazuje sie, jak na dloni,
w calej swej grozie i majestacie...

Jednoczesnie rozlega sie przerazliwy krzyk kobiecy!..

To zbudzona dzwonieniem swej pani, spiaca w sasiednim pokoju
sluzaca, wolaniem, blaga o pomoc!

W sypialni zas juz nie ma nikogo. Wyskoczywszy zrecznie oknem,
Topolski stoi teraz w parku i obrzuca spojrzeniem plonacy palac.
Widzi w oddali ludzi kilkanascie, ekonoma, parobków i sluzbe
dworska, a w dali zapomniana przezen calkiem sylwetke
marszalkowej...

W sród gwaru slyszy zarazem donosny glos pana Emila: "Hej! hej!
ludzie, tu! do mnie!! - wola energicznie. - Ratowac mloda pania!!..
W rogu dworu!! predzej!!!"

Sluchajac tego rozkazu, kilku ludzi natychmiast odrywa sie do
ogólnej gromadki slug i leciec poczyna ku pokojom mlodej dziedziczki
- ku niemu!..

Wystraszona plomieniem i krzykiem Ola zarzuca równoczesnie
Topolskiemu na szyje swe nagie ramiona! On, wstrzasnawszy sie pod
tem dotknieciem, porywa sie nagle z miejsca, jak szalony, i mknie
chyzo w ogród... Krew goraca, mloda, grac w nim poczyna... Zapomina
o wszystkiem, prócz tulacej sie do jego piersi kobiety i ucieka dalej
i dalej...

Do uszu jego dolatuja wolania coraz cichsze, okrzyki!.. Topolski biedz
nie przestaje ku znanej sobie altanie, polozonej na koncu ogrodu.

Prowadzaca do niej aleja parku rozbrzmiewa echem gwaltownego jego
biegu, szelesci mu nad glowa lisci pogwarem.

Z zarzuconemi na szyje mezczyzny ramionami, tuli sie wciaz ku
niemu, jak powój wiotkie cialo Oli... Topolski, dotad zapatrzony
wciaz w przestrzen, opuszcza naraz glowe i wzrokiem piesci chwile
trzymana w uscisku kobiete...

Oczy jej przymkniete - zemdlala!..

Topolski zatrzymuje sie. Z miloscia bezbrzezna, pragnieniem,
spoglada ciagle na Ole... Krew uderza mu nagle do glowy!..

- Mój ty skarbie najdrozszy!.. moje ty wszystko!.. - szepce drzacemi
usty, i jak szalony, calowac, piescic poczyna jej wargi, oczy i
cialo!..

W kilka minut pózniej, dopada cienistej altany i niknie, ginie w jej
glebiach... Niedyskretny, ciekawy wsuwa sie za nim ksiezyc blady, a
kopula altany, mieniac sie od jego promieni, drzy leciutko -
tajemnicza...

W dalekim zakatku parku znów cicho...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kolo plonacego palacu natomiast ruch panuje nie do opisania.

Co chwila od pobliskiego stawu i z powrotem pedza galopem konie,
wiozace beczki z woda; wszystkie miejscowe sikawki sa w ruchu,
dyrygujacy zas parobkami i sluzba ekonom Gowartowa kreci sie, jak
mucha w ukropie, krzyczy, gniewa sie, rozkazuje...

Mezczyzni zalewaja woda dach, plonace belki, wdrapuja sie na
pietra, wyrzucaja oknami nietkniete jeszcze przez ogien palacowe
meble. Zbudzone wiejskie kobiety, w ponarzucanych plachtach i
koszulach, przypatruja sie bezmyslnie pozarowi, gwarzac z cicha
pomiedzy soba, lamentujac, zlorzeczac...

Grupa ich wystraszona rzuca sie nagle w bok, z okrzykiem...

To przelekniony halasem i plomienista luna, pedzi wprost na nie
kary, pólkrwi arabskiej, ogier, wyrwawszy sie z pozostawionej bez
opieki stajni.

Ucieka strwozony, bledny... Wyminawszy zas rozpierzchla
gromadke, umyka przed ogniem i ludzmi do parku, budzac jego
drzemiace cisze przerazonem rzeniem.

Jednoczesnie na czele kilkunastu tomaszowieckich fornali, wpada przez
brame, z impetem, Krasnostawski, a z przybyciem jego wszystko wre
dokola, ze zdwojona energia.

I oto niebawem krwawa sciana ognia, wzbijajaca sie ku niebu,
miejscami zlocista, tam znów, niby krepa, przeslonieta czarnym
gryzacym dymem, zaczyna znizac sie, zmniejszac powoli... Juz
obecnie huk pozaru coraz czesciej przerywaja syki gasnacych
plomieni - opanowany nieco zywiol mniej groznym sie staje,
pokornieje, cichnie...

Lewe podluzne i najwieksze palacowe skrzydlo pali sie jeszcze,
plomien nadal zwyciesko sieje tam zniszczenie, prawa strone jednak
domu ugaszono juz zupelnie. Z plaszczacego sie tu dymu wylaniaja
sie teraz bialawe, osmalone mury; wsród zgliszcz, juz zweglonych,
pelzaja jeszcze tam i ówdzie ogniste weze, calujac lubieznie,
lizac scian poczernialych podnóze.

I w porównaniu gwaru, zgielku, które panuja u plonacego w dali
palacowego skrzydla - cisza króluje tu wzgledna...

Tam ruch, krzyki, krzyzujace sie rozkazy, luna ognia, huk jego, syk,
oraz zupelne oddanie sie wszystkich calkowicie dlawieniu i walce z
zywiolem...

Tu - srebrzace sie, czyste promienie jasniejacego wysoko na niebie
niepokalanie miesiaca, co blyszcza na okopconych scianach,
stanowiac dziwny w sobie, a pelen spokoju, kontrast, z wrzawa i
krwawo-zlocista pozoga...

Szelest kroków tymczasem przerywa nagle milczenie. Za weglem
sterczacego samotnie odlamu murów pogorzeliska, pojawia sie
Krasnostawski, i stanawszy w zamysleniu, sle wzrok badawczy w strone
parku.

- Tam puscilem juz w ruch wszystko!.. - mówi glosno do siebie. -
Dokoncza gasic i dadza sobie rade beze mnie... - mruczy dalej. - Ja
zas ich musze znalezc - musze!..

Krasnostawski milknie, i rozglagajac sie bacznie dokola, kieruje
sie w glab parku, idzie z wolna zamyslony, a trzymana w reku
dluga nahajka co chwila uderza sie machinalnie po wysokich,
okopconych butach...

Od czasu, jak tu przybyl na ratunek i piate przez dziesiate zdolal
rozpytac sie o poczatek i przebieg pozaru, mysl jedna i ta sama
dreczyla go bezustannie: gdzie sa Topolski i Ola?.. Ze nic zlego im
sie nie stalo - wiedzial... Co robia zatem sami tak dlugo?..

Kochajac Ole i odczuwajac przez to podwójnie zaciesniajacy sie
stosunek jej z Topolskim, mlody czlowiek przeczuwal wiecej od
marszalkowej i Ladyzynskiego... Oni, pochlonieci pozarem, jak
wszyscy zreszta, potracili glowy!.. A on?..

Myslec o Topolskim i Oli nie przestawal, jak szalony przy tem sily
odpedzal od siebie mysli niektóre.

Obecnie, tkniety przeczuciem jakby, szedl wlasnie aleja,
prowadzaca do ustronnej altany...

Dusza Krasnostawskiego miotal niepokój. Zazdrosc szarpala nim bez
milosierdzia, saczyla swój jad zatruty, niepewnosc meczyla -
obawa, ze sprawdza sie skryte jego podejrzenia, tamowala mu oddech w
gardle i zniewalala w bezsilnej wscieklosci zaciskac dlonie.

Poza dziedzina przeczuc bowiem, ów niepokój Krasnostawskiego mial
równiez zródlo i w nastepujacym, konkretnym fakcie.

Komenderujac i uwijajac sie przy pozarze, spotkal Krasnostawski
pomagajaca równiez innym, znoszaca wode, dziewczyne sluzebna,
ulubienice Oli...

Ta zas, gdy ja zapytal o pania, opowiedziala mu bezladnie: -
Powiadam paniczowi... Boze, Boze, jakie to bylo straszne! Jasnie
mlodsza pani dzwoni, i sie budze, ubieram predziutko, slysze
jakis szum... Otwieram drzwi, a tu - ogien, ogien jak daleko
spojrzec na panskie pokoje... Tylko posciel mlodej pani pusta i okno
otwarte!..

Ktos rozdzielil ich i dalsza indagacye przerwal Krasnostawskiemu
szerzacy sie pozar, zamet i wrzask. Poprzestac musial tylko na
tem.

Teraz szedl coraz predzej. Nagle zatrzymal sie, jak wryty.

Juz od minut paru zauwazyl na wilgotnym piasku alei slad kroków
meskich, obutych w zgrabny trzewik, teraz zas lezala przed nim
dobrze mu znana papierosnica Topolskiego, a opodal widziany czesto we
wlosach Oli grzebien, z szyldkretu.

Watpliwosci juz byc nie moglo... Krasnostawski pochwycil
machinalnie oba lezace przedmioty i biedz poczal...

Szalala w nim burza.. Nienawisc mezczyzny, pogardzonego przez
ubóstwiana kobiete na korzysc rywala rozpalila mu krew,
napelnila jakas niepohamowana zadza pastwienia sie i zemsty!..

Spocony, blady, stanal wkrótce u wejscia do altany, i poczal
nadsluchiwac, z zapartym oddechem. Pot kroplisty wystapil mu na
czolo, usta zacisnely sie bolesnie, oczy zamigotaly dzikim ogniem.

Z cichej, sennej altany dochodzily wyraznie dwa glosy - dwa szepty...

Krasnostawski rozchylil galezie... Na szelest ten w ciemnosciach
zerwal sie ktos spiesznie i u progu stanal Topolski. W pólmroku
nocy zamajaczyla jego twarz biala, rasowa, i dwaj mezczyzni
spojrzeli sobie, milczac, prosto w oczy.

Trwalo to sekunde, lecz wystarczylo Krasnostawskiemu, bo to, co
wyczytal na wzburzonem obliczu Topolskiego, az nadto uzasadnilo jego
obawy.

Wysilkiem woli, ochlonawszy z wrazenia, przemówil pierwszy
Topolski, wskazujac swobodnie na pozór ruchem reki widnokrag, gdzie
dogorywala juz luna ognia:

- A zatem, chwala Bogu, juz po pozarze!.. My wlasnie...

- Nikczemny! - zabrzmialo w ciszy slowo jedno.

Wymówil je glosem drzacym Krasnostawski, i niepomny niczego,
rozszalaly, schwyciwszy Topolskiego za gardlo, druga reka
przerzucil go poprzez siebie i z pasya okladac poczal trzymana w
reku nahajka...

W milczeniu zakatka rozlegl sie krzyk bitego i w slad za tem okrzyk
inny - kobiecy!..

Ku dwom mezczyznom wypadla Ola... Jak lwica, rzucila sie
natychmiast pomiedzy nich, a obroniwszy Topolskiego, gwaltownie,
szybko, wymierzyla Krasnostawskiemu dwukrotny policzek...

Jak razony obuchem, zachwial sie pod tem uderzeniem mezczyzna,
cofnal sie wstecz, blady, jak sciana, oszalaly, straszny.

Zalegla chwila milczenia...

Oswobodzony Topolski znikl we wnetrzu altany, a z ust stojacej na
wprost Krasnostawskiego kobiety wybieglo drzacym, urywanym szeptem,
pelnym oburzenia i zimnej - gorszej od policzka, pogardy:

- Podly... slugo!.. Jak smiales? - Precz!..

Ze wzruszenia umilkla Ola, po chwili dopiero i powtórzyla raz
jeszcze, przejmujaco - ciszej:

- Precz!..

Tego nadto juz bylo dla rozbolalego zazdroscia i bólem meskiego
serca! Nie czynnie, lecz moralnie spoliczkowany po raz drugi,
Krasnostawski zachwial sie powtórnie, jak nieprzytomny, w oczach
pociemnialo mu - zawirowaly altana i drzewa parku...

- Kocham cie! - szepnely w oddechu cichutko, jak skarga, usta jego i
omdlaly runal u stóp kobiety, zdeptany jej postepkiem...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .



Swit zorzy wyjrzal niesmialo spoza stepu, pól szerokich, orzezwil
sie w toni sennego jeszcze stawu i wsliznal do altany ciekawy...

Nie bylo w niej juz jednak nikogo, zarówno jak i nigdzie, w poblizu:

Niebo zarózawialo sie stopniowo, poczatkowo ledwo dostrzegalnie,
bojazliwie, pózniej zas coraz silniej i smielej.

Przeciagajac sie lubieznie, wstawala jutrzenka z obloków
puszystych poscieli.

Na powitanie jej tryumfalna fanfara rozbrzmial park caly swiergotem
ptaszat; zbudzone, zrywaly sie one do lotu, otrzepywaly zamaszyscie
skrzydelka z porannej rosy, rozlatywaly sie na wsze strony, siadaly
na zczernialych ruinach spalonego palacu. Dym jeszcze scielil sie
tu gdzieniegdzie... Na pogorzelisku, jak karbunkuly, blyszczaly tam i
ówdzie, dopalajac sie, belki i inne szczatki palacu, tlily sie w
zgliszczach - tulily do okopconych zwalisk...

A wokolo drzemalo, spalo wszystko!..

Ze spuszczonemi zaluzyami, spoczywaly zatem palacowa oficyna, stajnie
i gumna, snily takze liczne, rozsiane za palacowa brama, biale
wiesniacze chatki...

Potezny, wspanialy zablysl pierwszy promien slonca i obojetny
zajasnial nad wszystkiem dokola...

Nie zbudzil jednak nikogo... Na gazonie tylko, pod góra wyrzuconych z
palacu, lezacych na kupie mebli, duzy pies podwórzowy otworzyl
oczy, mlasnal jezykiem, przeciagnal sie i zasnal...

Zadumanej ciszy nie przerywalo nadal nic zgola.

---------------


Pomimo, iz przez szpary okiennic Tomaszowieckiego dworku wslizgiwalo
sie juz slonce, w tak zwanym kancelaryjnym pokoju palila sie
jeszcze duza lampa, oswietlajac biurko, przy którym Krasnostawski
pisal cos szybko i zamaszyscie. Obok niego stala szklanka z herbata
i lezaly porzucone na ziemi, niedopalki od papierosów... Nagle
mlody czlowiek porzucil pióro, z halasem odsunal krzeslo od
biurka i zamknawszy ksiege, powstal.

- Nareszcie! - westchnal glosno z ulga i zblizywszy sie do okna,
odemknal je, odczepiwszy zarazem wewnetrzne haczyki okiennic.

Fala slonecznego swiatla, wraz z powietrzem letniego poranka,
wplynela do pokoju. Krasnostawski zgasil lampe i spojrzal przed
siebie...

Od pozaru minela doba tylko, patrzac jednak na mlodego
plenipotenta, pomyslec mozna bylo, iz od tej chwili oddzielaly go
lata; nie mlodzieniec bowiem obecnie, pelny hartu i zycia patrzyl
przez otwarte okno, ale mezczyzna, na pozór wiecej, niz dojrzaly,
który zapominal juz jakby, ze mlodym byl tak niedawno.

Jak burza, przeszla po nim pamietna noc rozterki, cierpien,
upokorzenia i bólu, slad wiecznotrwaly zostawiwszy po sobie...

Twarz Krasnostawskiego blada byla, oczy przymglone i podkrazone, a
na skroniach gdzieniegdzie, wsród czarnych pukli wlosów, bielala
nitka przedwczesnie siwa.

I kontrast przykry prawdziwie stanowil ten czlowiek, stojac tak w
owej chwili w ramie okna... Przed nim, w perspektywie, jak okiem
siegnac, kraina cala zlocila sie od zzetych kóp zbozowych,
zielenila od niw i stepów, spiewala setkami glosów: usmiechala
sie rozkosznie!..


- Zycia!.. Zycia!.. Milosci, szczescia!.. - wielkim glosem
wolalo wszystko, a on jedyny tylko, nieczuly na nic zgola, stal
wciaz tak samo nieruchomy, zapatrzony nie w dal jasna, lecz w cienie
cierpiacej duszy wlasnej..

Po nocy pozaru do Tomaszówki uciekl Krasnostawski piechota,
obudziwszy sie z omdlenia, sam jeden wsród szumiacego mu lagodnie
nad glowa parku.

Tu, u siebie, przemeczyl sie, jak nieprzytomny, w bólu - do rana. W
koncu jednak zmeczenie fizyczne zabilo moralna troske. Snem
kamiennym, a zbawczym dlan, przespal Krasnostawski wiekszosc dnia,
bo az do godziny szóstej po poludniu. Zbudzil sie zas juz nieco
innym...

Zebrawszy mysli i wspomnienia, przede wszystkim postanowil uciec co
rychlej z tych miejsc, rzucic sie w wir pracy w warunkach calkiem
odmiennych.. Powietrze dusic go poczelo, ziemia parzyc stopy!..
Chcial juz wskoczyc na konia i opuscic wszystko na zawsze.

W pore jednak zastanowienie i zimna logika trzezwego rozumu
powstrzymala go na szczescie od tego kroku...

Wszak, poza dziedzina moralnych jego cierpien, stal przeciez jeszcze
mur rzeczywistego zycia, które chleb mu dotad dawalo - istnial
swiat obowiazków dotychczasowego jego stanowiska tutaj.

Rzucac tak wszystko byloby lekkomyslnoscia iscie chlopieca.

- Nie, ja tego nie uczynie! - zadecydowal. - W jak najscislejszym
porzadku przekaze na odjezdnem wszystkie gospodarskie ksiegi,
rachunki, kase i.t.d.

Po skromnym posilku, zabral sie Krasnostawski do wyczerpujacej
pracy, calych nieledwie dziewietnascie godzin pisal, rachowal
bezustannie. Wreszcie wyczerpany skonczyl przed chwila...

Byl wolnym!.. Za godzin pare bedzie mógl opuscic te strony - na
zawsze...

Zadumany smutnie, stal Krasnostawski wciaz pod oknem; zapatrzony, nie
zauwazyl on wcale zblizajacego sie ku niemu wyrostka.

Dzwiek jego glosu zbudzil mlodego czlowieka. Spuscil wzrok i
zapytal glosno:

- Ha!.. szczo kazesz?..

Wyrostek, byl to chlopiec stajenny, wyslany przezen do Gowartowa, by
sprowadzic tamtejszego starego i zaufanego rzadce, któremu chcial
Krasnostawski zdac klucze kasy, ksiegi, i przekazac ostatnie
rozporzadzenia. Z relacyi chlopca okazalo sie, ze rzadca wyjechal
do miasteczka.

- A pany? - spytal machinalnie Krasnostawski, uzywszy utartego
pomiedzy ludem miejscowym wyrazenia, oznaczajacego w liczbie mnogiej,
wlasciciela danej wioski.

- Nykoho ne baczyl! - odrzekl zapytany i dodal zarazem, ze Szmul,
zyd z karczmy wiejskiej, powiedzial mu, ze panstwo na dobre
wyjechali. - Kazut, szczo do Szczesnoi, do jasnoho grafa Topolskoho! -
poinformowal znowu wyrostek.

Na wybladlem licu sluchajacego tych nowin mlodzienca zakwitl
rumieniec oburzenia.

- Lotr!.. - zgrzytnal cicho, niedoslyszalnie przez zeby. - Snac
potrafil kazdego z osobna podejsc, oszukac! Prawdy nie domyslil
sie nikt, widocznie...

Wiec teraz ugaszcza wszystkich u siebie... Co za ironia prawdziwa! -
dokonczyl w mysli, i wscieklosc nagla opanowala go...

- Czego, durniu, stoisz! - huknal w twarz parobczakowi, az
zatrzesly sie szyby dworku.

- Osiodlaj mi zaraz konia! - dokonczyl spokojniej nieco.

Niebawem zlotawy kasztan, z biala gwiazdka na czole, parskal
ochoczo pod Krasnostawskim, jadacym na przelaj przez pola do
Gowartowa.

Wokolo niego praca wrzala. Krzatajacy sie lud roboczy: parobcy i
gospodarze klaniali sie nisko czapkami panu plenipotentowi;
czarnookie, czarno brewe molodyce i dziewczeta, w jaskrawych
spódnicach i chustkach, pozdrawialy, równiez zyczliwie mlodzienca
zerkajac z usmiechem i luboscia na "harnoho chlopcia*)".
[*) Pieknego chlopca.]

W kwadrans pózniej, Krasnostawski zjezdzal juz stepa na groble
gowartowska...

W glebiach stawu, otoczonego zielenia parku, odbijaly sie dawniej,
jak w lustrze, mleczna bialoscia sciany dworu. Teraz czernialy
zarysy pogorzeliska, a tam - na górze, zgliszcza, zakopconem palacowem
skrzydlem, królowaly smutnie nad lezacem dokola siolem...

Jezdziec odwrócil oczy i wspial konia. Jak strzala, przelecial
przez groble i stanal niebawem przed zamknieta wjazdowa brama
palacu; tu hukac poczal, by mu ja otworzono.

Nadbieglo kilku stajennych; oddawszy im spienionego konia poczal
Krasnostawski wypytywac sie o mieszkanców palacu. Okazalo sie,
iz dom caly wyjechal nazajutrz po pozarze, rankiem i bawil teraz w
goscinie u Topolskiego, w Szczesnojej.

- A to co? - zapytal nagle, furmana zdziwiony Krasnostawski, wskazujac
spicruta, na cale stosy czegos, ponakrywanego plachtami.

- To, paniczu, meble z palacu; pan ekonom kazal poprzykrywac
tymczasem! - odpowiedzial zapytany.

Krasnostawskiego zirytowalo to niedbalstwo, wzgledem ocalalych, i
cennych, a tak dobrze mu znanych, mebli palacowych. Zdecydowal
glosno.

- To tak zostac nie moze! - i ruszyl spiesznie ku srodkowi gazonu,
gdzie lezaly meble. Kazawszy pozdejmowac w slad za tem wszystkie
przykrycia i opony, ujrzal, iz mebli uratowanych bylo sporo.

- Sa parobcy na toku? - zapytal.

- Sa... sa! - poswiadczyla krzatajaca sie wokolo niego sluzba.

- Siergieju! - rozkazal Krasnostawski po malorusku starszemu
furmanowi, - idzcie powiedziec, niech zaprzegaja do wozów, ile sie
da i zajezdzaja tutaj, a gumienny, niech da klucze od pustej
stodoly!.. Trzeba to wszystko - wskazal ruchem reki meble - tam zaraz
zawiezc tymczasem i zamknac!..

Plenipotenta dóbr gowartowskich lubiano powszechnie i sluchano
chetnie.

Natychmiast zatem furman skierowal sie do gumien; wyprzedzil go
chlopiec stajenny, by rozglosic pierwej rozkazy "panycza."

Krasnostawski pozostal sam i uwaznie zaczal przegladac
nagromadzone meble. Tam i ówdzie rozpoznawal na wpól uszkodzony
sprzet i przypominal sobie miejsce, gdzie on stal dotad w palacu...

Spojrzal na pogorzelisko... Groza i bolesnym smutkiem wialo od tego
zakatka - ruina zwyciesko szczerzyla trupia paszczeke - smiala
sie jakby szyderczo...

Z mimowolnym wstretem, odwrócil sie Krasnostawski i na nowo poczal
przygladac sie, z uwaga, palacowym sprzetom. Usmiechnal sie
smutnie...

Obok na wpól peknietego duzego salonowego zwierciadla, zlamane
tulilo sie loze pozlacane, w stylu "empire," z pokoju Oli
Dzierzymirskiej. Tam znów jej szafa odemknieta, z kilkoma
pozostawionemi w pospiechu sukniami - walala sie obok szczatków
pianina...

Dziwna rzecz jednak - pomyslal w tej chwili - jak sprzet przypomina
czlowieka!.. Ola, Ola i jeszcze Ola!.. Widzial on ja tu - wszedzie,
te odlamy zachowaly jakby czesc jej osoby - dusza ukochanej
przezen kobiety blakala sie w nich, martwych i obojetnych...

Mlody czlowiek znalazl wiele rzeczy nieuszkodzonych prawie; niektóre
z nich sam odsuwal od innych, segregowal.

- Ooo!.. - wyrwalo mu sie nagle z ust, z ubolewaniem.

Przed nim, zdruzgotane, przepalone nielitosciwie do polowy, lezalo w
pyle piekne, ulubione biurko Romana, antyk pamiatkowy, z mahoniowego
drzewa, wykladany bogato srebrem, subtelnie inkrustowany perlowa
masa. Krasnostawski zaczal macac uwaznie dokola przepalony sprzet
drogocenny. Obejrzawszy go dokladnie, zajrzal do kilku szufladek i
skrytek.

Lecz nagle kolo pobliskich gumien zatetnialo... Wykonywajac rozkaz,
nadjezdzaly juz wozy. Turkot przyblizal sie coraz wyrazniejszy,
donosniejszy, blizszy. Krasnostawski, zajety biurem, drgnal, lecz
nie na odglos wozów bynajmniej.

To ruszona w tej chwili bezwiednie dlonia jego zgrzytnela niebawem
jakas sprezyna i szufladka, dotad dla oka niewidzialna -
roztworzyla sie przed nim, a w niej, o, dziwo... lezal oto spokojnie
portfel niewielki, z eleganckiej, brunatno - wisniowej skóry. W rogu
pugilaresu polyskiwala granatów korona hrabiowska, - blyszczac
metno - czerwonym ogniem. Ochlonawszy ze zdziwienia, Krasnostawski
rozsmial sie swobodnie i wzial portfel w rece.

W tejze chwili jednak na dziedzincu zadudnily drabiniaste wozy,
parobcy, zdejmujac czapki, witali go wesolo i dziarsko, a zeskoczywszy
na ziemie, brac sie zaczeli do roboty.

Chcac nie chcac, musial Krasnostawski stlumic na razie ciekawosc,
i schowawszy tajemniczy pugilares do kieszeni, poczal energicznie
wydawac rozkazy.

Wozów bylo kilkanascie. W pól godziny, plac przed zgliszczami
palacu opustoszal; wozy, jeden za drugim, skierowaly sie powoli ku
tokowi.

Do gumien przyjechano niebawem; przed otwarta pusta stodola zawrzal
ruch; wkrótce ulozono porzadnie palacowe meble, przykryto je, drzwi
zamknieto szczelnie i Krasnostawski, rad z ostatniego na sluzbie
spelnionego obowiazku - wyjechal z wioski.

Pusciwszy konia luzem, zamyslony, znalazl sie w kwadrans pózniej w
lesie, gdzie, znuzony, zsiadl z konia i rozlozyl sie swobodnie na
murawie. Zdjawszy kapelusz z glowy i wciagnawszy w siebie swieza,
aromatyczna won boru, siegnal on do kieszeni po pugilares,
roztworzyl go i poczal szperac ciekawie.

W portfelu lezaly ulozone porzadnie banknoty, w osobnych
przedzialkach rulony zlota.

- No, no! - mruknal parokrotnie Krasnostawski i z coraz wzrastajacem
zdziwieniem, pieniadze zaczal liczyc sumiennie.

Wszystkich razem bylo dwadziescia siedm tysiecy kilkaset. Ulozywszy
na powrót banknoty i zloto, Krasnostawski portfel zamknal i
spojrzawszy raz jeszcze na korone z granacików, potrzymal go jakis
czas w dloni, poczem wpuscil do kieszeni. Widoczne zaklopotanie
malowalo sie na jego twarzy. Czul sie zaambarasowanym, co czynic z
tym fantem?..

Wypadalo go zwrócic niezwlocznie, w zastepstwie prawego
wlasciciela, jego zonie - Oli. Zatem jechac do Szczesnej
osobiscie?..

- Nigdy w zyciu! - rzekl glosno do siebie mlodzieniec. Zasepil
sie. Nagle mysl jakas nowa zrodzila mu sie widocznie w glowie, bo
zerwal sie zywo i wskoczywszy na konia, wjechal w las drozyna.
Wkrótce w borze rozlegly sie glosne ujadania psów, i
Krasnostawski, opedzajac sie od natarczywych kundli, wchodzil do
malej chatki lesniczego...

W chalupie panowala cisza. Rozciagniety na lawie, spal snem
sprawiedliwego mezczyzna, w sile wieku, barczysty, ubrany w kurte
mysliwska; dubeltówka lezala opodal, w kacie drzemal pies legawy.

Krasnostawski potrzasnal energicznie ramieniem spiacego lesnika.
Ten ostatni zerwal sie, a ujrzawszy plenipotenta, zawstydzony poczal
bakac...

- Slucham panicza, slucham... Padam do nóg... Tak mnie jakos
zmroczylo... Zasnalem, ale to, jak Boga kocham, nigdy mi sie nie
zdarza...

- Nic nie szkodzi, mój Rzemiecki! - uspokoil go natychmiast
Krasnostawski, klepiac poufale po ramieniu. - Potrzebuje was, i to
natychmiast... Pojedziecie z pieniedzmi i z listem do Szczesnojej,
gdzie sa teraz panstwo... Ja oto teraz sam jade konno do domu, a wy w
slad za mna idzcie do Tomaszówki piechota. Tylko idzciez zaraz!

- Duchem, prosze panicza, duchem! - odparl zwawo lesniczy w slad za
odjezdzajacym.

W pól godziny pózniej, mlody plenipotent siedzial juz przy biurku
w Tomaszówce i kreslil slów pare do pana Emila.

Jako nic niewiedzacemu o zajsciu z Topolskim i Ola, napisal
Ladyzynskiemu tylko, iz musi niezwlocznie jechac do miasta
rodzinnego na wakujaca intratna posade, nie chcac zamykac karyery
tutaj, bez widoków na przyszlosc...

Nadzieja otrzymania miejsca natychmiast motywowal takze wyjazd bez
pozegnania, jak i przesylke równiez kluczy od kasy, ksiag
rachunkowych, oraz znalezionego pugilaresu. W koncu listu,
Krasnostawski przepraszal pana Emila za trud i dodawal sucho, ze
pensyi nic mu sie nie nalezy, bo czyni niespodziany zawód swym
dotychczasowym chlebodawcom.

We wrotach dziedzinca tymczasem majaczyla juz barczysta postac
Rzemieckiego, pies legawy, poszczekujac radosnie, wyprzedzal go...

Uswiadomiwszy o czem nalezalo starego sluge, wreczyl mu
Krasnostawski: papiery, ksiegi i klucze, oraz portfel znaleziony, z
nadmienieniem zawartosci jego, a przerwawszy szereg utyskiwan i
szczerych zalów tyczacych sie jego stad odjazdu, - wyprawil do
Szczesnej.

Sam zas do kancelaryi powrócil i znuzony padl na otomane...

Widocznem bylo przy tem, iz w mózgu jego odbywala sie jakas
walka...

- Nie, nie daruje!... To ponad sily moje! - rzekl wreszcie
kilkakrotnie, urywanym szeptem, porywczo.

- Nie daruje! - powtórzyl: - On o wszystkiem wiedziec musi! Tak
kaze sprawiedliwosc, tak byc musi, tak bedzie! - glosno juz
zupelnie wyrzucil z siebie wzburzony, a przysunawszy fotel do biurka,
siegnal ponownie po papier listowy, i umoczyl pióro w atramencie.

Zatrzymal sie... Po chwili cisnal pióro, wstal i znów zaczal
chodzic goraczkowo po pokoju.

- Jak to? - szeptac zaczal. - Ja mialbym, niby pies sponiewierany,
odejsc stad, usunac sie, zniknac?.. Ja mialbym zamknac w
sercu ich wspólna tajemnice, i tem samem ocalic tego chlystka!..
Prawda, jednak, ze i o nia tu chodzi, najdroz... - nie dokonczyl,
sponsowial...

Nie! W nim tlila jeszcze milosc dla niej, ale policzek kobiety i
poniewierka - zdeptana milosc wlasna, - wszystko bylo od iskry tej
silniejszem.

W dziesiec minut, mlody czlowiek uspokoil sie zupelnie; znac z
gotowym juz w glowie planem, list pisac poczal szybko,
zamaszyscie...

W ciszy pokoju rozlegl sie nerwowy zgrzyt pióra i dlugo, dlugo nie
ustawal.

Caly zal, cala gorycz na papier przelewal z duszy swej
Krasnostawski.

Opisal szczerze zycie wlasne... I swa milosc ku Oli, tajona od
lat pieciu, idealna, czysta!.. Wlasne bóle cierpienia przez czas
ten caly, i ostatnie podejrzenia, co do Topolskiego oraz zachowanie
sie tych dwojga, i pozar palacu wreszcie, i zdrade i noc straszna -
wszystko!..

List skonczyl, podpisal, zlozyl, i siegnawszy po koperte,
zaadresowal: Italia, Milano, Signor Roman Dzierzymirski, Hotel
"Europa," Corso Vittorio Emanuele 9.

Odrzuciwszy pióro, ujal Krasnostawski glowe w dlonie.

- Stalo sie!.. - szepnal po chwili i powstal.


- Nic cie juz tu nie wiaze!.. - Jechac, jechac stad czem
predzej! Obszaru, swiata i ludzi, byle nie Ukrainy i Gowartowa!..-
zawrzalo w nim i odemknawszy drzwi, hukac poczal na sluzbe.

W pól godziny potem na calym folwarku wrzalo... Jak grom, spadla na
wszystkich wiesc, ze pan plenipotent, "panycz," wyjezdza na zawsze.
Zlecieli sie wszyscy. W domu pakowano na gwalt rzeczy, daleko bowiem
bylo do kolei, a Krasnostawski - koniecznie chcial zdazyc jeszcze
na wieczorny pociag.

Promienie znizajacego sie slonca calowaly juz strzeche i
rumienily biale sciany domu, gdy odprowadzany, otoczony, calowany po
rekach przez czeladz i sluzbe, zegnal sie ze wszystkimi
Krasnostawski, rozdawal tam i ówdzie sprzety wlasne, rzeczy i
pieniadze, sam wzruszony, smutny...

Wreszcie ulokowal sie na bryczce, konie ruszyly, przed oczyma
mignely mu ogorzale twarze zegnajacego go tak serdecznie
ukrainskiego ludu - wrota skrzypnely zalosnie po raz ostatni, i
bryczka potoczyla sie, brzeczac, po gladkim drogowym szlaku,
zginawszy wkrótce wsród roztoczy lanów zzetego zboza, ugorów i
kurhanów.



Do stacyi kolejowej bylo juz tylko wiorst pare...  Czwórka
Krasnostawskiego spuszczala sie wlasnie z pochylosci jaru na
niepewny dziurawy drewniany mostek, gdy konie, z lekiem poczely sie
nagle wspinac cofac, nie chcac przejechac przez grobelke. Furman
zaklal po malorusku, i parokrotnie uderzyl biczem konie...

- Stan! - rzucil naraz krótko Krasnostawski i zeskoczyl z bryczki.

- Kto tam jide! Baczysz? - zaciekawiony zwrócil sie nagle do
mruczacego wciaz furmana, wskazujac reka zblizajacy sie na
bocznym trakcie oblok kurzawy.

- A kto ich znaje!.. Pewno zwitkis *) pany! - odburknal furman,
który zlazlszy takze z kozla i poprawiajac uprzaz u koni,
czestowal wlasnie jednego z nich energicznem w pysk uderzeniem.
[*) Skadsis.]

Krasnostawski nie zauwazyl tego znecania sie nad ulubionymi dotad
przezen konmi...

- Dlaczego pany? - spytal z roztargnieniem, a pózniej zaraz w tym
samym jezyku dorzucil: - A, prawda, poznajesz po turkocie...

Odmienny bowiem rzeczywiscie od furkotu kól bryki, czy tez innego
pojazdziku, stlumiony, jednostajny i nieco gluchy przerywal cisze
przestrzeni turkot powozowy, regularny. Niebawem tez zgrabny faeton
wylonil sie z obloków pylu; konie siwe, w angielskich szorach,
zaprzezone w leje, i dwoje ludzi siedzacych na kozle, ubranych w
liberye granatowa, ze zlotymi guzikami.

Zaprzag w pare minut stanal przy moscie. Krasnostawski wydal
okrzyk zdziwienia, taki sam drugi podpowiedzial mu z zewnatrz powozu i
odemknawszy z halasem drzwiczki, wyskoczyl z niego zapylony
Ladyzynski.

- No, gonilem pana, ale nie spodziewalem sie, ze go zlapie! -
zasmial sie wesolo pan Emil i uscisnal wyciagnieta dlon
Krasnostawskiego.

- Witam, witam!.. - ciagnal dalej. - Cóz to, bulanki kaprysza i
przez most nie chca przejsc? Obserwowalem... no, siadaj pan ze mna;
zobaczysz, jak hrabiowskie angliki przejda spokojnie.

Ladyzynski pociagnal Krasnostawskiego do powozu.

- Cóz to, pan takze na kolej, czy tylko po mnie? - usmiechnal sie
Krasnostawski, nieco zmieszany i zaskoczony widokiem pana Emila.

- Wyjezdzam - odrzekl tenze krótko, i dorzucil swobodnie,
zauwazywszy wyraz twarzy mlodego czlowieka: - Nie bój sie pan, nie
trwóz!.. Nie mysle wcale i nie mam polecenia zawracac pana z drogi
do dawnych obowiazków... Przeciwnie, mojem zdaniem czynisz pan bardzo
dobrze, iz rzucasz te katy...

W Gowartowie nie doszedlbys nigdy do niczego, a szkoda mlodosc
swoja zamykac tu i tracic!..

I Ladyzynski wyciagnal, przy tych slowach, reke do
Krasnostawskiego, a scisnawszy ja silnie, rzekl jeszcze.

- Powinszowac moge tylko, zes sie pan otrzasl ze skrupulów, i
zyczyc powodzenia na przyszlosc!..

Krasnostawski sklonil sie, milczac. Pan Emil zas, przechodzac
natychmiast na inny temat, juz mówil:

- Wiesz pan co?.. Siadaj pan ze mna!.. Mam panu X rzeczy ciekawych do
opowiedzenia. Cóz, zgoda?

Krasnostawski usluchal; bryka cofnela sie nieco, a powóz,
przejechawszy spokojnie przez mostek, potoczyl sie znów równo i
szybko dalej.

- Sluze panu! - rzeki Ladyzynski, czestujac Krasnostawskiego
cygarem. Zapalili...

Oparlszy sie wygodnie o poduszki i zaciagnawszy cygarem, pan Emil
rzekl.

- Nadstawiaj pan uszu!... Tandem tedy, zaczynam...

- Slucham, slucham! - potwierdzil mlodzieniec, kontent w duszy, ze
go cos, choc na chwile, odrywa od smutnych mysli.

- Przedstaw pan sobie zatem, panie kochany, ze jestes w teatrze na
jednoaktowej szaradzie. Uwaza pan: sza - ra - dzie...

Rzecz dzieje sie, mówiac wlasciwym stylem, za naszych czasów, na
Ukrainie, w Szczesnojej, majatku grafa Topola - Topolskiego.
Popoludniowa, przedobiednia godzina - cisza... Palac pograzony w
milczeniu... W tej samej jednak chwili stojacy na ganku strzelec, w
pokornym zgiety uklonie, podaje cos mezczyznie, ubranemu w
smoking. Mówiac nawiasem to ja - usmiechnal sie pan Emil, po
chwili ciagnal dalej:

- Kurtyna spada, nastepuje odslona druga: Sala portretowa jadalna, do
stolu zasiada ze trzydziesci eleganckich osób... Jedno tylko krzeslo
wolne... Wchodzi ten sam mezczyzna w smokingu, trzymajac cos w
reku. Wita tam i ówdzie osób pare, zbliza sie do mlodej nadobnej
damy i wrecza jej z uklonem portfel, mówiac cos objasniajaco...
Nagle siedzacy obok sam "graf" zrywa sie od stolu, jak oparzony, i
robiac arcyglupia mine, wpatruje sie w portfel... Zaintrygowanie
ogólne, sytuacya jednak wyjasnia sie wkrótce...

W tej chwili spojrzawszy na zasluchanego towarzysza, pan Emil
rozsmial sie serdecznie.

- No, dosyc ma juz pan tych efektów scenicznych, dokoncze panu
zatem te szarade zwyczajnemi tylko slowy...

- Dziwi pana zapewne - mówil dalej, - arcyglupia mina Topolsia, gdy
ujrzal portfel, z polyskujaca korona, symbolem jego wielkosci!..

- Otóz w tem ma sie rzecz cala, ze portfel ten nie
Dzierzymirskiego, i nie jego pieniadze, ani pani Oli, lecz, ni plus ni
minus, tylko Topolskiego...

- Nie moze byc! - wykrzyknal Krasnostawski, szczerze zdziwiony.

- No, cóz! szarada dobra... co? - rzucil wesolo Ladyzynski.

- Niezla - usmiechnal sie z kolei mlodzieniec - bo dotad
przynajmniej nic a nic jej nie rozumiem.

- Cierpliwosci! Zaraz pan pojmiesz wszystko - uspakajac zaczal pan
Emil swego sluchacza.

- Zapalic musimy poprzednio cygara, bo i panskie zgaslo, nieprawdaz?
- rzekl w slad za tem, a wydobywszy zapalki, zapalic jedna z nich
usilowal, lecz wietrzyk swawolny zgasil mu ja i nastepnych kilka. -
Sapristi! - zaklal z cicha. - Stancie-no, hej! tam! - krzyknal na
furmana.

Konie zatrzymane stanely; wspomagany przez mlodego plenipotenta,
Ladyzynski zapalil wreszcie cygaro, a podnióslszy glowe,
spojrzal przed siebie.

- Cóz to? Wyzyczpol? - zapytal sluzby.

- A tak, prosze jasnie pana! - potwierdzil lokaj, zdejmujac
liberyjna czapke.

- Tiens, tiens, widzi pan jak to czas leci - zwrócil sie do
Krasnostawskiego; - za jakie pól godziny bedziemy na stacyi, patrz
pan, - i wskazal reka krajobraz.

Blyszczac w mroku, lsnila sie opodal wstega rzeki, na górze
malowniczo rozrzucone dosc duze miasteczko mrugalo dziesiatkami
swiatelek...

- Jechac! - rozkazal Ladyzynski.

Powóz ruszyl; pan Emil, po chwili milczenia, przemówil nagle:

- Przepraszam stokrotnie, ze widzac ciekawosc w oczach panskich,
nie koncze opowiadania... Pozwolisz pan, ze mu zadam dwa pytania: czy
masz pan dobra pamiec i dokad pan jedziesz?

- Jade do rodzinnego miasta, a pamiec mam wyborna! - usmiechnal
sie Krasnostawski.

- Otóz to - bardzo dobrze. Napisalem, bo widzi pan, list do Romana,
ze szczególowym opisem tego, co teraz tu opowiadam. Mam pamiec
jednak fatalna... Zapomne listu wrzucic na pewno! Mój panie kochany,
wez go i wrzuc na dworcu... Cóz, dobrze? Przy tych slowach,
Ladyzynski wyjal pospiesznie z surduta gruby list i podal go
Krasnostawskiemu. Ten machinalnie schowal go do kieszeni, gdzie
spoczywalo i jego do Romana pismo.

- No, wiec koncze!.. - zaciagajac sie dymem, rzekl pan Emil.

- Slucham i to bardzo ciekawie - przerwal z zainteresowaniem
Krasnostawski.

- Dziwil wiec pana fakt, - ciagnal Ladyzynski - ze pugilares i
tysiaczki sa wlasnoscia hrabicza, choc znalazly sie w szufladzie
Romka?.. W tem sek wlasnie, ze Topolski dzis dopiero przekonal
sie, iz sa one w innem, niz przypuszczal, reku.

Wyobraz pan sobie bowiem, jaki byl przebieg zguby tych pieniedzy...

- Temu lat szesc, czy osm, Topolski mial przyjaciólke w
teatralnych sferach.. Otóz pewnego wieczora, zaprzysiegajac sobie w
duszy uroczyscie, ze pusci w trabe swoja magnifike, idzie
Topolski do niej na ostatnie randez vous... Naturalnie w kieszeni kilka
tysiaczków majac w zapasie - Ladyzynski urwal, zasmial sie i
pusciwszy z ust kólko dymu, mówil dalej.

- Lecz i tym razem spotyka pana na Szczesnojej niepowodzenie... Nadobna
córa Melpomeny nie chce nawet slyszec o rozstaniu... Scena wiec z
tego naturalnie, placze! On przeprasza - ona w koncu daje sie
przeblagac - amor vincens tuszuje wreszcie wszystko!..

Pan Emil odsapnal - i swobodnie po chwili ciagnal dalej:

- Nad ranem, z miloscia gruntownie odegrzana w sercu, przysiegajac
sobie, iz przyjaciólki nie porzuci nigdy, powraca Topolski do
siebie... Nagle, dotknawszy sie kieszeni surduta, nie znajduje tam -
pugilaresu! Ona, ta nieprzejednana, zagrala z nim komedye; za malo
jej bylo dziewieciu tysiecy, które jej pono dawal, najbezczelniej
okradla go wiec, po prostu na cale dwadziescia i siedm, znajdujace
sie w portfelu.

Topolski jednak wobec powyzszego faktu, po glebszem wniknieciu w
siebie, decyduje, ze badz co badz pozbyl sie baby...

Oddychajac zatem pelna piersia - swobodny wyjezdza do dóbr swych
"krzyzyk na swisnietym pugilaresie postawiwszy" - jak powiedzieliby
bracia nasi, Litwini...

Tu pan Emil przerwal opowiesc raz jeszcze, zapalil na nowo zgasle
cygaro i konczyl.

- Od tej chwili minelo lat osm, a tych dwoje nie widzialo sie
wcale.

Skonczylem...

Ladyzynski odetchnal i umilkl.

- Dziekuje panu za opowiadanie - pospieszyl z odpowiedzia,
Krasnostawski. - Rzeczywiscie, szarada prawdziwa... Ale w Szczesnojej
zdziwienie bylo wielkie?

- Ogromne! - odparl pan Emil. - Notabene, wyobraz pan sobie, w
Szczesnojej pelno gosci... Mieszka tam wiec stale: primo jakas
powazna wielce krewna Topolskiego, zapewne dlatego, by do kawalerskiej
siedziby pana na Szczesnojej mogly przybywac i damy; secundo, prócz
meskiego towarzystwa, przybylego niespodzianie z kolei dzis z rana -
a w których to gronie nie brakowalo i jednego prezesa, spolecznego
kolezki Romana - znajdowalo sie tez w siedzibie Topolska kilka
osób, które przyjechaly specyalnie do naszych: pan, z kondolencya
po pozarze.

Wiec powiadam panu! - mówil wesolo dalej Ladyzynski - gdy to co
mówilem, nam, mezczyznom, opowiedzial Topolski po kolacyi przy
cygarze, i kiedy wiadomosc ta do pan sie przedostala, Topolski
zostal bohaterem dnia!..

- No, a pani Ola nic o istnieniu tego portfelu nie wiedziala?

- Alez, nic zupelnie! - podchwycil Ladyzynski. Tem wieksze
zaintrygowanie, domysly!.. Wszyscy, a szczególniej panie, wsiadly na
mnie, bym natychmiast opisal to wszystko Romanowi, chcialy nawet, bym
specyalnie w tej sprawie pojechal do niego... Prezes zas, ksiaze
Szydlowiecki, zrobil nawet w liscie moim dopisek, zeby Romek
powiadomil go telegraficznie o swym przyjezdzie, to on wyprawi
wówczas raut na czesc jego i Topolskiego, jako bohaterów tej
zagadkowej sprawy... Jednem slowem, powiadam panu - komedya...

Ladyzynski mówic przestal, strzepujac popiól z cygara. Lecz
trwalo to krótko...

Rozmowa wkrótce potoczyla sie znowu blyskotliwa, lekka...

A powóz tymczasem dudnil wlasnie teraz po moscie, rzuconym przez
rzeke, i wtoczyl sie w waskie brudne uliczki zydowskiego
miasteczka; niebawem wyminal je i znalazl sie na szerokim trakcie,
prowadzacym do kolejowego dworca.

Jednoczesnie w oddali ukazaly sie trzy gorejace swiatla: - to
pociag zblizal sie juz do stacyi. Pierwszy dojrzal go
Krasnostawski. Siegnal szybko po zegarek i spojrzal:

- Oho, juz po dziewiatej! to panski pociag...

- Do djaska! - zzymnal sie pan Emil i - wytezyl wzrok w kierunku
pociagu.

- Janie! galopem! - krzyknal, zwracajac sie energicznie do
furmana... Dam ci na mohorycz... nocowac tu ani mysle!.. Moze
zdazymy! Jazda, a ostro!..

Stangret trzasnal z bicza, czwórka puscila sie pedem po gladkim
szlaku.

Zziajane juz konie, galopujac, sapaly i tak dojechano az pod
sztachety drewniane, okalajace stacye... Tu pelno juz bylo wozów,
bryk, obywatelskich czwórek, oczekujacych na swych panów.

Gdy elegancki ekwipaz pana Emila wtoczyl sie na brukowany placyk
przed stacya, jednoczesnie na platformie rozlegl sie dzwonek i
wpadl tam, z hukiem pociag, zatrzymujacy sie tu tylko pare minut.

- Zuch z ciebie! - pochwalil Ladyzynski furmana, i rzuciwszy mu
pólimperyala, wyskoczyl szybko. Rzeczy, przytwierdzone za powozem,
odwiazywano juz; dwaj panowie, zarzadziwszy pospiech, pobiegli do
sali.

Tu ruch panowal nielada..

Pasazerowie przyjezdni wysypywali sie z wagonów i tloczyli do
wnetrza dworca; jadacy kupowali bilety, sluzba kolejowa nosila
reczne bagaze, zdawala kufry, biegala goraczkowo, krecila sie,
jak w ukropie.

Przecisnawszy sie energicznie przez tlum, pan Emil zdobyl bilet
pierwszej klasy i w minute potem, wychylony z wagonowego okna,
rozmawial z zegnajacym go Krasnostawskim.

Uderzyl trzykrotnie dzwonek, konduktor gwizdnal, lokomotywa
odpowiedziala mu przeciagle - pociag ruszyl powoli z miejsca.

- Do widzenia!... Powodzenia na nowej drodze zycia!..- mówil pan
Emil, usmiechajac sie przyjaznie, serdecznie sciskajac dlon
Krasnostawskiego.

Ten ostatni zas, widocznie pod wplywem jakiejs naglej mysli,
puscil szybko reke Ladyzynskiego, sklonil sie, i wydobywszy
szybko z kieszeni dwa listy, podbiegl ku uchodzacemu wagonowi
pocztowemu. Dogonil go i zrecznie wrzucil w otwór wlasciwy oba
pisma.

- Addio... dziekuje! - poslyszal jeszcze glos pana Emila, i pociag
znikl niebawem.

Krasnostawski pozostal sam. Nastepny pociag mial przyjsc juz
wkrótce, poszedl wiec do kasy, kupil bilet, a wróciwszy na
platforme, usiadl na laweczce samotny.

Zamyslil sie...

Poza nim zamykal sie teraz na zawsze jeden okres dotychczasowego jego
zycia.

Platny sluga bogatszych od siebie ludzi zzyl sie on jednak,
zbratal z ich zyciem - z nimi... I po co?.. Po to, by obrachunek ten
pozycia wspólnego zakonczyc tak marnie?..

Krasnostawski pochylil glowe, ujawszy ja w dlonie. Jakis bunt
mimowolny podnosil sie w nim przeciwko zyciu, losowi i ironii jego.

Po co tu przybyl lat temu kilka, po co przywiazal sie do tego
cudzego katka ziemi, po co tak goraco ukochal Ole?

Dlaczego to wcielenie wdzieku, czaru, wiosny, milosci i piekna, w
osobie tej kobiety, stanelo, jak cien niepochwytne, na drodze jego
zycia?..

Krasnostawski pochylil sie bardziej jeszcze i dlugi czas pozostal
nieruchomy.

Nagle drgnal calem cialem i podniósl glowe. Gwizd donosny
przeszyl powietrze, na dworzec z hukiem, szumem, w klebach pary
wpadl pociag kuryerski.

Krasnostawski poczal szukac miejsca w wagonach. Ulokowawszy sie
wreszcie, zblizyl sie do okna wagonu i wyjrzal.

Zamykano juz wlasnie z pospiechem drzwiczki, wsród zgielku
rozlegal sie trzeci dzwonek.

Krasnostawski ostatniem spojrzeniem smutnem objal raz jeszcze wszystko
i cofnal sie w glab wagonu...

Zagrala w tejze chwili trabka droznika, mignely latarnie
sygnalów i pociag kuryerski znikl, pochloniety cieniami nocy.

Na dworcu zagoscil znowu spokój. Wszyscy rozeszli sie teraz na
dobre, pogaszono latarnie, a w oknach stacyi niebawem równiez znikly
swiatla.

Na bagnach chór zabi gral tylko swa piesn jednostajna gdzies w
dali, w pobliskim lesie slyszec sie dawaly jakies, szmery i senna
noc cicha, zasiadlszy, jak królowa, na tronie z tkanego zlotem
szafiru - rozpostarla panowanie nad swiatem...

Cisza zupelna zawladnela okolica.

Mierzac tylko mknacy chyzo czas, olbrzymi zegar stacyjny wydzwanial
godziny miarowo...

W milczeniu ogólnem, jak szept czlowieka, glos jego odzywal sie
bezustannie:

Tik - tak! tik - tak! tik - tak!..

-------------

W centrum Medyolanu, na placu "Del Duomo," w powodzi jaskrawych promieni
upalnego, konczacego sie juz popoludnia, leniwie snuly sie po
chodnikach sylwetki niezbyt licznych przechodniów, kryjac sie od
slonca pod kolumny frontowe i oszklona galerye "Vittorio Emanuele."

Wokolo klombów, zajmujacych srodek placu, i otaczajacych stojacy
tam pomnik, krecily sie jednostajnie elektryczne tramwaje, dzwoniac
co chwila, rozbiegajac sie i ginac w sieci ulic miasta, sam zas na
koniu majestatyczny Wiktor Emanuel II, z brazu, z piedestalu pomnika,
wpatrywac sie zdawal ciekawie w otwarte drzwi królujacego tu na
placu katedralnego tumu, pociagajacego z oddali tajemnicza wejscia
glebina... Koronkowej roboty marmurowe jego sciany, dach,
kilkadziesiat wiezyc i zdobiace go statuy, w liczbie okolo dwóch
tysiecy, wznosily sie dumnie, i wystrzelaly wysoko w niebo wloskie,
szafirowe, czyste, zadziwiajac misternem wykonczeniem, dajac soba
najlepsze niesmiertelne swiadectwo genialnej pracy czlowieka.

Po marmurowych stopniach schodów tej okazalej, gotyckiej katedry,
mogacej w swojem wnetrzu pomiescic do 40,000 ludzi, co chwila
wchodzil ktos do jej srodka, lub wychodzil na ulice - z kojacej
ciszy swiatyni wpadajac nagle w halasliwy wir miasta, i natrectwo
jego mieszkanców, w osobie spacerujacego po trotuarze tuz kolo tumu
przekupnia, cisnacego w rece kazdemu gwaltem mozaikowe wyroby
weneckie.

- Uno liro, signore, solamente uno liro! - na pól rozpaczliwym, na
pól przekonywajacym glosem napieral sie wlasnie ten ostatni,
sniady Wloch, o przebieglem spojrzeniu, i trzymajac w reku jakas
podejrzanej roboty broszke, zagradzal droge mlodemu mezczyznie,
wstepujacemu, w zamysleniu; po stopniach katedry.

Dzierzymirski przystanal; podniósl glowe, i spojrzal w oczy
natretowi, a zachnawszy sie niecierpliwie, rzucil mu cos
energicznie po wlosku. Przestapiwszy próg kosciola, zdjal
kapelusz i odetchnal z ulga.

Przyjemnym chlodem w przeciwstawieniu do panujacego na dworze upalu;
powialo nan z wnetrza tumu i milczeniem skupionem, powagi i -
majestatu pelnem... Cien, pustka i tajemniczosc niewytlumaczona
objely go zarazem niepodzielnie. W ciszy; po mozaykowej posadzce, z
marmuru, donosnie, rozlegly sie kroki Romana.

Poza amfilada 52 kolumn olbrzymich, kolosów, szesnascie kroków
kazda obchodu majacych - w perspektywie, daleko, widnial wielki
oltarz, chór i rzedy plecionych krzeselek swiecily przycmionym
blaskiem kolorowe szkla okien, ponad glowa zas Dzierzymirskiego,
opiekunczo jakby, wznosily sie marmurowo wyniosle gotyckie arkady; z
wierzcholków kolumn, zdobiac je grupami kazda z osobna, patrzyly
na niego dziesiatki statuetek malych...

Odblask sloneczny dotknal delikatnie pieknych rysów przybysza, jego
smaglych policzków, wypuklego czola, i oswietlil je przelotnie..
Razony swiatlem w oczy, Roman usunal sie w cien, i spusciwszy
glowe na piersi, zadumal sie gleboko.

Godzin temu dwie zaledwie odebral jednoczesnie dwa listy...

Pierwszy od Emila Ladyzynskiego, sarkastyczno - szyderski, opisujacy
mu szczególowo i swobodnie fakt znalezienia pugilaresu, - powalil go
w pierwszej chwili, niby uderzenie obucha.

Drugi, przepelnil miare jeszcze!..

Ze slów tak szczerych, iz nie mogly nasunac nawet momentalnej
watpliwosci, wyrwanych prosto z bolejacej duszy ludzkiej, dowiedzial
sie Dzierzymirski o zdradzie Oli...

Chwili tej nie zapomni do grobu!..

Otchlan, zda sie, gleboka i bezdenna rozwarla mu sie pod stopami,
dusic go w gardle poczelo, w glowie powstal zamet - w piersiach
dotkliwy ból!.. Wybiegl jak nieprzytomny na ulice... Póloblakany
prawie przybyl pod stopnie marmurów katedry po ukojenie...

Za progiem swiatyni, rzeczywiscie cudem po prostu jakims,
powrócila mu samowiedza i wzgledna równowaga umyslowa..

I oto teraz Roman porzadkowac zaczyna uciazliwie mysli. Wzrok jego
machinalnie bladzi po wspanialych freskach, z dzielami mistrzów,
oltarzach, marmurowych rzezbach i pomnikach, zatrzymuje sie
instynktownie na siedmioramiennym kandelabrze olbrzymim, kosztownej
roboty, w ksztalcie drzewa... Potem oczy jego spoczywaja bezmyslnie
na kopule, przed chórem i znajdujacej sie pod nia podziemnej kaplicy
swietego Karola Boromeusza, ozdobionej bogato drogimi kamieniami i
zlotem...

Dzierzymirski siega nagle do kieszeni i wyjmuje otrzymane listy...
usiluje przeczytac je po raz wtóry...

Przed nim, przeswiecane blysnieciem slonca, zmatowanym blaskiem
lagodnie swieca w zmierzchach katedry wspaniale trzy okna chóru,
jak mówia, najwieksze na swiecie calym.

Niby zywe, patrza na Romana z okiennych witryn miniaturowe postacie
swietych; malowane barwnie na szkle, na malych kwadratowych tafelkach
- 350 obok siebie reprodukcyj scen religijnych, wzorowanych na
najslawniejszych mistrzach wychyla sie, plonie setkami kolorów i
cieni...

Dzierzymirski wypuszcza listy z reki i ukrywa twarz w dlonie...

Pod wplywem bowiem jednego rzutu oka tylko na pisma, cierpienie
bezbrzezne i rozpacz tloczaca fala zalewaja mu dusze...

Wiec zdradzila go!.. Zdradzila nikczemnie, dla zmyslowego upojenia -
dla szalu!.. Zdeptala jego milosc, uczucia, oszukala go -
zapomniala!..

Wiec takim ironii zgrzytem nagradza jego los szyderca, za to, co dla
kobiety tej niegdys uczynil!..

Alez on dla niej przeciez poswiecil wszystko!.. Siebie oddal!..
Swa czesc, uczciwosc - sumienie!..

- Przez ciebie wszystko tom uczynil, przez ciebie! - gluchy jek unosi
piers mezczyzny. - O, Olu!.. Olu!.. przez ciebie!..

I milknie skarga...

A potem niezrozumialego juz cos cos tylko, niedoslyszalnego
poczynaja naraz szeptac cicho do siebie Dzierzymirskiego usta.

Kleka i jakies bóle i zale plynac sie zdaja pod strop
milczacego tumu, biegna trwoznie pod wyniosle jego arkady, odbijaja
sie o statuy, rzezby i pomniki - na kolana padaja u oltarzy - leca,
tam, gdzies wysoko... do Boga!..

Lecz oto nagle spokój swiatyni brutalnie przerwanym zostaje...

- Yes, yes, yes!.. - odzywa sie co chwila i dowcipy francuskie
wtóruja angielszczyznie, - z przewodnikami Baedeker'a w reku
przesuwa sie tuz kolo Romana garstka osób, z udanem znawstwem
ogladajac wszystkie zabytki tumu.

Gwarzac wesolo, dziela sie turysci na dwie polowy. Jedna z nich
zmierza zobaczyc wnetrze kaplicy sw. Karola Boromeusza, druga,
pobrzekujac pieniedzmi, kupuje niebawem prawo obejrzenia dachu
katedry, przy stoliku, postawionym we wnetrzu swiatyni, na prawo, w
glebi, u wejscia do prowadzacych tamze schodów.

Roman powstaje i z kosciola uchodzi pospiesznie. Na ulicy wskakuje do
dorozki, i rzuca glosno jakis rozkaz woznicy.

Powozik rusza... Stopniowo, coraz szybciej wymija ulice, uliczki, place
targowe; starozytne koscioly i palace... Ruch miejski wokolo
zmniejszac sie poczyna i powóz wjezdza niebawem w szeroka aleje,
gdzie, oprócz biegnacych gdzieniegdzie tramwai, nie ma zgola nikogo.

W slad za tem równiez roztwiera sie perspektywa...

Poza obszernym placem, bieleje kwadrat wielkiej kolumnady, zielen
swieza ramuje ja wdziecznie. To juz miasto umarlych, - jeden z
najpiekniejszych wloskich pomnikowych cmentarzy, medyolanskie
"Cimitero Monumentale."

Powóz podjezdza blizej nieco, Dzierzymirski wysiada i idac
piechota, kieruje sie ku rysujacej sie teraz calkiem juz wyraznie
i okazale, cmentarnej kolumnadzie wejsciowej. Kroczac zas tak powoli,
mysli: Nareszcie... tu, u grobu matki, dadza mi spokój przynajmniej
ludzie!.. Tu zdobede samotnosci chwile z jej prochami tylko i z
samym soba!..

Wstepujac po stopniach schodów, Dzierzymirski znajduje sie niebawem
pod dachem kolumnady, kwadratowym frantom, ozdobionym wiezycami,
zamykajacej z zewnatrz widok i wejscie na cmentarz.

U stóp Romana obecnie, w potokach slonecznych promieni, na tle zieleni
gaju, bieleja setki marmurów, wystrzelaja w niebo dziesiatki
gotyckich wiezyczek, mauzoleów i pomników...

Nie patrzac nawet na nie, obojetny, Dzierzymirski, skreca w lewo, a
wzrok jego przesuwa sie machinalnie po malych zadrukowanych
tabliczkach marmurowych wprawionych gesto obok siebie w sciane
kolumnady, a oznaczajacych miejsce trumienek, z popiolami
nieboszczyków.

I Roman w ten sposób dochodzi do kata frontowego czworoboku, widzac
zas naprzeciw siebie mur, skreca, idac wciaz jeszcze pod dachem
kolumnady, poslusznie, na prawo...

Zadumany, mija wprawiony w sciane pomnik rodziny Volonte, pelny
artyzmu, piekny bardzo w oddaniu grozy i bólu...

Na cialo juz oto martwe pieknego mezczyzny i lezace w poscieli
na lozu z kamienia, w zgieciu bolesnem postaci calej, rzucona w
szale rozpaczy, kleczy mloda kobieta i caluje droga dla sie twarz
zmarlego... Caluje, piesci w zapamietaniu slepem, upojeniu
strasznem, bo ostatniego, a nieodwolalnego juz pozegnania!..

Roman, wszedlszy po schodach bocznego skrzydla kolumnady, jest juz na
cmentarzu.

Idzie wolno, kierujac sie bezwiednie aleja znana, wiodaca ku
mogile matczynej.

Wkolo niego wznosza sie zewszad wspaniale grobowce: Verazzich,
Sonzognich, Nasonich, Turatich, Brambillich, Pagnonich i innych
wloskich rodzin i rodów. Piescidelka kamieniarskiej, rzezbiarskiej
i budowlanej roboty, mauzolea, w ksztalcie gotyckich kapliczek, z
pieknymi oltarzykami, mozayka, obrazami i innemi ozdobami wewnatrz
sliczne, odcinaja sie licznie na tle zieleni drzew cmentarza... Po
wsze strony zas, gdzie okiem rzucic tylko, w tych wszystkich bialych
grobowych sylwetach pochwycony artystycznie, w kamien martwy i marmury
rzezbiarskim dlutem zakuty, drzy, zdawalo by sie wszedzie...
ból!..

Slonce, znizajace sie juz stopniowo coraz bardziej, zloci teraz
rzesiscie rój bialych postaci... W poblizu Dzierzymirskiego, z
krawedzi odlamu - na wpól obroslego zielenia, a doskonale
imitowanej skaly górskiej - z jej szczytu, iskrzacy sie w blaskach
slonca, spoglada wyniosle dokola wspanialy orzel z bromu.

To odznaczajacy sie od drugich oryginalnoscia pomyslu, grobowiec
Poggich...

Dalej zas nieco pomnik rodziny Rusconi; rzezba kobiety, o oczach,
pelnych wyrazu, wpatrzonej smutnie w dal, z testamentem nieboszczyka w
reku, na którym wyryte widnieja zapisy..

W innej znów stronie, wdowa w póllezacej pozycyi, zaplakana;
twarzy jej nie widac wcale - ukryta w dlonie. Cala postac wyraza
ból niezmierny.

W swej wsród grobowców wedrówce, Dzierzymirski przystaje nagle...
W zamysleniu - zbladzil... Oryentujac sie, zawraca, i ponownie
mija mnóstwo grobowców, okazalszych, skromniejszych - przechodzi mimo
pieknego nader pomnika.

Na grób z marmuru rzucona duza kotwica; pod krzyzem siedzi na mogile
aniol-kobieta, o przeslicznym wyrazie twarzy, pograzona w smutnem
zamysleniu, z wiencem w dloni...

Niebawem, tuz obok idacego wciaz Romana, wyrasta znów pomnik z
kamienia. Na wierzcholku jego, z rekoma wzniesionemi do góry, modli
sie wielki Aniol, z pieknymi bardzo rysami twarzy, u stóp grobu
kleczy kobieta, ze wzrokiem spuszczonym wdziecznie, w ekstazie jakby
bólu, odziana cala w zwoje subtelnie odrzezbionych koronek.

Wkrótce przed grobowcem, banalnym nieco, a w porównaniu z innymi nader
skromnym, Dzierzymirski pochyla sie, zdejmuje kapelusz i kleka,
oparlszy glowe o zimny kamien pomnika Na grobie wyrzezbiony
subtelnie w bialym marmurze biust pieknej kobiety, oczyma wielkiemi,
pelnemi wyrazu, z odcieniem litosci, czy bólu, patrzec sie zdaje
badawczo na pochylona postac i glowe mezczyzny...

Tymczasem rozsiana dokola cisza, tchnaca spokojem, momentalnie ukajac
poczyna Romana. Z chaosu, dotychczas panujacego mu w mózgu, jedna po
drugiej wylaniaja sie doniesione mu fakta, ustawiaja rzedem w
symetryczna calosc i niby ogniwa, logika, rozumu spojone, wiaza
sie ze soba, grupuja...

I kara zycia, nieublagana, zimna, choc moralna tylko, staje
Dzierzymirskiemu teraz przed oczyma wyraznie...

Pozornie otrzymal on wszystko: W obliczu swiata pozostal bezkarnym;
byl bogatym, wplywowym i wielkim, klaniano mu sie, zebrano jego
laski, protekcyi.

Zycie cale dotad opromieniala mu Ola miloscia swa, bez granic...

Posiadal skarb najwiekszy - kochal i byl kochanym...

To bylo wczoraj jeszcze, a dzis?.. Dzierzymirski, pod ciezarem
cierpienia, pochylil sie w tej chwili bardziej jeszcze, skulil sie,
zmalal...

I w jasnowidzeniu jakby naglem, ujrzal on równoczesnie, co innego
jeszcze...

Przyszlosc wlasna!..

On wiec, w spoleczenstwie swem jeden z pierwszych niemal; on,
stojacy na jego swieczniku, nie skazony moralnie, "na zewnatrz" -
niczem, sponiewierany moze, zbrukany posadzeniem, lub domyslami, a
wreszcie, - kto wie, czy nie stojacy w obliczu tlumów, pod
pregierzem prawdy, tajonej skrycie do dzis dnia na dnie duszy?

- O Boze!.. Boze! - jek mimowolny wydobywa sie z piersi Romana, oczy
zas jego wznosza sie jednoczesnie i spotykaja na grobie, z
wizerunkiem matczynym. Oblicze rodzicielki patrzy teraz na niego, z
wyraznem wspólczuciem, wspólboleje z nim jakby. Jak zywa,
spoglada na Romana matczyna, twarz smutna; kilka kropelek rosy, czy
deszczu, ukrytych dotad w zalomach kamienia, splywa nagle po wykutem
obliczu pieknej kobiety...

Zachodzace slonce zakrwawia je swym blaskiem...

I krwia oto serdeczna, zdaje sie matka plakac nad synem - lzami
litosci i bólu.

A Roman jednoczesnie, w porywie cierpienia, wyciaga ramiona do rzezby
twarzy drogiej, obejmuje niemi glowe z marmuru i krzyz pomnika, a
dotknawszy czolem czola matki, szepce cos jak dziecko, kwili...

-  Matko... matenko! - slychac dokladnie, i cicha skarga z piersi mu
sie wyrywa! Z bólem jutra, laczy sie w nim zarazem jakis bunt
niewytlumaczony do swiata, do ludzi - do zycia!... I w szepcie slów
urywanych, zmieszanych, wymówka wnet cierpka slyszec sie daje.

- Matko! - szepcze Roman, z wyrzutem. - Dlaczegoz ze po tobie
odziedziczylem goraca krew tej ziemi? Czemu, ach, czemu, z mlekiem
twem wyssalem zapalczywy ogien pragnien, zmyslowego szalu, który
zniweczyl we mnie wszystko, któremu oprzec sie nie zdolalem, i
upadlem tak nisko... tak... nisko!

Nie moglem odmówic sobie posiadania kobiety, która ukochalem, bo w
zylach mych plonela, jak lawa twych, matko, ojczystych wulkanów,
krew dzieci poludnia, bo natura ich gwaltowna, przewrotna, bez
niezlomnych uczciwosci zasad, zakorzenila sie w mej istocie...
Podeptalem wszystko... wszystko...

- Matko, tys temu niewinna, ja wiem, tys niewinna! - skarzyl sie
dalej Roman, przepraszajac jakby, - ale, czemuz twym wplywem, kiedy
ojca stracilem tak wczesnie, nie staralas sie zlagodzic we mnie
tej natury narodu twego? Dlaczego nie moglas wytepic ze mnie zlego
ziarna? Czemu?.. czemu?.. czemu?..

I pytanie to Dzierzymirskiego ostatnie, rozpaczliwe, ulecialo,
pólpokorne, pólgrozne jakby i zamarlo w ciszy!

A rodzicielka Romana mówila pieknym, wyrazistym w bialej rzezbie
wzrokiem - odpowiadala mu, zda sie równiez:

- Nie bluznij, synu, nie rozpaczaj!.. Nie ja tu winnam!.. Wierz mi!..
Czynilam, co moglam... Wpajalam w twa dusze niezlomne zasady,
wzmacnialam twój umysl, twe serce! Nie miej zalu do mnie, me
dziecie!.. Popsul sie swiat, co skala, zbruka niejedno swem
blotem!.. Zbladziles...

A tymczasem zbielale usta Dzierzymirskiego, wijacego sie wciaz u
stóp grobowca, w bólu i niepewnosci jutra, zaszeptaly znów
rozpaczliwie, z cicha...

- Co czynic? co czynic? - Wszak tam wszyscy czekaja teraz ode mnie
wyjasnienia o pienieznej zgubie, którego dac im, niestety, nie
potrafie. Cóz im powiem? co wymysle, a zreszta, cóz mi po tem?
Gdybym po wysilku mózgowym i znalazl moze przemadre nawet
rozwiazanie jakie, czyz nie takiem samem, nie do zniesienia pieklem,
staloby sie to moje jutro! - odpowiadaly w duchu Romana: bezmierne
zniechecenie i gorycz.

- W ciaglej, podwójnej jeszcze, niz dotad, obawie skandalu, z
tajona, tlumiona w duszy tajemnica, bez milosci, bez niej, bez
Oli, sam, opuszczony, z widmem wyrzutu sumienia?.. - Nie! - wyrzucil z
siebie Dzierzymirski, z moca. - Ja tak zyc nie potrafie!..

Szept urywany Romana ustal. Tulac wciaz w ramionach ciemny marmur
grobowca, milczaca snac juz teraz z rodzicielka swa, a moze i z
Panem Wszechrzeczy, prowadzil on rozmowe.

Nagle jednak w stloczonej piersi Romana cierpienia dluzej nie
zdolalo juz sie ukryc - spazmem lkania wydobylo sie na
zewnatrz!

Milczenie cmentarnego zacisza wstrzasnal placz meski, przejmujacy,
gleboki i przykrem nader echem rozlegl sie dokola.


**********************************************************


A tymczasem nad Medyolanskiom przepieknem "Campo Santo," w calem swym
majestacie zachodzilo slonce...

Mienily sie w odblaskach jego dachy i wiezyczki licznych kapliczek,
mauzoleów; przez kolorowe waskie szyby okienek, drzwi i kraty
wslizgiwala sie wewnatrz ich cicho czerwien promieni, pelzala po
mozayce posadzek, muskala ubrane wdziecznie kwiatami oltarzyki,
kandelabry, posagi i piekne swietych obrazy...

Wspaniala wejsciowa kolumnada iskrzyla sie równiez tecza
blasków; sciany, dach i wiezyczki polozonego na drugim koncu
cmentarza "Tempio di Crematione" gorzaly pasowa gra swiatla...

A mleczno-biale, ciche i zadumane dotad sennie posagi pomników
ocknely sie po prostu jakby ozyly...

Ksztalty ich, misternie w kamieniu wykute, rysy, odrzezbione,
przebudzily sie niby z martwoty dotychczasowej na drobna, przelotna
chwilke - na mgnienie!..

I nie sa to juz allegoryczne postacie, ni podobizny zmarlych dawno -
nie, to wszak zywi ludzie, z krwi i kosci! Cialo ich przeciez,
zarózowione leciutko, drzec oto zda sie, poruszac, w zylach krew
plynie, usta cos mówia, a oczy ich, rysy, wyrazu pelne, boleja,
placza, smuca sie - mysla!..

Patrzcie... patrzcie!..

Tam, na, wspanialym grobowcu, po obu stronach siedzacej na szczycie,
zadumanej symbolicznej postaci kobiecej, dwaj aniolowie zalewaja sie
gorzkiemi lzami, szlochaja!.. Tu znów, przy innym pomniku, po
stopniach jego porusza sie, kroczy wzwyz niewiasta mloda, - ku dwóm
posagom, stojacym na górze grobowca, prowadzi chlopczyka,
slicznote, w którego dloni zacisniety kwiatuszek sie chwieje... A
tam, znów dalej, w innej stronie...

W otwarte drzwi malego mauzoleum, po stopniach schodów wchodzi wolno,
szeleszczac jakby faldami swej sukni, ze spuszczonym wzrokiem - w
trzymany w dloni rózaniec wpatrzona, cudnej pieknosci kobieta...

I tak dalej, i tak dalej...

Dziesiatki bialoskrzydlych aniolów, wdów bolejacych,
zalamujacych dlonie, tarzajacych sie gwaltownie, czy tez
pograzonych w martwocie rozpaczy, - setki biustów, postaci - zda
sie, w cmentarnej ciszy nuca oto hymn bólu, w zgodnym akordzie z
piersi jakby wyrzucaja wszechogólny krzyk cierpienia!..

A promienie zachodu znizaja sie tymczasem coraz bardziej...

Purpura ich ciemnieje w koncu, niebawem niknac powoli zaczyna tam i
ówdzie. Zakatki cmentarza dalsze, pod murem, stoja juz w cieniach -
srodkowe kapia sie jeszcze w ostatnich pozegnalnych drgnieniach
czerwieni i zlota...

Wokolo kleczacego Romana, i obejmujacego wciaz w jednej i tej
samej pozycyi pomnik, z posagiem matczynym, pala sie w calej pelni
jeszcze dogasajaco slonca blaski.

Dzierzymirski, szukajac dalej ulgi w cierpieniu, jak nieprzytomny,
wciaz szepcze cos niezrozumialego do skapanej w purpurze promieni
rzezby z marmuru... I niebawem, w ciszy, przerywanej tylko lagodnym
szmerem poruszanych u drzew lisci, drzec glosniej znów skarga
poczyna.

- Nie, matko! - szepce Roman - nie, matko! zrozum mnie, nie gan!.. Ja
tam, do nich wrócic nie moge, to przechodzi sily moje!.. Wszak ja
jego, kochanka Oli - tlumaczy sie dalej Dzierzymirski - jego, mego
wroga, zabic powinienem! A jakze ja to uczynie? Przeciez oczyszczac
pojedynkiem nawet mego honoru nie moge! - z gorycza w glosie, niby
zywej osobie, perswaduje Roman, coraz ciszej, zlamanym szeptem... -
Zrozum, matenko!.. Nie... moge!..

Milknie na chwile, poczem urywanym glosem, z beznadziejna rozpacza,
mówi, zwierza sie jeszcze... - Tak, matenko! bo honoru wszak ja...
sam... nie... posiadam!..

I Dzierzymirski konczy glucho: - On w twarz mi to rzucic moze,
jesli sie dowie o wszystkiem, a wtedy?.. Nie, matko! - powtarza
glosniej Roman nie zadaj tego ode mnie! - Ja, z pietnem pogardy na
czole, bez czci tych tlumów, które ujarzmilem - zyc nie
potrafie!..

A szczególniej z jej... Oli mozliwa pogarda - bez jej uczucia zyc
- nie moge!..

I tem konczy spowiedz przed rodzicielka syn zbolaly, a po chwili
dorzuca, z moca. - I... nie chce!!!

Milknie Dzierzymirski, twarzy nie odrywa jednak od marmuru grobowca,
pograzywszy sie w jakiems pólodretwieniu glebokiem.

A wkolo niego tymczasem gasnie juz calkiem luna zachodu... Jak
przed chwila, niby dotkniete czarowna rózdzka, ozywialy sie
posagi z marmurów, tak teraz kolejno do martwoty swej powracaja.

Polozony tylko tuz obok Dzierzymirskiego symboliczny grobowiec
jasnieje jeszcze... Na wpól rózowy od blasków czerwonych,
bledniec oto wlasnie coraz bardziej poczyna w tyl przegiety,
eteryczny i wielki na grobie tym aniol z marmuru, o rysach przecudnych,
o rysach kobiecych, dziwnie nadziemsko zadumanych, a postaci calej
wiotkiej i ustawionej na piedestale w ten sposób w powietrzu unosil
sie, lecial...

Aniol patrzec sie zdaje na Romana, ze wspólczuciem, spod rzes
spuszczonych, oczyma zyjacego jakby ducha. Nad urna, która trzyma w
dloniach i tuli do piersi i uniesc z soba jakby pragnie w zaswiaty,
odrzezbiony, palacy sie ognik plonie rzeczywistem swiatlem,
pieszczony ostatnim promyczkiem slonca!..

Wreszcie i on zupelnie gasnie.

Korowód wieczornych cieni z mrokiem, wodzem na czele, wsuwa sie teraz
cicho na "Campo-Santo" i welonem szarym wkrótce przeslania z wolna
wszystko... W oczekiwaniu jutrzenki rózanej, która ich znowu
przebudzi - zasypiaja, symbole snu wiecznego, marmurowe rzezby biale,
doczesna zda sie tylko drzemka...

Stopniowo scieraja sie zarysy posagów, kapliczek, mauzoleów...

Zmierzch  ciemnieje. Swiecac swój tryumf, a smierc slonca po
coraz bardziej mrocznych zakatkach "Cimitero" cienie wieczoru plasaja
juz obecnie swobodnie calkiem - druzyna ich weseli sie, tanczy,
pusta, skracajac godziny do przyjscia nocy-wladczyni.

  Po pewnym czasie jednak staje sie wsród tego grona jej paziów cos
  niewatpliwie szczególnego bardzo... Wszystkie sylwety bowiem
  bawiacych sie cieni lacza sie oto w jedna grupe, zwartem kolem
  otaczajac którys z licznych grobowców.

Obejmujac ramionami krzyz i posag marmurowy, kleczy tu nieruchomo,
zlewajaca sie prawie z pomnikiem, pochylona, biala sylwetka
mezczyzny... Cienie pochylaja sie ciekawie nad nia, dotykaja jej
ciala, zagladaja w twarz, dziwnie blada.

I raptownie szept jakis trwozny przelatuje po szeregu paziów nocy...
Bezradni stoja wciaz gromadka, przeleknieni czems jakby,
przejeci, cisi... Niektórzy z nich nawet zalamuja rece, drudzy
kreca z niedowierzaniem glowami - inni wpatruja sie smutnie w
majaczaca postac ludzka.

Nagle kolo ich rozprzega sie gwaltownie, milkna - pozostawiaja w
zapomnieniu zupelnem pomnik i znajdujacego sie u stóp jego
czlowieka. Momentalnie, szybko, ustawiaja sie skladnie w dwa
szeregi, pochylaja z gracya i pokora, szacunku pelna, w powitalnym
uklonie...

To pani ich i królowa - Noc, strojna, wspaniala z wyzyn na ziemie
zestapila wlasnie w tej chwili, w czarnym swym plaszczu i w gwiazd
aureoli.

--------------

Poranek sierpniowy usmiechal sie tego dnia radosnie do tetniacego
zwyklym ruchem wielkiego miasta. Pogodny, jasny, niósl on jednak w
powiewach swych, chlodniejszych juz nieco i swiezszych, zapowiedz
idacej wczesnej jesieni, tej czarownej, pieknej jesieni polskiej, tak
zadumanej zda sie i marzacej cicho, po otulonych mglami
plaszczyznach i tak pelnej porywajacej soba tesknoty.

Na jednej z glównych ulic miasta uwijano sie zwawo. Przechodnie,
wszyscy skwapliwie spieszacy w jedna strone, wymijali sie
goraczkowo, dzwonily tramwaje, dorozki turkotaly glosno - lekko, z
cicha przesuwaly sie liczne, na gumowych kolach, ekwipaze i karety,
dazac równiez w tymze, co i piesi, kierunku.

Niebawem jednak liczba jadacych powozów poczela sie zmniejszac
stopniowo coraz bardziej, w koncu zas ustala zupelnie.

Ulice ruchu kolowego zamknieto. Ostatnie, zablakane dorozki
zawracano, zmuszajac do natychmiastowego skrecania w pierwsza lepsza
boczna ulice, a we wzglednej, panujacej obecnie, uroczystej ciszy
rozlegal sie tylko zgluszony szmer licznych stóp idacej po
trotuarach gromady ludzkiej.

Pól-milczenie to dyskretne trwalo dobre pól godziny.

Wreszcie z wiezyc jednego z pobliskich kosciolów odezwaly sie
powaznie i rzewnie zalobne dzwony i smutne - zabrzmialy donosnie.

Ruch powstal na chodnikach... Zbierano sie grupami, przystawano,
policya i zandarmi na koniach poczeli czynic porzadek, niebawem zas
w perspektywie wielkomiejskiej, opustoszalej srodkiem ulicy, ukazal
sie kondukt pogrzebowy. Na progach magazynów, balkonach i w oknach
domów zaroilo sie od widzów ciekawych...

Z kilkunastoma ksiezmi i licznym klerem, zalobny korowód przesuwac
sie zaczal z wolna aleja.

Ramowaly go wdziecznie niewinne glówki idacych regularnie rzedami
chlopaczków i dziewczynek - a wychowanców z licznych miejscowych
ochronek, zakladów dobroczynnych - za trumna zas okazala,
zlozona na bogatym szesciokonnym karawanie i jadacymi w slad za
tem, uginajacymi sie od wienców, zalobnymi wozami, postepowal
tlum niezliczony - kolysalo sie morze glów ludzkich...

Hen! daleko zas, poza cizba, ginac gdzies w perspektywie ulic
miasta, lsnil sie w promieniach slonca sznur powozów i karet.

Wsród uczestniczacej w pogrzebie rzeszy rozlega sie stlumiony gwar
ogólnie prowadzonych rozmów. Na wszystkich zas ustach bylo teraz
jedno tylko imie!

Bez zmazy i skazy wobec swiata zeszedl do grobu - Roman
Dzierzymirski.

W ostatnich dniach lipca spoleczenstwem miasta, w którem zyl,
pracowal, któremu na róznych polach dzialalnosci przewodzil,
wstrzasnela wiadomosc niespodziana, zakomunikowana przez gazety.
Telegramem mianowicie doniesiono lakonicznie o smierci prezesa
Dzierzymirskiego, we Wloszech, w Medyolanie, na grobie matki, z
anewryzmu serca. Powodem naglego zgonu bylo, jak mówili jedni, silne
wstrzasnienie moralne i bolesna wiadomosc z kraju, jak utrzymywali
po cichu inni - straty powazne, czysto finansowej natury i polozenie
bez wyjscia!..

Cialo sprowadzono do kraju i dzis oto to same miasto, któremu
Dzierzymirski tak wiele zasluzyl sie za zycia, oddawalo bylemu
przodownikowi ostatnia posluge.

Stawily sie wszystkie sfery i stany - wszyscy zas z nieklamanym
zalem, szli obecnie za trumna czlowieka, z którego smiercia,
zdaniem ogólnem, ubywala miastu i krajowi nawet powazna spoleczna
sila...

A dosc bylo posluchac tylko uwaznie tam i ówdzie co mówiono o
zmarlym, by przekonac sie, jak szczerym, jak powszechnym prawdziwie
byl ten zal po nim!

Jednoglosnie bowiem i wszechogólnie wynoszono po niebiosa czyny
prezesa Dzierzymirskiego, poswiecenie dla ogólu, zdolnosci, rozum,
szlachetnosc i energie - jednobrzmiaco ubolewano nad strata jego
niepowetowana! Czasami, naturalnie, wplatala sie i tu falszywa
gdzieniegdzie nuta, lecz ginela natychmiast w akordzie powszechnego
uwielbienia i zalu z przedwczesnego zgonu, tak zasluzonego
spoleczenstwu czlowieka...

Z trudnoscia przeciskajac sie pomiedzy dwoma sznurami ciekawych na
chodnikach, wspanialy pogrzebowy korowód oddalal sie tymczasem
stopniowo w perspektywie ulicy, - wreszcie ksieza, karawani i
dazace za trumna tlumy skrecily w lewo, i po pewnym czasie
znikly...

Na pierwszorzednej ulicy w miescie przywrócono ruch natychmiast. Z
bocznych ulic wysypaly sie dziesiatki zatrzymanych dotad pojazdów,
potoczyly sie, dzwoniac, ponownie tramwaje, zadudnily dorozki,
omnibusy - do spowodowanych sciskiem wypadków kilku, wpadlo na
ruchliwa arterye grodu wezwane Pogotowie Ratunkowe, donosna na
trabce pobudka torujac sobie droge!

Uroczysty nastrój sprzed chwili pierzchl bezpowrotnie. Szerokiem
korytem zycie brutalnie deptalo smierci widmo - w codzienna szate
goraczka codziennego bytu przyobleklo sie wszystko dokola.

Na ustach tylko, snujacych sie po trotuarach przechodniów, biernych
widzów zalobnego konduktu, blakalo sie jeszcze nazwisko
Dzierzymirskiego, roznosiciele zas dzienników zaroili sie niebawem,
a korzystajac z chwilowego nastroju publicznosci, sprzedawac poczeli
z powodzeniem nadzwyczajne dodatki do gazet, z portretem i zyciorysem
zmarlego.


*************************************************



Minal rok czasu...

Powodzia swiatel w mglisty wieczór pierwszego Listopada gorzal
cmentarz miejski rozlegly, i roje ludzi tloczyly sie na nim.
Poukladane wzorzyscie palily sie na bogatych grobach i ubogich
mogilkach kolorowe lampiony, kwiaty i wience stroily umarlych
zakatek...

Przy grobowcach niektórych, ubranych wspaniala, nie bylo zywej
duszy. Przy innych formalne odbywaly sie zebrania. Srodkiem zas
ulicy wystrojony, "szykowny", a przewaznie bezmyslny, wsród
dowcipów brukowych, wyglaszanych donosnie, spacerowal tlum
ciekawskich obojetny.

Tu i tam z rzadka czerniala przy swiezym pomniku postac schylona,
zadumana tesknie, cierpiaca... Tam i ówdzie na skromnej mogilce, w
bardziej oddalonej cmentarnej alei, szlochala cicho jakas kobiecina,
gdzie indziej znów kleczacy syn, czy maz, samotny, modlil sie,
lub nie widzac nic zgola, nie slyszac, zapatrzony w ból wlasny -
polykal lzy.

W samotnej bocznej alei cmentarza wesola mloda para, pochylona
wzajemnie, szeptala sobie czule czule slówka mijajac obojetnie
groby, a pomiedzy innymi i mogilke jedna darniowa, skromniutka...
Zaplakana dziewczynina kilkunastoletnia, ze zlozonemi poboznie
raczkami, kleczala na niej i sama jedna, biedzila sie w tej chwili
z jedyna zapalona, a gasnaca za kazdym podmuchem wiatru,
swieczka, która, wespól z dziesieciogroszowym z choiny
wianuszkiem, i bialym wielkanocnym barankiem - ustroila grobek matuli.

Od zebraków, bab i dziadów, mruczacych modly, zawodzacych
zalosnie, roilo sie na cmentarzu.

Co chwila ktos z publicznosci zblizal sie do nich i dajac
jalmuzne, dodawal: - Za dusze niezyjacego Piotra, Maryi i.t.d.

- Litosci godna osobo! - skarzyl sie glosno zebrak stary,
wyciagajac dlon koscista do przechodzacych wlasnie aleja
trzech ladniutkich podlotków, rozmawiajacych wesolo.

- Czekajcie! - do rówiesnic odezwala sie zywo jedna z panienek,
zatrzymujac sie przed dziadem. - Dam mu, niech sie pomodli za dusze
mego pana Stanislawa...

- Alez kiedy on zyje! po co? - zadziwila sie naiwnie najmlodsza z
trójki.

- Ha-ha-ha! - zasmiala sie pierwsza serdecznie, - a cóz to szkodzi,
niech sie tam za niego, grzesznika, pomodli!..

I wreczajac nastepnie dziadowi szóstaka, rzekla: - Macie, dziadku,
za Stanislawa!..

- Wieczny odpoczynek racz mu dac Panie, a swiatlosc wiekuista
niechaj mu swieci! - zaintonowal zebrak uroczyscie.

Smiech rozlegl sie w alei; koncept podobal sie figlarnej trójce, a
kilka babek i dziadów, znajdujacych sie w poblizu, skorzystalo na
tem, bo obdzielono ich groszakami na taz sama intencye. Pan
Stanislaw zostal za zycia pogrzebanym, modlono sie juz z góry za
niego, a pusta, niefrasobliwa mlodosc, nie znajaca zapewne jeszcze,
co to ból prawdziwy i zal po drogiej sercu stracie - poszla dalej,
smiech zas jej srebrzysty odbil sie raz jeszcze na zakrecie alei o
ukryty w drzew cieniu pomnik okazaly.

Na wysokiej kolumnie z polyskujacego marmuru widnial jakis posag
stojacej osoby... Na grobowcu nie bylo zadnego kwiatka i zadnych
swiatel... Zapatrzony jakby smutnie sam w siebie, stal on ciemny na
uboczu, opuszczony i widocznie zapomniany. Jarzacy sie tylko blask
lampek czerwonych, któremi ozdobiono grób sasiedni, rzucal nan
niepewne, dalekie swiatlo. W pólswietle tem, kto znal za zycia
Romana Dzierzymirskiego, z latwoscia mógl go poznac teraz w
stojacej rzezbie z marmuru.

I idacego przechodnia przykuwalo do miejsca zdziwienie nagle.

- Jak to? - zadawal sobie mimowolnie pytanie. - W powodzi swiatel,
blasków tysiaca, dajacych tak wymowne i chlubne swiadectwo, ze
zywi pamietaja jednak o umarlych, dzisiaj o Dzierzymirskim juz
zapomniano?.. Czyz to mozliwe, by swiat byl tak niewdziecznym,
zeby wykreslal z pamieci jednostki, tak glosne za zycia - tak
moznowladne!...

I dziwil sie przechodzien... Dziwil sie w dalszym ciagu naiwnie,
nie zdajac sobie sprawy z tego pewnika zyciowej ironii, która prawem
"terazniejszosci" sie zowie, a która, z malymi wyjatkami, uwielbia
tylko zyjacych i na widowni obecnych, umarlych zasypujac pylem
zapomnienia.

I spacerujacy po cmentarzu widz ciekawy przyblizal sie do grobowca,
z trudnoscia odczytywal napisy, a pózniej szedl dalej, zamyslony
mimo woli nad nietrwaloscia doczesnego bytu.

Lecz o niewdziecznosc tym razem posadzal ludzi nieslusznie. Bo los
szyderca, któryby moze i rzeczywiscie starl u swiata wspomnienie
innego, prawdziwie i wszechstronnie zasluzonego czlowieka,
niezbrukanego zyciem, czystego - okazal sie laskawszym jednak, dla
ubranego w toge pozorów moralnego wykolejenca!

W kwadrans pózniej, trzy osoby, ogladajace sie wokolo, skupily
sie przed grobem Dzierzymirskiego. Wkrótce, tamze zjawil sie
równiez mezczyzna, z kobieta mloda dosc jeszcze i garstka
dziatek.

Przed ginacym w cieniach wieczora pomnikiem Romana, poklekli oni
niebawem wszyscy...

Byli to Orleccy: ojciec, matka i córka, oraz Zielinski Herman, z
rodzina.

Mlody glosik dziewczecy pierwszy przerwal niesmialo milczenie
cmentarnego zakatka. Silny, jedrny zawtórowal mu glos meski i
szept otaczajacych...

Wsród dalekiego echa kroków gromady ludzkiej, ich rozmów, smiechu i
placzu - poplynela z serc wdziecznych za dusze zmarlego
modlitwa!..

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nazajutrz osamotnienia i zapomnienia zywych wstydzic sie juz nie
potrzebowal przed innymi - wspanialy grobowiec prezesa
Dzierzymirskiego.

Czyjas troskliwa reka ustawila na grobie palmy i swieze kwiaty... W
krzyz ulozonych róznokolorowych lampionów kilkanascie necily tu
oko i skromny, aczkolwiek gustowny wieniec zielony u pomnikowego tulil
sie podnóza. Tamze blyszczal o nieboszczyku napis zlocisty,
zlozony z samych tytulów i godnosci...

I w blasków powodzi, na szczycie kolumny jasniala zarówno teraz
wdziecznie odrzezbiona sylweta pieknego, mlodego jeszcze
mezczyzny.

Królujac nad wszystkiem dokola, niepokalanie bialy, stal on i
patrzyl zamyslony! Na ustach z kamienia blakac sie zdawal
dyskretny usmiech zwycieskiej ironii...

A ponizej - u stóp posagu, na czarnem tle marmuru, wielkiemi
literami, rzucaly sie w oczy te oto wyryte slowa:


Uczciwy, szlachetny i prawy,
Ukochal bliznich i spoleczenstwu oddal zycie cale -
Nagrodz go, Panie!..