Produced by Ramon Pajares Box and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This file was
produced from images generously made available by The
Internet Archive/Canadian Libraries)






NOTA DE TRANSCRIPCIÓN

  * En el texto, las cursivas se muestran entre _subrayados_, las
    negritas entre =iguales= y Las versalitas se han convertido a
    MAYÚSCULAS.

  * Los errores de imprenta han sido corregidos sin avisar. Se han
    tenido en cuenta otras ediciones para detectarlos.

  * Las notas a pie de página se han renumerado y colocado debajo
    del párrafo o estrofa que contiene su llamada.




  OBRAS COMPLETAS
  DE
  ROSALÍA DE CASTRO

  II




  OBRAS COMPLETAS
  DE
  ROSALÍA DE CASTRO

  II

  CANTARES GALLEGOS

  [Ilustración]

  MADRID
  LIBRERÍA DE LOS SUCESORES DE HERNANDO
  Calle del Arenal, 11.
  1909




Es propiedad.

Imprenta de los Sucesores de Hernando, Quintana, 33.




_Á Fernán Caballero._


_Señora: Por ser mujer y autora de unas novelas hacia las cuales
siento la más profunda simpatía, dedico á usted este libro. Sirva él
para demostrar á la autora de =La Gaviota= y de =Clemencia= el grande
aprecio que la profeso, entre otras cosas, por haberse apartado algún
tanto, en las cortas páginas en que se ocupó de Galicia, de las
vulgares preocupaciones con que se pretende manchar mi país._

_Santiago, 17 de mayo de 1863._

  ROSALÍA CASTRO DE MURGUÍA.




PRÓLOGO


Grande atrevemento é sin duda prá un probe inxenio com’ ó que me
cadrou en sorte dar á luz un libro cuyas páxinas debían estar cheyas
de sol, d’ armonía e d’ aquela naturalidade que unida á unha fonda
ternura, á un arrulo incesante de palabriñas mimosas e sentidas,
forman á mayor belleza d’ os nosos cantos populares. A poesía
gallega, toda música e vaguedade, toda queixas, sospiros e doçes
sonrisiñas, mormuxando unhas veces c’ os ventos misteriosos d’ os
bosques, briland’ outras c’ ó rayo de sol que cai sereniño por enriba
d’ as auguas d’ un río farto e grave, que corre baixo as ramas d’ os
salgueiros en frol, compríalle para ser cantada un sprito subrime e
cristaiño, si así ó podemos decir, unha inspiración fecunda, com’
á vexetación que hermosea esta nosa privilexiada terra, e sobre
todo un sentimento delicado e penetrante prá dar á conocer tantas
bellezas de pirmeiro orden, tanto fuxitivo rayo d’ hermosura como se
desprende de cada costume, de cada pensamento escapado á este pobo
á quen moitos chaman estúpido, e á quen quisáis xusguen insensibre,
extraño a devina poesía. Mais naide ten menos qu’ eu teño as grandes
cualidades que son precisas prá levar á cabo obra tan dificile,
anque naide tampouco se pudo achar animado d’ un máis bon deseo prá
cantar as bellezas da nosa terra n’ aquel dialecto soave e mimoso que
queren facer bárbaro os que non saben que aventaxa ás demáis linguas
en doçura e armonía. Por esto, inda achándome débil en forzas, e n’
habendo deprendido en máis escola qu’ á d’ os nosos probes aldeáns,
guiada sólo por aqueles cantares, aquelas palabras cariñosas e
aqueles xiros nunca olvidados que tan doçemente resoaron nos meus
oídos desd’ á cuna, e que foran recollidos pó-lo meu coraçón como
harencia propia, atrevinme á escribir estos cantares, esforzándome
en dar á conocer cómo algunhas d’ as nosas poéticas costumes inda
conservan certa frescura patriarcal e primitiva, e cóm’ ó noso
dialecto doçe e sonoro é tan apropósito com’ ó pirmeiro para toda
clase de versificación.

As miñas forzas é certo quedaron moito máis abaixo d’ ó que
alcançaran os meus deseyos, e por eso, comprendendo cánto poidera
facer nesto un gran poeta, dóyome inda máis da miña insuficença. O
_Libro d’ os Cantares_ de D. Antonio Trueba, que m’ inspirara e der’
alento prá levar á cabo este traballo, pasa pó-lo meu pensamento
com’ un remorso, e casi asoman as vagoas ôs meus ollos ó pensar cómo
Galicia se levantaría hastr’ ó lugar que lle corresponde si un poeta
como Anton ó d’ os _Cantares_ fose ó destinado prá dar á conocer as
suas bellezas e as suas costumes. Mais á miña infeliz patria, tan
desventurada nesto como en tod’ ó máis, tense que contentar c’ unhas
páxinas frías e insulsas, qu’ apenas serían dinas d’ achegarse de
lonxe âs portas dó Parnaso, como non fosse pó-lo nobre sentimento que
as creou. ¡Qu’ esto mesmo me sirva de disculpa prá os que xustamente
quirtiquen as miñas faltas, pois penso que ó que s’ esforça por
desvanecer os errores que manchan e ofenden inxustamente á sua patria
é acreedore á algunha indulxencia!

Cantos, vagoas, queixas, sospiros, serans, romerías, paisaxes,
debesas, pinares, soidades, ribeiras, costumes, tod’ aquelo, en fin,
que pó-la sua forma e colorido é dino de ser cantado, todo ó que
tuvo un eco, unha voz, un runxido por leve que fosse, con tal que
chegase á conmoverme, tod’ esto m’ atrevín á cantar neste homilde
libro prá desir unha vez siquera, y anque sea torpemente, ôs que
sin razón nin conocement’ algún nos despreçan, qu’ a nosa terra é
dina d’ alabanzas, e qu’ a nosa lingua non é aquela que bastardean
e champurran torpemente nás máis ilustradísimas provincias, c’ unha
risa de mofa, qu’ á desir verdade (por máis qu’ esta sea dura),
demostra á iñorancia máis crasa y á máis imperdoable inxusticia que
pode facer unha provincia á outra provincia hirmán, por probe qu’
ésta sea. Mais he aquí qu’ ó máis triste nesta cuestión é á falsedade
con que fora d’ aquí pintan, así ôs fillos de Galicia com’ á Galicia
mesma, á quen xeneralmente xuzgan ó máis despreciable e feyo d’
España, cando acaso sea ó máis hermoso e dino d’ alabanza.

Non quero ferir con esto á susceptibilidade de naide, anque á decir
verdade, ben poidera perdonárselle este pequeno desafogo á quen tan
ferida foy de todos. Mais, eu qu’ atravesei repetidas veces aquelas
soledades de Castilla, que dan idea d’ ó deserto; eu que recorrín
á feraz Extremadura e á extensa Mancha, dond’ ó sol cai á promo
alomeando monótonos campos, donde ó cor d’ á palla seca prest’ un
tono cansado ó paisaxe que rinde e entristece ó esprito, sin unha
herbiña que distraya á mirada que vai perderse nun ceo sin nubes,
tan igual e tan cansado com’ á terra que crobe; eu que visitei os
celebrados arredores d’ Alicante, dond’ os olivos, có seu verd’
escuro, sembrados en fila e de raro en raro parecen chorar de verse
tan solitarios, e vin aquela famosa horta de Murcia, tan nomeada, e
tan alabada, e que, cansada e monótona com’ ó resto d’ aquel paíse,
amostra á sua vexetación tal como paisaxes pintados nun cartón con
árbores postos simétricamente e en carreiriños para divertisión d’
os nenos, eu non podo menos d’ indignarme cand’ os fillos d’ esas
provincias que Dios favoreceu en fartura, pero non ná belleza d’ os
campos, búlranse d’ esta Galicia competidora en clima e galanura
c’ os países máis encantadores da terra; esta Galicia donde todo é
espontáneo na natureza e en donde á man do home cede ó seu posto á
man de Dios.

Lagos, cascadas, torrentes, veigas froridas, valles, montañas,
ceos azues e serenos com’ os d’ Italia, horizontes nubrados e
malencónicos, anque sempre hermosos com’ os tan alabados da Suiza;
ribeiras apacibres e sereniñas, cabos tempestuosos qu’ aterran e
adimiran pó-la sua xigantesca e xorda cólera..., mares inmensos...,
¿qué direi máis? Non hay pruma que poida enumerar tanto encanto
reunido. A terra cuberta en tóda-las estacións de herbiñas e de
frores; os montes cheyos de pinos, de robres e salgueiros; os
lixeiros ventos que pasan; as fontes y os torrentes derramándose
fervedores e cristaiños, vran e inverno, xa pó-los risoños campos,
xa en profundas e sombrisas ondanadas... Galicia é sempre un xardín
donde se respiran aromas puros, frescura e poesía... E á pesar d’
esto chega á tanto á fatuidade d’ os iñorantes, á tanto á indina
preocupación que contra á nosa terra existe, qu’ inda os mesmos que
poideron contemprar tanta hermosura (xa non falamos d’ os que se
bulran de nos sin que xamáis nos hayan visto nin ainda de lonxe,
que son os máis), inda os que penetraron en Galicia e gozaron d’
as delicias qu’ ofrece, atrevéronse á decir que Galicia era...
¡¡un cortello inmundo!!... ¡Y éstos eran quisáis fillos... de
aquelas terras abrasadas d’ onde hastra os paxariños foxen!... ¿Qué
diremos á esto? Nada máis si-non que taes fatuidades respecto de
noso país, teñen algunha comparanza c’ as d’ os franceses ô falar
d’ as suas eternas vitorias ganadas ôs españoles. España, nunca,
nunca os venceu; pó-lo contrario, sempre saleu vencida, derrotada,
homillada, e ó máis triste d’ esto é que _val_ antr’ eles tan infame
mentira, así como _val_ prá á seca Castilla, prá á deserta Mancha
e prá tóda-las demáis provincias d’ España--ningunha comparada en
verdadeira belleza de paisaxe có á nosa--, que Galicia é ó rincón
máis despreciable da terra. Ben din que todo neste mundo está
compensado, e ven así á sofrir España d’ unha nación veciña que
sempre á ofendeu á misma inxusticia qu’ ela, inda máis culpabre,
comete c’ unha provincia homillada de quen nunca s’ acorda, como no
sea prá homillala inda máis. Moito sinto as inxusticias con que nos
favorecen os franceses, pró neste momento casi lles estou agradecida,
pois que me proporcionan un medio de facerlle máis palpabre á España
á inxusticia qu’ ela á sua vez conosco comete.

Foy este ó móvil principal que m’ impeleu á pubricar este libro,
que máis que nadie conoço que necesita á indulxencia de todos. Sin
gramática nin regras de ningunha clás, ó lector topará moitas veces
faltas d’ ortografía, xiros que disoarán ôs oídos d’ un purista;
pró ô menos, e prá disculpar en algo estos defectos, puxen ó mayor
coidado en reprodusir ó verdadeiro esprito d’ ó noso pobo, e penso
qu’ ó conseguín en algo..., si ben de unha maneira débil e froxa.
¡Queira ó ceo qu’ outro máis afertunado qu’ eu poida describir c’
os seus cores verdadeiros os cuadros encantadores que por aquí s’
atopan, inda no rincón máis escondido e olvidado, prá qu’ así, ô
menos en fama, xa que non en proveito, gane e se vexa c’ o respeto e
adimiración merecidas esta infortunada Galicia!




I


      _As de cantar_
    _Que ch’ ei de dar zonchos;_
    _As de cantar_
    _Que ch’ ei de dar moitos._


    I

      «As de cantar,
    Meniña gaiteira,
    As de cantar,
    que me morro de pena.

      Canta, meniña,
    Na veira da fonte,
    Canta, dareiche
    Boliños do pote.

      Canta, meniña,
    Con brando compás,
    Dareich’ unha proya
    Da pedra do lar.

      Papiñas con leite
    Tamén che darei,
    Sopiñas con viño,
    Torrexas con mel.

      Patacas asadas
    Con sal e vinagre,
    Que saben á noces,
    ¡Qué ricas que saben!

      ¡Qué feira, rapaza,
    Si cantas faremos!...
    Festiña por fora,
    Festiña por dentro.

      Canta si queres,
    Rapaza do demo,
    Canta si queres,
    Dareich’ un mantelo.

      Canta si queres,
    Na lengua qu’ eu falo,
    Dareich’ un mantelo,
    Dareich’ un refaixo.

      Có son da gaitiña
    Có son da pandeira,
    Che pido que cantes,
    Rapaza morena.

      Có son da gaitiña,
    Có son do tambor,
    Che pido que cantes,
    Meniña, por Dios.»


    II

      Así mô pediron
    Na veira do mar,
    O pe das ondiñas
    Que veñen e van.

      Así mô pediron
    Na veira do río
    Que corr’ entr’ as erbas
    Do campo frorido.

      Cantaban os grilos,
    Os galos cantaban,
    O vento antr’ as follas
    Runxindo pasaba.

      Campaban os prados,
    Manaban as fontes
    Antr’ erbas e viñas,
    Figueiras e robres.

      Tocaban as gaitas
    O son das pandeiras,
    Bailaban os mozos
    Cás mozas modestas.

      ¡Qué cofias tan brancas!
    ¡Qué panos con freco!...
    ¡Qué dengues de grana!
    ¡Qué sintas!, ¡qué adresos!

      ¡Qué ricos mandiles!
    ¡Qué verdes refaixos!...
    ¡Qué feitos xustillos
    De cor colorado!

      Tan vivos colores
    A vista trubaban,
    De velos tan váreos
    O sol se folgaba.

      De velos bulindo
    Por montes e veigas,
    Coidou qu’ eran rosas
    Garridas e frescas.


    III

      Lugar máis hermoso
    Non houbo na terra
    Qu’ aquel qu’ eu miraba,
    Qu’ aquel que me dera.

      Lugar máis hermoso
    No mundo n’ hachara,
    Qu’ aquel de Galicia,
    Galicia encantada.

      Galicia frorida,
    Cal ela ningunha,
    De froles cuberta,
    Cuberta de espumas.

      D’ espumas qu’ o mare
    Con pelras gomita,
    De froles que nacen
    O pe das fontiñas.

      De valles tan fondos,
    Tan verdes, tan frescos,
    Qu’ as penas se calman
    No máis que con velos.

      Qu’ os ánxeles neles
    Dormidos se quedan,
    Xa en forma de pombas,
    Xa en forma de niebras.


    IV

      Cantart’ ei, Galicia,
    Teus doçes cantares,
    Qu’ así mô pediron
    Na veira do mare.

      Cantar t’ ei, Galicia,
    Na lengua gallega,
    Consuelo dos males,
    Alivio das penas.

      Mimosa, soave,
    Sentida, queixosa;
    Encanta si ríe,
    Conmove si chora.

      Cal ela, ningunha
    Tan doçe que cante
    Soidades amargas,
    Sospiros amantes.

      Misterios da tarde,
    Murmuxos da noite:
    Cantar t’ ei, Galicia,
    Na veira das fontes.

      Qu’ así mô pediron,
    Qu’ así mô mandaron,
    Que cant’ e que cante
    Na lengua qu’ eu falo.

      Qu’ así mô mandaron,
    Qu’ así mô dixeron...
    Xa canto, meniñas,
    Coidá que comenso.

      Con doçe alegría,
    Con brando compás,
    O pe das ondiñas,
    Que veñen e van.

      Dios santo premita
    Qu’ aquestes cantares,
    D’ alivio vos sirvan
    Nos vosos pesares.

      De amabre consolo,
    De soave contento,
    Cal fartan de dichas
    Compridos deseyos.

      De noite, de día,
    N’ aurora, na sera,
    Oiresme cantando
    Por montes e veigas.

      Quen queira me chame,
    Quen queira m’ obrige,
    Cantar, cantareille
    De noit’ e de día,

      Por dalle contento,
    Por dalle consolo,
    Trocand’ en sonrisas
    Queixiñas e choros.

      Buscaime, rapazas,
    Velliñas, mociños,
    Buscaim’ antr’ os robres,
    Buscaim’ antr’ os millos.

      Nas portas dos ricos,
    Nas portas dos probes,
    Qu’ aquestes cantares
    A todos responden.

      A todos, qu’ á Virxen
    Axuda pedín,
    Por que vos console
    No voso sufrir.

      Nos vosos tormentos,
    Nos vosos pesares.
    Coidá que comenso...
    ¡Meniñas, Dios diante!




II


      Nasín cand’ as prantas nasen,
    Nô mes das froles nasín,
    Nunh’ alborada mainiña,
    Nunh’ alborada d’ abril.
    Por eso me chaman Rosa,
    Mais á dó triste sorrir,
    Con espiñas para todos,
    Sin ningunha para ti.
    Des que te quixen, ingrato,
    Tod’ acabou para min,
    Qu’ eras ti para min todo,
    Miña groria e meu vivir.
    ¿De qué, pois, te queixas, Mauro?
    ¿De qué, pois, te queixas, di,
    Cando sabes que morrera
    Por te contemplar felís?
    Duro crabo me encrabaches
    Con ese teu maldesir,
    Con ese teu pedir tolo
    Que non sei qué quer de min,
    Pois dinche canto dar puden
    Avariciosa de ti.

      _O meu corasón che mando_
    _C’ unha chave par’ ó abrir,_
    _Nin eu teño máis que darche,_
    _Nin ti máis que me pedir._




III


      --Dios bendiga todo, nena;
    Rapaza, Dios che bendiga,
    Xa que te dou tan grasiosa,
    Xa que te dou tan feitiña,
    Qu’ anque andiven moitas terras,
    Qu’ anque andiven moitas vilas,
    Coma ti non vin ningunha,
    Tan redonda é tan bonita.
    ¡Ben haya quen te pariu!
    ¡Ben haya, amén, quen te cría!

      --Dios vos garde, miña vella;
    Gárdevos Santa Mariña,
    Qu’ a bofé sôs falangueira,
    Falangueira e ben cumprida.

      --Meniña, por ben falada
    Ningunha se perdería:
    Cóllens’ entr’ os paxariños
    Aqueles que mellor trían;
    Morre afogado entr’ as pallas
    O pitiño que non chía.

      --Pois si vos foras pitiño,
    Dígovos, miña velliña,
    Que dese mal non morreras,
    Que chiar ben chiarías.

      --¡Ay!, que si non de min fora,
    ¡Miña filla, miña filla!
    Sin agarimo no mundo
    Desde que nasín orfiña,
    De port’ en porta pedindo
    Tiben que pasar á vida.
    E cand’ á vida se pasa
    Cal vida de pelegrina,
    Que busca pelegrinando
    O pan tódo-los días,
    De cot’ en lares alleos,
    De cot’ en extrañas vilas,
    Hay que deprender estonces
    Por no morrer coitadiña,
    O pe d’ un valo tumbada
    E de todos esquencida,
    O chío dos paxariños,
    O recramo das pombiñas,
    O ben falar que comprase
    A humildá mansa qu’ obriga.

      --¡Moito sabés, miña vella,
    Moito de sabiduría!
    ¡Quén poidera correr mundo
    Por ser como vos sabida!
    Qu’ anque traballos se pasen
    Aló pó-las lonxes vilas,
    Tamén ¡qué cousas se saben!
    Tamén ¡qué cousas se miran!

      --Máis val que nâs mires nunca,
    Qu’ estonces te perderías:
    ¡O qu’ ó sol mirar precura
    Logo quedará sin vista!

      --Dirés verdá, miña vella;
    Mais craras as vosas niñas,
    Emprestouvos hastr’ agora
    Groriosa Santa Lucía.

      --Moita devoçón lle teño,
    ¡Miña santiña bendita!
    Mais non sempr’ as niñas craras
    Son proba de craras vistas.
    Moitas eu vin com’ á augua
    Que corr’ entr’ as penas frías
    Gorgorexando de paso,
    Sereniña, sereniña,
    Qu’ antre tiniebras pousaban,
    Qu’ antre tiniebras vivían,
    Nas tiniebras d’ os pecados
    Que son as máis escondidas.

      --Si de pecados falades,
    E pan qu’ onde queira espiga,
    En tóda-las partes crese,
    En todas partes se cría;
    Mais uns son cor de veneno,
    Outros de sangre runxida,
    Outros, com’ á noite negros,
    Medran c’ as lurpias dañinas,
    Qu’ os paren entr’ ouro e seda
    Arrolados pó-l’ envidia,
    Mantidos pó-la luxuria,
    Mimados pó-la cobiza.

      --«Quen ven está, ven estea.»
    Déixat’ estar, miña filla,
    Nin precures correr mundo
    Nin tampouco lonxes vilas,
    Qu’ ó mundo da malos pagos
    A quen lle da prendas finas,
    E nas vilas mal fixeras
    Qu’ á aquí facer non farías,
    Qu’ anque ese pan varolento
    En todas partes espiga,
    Nunhas apoucado crese,
    Noutras medra qu’ adimira.

      --Falás com’ un abogado,
    E calquera pensaría
    Que deprendestes nos libros
    Tan váreas palabrerías,
    Todiñas tan ven faladas,
    Todiñas tan entendidas;
    E tal medo me puñeches
    Que xa d’ aquí non sahira
    Sin levar _Santos-escritos_
    E medalliñas benditas
    Nun lado do meu xustillo,
    Xunto d’ unha negra figa,
    Que me librasen das meigas
    E máis das lurpias dañinas.

      --Que te libren de ti mesma,
    Pídelle á Dios, rapariga,
    Que somos nos para nos
    As lurpias máis enemigas.
    Mais xa ven á noite vindo
    Co seu manto d’ estreliñas,
    Xa recolleron ó gando
    Que pastaba na cortiña,
    Xa lonx’ as campanas tocan,
    Tocan as Ave-Marías,
    Cada conexo ô seu tobo
    Lixeiro, lixeiro tira,
    Qu’ é mal compañeiro á noite
    Si á compañeiro s’ obriga.
    Mas ¡ay! qu’ eu non teño tobo
    Nin burata conocida,
    Nin tellado que me cruba
    Dos ventos da noite fría.
    ¡Qué vid’ á dos probes, nena!
    ¡Qué vida, qu’ amarga vida!
    Mais Noso Señor foi probe,
    ¡Qu’ esto d’ alivio nos sirva!

      --Amén, miña vella, amén;
    Mais pó-las almas benditas
    Oxe dormirás n’ un leito
    Feito de palliña triga,
    Xunta do lar que vos quente
    Cá borralliña encendida,
    E comerés un caldiño
    Con patacas e nabizas.

      --¡Bendito sea Dios, bendito,
    Bendit’ á Virxe María,
    Que con tanto ben m’ acode
    Por unha man compasiva!
    O Señor che dé fertuna
    Con moitos anos de vida;
    ¡Volvansech’ as tellas d’ ouro,
    As pedras de prata fina,
    E cada gran seu diamante
    Che se volva cada día!
    Y agora, miña rapaza,
    Por qu’ un pouco t’ adivirtas
    Bailando c’ as compañeiras
    Que garulan ná cociña,
    Eiche de contar historias,
    Eiche de cantar copriñas,
    _Eiche de tocar as cunchas,_
    _Miña carrapucheiriña_.




IV


      _Cantan os galos pr’ ó día,_
    _Érguete, meu ben, e vaite._
    _--¿Cómo m’ ei d’ ir, queridiña,_
    _Cómo m’ ei d’ ir e deixarte?_

      --D’ eses teus olliños negros
    Como doas relumbrantes,
    Hastr’ as nosas maus unidas
    As vagoas ardentes caen.
    ¿Cómo m’ ei d’ ir si te quero?
    ¿Cómo m’ ei d’ ir e deixarte,
    Si cá lengua me desvotas
    E có coraçón me atraes?
    N’ un corruncho do teu leito
    Cariñosa m’ abrigaches;
    Có teu manso caloriño
    Os fríos pes me quentastes;
    E d’ aquí xuntos miramos
    Por antr’ ó verde ramaxe,
    Cal iba correndo á lua
    Por enriva dos pinares.
    ¿Cómo queres que te deixe
    Cómo que de ti m’ aparte,
    Si máis qu’ á mel eres dulce
    E máis qu’ as froles soave?

      --Meiguiño, meiguiño meigo,
    Meigo que me namoraste,
    Baite d’ onda min meiguiño
    Antes qu’ ó sol se levante.

      --Ainda dorme, queridiña,
    Antr’ as ondiñas do mare,
    Dorme por que m’ acariñes
    E por qu’ amante me chames,
    Que sol’ onde ti, meniña,
    Podo contento folgare.

      --Xa cantan os paxariños,
    Érguete, meu ben, qu’ é tarde.

      --Deixa que canten, Marica,
    Marica, deixa que canten...
    Si ti sintes que me vaya,
    Eu relouco por quedarme.

      --Conmigo, meu queridiño,
    Mitá da noite pasaches.

      --Mais en tanto ti dormías
    Contenteime con mirarte,
    Qu’ así sorind’ entre sonos
    Coidaba qu’ eras un ánxel,
    E non con tanta pureza
    O pe d’ un ánxel velase.

      --Así te quero, meu ben,
    Com’ un santo dos altares;
    Mais fuxe... qu’ ó sol dourado
    Por riba dos montes saye.

      --Irey, mais dame un biquiño
    Antes que de ti m’ aparte;
    Qu’ esos labiños de rosa
    Inda non sei como saben.

      --Con mil amores cho dera,
    Mais teño que confesarme;
    E moita vergonza fora
    Ter un pecado tan grande.

      --Pois confésate, Marica,
    Que cando casar nos casen,
    Non ch’ han de valer, meniña,
    Ni confesores nin frades.
    ¡Adiós, cariña de rosa!

      --¡Raparigo, Dios te garde!




V


      _Miña Santiña,_
    _Miña Santasa,_
    _Miña cariña_
    _De calabasa._
      _Ei d’ emprestarbos_
    _Os meus pendentes,_
    _Ei d’ emprestarbos_
    _O meu collar;_
      _Ei d’ emprestarcho,_
    _Cara bonita,_
    _Si me deprendes_
    _A puntear._

      --Costureiriña
    Comprimenteira,
    Sacha no campo,
    Malla na eira,
      Lava no río,
    Vay apañar
    Toxiños secos
    Antr’ ó pinar.
      Así á meniña
    Traballadora
    Os punteados
    Deprende ora.

      --Miña santiña,
    Mal me quixere
    Quen m’ aconsella
    Que tal fixere.
      Mans de señora,
    Mans fidalgueiras
    Teñen todiñas
    As costureiras;
      Boca de reina,
    Corpo de dama,
    Comprell’ á seda,
    Foxen d’ á lama.

      --¡Ay rapaciña!
    Ti tél-o teo:
    ¡¡¡Sed’ as que dormen
    Antr’ ó centeo!!!
      ¡Fuxir d’ á lama
    Quen naceu nela!
    Dios cho perdone,
    Probe Manuela.
      Lama con honra
    Non mancha nada,
    Nin seda limpa
    Honra emporcada.

      --Santa Santasa
    Non sós comprida,
    Decindo cousas
    Que fan ferida.
      Falaime solo
    D’ as muhiñeiras,
    D’ aquelas voltas
    Revirandeiras,
      D’ aqueles puntos
    Que fan agora,
    D’ afora adentro,
    D’ adentro afora.

      --Costureiriña
    D’ o carballal,
    Colle unha agulla
    Colle un dedal,
      Cose os buratos
    D’ ese teu cós,
    Qu’ andar rachada
    No manda Dios.
      Cose, meniña,
    Tantos furados,
    Y ora non penses
    Nos punteados.

      --Miña Santasa,
    Miña Santiña,
    Nin teño agulla,
    Nin teño liña,
      Nin dedal teño,
    Qu’ aló na feira
    Rouboume un majo
    Da faltriqueira,
      Decindo: «As perdas
    D’ os descoidados
    Fan ó lotiño
    D’ os apañados.»

      --¡Costureiriña,
    Qu’ á majos trata!
    Alma de cobre,
    Collar de prata.
      Mocidá rindo,
    Vellez chorando...
    Anda, meniña,
    Coida d’ o gando.
      Coida d’ as erbas
    D’ o teu erbal,
    Terás agulla,
    Terás dedal.

      --Deixad’ as erbas,
    Qu’ ó qu’ eu quería,
    Era ir cal todas
    A romería.
      ¡Y alí con aire
    Dar cada volta!
    Os ollos baixos,
    A perna solta.
      Pes lixeiriños,
    Corpo direito;
    ¡Pero, Santiña...
    Non lle dou xeito!
      Non vos metades
    Pedricadora,
    Bailadoriña
    Faceme agora.
      Vos dend’ arriva
    Andá correndo;
    Faced’ os puntos,
    Y eu adeprendo.
      Andá que peno
    Pó-los penares...
    Miray qu’ ó pido
    Chorando á mares.

      --¡Ay da meniña!
    ¡Ay da que chora!
    ¡Ay, porque quere
    Ser bailadora!
      Que cando durma
    No camposanto
    Os enemigos
    Faranlle espanto,
      Bailando enriva
    D’ as erbas mudas,
    O son d’ a negra
    Gaita de Xudas.
      Y aquel corpiño
    Que n’ outros días
    Tanto truara
    Nás romerías,
      O son dos ventos
    Máis desatados
    Rolará logo
    C’ os condenados.
      Costureiriña,
    N’ ei de ser, n’ ei,
    Quen che deprenda
    Tan mala ley.

      --¡Ay que Santasa!
    ¡Ay que Santona!
    Ollos de meiga,
    Cara de mora,
      Por n’ ei de porche
    Os meus pendentes,
    Por n’ ei de porche
    O meu collar,
      Xa que non queres,
    Xa que non sabes
    Adeprenderme
    A puntear.




VI


      _Nosa Señora da Barca_
    _Ten ó tellado de pedra;_
    _Ben ó pudera ter d’ ouro_
    _Miña Virxen, si quixera._


    I

      ¡Cánta xente..., cánta xente
    Por campiñas e por veigas!
    ¡Cánta pó-lo mar abaixo
    Ven camiño da ribeira!
    ¡Qué lanchas tan ben portadas
    Con aparellos de festa!
    ¡Qué botes tan feituquiños,
    Con tan feituquiñas velas!
    Todos cargadiños veñen
    De xentiña forasteira,
    E de rapazas bonitas
    Cura de todas las penas.
    ¡Cántos dengues encarnados!
    ¡Cántas sintas amarelas!
    ¡Cántas cofias pranchadiñas
    Dende lonxe relumbrean,
    Cal si fosen neve pura,
    Cal froles da primaveira!
    ¡Cánta maxesa nos homes,
    Cánta brancura nas nenas!
    Y eles semellan gallardos
    Pinos qu’ os montes ourean,
    Y elas cogolliños novos
    C’ orballo da mañán fresca.

      As de Muros, tan finiñas,
    Qu’ un coidara que se creban,
    C’ aquelas caras de virxe
    C’ aqueles ollos de almendra,
    C’ aqueles cabelos longos
    Xuntados en longas trenzas,
    C’ aqueles cores rousados,
    Cal si á aurora llos puñera,
    Pois así son de soaves
    Com’ aurora que comenza;
    Descendentes das airosas
    Fillas de pagana Grecia,
    Elas de negro se visten,
    Delgadiñas e lixeiras,
    Refaixo e mantelo negro,
    Zapato e media de seda,
    Negra chaqueta de raso,
    Mantilla da mesma peza,
    Con terciopelo adornado,
    Cánto enriva de sí levan;
    Filas de reinas parecen,
    Griegas estatuas semellan,
    Si á un rayo de sol poñente
    Repousadas se contempran;
    Ricos panos de Manila,
    Brancos e cor de sireixa,
    Crúzanse sobre ó seu seyo
    Con pudorosa modestia;
    E por antr’ eles relosen,
    Como brillantes estrelas,
    Aderesos e collares
    De diamantes e de pelras,
    Pendentes de filigrana
    E pechuguiñas de cera.

      As de Camariñas visten,
    Cal rapaciñas gaiteiras,
    Sayas de vivos colores
    Pó-lo pescozo da perna,
    Lucindo ó negro zapato
    Enriva de branca media.
    Chambras feitas de mil rayas
    Azuladas e bermellas,
    Con guarniciós que lles caen
    Sobr’ á rumbosa cadeira.
    Para tocar ó pandeiro,
    Non hay coma tales nenas,
    Que son as Camariñanas
    Feitas de sal e canela.

      As de Cé, ¡Virxe do Carme!,
    ¡Qué cariñas tan ben feitas!
    Cando están coloradiñas
    No ruxe-ruxe da festa;
    Cada mirar dos seus ollos
    Fire como cen saetas;
    Nin hay mans tan ben cortadas,
    Tan branquiñas e pequenas,
    Com’ as qu’ amostran finxindo
    Que non queren que llas vexan.

      Son as de Laxe unhas mozas,
    ¡Vaya unhas mozas aquelas!
    Sólo con velas de lonxe,
    Quitaselles á monteira;
    Porque son vivas de xenio
    Anque son rapazas netas.
    Bailadoras..., n’ hay ningunhas
    Que con elas se entrometan,
    Pois por bailar, bailarían
    No cribo d’ unha peneira;
    Mais en tocando á que recen,
    En rezar son as pirmeiras...
    Dan ó mund’ ó qu’ é do mundo,
    Dan á ygrexa ó qu’ é da ygrexa.

      As de Noya, ven s’ axuntan
    C’ as graciosas Rianxeiras,
    Pó-los redondos peïños,
    Pó-las cabeleiras crechas
    Pó-los morenos lunares,
    E pó-las agudas lenguas,
    Qu’ abofé qu’ en todo pican
    Como si fosen pementa.

      Veñen dempois recatadas,
    Anqu’ un pouquiño soberbias
    Por aquelo qu’ elas saben
    D’ antigüedad, e nobresa
    (Pois por acá todos somos
    Tal coma Dios nos fixera),
    As meniñas ben compostas
    D’ unha vila quisquilleira,
    Que por onde van parece
    Que van dicindo: «¡Canela!
    ¿Prantamos ou non prantamos
    A cantas hay n’ esta terra?»
    Mais si prantan ou non prantan,
    Non son eu quen ó dixera,
    Que fora pouca cordura,
    Que fora farta llanesa.
    Baste desir que xuntiñas
    Todas na porta da ygrexa
    Máis bonitas parecían
    Qu’ un ramiño de asucenas;
    Máis frescas qu’ unha leituga,
    Máis sabrosiñas que fresas.
    Xa que fosen de Rianxo,
    Que fosen de Redondela,
    De Camariñas ou Laxe,
    De Laxe ou de Pontareas,
    Todas eran tan bonitas,
    Todas tan bonitas eran,
    Qu’ o de máis duras entrañas
    Der’ as entrañas por elas...
    Por eso se derretían,
    Cal si foran de manteiga,
    Diante delas os rapaces,
    Os rapaciños da festa,
    Os mariñeiros do mare,
    Que dond’ á Virxen viñeran,
    Por qu’ á Virxen os salvara
    De naufragar na tormenta.
    Mais si salvaron no mare,
    Non se salvarán na terra;
    Mariñeiros, mariñeiros,
    Qu’ aquí tamén hay tormentas
    Qu’ afogan corasonciños
    Sin que lle vallan ofertas,
    Qu’ oye á Virxe os que s’ afogan
    Do mar antr’ as ondas feras,
    Mas non oye os namorados,
    Que d’ afogarse s’ alegran.


    II

      Ramo de froles parece,
    Muxía á das altas penas
    Con tanta rosa espallada
    N’ aquella branca ribeira,
    Con tanto carabeliño
    Que relose antr’ as areas,
    Con tanta xente que corre
    Que corr’ e se sarandea
    O son das gaitas que tocan
    E das bombas que reventan;
    Uns que venden limoada,
    Outros augua que refresca,
    Aqueles dulces resolio
    Con rosquilliñas d’ almendra,
    Os de máis alá sandías
    Con sabrosas sirigüelas,
    Mentras tanto qu’ algún cego
    O son d’ alegre pandeira,
    Toc’ un carto de guitarra
    Para que bailen as nenas.
    ¡Bendita á Virxe da Barca,
    Bendita por sempre sea!
    ¡Miña Virxen milagrosa,
    En que tantos se recrean!
    Todos van por visitala,
    Todos alí van por vela
    Na sua barca dourada,
    Na sua barca pequena,
    Dond’ están dous anxeliños,
    Dous anxeliños que reman.
    Alí chegou milagrosa
    Nunha embarcaçón de pedra,
    Alí, porque Dios ó quixo,
    Sempre adoradores teña.
    A pedra vala que vala,
    Sírvelle de centinela,
    E mentras dormen os homes,
    El’ adoraçón lle presta
    Con aquel son campanudo
    Qu’ escoitar lonxe se deixa,
    E á quen ó mar con bramidos
    Humildosos lle contesta.
    Cando as campanas repican
    E á música retumbea,
    Cal nun ceo, pó-las naves
    Da recollidiña ygrexa,
    Cand’ os foguetes estalan
    Nos aires, e voces frescas
    Pó-lo espaço, c’ as gaitiñas
    E c’ os tambores se mescran,
    Estonces a pedra vala
    Tan alegr’ e tan contenta,
    Qu’ anqu’ un cento de presoas
    Brinca e salta enriva dela,
    Coma si fose mociña,
    Máis que unha pruma lixeira,
    Alegre com’ unhas pascuas
    Salta e rebrinca con elas.
    Choven estonces presentes,
    Choven estonces ofertas,
    Que lle traen os romeiros
    En feitiñas carabelas,
    Diante da Virxe bendita,
    Os pes da sagrada Reina,
    E por eso alí lle cantan
    Cando se despiden d’ ela:

      _Nosa Señora da Barca_
    _Ten ó tellado de pedra;_
    _Ben ó pudera ter d’ ouro_
    _Miña Virxe, si quixera._




VII


      Fun un domingo,
    Fun pó-la tarde,
    Có sol que baixa
    Tras dos pinares,
    C’ as nubes brancas
    Sombra dos ánxeles,
    C’ as palomiñas
    Qu’ as alas baten,
    Con un batido
    Manso e suave,
    Atravesando
    Vagos celaxes,
    Mundos extraños
    Qu’ en rayos parten,
    Ricos tesouros
    D’ ouro e diamante.
    Pasin os montes,
    Montes e valles,
    Pasin llanuras
    E soedades;
    Pasin os regos,
    Pasin os mares,
    Con pes enxoitos
    E sin cansarme.

    —

      Colleum’ a noite,
    Noite brillante,
    C’ unha luniña
    Feita de xaspes,
    E fun con ela
    Camiño adiante,
    C’ as estreliñas
    Para guiarme,
    Qu’ aquel camiño
    Sólo elas saben.

      Dempois á aurora
    Có seu sembrante,
    Feito de rosas
    Veu á alumbrarme;
    E vin estonces,
    Antr’ o ramaxe
    D’ olmos é pinos
    Acobexarse,
    Branca casiña
    Con palomare,
    Dond’ as pombiñas
    Entran e sayen.
    N’ ela s’ escoitan
    Doçes cantares,
    N’ ela garulan
    Mozos galantes
    C’ as rapaciñas
    D’ outros lugares.
    Tod’ é contento,
    Tod’ é folgare,
    Mentras a pedra
    Bate que bate,
    Mole que mole,
    Dalle que dalle;
    Con lindo gusto
    Faille compases.

      Non hay sitiño
    Que máis m’ agrade
    Qu’ aquel muhiño
    D’ os castañares,
    Dond’ hay meniñas,
    Dond’ hay rapaces
    Que ricamente
    Saben loitare.
    Donde rechinan
    Hasta cansarse
    Mozos e vellos,
    Nenos é grandes;
    E anque non queren
    Qu’ aló me baixe,
    Sin qu’ o soupera
    Na casa naide,

      _Fun ó mohiño_
    _D’ ó meu compadre,_
    _Fun pó-lo vento,_
    _Vin pó-lo aire._




VIII


      Un repoludo gaitero
    De pano sedán vestido,
    Com’ un príncipe cumprido,
    Cariñoso e falangueiro,
    Antr’ os mozos o pirmeiro
    E nas siudades sin par,
    Tiña costum’ en cantar
    Aló pó-la mañanciña:
    _Con esta miña gaitiña_
    _As nenas ei d’ engañar._

      Sempre pó-la vila entraba
    Con aquel de señorío,
    Sempre con poxante brío
    Co tambor s’ acompasaba:
    E si na gaita sopraba,
    Era tan doçe soprar,
    Que ven fixera en cantar
    Aló pó-la mañanciña:
    _Con esta miña gaitiña_
    _As nenas ei d’ engañar._

      Todas por él reloucaban,
    Todas por él se morrían,
    S’ ó tiñan cerca, sorrían,
    S’ ó tiñan lonxe, choraban.
    ¡Mal pecado!, non coidaban
    Que c’ aquel seu frolear
    Tiña costum’ en cantar
    Aló pó-la mañanciña:
    _Con esta miña gaitiña_
    _As nenas ei d’ engañar._

      Camiño da romería,
    Debaixo d’ unha figueira,
    Canta meniña solteira
    ¡Quérote!, lle repetía...,
    Y él c’ á gaita respondía
    Por á todas envoucar,
    Pois ven fixeira en cantar
    Aló pó-la mañanciña:
    _Con esta miña gaitiña_
    _As nenas ei d’ engañar._

      Elas louquiñas bailaban
    E por xunta d’ él corrían,
    Cegas..., cegas que no vían
    As espiñas qu’ as cercaban;
    Probes palomas, buscaban
    A luz qu’ as iba queimar,
    Pois qu’ él soupera cantar
    Aló pó-la mañanciña:
    _Ó son da miña gaitiña_
    _As nenas ei d’ engañar._

      ¡Nas festas, cánto contento!
    ¡Cánta risa nas fiadas!
    Todas, todas namoradas
    Deranll’ ó seu pensamento;
    Y él que d’ amores sedento
    Quixo á todas engañar,
    Cand’ as veu dimpois chorar
    Cantaba nas mañanciñas:
    _Non sean elas toliñas,_
    _Non veñan ô meu tocar._




IX


      Díxome nantronte ó Cura
    Qu’ é pecado...
    Mais aquel de tal fondura
    Como ó facer desbotado.

      Dalle que dalle ó argadelo,
    Noite é día,
    E pensa e pensa n’ aquelo,
    Porfía que te porfía...

      Sempre malla que te malla,
    Enchendo á cunca,
    Porque ó que ó diantre traballa
    Din que acaba tarde ou nunca.

      Canto máis digo _¡arrenegado!_,
    _¡Demo fora!_,
    Máis ó demo endemoncrado,
    M’ atenta dempois y agora.

      Mais ansias teño, mais sinto,
    ¡Rematada!,
    Que non me queira Xacinto
    Nin solteira nin casada.

      Porque d’ este ou d’ outro modo,
    A verdá digo,
    Quixera atentalo e todo,
    Como m’ atenta ó enemigo.

      ¡Que é pecado..., miña almiña!
    Máis que sea;
    ¿Cál non vay, s’ é rapaciña,
    Buscando ó que ben desea?

      Nin podo atopar feitura,
    Nin asento,
    Que me está dando amargura
    Sempre este mal pensamento.

      Din que parês lagarteiro
    Desprumado,
    S’ é verdad, ¡meu lagarteiro
    Ten-m’ ó coraçón prendado!

      «Cara de pote fendido»,
    Ten d’ alcume;
    Mellor que descolorido
    Queróo tostado de lume.

      S’ elas calente miraran
    Meu amore,
    Nin toliña me chamaran,
    Nin ti me fixeras dore.

      Vino unha mañana d’ orballo,
    Á mañecida,
    Durmindo ô pe d’ un carballo,
    Enriba d’ a erba mollida.

      Arrimeime paseniño
    A sua veira,
    E sospiraba mainiño
    Como brisa mareeira.

      E tiña á boca entr’ aberta,
    Com’ un neno
    Que mirand’ ó ceu desperta
    Deitadiño antr’ ó centeno.

      Y as guedellas enrisadas
    Lle caían,
    Cal obellas en manadas,
    Sobre as froliñas que abrían.

      ¡Meu Dios! ¡Quén froliña fora,
    Das d’ aquelas...
    Quen as erbas qu’ en tal hora,
    O tiñan pretiño d’ elas!

      ¡Quén xiada, quén orballo,
    Qu’ ó mollou!
    ¡Quén aquel mesmo carballo
    Que c’ as pónlas ó abrigou!

      Mentras qu’ así ó contempraba
    Rebuleu,
    E pensei que me afogaba,
    O corazonciño meu.

      Bate que bate, batía
    Sin parar,
    Mais eu tembrando decía,
    Agora ll’ ei de falar.

      E volveu á rebulir
    Muy paseniño,
    ¡Ay!, e votei á fuxir,
    Lixeira pó-lo camiño.

      Despois chora que te chora
    Avergonzada,
    Dixen:--S’ el non me namora,
    Non lle direi nunca nada.

      E non me namora, non,
    ¡Maldizoado!
    Mentras ó meu coraçón
    Quérelle anque sea pecado.

      E vai tras d’ outras mociñas
    Tan contento,
    Y eu, con unhas cadiñas
    Prendino ô meu pensamento.

      E que queira que non queira,
    Está conmigo,
    Y á postre, y á derradeira,
    Con él m’ atenta ó enemigo.

      ¡Sempre malla que te malla
    _Enchendo á cunca!_
    _Y é qu’ ó qu’ ó demo traballa,_
    _Acabará tarde ou nunca._

      Por eso, anqu’ ó Cura dixo
    Qu’ é pecado,
    Mal que tanto mal me fixo,
    Nunca ó darei desbotado.




X


      «Quixente tanto, meniña,
    Tivenche tan grande amor,
    Que para min eras lua,
    Branca aurora e craro sol,
    Augua limpa en fresca fonte,
    Rosa do xardín de Dios,
    Alentiño do meu peito,
    Vida do meu corazón.»
    Así che falín un día
    Camiñiño de San Lois,
    Tod’ oprimido d’ angustia,
    Todo ardente de pasión;
    Mentras que ti m’ escoitabas,
    Depinicando unha frol,
    Por qu’ eu non vise os teus ollos
    Que refrexaban traiciós.
    Dempois que _sí_ me dixeches,
    En proba de teu amor,
    Décheme un carabeliño,
    Que gardín no corazón.
    ¡Negro carabel maldito
    Que me fireu de dolor!...
    Mais á pasar pó-lo río
    ¡O carabel afondou!...
    _«Tan bó camiño ti leves_
    _Com’ ó carabel lebou.»_




XI


      _Campanas de Bastabales,_
    _Cando vos oyo tocar,_
    _Mórrome de soidades._


    I

      Cando vos oyo tocar,
    Campaniñas, campaniñas,
    Sin querer torno á chorar.

    —

      Cando de lonxe vos oyo,
    Penso que por min chamades,
    E das entrañas me doyo.

    —

      Dóyome de dor ferida,
    Qu’ antes tiña vida enteira
    Y oxe teño media vida.

    —

      Sólo media me deixaron
    Os que d’ aló me trouxeron,
    Os que d’ aló me roubaron.

    —

      Non me roubaran, traidores,
    ¡Ay!, uns amores toliños,
    ¡Ay!, uns toliños amores.

    —

      Qu’ os amores xa fuxiron,
    As soidades viñeron...
    De pena me consumiron.


    II

      Aló pó-la mañanciña
    Subo enriva dos outeiros
    Lixeiriña, lixeiriña.

    —

      Com’ unha craba lixeira,
    Para oir das campaniñas
    A batalada pirmeira.

    —

      A pirmeira d’ alborada
    Que me traen os airiños,
    Por me ver máis consolada.

    —

      Por me ver menos chorosa,
    Nas sus alas má traen
    Rebuldeira e queixumbrosa.

    —

      Queixumbrosa e retembrando
    Por antr’ a verd’ espesura,
    Por antr’ o verde arborado.

    —

      E pó-la verde pradeira,
    Por riba da veiga llana
    Rebuldeira e rebuldeira.


    III

      Paseniño, paseniño,
    Vou pó-la tarde calada,
    De Bastabales camiño.

    —

      Camiño do meu contento;
    Y en tant’ o sol non s’ esconde,
    Nunha pedriña me sento.

    —

      E sentada estou mirando
    Cóm’ á lua vay sahindo,
    Cóm’ ó sol se vay deitando.

    —

      Cál se deita, cál s’ esconde,
    Mentras tanto corre á lua
    Sin saberse para dónde.

    —

      Para dónde vay tan soya,
    Sin qu’ á os tristes qu’ á miramos
    Nin nos fale nin nos oya.

    —

      Que si oira e nos falara,
    Moitas cousas lle dixera,
    Moitas cousas lle contara.


    IV

      Cada estrela, o seu diamante;
    Cada nube, branca pruma,
    Trist’ á lua marcha diante.

    —

      Diante marcha crarexando
    Veigas, prados, montes, ríos,
    Dond’ ó día vay faltando.

    —

      Falt’ ó día, e noit’ escura
    Vaixa, vaixa pouc’ á pouco,
    Por montañas de verdura.

    —

      De verdur’ e de follaxe,
    Salpicada de fontiñas
    Vaixo á sombra do ramaxe.

    —

      Do ramaxe donde cantan
    Paxariños piadores,
    Que c’ aurora se levantan.

    —

      Que c’ á noite s’ adormecen
    Para que canten os grilos
    Que c’ as sombras aparecen.


    V

      Corre ó vento, ó río pasa,
    Corren nubes, nubes corren
    Camiño da miña casa.

    —

      Miña casa, meu abrigo:
    Vanse todos, eu me quedo
    Sin compaña nin amigo.

    —

      Eu me quedo contemprando
    As laradas d’ as casiñas
    Por quen vivo sospirando.

    —

      Ven á noite..., morre ó día,
    As campanas tocan lonxe
    O tocar d’ _Ave María_.

    —

      Elas tocan pra que rece,
    Eu non rezo, qu’ os saloucos
    Afogándome parece
    Que por min tên que rezar;
    _Campanas de Bastabales,_
    _Cando vos oyo tocar,_
    _Mórrome de soidades._




XII


    I

      Vint’ unha crara noite,
    Noitiña de San Xoán,
    Poñend’ as frescas herbas
    Na font’ á serenar.
    E tan bonit’ estabas,
    Cal rosa no rosal,
    Que d’ orballiño fresco
    Toda cubert’ está.
    Por eso namorado,
    Con manso sospirar
    Os meus amantes brazos
    Voteiche pó-lo ban.
    E ti con doçes ollos
    E máis doçe falar,
    Meiguiña m’ envoucastes
    En pracido solás.
    As estrelliñas todas
    Qu’ aló no espaço están,
    Sorrindo nos miraban
    Con soave craridá.
    E foron, ¡ay!, testigos
    D’ aquel teu sospirar
    Qu’ ô meu correspondía
    Con amoriño igual.
    Pero dempois con outros
    Máis majos e galans
    (Mais non que máis te queiran,
    Qu’ haber non haberá),
    Tamén, tamén, meniña,
    Soupeches praticar
    A sombra dos salgueiros
    Cabo do romeiral.
    Por eso eu che cantaba
    En triste soledá,
    Cando, ¡ay de min!, te vía
    Con eles parolar.
    Coida, miña meniña,
    Das práticas que dás,
    _Que donde moitos cospen,_
          _Lama fan_.


    II

      ¡Qué triste agora te vexo!...
    ¡Qué triste, nena, estás!...
    ¿Os teus frescos colores,
    Dónde, meniña, van?
    ¿O teu mirar sereno,
    O teu doçe cantar,
    Dónde, meniña, dónde,
    Coitada toparás?
    Xa non te vin, meniña,
    Na noite de San Xoán
    Poñend’ as frescas herbas
    Na font’ á serenar.
    Xa non te vin fresquiña
    Cal rosa nó rosal,
    Que muchadiña estabas
    De tanto saloucar.
    Hôra de dor ferida
    Buscando á honriña vas,
    Á honriña que perdeches,
    Mais ¿quén ch’ á volverá?
    Eu ben, miña meniña,
    Ben ch’ á quixera dar,
    Qu’ aquel que ben te quixo
    Dóise de verte mal.
    Mais anque dir, eu diga,
    Que limpa, nena estás,
    Respóndenme sorrindo
    Por se de min bulrar.
    «Ben sabes, Farruquiño,
    Farruco dó Pombal,
    _Que donde moitos cospen,_
          _Lama fan_.»




XIII


      _San Antonio bendito,_
    _Dádeme un home,_
    _Anque me mate,_
    _Anque m’ esfole._

      Meu santo San Antonio
    Daime un homiño,
    Anqu’ ó tamaño teña
    D’ un gran de millo.

      Daimo, meu santo,
    Anqu’ os pes teña coxos,
    Mancos os brazos.

    —

      Unha muller sin home...
    ¡Santo bendito!
    É corpiño sin alma,
    Festa sin trigo.

      Pau viradoiro,
    Qu’ onda queira que vaya
    Troncho que troncho.

    —

      Mais en tend’ un homiño,
    ¡Virxe do Carme!,
    Non hay mundo que chegue
    Para un folgarse.

      Que zamb’ ou trenco,
    Sempr’ é bó ter un home
    Para un remedio.

    —

      Eu sey d’ un que cobiça
    Causa miralo,
    Lanzaliño de corpo,
    Roxo e encarnado.

      Carniñas de manteiga,
    E palabras tan doçes
    Cal mentireiras.

    —

      Por él peno de día,
    De noite peno,
    Pensando nós seus ollos
    Color de ceo.

      Mais el xa doito,
    D’ amoriños entende,
    De casar pouco.

    —

      Facé, meu San Antonio,
    Qu’ onda min veña,
    Para casar conmigo,
    Nena solteira.

      Que levo en dote
    Unha culler de ferro,
    Catro de boxe.

    —

      Un hirmanciño novo
    Que xa ten dentes,
    Unha vaquiña vella
    Que non da leite...

      ¡Ay!, meu santiño,
    Facé que tal suceda
    Cal vo lo pido.

    —

      San Antonio bendito,
    Dádeme un home,
    Anque me mate,
    Anque m’ esfole.

      Que zamb’ ou trenco,
    Sempr’ é bó ter un home
    Para un remedio.




XIV


      Acolá enriba
    Na fresca montaña,
    Qu’ alegre se crobe
    De verde retama,
    Meniña morena
    De branco vestida,
    Nubiña parece
    No monte perdida.
    Que xira, que corre,
    Que torna, que pasa,
    Que rola, e mainiña
    Serena se para.

      Xa embolta se mira
    N’ espuma que salta,
    Do chorro que ferve
    Na rouca cascada.
    Xa erguida na punta
    De pena sombrisa,
    Inmoble cal virxe
    De pedra se mira.
    A cofia de liño
    A os ventos soltada,
    As trenzas descoida
    Qu’ os aires espallan;
    Tendida-las puntas
    Do pano de seda,
    As alas d’ un ánxel
    De lonxe semellan.
    Si as brisas da tarde
    Xogando con elas
    As moven ca gracia
    Qu’ un ánxel tivera.
    Eu penso, ¡coitado
    De min!, que me chaman
    Si as vexo bulindo
    Na verde enramada,
    Mas ¡ay!, qu’ os meus ollos
    M’ engañan traidores,
    Pois vou, e lixeira
    Na niebra s’ esconde;
    S’ esconde outras veces
    Na sombra dos pinos
    E cant’ escondida
    Cantares dulciños,
    Qu’ abrasan, que firen,
    Ferida d’ amor,
    Que teño feitiña
    No meu coraçón.

      ¡Qué feita, qué linda,
    Qué fresca, qué branca,
    Dou Dios á meniña
    Da verde montaña!
    ¡Qu’ hermosa parece,
    Que chore, que xima;
    Cantando, sorrindo,
    Disperta, dormida!
    ¡Ay!, si seu pay
    Por regalo ma dera,
    ¡Ay!, non sentira
    No mundo máis penas.
    ¡Ay!, que por tela
    Conmigo por dama,
    _Eu llá vestira,_
    _Eu llá calzara._




XV


      _Adiós ríos, adiós fontes,_
    _Adiós regatos pequenos,_
    _Adiós vista dos meus ollos,_
    _Non sei cándo nos veremos._

      Miña terra, miña terra,
    Terra donde m’ eu criei,
    Hortiña que quero tanto,
    Figueiriñas que prantei.

      Prados, ríos, arboredas,
    Pinares que move ó vento,
    Paxariños piadores,
    Casiña do meu contento.

      Muhiño d’ os castañares,
    Noites craras de luar,
    Campaniñas timbradoras
    Da igrexiña dó lugar.

      Amoriñas d’ ás silveiras
    Qu’ eu lle dab’ ó meu amor,
    Camiñiños antr’ ó millo,
    ¡Adiós para sempr’ adiós!

      ¡Adiós groria! ¡Adiós contento!
    ¡Deixo á casa onde nacín,
    Deixo á aldea que conoço,
    Por un mundo que non vin!

      Deixo amigos por extraños,
    Deixo a veiga pó-lo mar,
    Deixo, en fin, canto ben quero...
    ¡Qué pudera non deixar!...


      Mais son probe, e mal pecado,
    A miña terra n’é miña,
    Qu’ hastra lle dan de prestado
    A veira por que camiña
    Ó que naceu desdichado.

      Téñovos, pois, que deixar,
    Hortiña que tanto amei,
    Fogueiriña do meu lar,
    Arboriños que prantei,
    Fontiña do cabañar.

      Adiós, adiós, que me vou,
    Herbiñas do camposanto,
    Donde meu pay s’ enterrou,
    Herbiñas que biquey tanto,
    Terriña que nos criou.

      Adiós, Virxe d’ Asunción,
    Branca com’ un serafín,
    Lévovos no coraçón:
    Pedídelle á Dios por min,
    Miña Virxe d’ Asunción.

      Xa s’ oyen lonxe, moy lonxe,
    As campanas do pomar,
    Para min, ¡ay!, coitadiño,
    Nunca máis han de tocar.

      Xa s’ oyen lonxe, máis lonxe...
    Cada balada é un dolor;
    Voume soyo, sin arrimo...
    Miña terra, ¡adiós!, ¡adiós!

      ¡Adiós tamén, queridiña...
    Adiós por sempre quizáis!...
    Dígoch’ este adiós chorando
    Desd’ á veiriña do mar.
    Non m’ olvides, queridiña,
    Si morro de soidás...
    Tantas legoas mar adentro...
    ¡Miña casiña!, ¡meu lar!




XVI


      _Eu ben vin estar ó moucho_
    _Enriba d’ aquel penedo:_
    _¡Non che teño medo, moucho,_
    _Moucho, non che teño medo!_


    I

      Unha noite, noite negra,
    Com’ os pesares qu’ eu teño,
    Noite filla das sombrisas,
    Alas que extenden os medos;
    Hora en que cantan os galos,
    Hora en que xemen os ventos,
    En qu’ as _meigas_ bailan, bailan,
    Xuntas có demo pirmeiro,
    Arrincando verdes robres,
    Portas e tellas fendendo,
    Todas de branco vestidas,
    Tendido-los brancos pelos
    Contra quen os cans oubean
    Agoirando triste enterro;
    Cando relumbrar se miran
    Antr’ os toxales espesos,
    Cal encendidas candeas
    Ollos de lobo famento,
    E os ramallaxes dos montes
    Antre sí murmuxan quedos,
    E as follas secas qu’ espallan
    Os aires da noite inquietos
    En remuiños se xuntan
    Con longo estremecemento;
    Indo camiño da igrexa,
    Soya cós meus pensamentos
    Cabo da fonte da Virxe
    Pretiño do cimenterio,
    Dempois de sentir un sopro
    Que me deixou sin alento:
    _Eu ben vin estar ó moucho_
    _Enriba d’ aquel penedo._


    II

      Arrepuïñadas todas
    As carnes se me puñeron,
    E os cabelos no curuto
    Fórons’ erguendo direitos:
    Gotas de sudor corrían
    Afio pó-lo meu peito,
    E tembraba como tremban
    As auguas cando fay vento,
    Ná pia da fonte nova
    Que sempre está revertendo.
    Aquel moucho alí fincado,
    Cal si fose ó mesmo demo,
    Fito á fito me miraba
    Có seus ollos rapiñeiros,
    Que coidei que me roubaban
    Non máis que de lonxe velos.
    De lume me paresían
    E que me queimaron penso;
    Penso qu’ eran tizós roxos
    Da fogueira dos infernos
    Que pó-las niñas me entraron
    Hastr’ ó coraçón dereitos.
    En él remorsos había
    D’ amoriños pecadentos...
    ¡Ay, quen ten d’ eses amores
    Non pod’ achar bon sosiego!

      Chovía si Dios ten augua,
    Ventaba en tódo-los ventos,
    E ensarrapicada toda
    A camiñar non m’atrevo,
    Qu’ ó moucho, fita que fita,
    M’ aspera na quel penedo,
    Mais acordeime da Virxe
    Que sempre conmigo levo,
    Résoll’ un Ave-María,
    E cobrando novo alento,
    Com’ os páxaros do mare,
    Nadando paso ó regueiro;
    Corro á enriba dó valado,
    Brinco en baixo dó portelo,
    E dend’ alí, berro entonces
    Con cantas forzas eu teño:
    _Non che teño medo, moucho,_
    _Moucho, non che teño medo._




XVII


      _Airiños, airiños aires,_
    _Airiños da miña terra;_
    _Airiños, airiños aires,_
    _Airiños, levaime á ela._

      Sin ela vivir non podo,
    Non podo vivir contenta,
    Qu’ adonde queira que vaya,
    Cróbeme unha sombra espesa.
    Cróbeme unha espesa nube
    Tal preñada de tormentas,
    Tal de soidás preñada,
    Qu’ á miña vida envenena.
    Levaime, levaime airiños,
    Com’ unha folliña seca,
    Que seca tamén me puxo
    Á callentura que queima.
    ¡Ay!, si non me levás pronto,
    Airiños da miña terra;
    Si non me levás, airiños,
    Quisáis xa non me conesan.
    Qu’ á frebe que de min come,
    Vaime consumindo lenta,
    E no meu coraçonciño
    Tamén traidora se ceiba.

      Fun n’ outro tempo encarnada
    Com’ á color da sireixa,
    Son oxe descolorida
    Com’ os cirios d’ as igrexas,
    Cal si unha meiga chuchona
    Á miña sangre bebera.
    Voume quedando muchiña
    Com’ unha rosa qu’ inverna;
    Voume sin forzas quedando,
    Voume quedando morena,
    Cal unha mouriña moura,
    Filla de moura ralea.

      Levaime, levaime, airiños,
    Levaime adonde m’ esperan
    Unha nay que por min chora,
    Un pay que sin min n’ alenta,
    Un hirmán por quen daría
    Á sangre d’ as miñas venas,
    E un amoriño á quen alma
    E vida lle prometera.
    Si pronto non me levades,
    ¡Ay!, morrerei de tristeza,
    Soya n’ unha terra extraña,
    Dond’ extraña m’ alomean,
    Donde todo canto miro
    Todo me dic’ ¡extranxeira!

      ¡Ay miña probe casiña!
    ¡Ay miña vaca bermella!
    Años, que valás nos montes,
    Pombas, qu’ arrulás nas eiras,
    Mozos, qu’ atruxás bailando,
    Redobre d’ as castañetas,
    Xas-co-rras-chás d’as cunchiñas,
    Xurre-xurre d’ as pandeiras,
    Tambor do tamborileiro,
    Gaitiña, gaita gallega,
    Xa non m’ alegras dicindo:
    ¡Muiñeira!, ¡muiñeira!
    ¡Ay, quén fora paxariño
    De leves alas lixeiras!
    ¡Ay, con qué prisa voara
    Toliña de tan contenta,
    Para cantar á alborada
    Nos campos da miña terra!
    Agora mesmo partira,
    Partira com’ unha frecha,
    Sin medo as sombras da noite,
    Sin medo da noite negra.
    E que chovera ou ventara,
    E que ventara ou chovera,
    Voaría, e voaría
    Hastra qu’ alcansase á vela.
    Pero non son paxariño
    E irey morrendo de pena,
    Xa en lágrimas convertida,
    Xa en suspiriños desfeita.

      Doçes galleguiños aires,
    Quitadoiriños de penas,
    Encantadores d’ as auguas,
    Amantes d’ as arboredas,
    Música d’ as verdes canas,
    Do millo d’ as nosas veigas,
    Alegres compañeiriños,
    Run-run de tóda-las festas,
    Levaime nas vosas alas
    Com’ unha folliña seca.
    Non permitás qu’ aquí morra,
    Airiños da miña terra,
    Qu’ ainda penso, que de morta
    Ei de sospirar por ela.
    Ainda penso, airiños aires,
    Que dimpois que morta sea,
    E aló pó-lo camposanto,
    Dond’ enterrada me teñan,
    Pasés na calada noite
    Runxindo antr’ á folla seca,
    Ou murmuxando medrosos
    Antr’ as brancas calaveras,
    Inda dimpois de mortiña,
    Airiños da miña terra,
    Éivos de berrar: ¡Airiños,
    Airiños, levaime á ela!




XVIII

Á Ó SR. D. CAMILO ÁLVAREZ E CASTRO

CHANTRE DA CATEDRAL DE SALAMANCA


    I

      Roxiña cal sol dourado,
    Garrida cal fresca rosa,
    Iba pó-lo monte hermosa
    Có branco pe descalzado...
    Copo de neve pousado,
    Deslumbrando á luz do día,
    Tan branco pe parecía.

    —

      As longas trenzas caídas,
    Con quen os ventos xogaban,
    Ondiñas d’ ouro formaban
    Na branca espalda tendidas;
    Apertadas e bruñidas
    Qu’ espigas eran, coidara
    O que de lonxe as mirara.

    —

      Tiñan os cores do mare,
    Os seus olliños dormentes,
    Máis doçes, máis transparentes,
    Naide os poidera encontrare;
    Naide velos sin amare
    O coraçón sin falsía,
    Que por antr’ eles se vía.

    —

      Levaba na frente á yalma,
    Nos doçes labios á risa,
    Auguiña que ó vento enrisa,
    Pousaba no fondo en calma.
    Tal como gallarda palma
    Cimbrase con folgura
    A delgadiña cintura.

    —

      Ó par da brisa temprada
    Qu’ antr’ os salgueiros corría,
    Ela correndo seguía
    Unha veiriña encantada.
    Qu’ alí mansa e sosegada
    Manaba unha fresca fonte
    Cabo da falda do monte.


    II

      Franca, pura, sin enganos,
    Canta, canta, garruleira,
    Ó pe da verde silveira
    Laband’ os seus brancos panos.
    Ó son dos romores vanos
    Que nacen cá mañanciña,
    Lava, lava na fontiña.

    —

      Xunto d’ ela os paxariños
    Gorgorexan qu’ é un contento,
    Faille festiñas ó vento
    C’ os seus hirmáns os airiños.
    Os pastores, coitadiños,
    Cantanlle ó doçe _a... la... la..._
    Que lengua de amores fala.

    —

      Ela honesta está escoitando,
    Mais con sospiros responde,
    Qu’ aló garda non sei dónde
    Saudades de non sei cándo.
    Os paniños vay lavando
    E á tendelos s’ apresura
    Nun campiño de verdura.

    —

      Dempois no rego que pasa,
    Verte unha vagoa serena,
    Filla da escondida pena
    Qu’ o seu peitiño traspasa.
    Pois que d’ amores s’ abrasa
    Aquela qu’ é fresca rosa
    Tan amante como hermosa.

    —

      Compañeiras van chegando
    Cal máis á máis ven portada,
    Xarros de louza vidrada,
    Antr’ os seixos van pousando.
    Cay á auguiña mormuxando,
    Brancas vinchas se levantan,
    As meniñas cantan..., cantan.

    —

      As estrelas van fuxindo
    A espesa niebra enrarece,
    O arboriño que frorece
    Por antr’ ela vay sahindo.
    O craro sol vay subindo
    Por riba do firmamento,
    Limpo, garrulo e contento.

    —

      Arredor tod’ arrescende
    A olido de primadera,
    Y á ló n’ azulada esfera
    Fogax de groria s’ encende.
    Mais á meniña n’ atende
    Si non á ó dor ¡mal pecado!
    Que ten no peito encravado.

    —

      Danll’ extrañeza os cantares,
    Danlle de chorar deseyos,
    Y os ollos de vagoas cheyos,
    Pensa nos nativos lares.
    Que n’ hay máis tristes pesares,
    Máis negra malencolía
    Qu’ á qu’ entr’ extraños se cría.

    —

      Paxariños, verde prado,
    Branca lua e sol ardente,
    Todo consolo é impotente
    En mal tan desconsolado.
    Todo contento é trubado
    Pó-la peniña sin fondo
    Qu’ hay no coraçón abondo.

    —

      Por eso á meniña hermosa,
    Foxe d’ alegre fontiña,
    Tal como triste ovelliña
    Que trema de dor queixosa.
    Vay sentida, vay chorosa,
    Mentras lle cantan con saña:
    «¡Da montaña!, ¡da montaña!»

    —

      Y ela, que de tal s’ extraña,
    Ferida no que máis sinte,
    Qu’ á maltraten non consinte,
    Y así lles contesta huraña:
    _Anque ché son da montaña,_
    _Anque ché son montañesa,_
    _Anque ché son, non me pesa._




XIX


      Pasa río, pasa río,
    Có teu maino rebulir;
    Pasa pas’ antr’ as froliñas
    Color d’ ouro e de marfil,
    A quen c’ os teus doçes labios
    Tan doçes cousas lles dis.
    Pasa, pasa, mais non vexan
    Que te vas á ó mar sin fin,
    Porqu’ estonces ¡ay, probiñas,
    Cánto choraran por ti!
    ¡Si souperas qu’ extrañeça,
    Si souperas qué sofrir
    Desque dél vivo apartado
    O meu coraçón sentiu!
    Tal m’ acoden as soidades,
    Tal me queren afrixir,
    Qu’ inda máis feras m’ afogan,
    Si as quero botar de min.
    Y ¡ay, que fora das froliñas
    Vendote lonxe de si
    Ir pó-la verde ribeira,
    Da ribeira dô Carril!

      Pasa, pasa, caladiño,
    Có teu manso rebulir,
    Camiño dô mar salado,
    Camiño dô mar sin fin;
    E leva estas lagrimiñas,
    Si as de chegar por alí,
    Pretiño dos meus amores,
    Pretiño dô meu vivir.
    ¡Ay, quén lagrimiña fora
    Prá ir, meu ben, xunta ti!...
    ¡Quén fixera un caminiño
    Para pasar, ay de min!
    _Si á mar tibera barandas_
    _Fórate ver á o Brasil;_
    _Mais á mar non ten barandas,_
    _Amor meu, ¿por don’ ey d’ ir?_




XX


      _--Hora, meu meniño, hora,_
    _¿Quen vos ha de dar á teta,_
    _Si tua nay vay no muhiño,_
    _E teu pay na leña seca?_
      Eu cha dera, miña xoya,
    Con mil amores cha dera,
    Hastra rebotar meu santo,
    Hastra que máis non quixeras,
    Hastra verte dormidiño
    Con esa boca tan feita,
    Sorrindo todo fartiño,
    Cal ubre de vaca cheya.
    Mais ¡ay, qué noite che agarda!
    Mais ¡ay, qué noite ch’ espera!
    Qu’ anque duas fontes teño,
    Estas fontiñas non deitan.
    Hora, meu meniño, hora,
    Cánto chorarás por ela,
    Sin ter con que t’ acalente,
    Sin ter con que t’ adormeça,
    Que soyo, soyo quedaches
    Com’ unha ovelliña enferma,
    Tremando, malpocadiño,
    Com’ as ovelliñas treman.
    Sin cobirtor que te cruba
    Nunhas palliñas te deitan
    E neve e chuvia en ti caen
    Por antr’ as fendidas tellas.
    E silva ó vento que pasa
    Pó-las mal xuntadas pedras,
    E cal coitelo afilado
    No teu corpiño se ceiba.
    ¡Ay, cando veña tua nay!
    ¡Ay, cando ch’ á tua nay veña!
    Cal te topará, meniño,
    Frío com’ á neve mesma,
    Para chorar sin alento,
    Rosiña que os ventos creban...
    ¡Ay, más valera, meniño,
    Que quen te dou non te dera!
    Qu’ os fillos dos probes nacen,
    Nacen para tales penas.

      Así se expricaba Rosa
    Nó medio da noite negra,
    O pe d’ unha negra porta,
    Toda de lañas cuberta.
    Mentras tanto murmuxaban
    Por entr’ á robreda espesa
    Do río as revoltas agoas
    E os berridos da tormenta.
    Tod’ era sombras no ceo,
    Tod’ era loito na terra,
    E parece qu’ á _compaña_
    Bailab’ antras as arboredas
    C’ as chuchonas enemigas,
    E c’ as estricadas meigas.

      En tanto un choro soave
    Sentir no espaço se deixa,
    Tal como gaita tocada
    Nunh’ alborada serena;
    Tal como lexana frauta
    Cand’ ó sol no mar se deita,
    Cuyo son nos tray ó vento
    C’ os cheiriños da ribeira.

      No medio da chouza escura
    Que triste Rosa contempra,
    Unha luz branca se mira
    Com’ aurora que comença.
    Olido de frescas rosas
    Os aires da noite incensan,
    Cal si todas se xuntaran
    As froles da primadera;
    Soan cantares extraños,
    Soan músicas que alegran;
    Músicas son e cantares
    Nunca sentidos na terra,
    Por eso, pasmada Rosa,
    Pouquiño á pouco s’ achega,
    E por unha regandixa
    Postrada no chan axexa.

      Nunca humanos ollos viron
    O que veu estonces ela,
    Que si non morreu estonces
    Foy porque Dios no quixera:
    De resplandecente groria
    Rayos d’ amor se refrexan
    Do abandonado meniño,
    Sobr’ á dourada cabeça;
    E porqu’ esté máis contento,
    E porque máis s’ entreteña,
    Cabe ó seus peïños crecen
    Frescos ramos de azucenas.
    Xa non dorm’ en probe cuna,
    Qu’ outro berce lle fixeron
    C’ as alas os anxeliños
    E có seu lume as estrellas.
    Nubes de color de rosa
    Fanlle branda cabeceira,
    Sírvelle de cubertura
    Un rayo de luna cheya,
    Y á Virxen santa, vestida
    Con vestido de inocencia,
    Por que de fame non morra
    E fartiño s’ adormeça,
    Dalle maná do seu peito
    Con qu’ os seus labios refresca.

      Mentras ó mundo existise,
    Rosa mirando estibera
    Con tanta groria encantada,
    Con tanta dicha suspensa;
    Mais unha voz lonxe s’ oye
    Por antr’ os olmos da veiga,
    Que cantando amorosiña
    S’ exprica de esta maneira:
    «Hora, meu meniño, hora,
    Logo che darey á teta,
    Hora, meu meniño, hora,
    Xa non chorarás por ela.»

      Esto cantaron. En tanto
    Có á Virxe desapareceran
    Os anxeliños, deixando
    En derredor noite espesa.
    Xa se sinten as pasadas
    Por xunto da corredeira;
    Xa saltaron ó portelo,
    Xa cerraron á cancela...
    A probe nay corre, corre,
    Qu’ ó seu filliño ll’ espera;
    Mais cando chega, dormido
    O seu filliño contempra.
    Dill’ estonces, mentras tanto
    Qu’ en bicalo se recrea:

      --Miña xoya, miña xoya,
    Miña prenda, miña prenda,
    ¿Qué fora de ti, meu santo,
    Si naiciña non tiberas?
    ¿Quén, meu fillo, te limpara,
    Quén á mantença che dera?

      --O que manten as formigas
    E os paxariños sustenta.--

      Dixo Rosa, y escondeuse
    Por antr’ á nebrina espesa.




XXI

    _Non che digo nada..._
    _¡Pero vaya!_


    I

      Pasan n’aquesta vida
    Cousiñas tan extrañas,
    Tan raros feitos vense
    Neste mundo de trampa;
    Tantos milagres vellos
    Tan novas insinanzas,
    E tan reboltos allos
    Con nome d’ensaladas,
    _Que non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Meniña, ven vestida;
    Meniña, ven calzada,
    Que ten roupa de cote,
    Que ten roupa de garda;
    Meniña, que ben folga,
    Meniña, qu’ anda maja,
    Y é probe, malpocado,
    Com’ unha triste araña...
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Véxote aló antr’ os millos,
    Véxote aló nas brañas,
    Xa no pinar espeso,
    Xa na beiriña mansa
    Do río que correndo
    Vay antr’ as verdes canas,
    E xuras qu’ estás soya,
    Que naide t’ acompaña...
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Casada, casadiña,
    Que gustas ser falada,
    Que bailas c’ as solteiras
    Nás festas e ruadas,
    Que tes ná boca á risa
    E que c’ os ollos falas,
    E que á ó falar con eles
    Parece que che saltan,
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Cando mirar te miro
    Tan limpa e tan peinada,
    Loitar c’ os rapaciños
    Hastra qu’ en ti se fartan,
    E vas dimpois xurando
    Qu’ eres muller sin chata,
    E dís qu’ ás máis non teñen
    Contigo comparanza,
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      E ti, Rosa, Rosiña,
    Modesta e recatada,
    Que falas tan mainiño,
    Que tan mainiño andas,
    Qu’ os pes d’ os homes miras
    Para non verlle á cara,
    E fás que non entendes
    Cando d’ amor che falan,
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Vas pó-la mañanciña
    A misa c’ as beatas
    Dempois... (por qué, ti ó sabes)
    De xunta d’ elas largas;
    E si ná corredoira
    Xunto da verde parra,
    Non sey con que xentiña,
    Páraste ou non te paras,
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      E ti, rapás garrido
    De tan melosas falas,
    Tan majo de monteira,
    Tan rico de polainas,
    Tan fino de calzado
    Como de mans fidalgas,
    Cando me dis que gustas
    De traballar na braña,
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Ti falarás d’ amores
    Cousiñas ben faladas;
    Ti loitarás c’ as nenas
    Como ningún loitara;
    Ti beberás do mosto
    Hasta quedar sin fala;
    Pero cós teus sudores
    Mollar á terra ingrata...
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Mais tantas cousas vexo
    Que me parecen trampa;
    Tanto sol entre nubes,
    E tan revoltas auguas
    Qu’ asemellarse intentan
    A unha fontiña crara,
    Que por non perder tempo
    Donde non quito racha,
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_


    II

      Pasan n’ aquesta vida
    Cousiñas tan extrañas,
    Tan raros feitos vense
    Neste mundo de trampa;
    Tantos milagres vellos,
    Tan novas insinanzas,
    E tan rovoltos allos
    Con nome d’ ensaladas,
    _Que non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      E qu’ algo deprendera,
    Triste de min, coidaba;
    E qu’ á esperencia neta
    Ninguén m’ iba en puxanza
    Por ter na frent’ enrugas
    E ter caniñas brancas,
    Cando hay hoxe uns mociños
    Mesmo dende que maman,
    _Que non che digo nada..._
      _¡Pero vaya_!

      Xa non che val, Farruco,
    Que vivas en compaña
    Dos anos pensadores
    Nin da esperencia calva,
    Nin qu’ ollo alerta vivas
    Com’ á cordura manda,
    Que donde menos penses
    Tamaña lebre salta.
    _Que non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Xa sendo noit’ escura
    Dinche qu’ é noite crara;
    Xa estand’ ó mar sereno
    Che din que fay borrasca,
    E tanto te confunden
    E tanto te acobardan,
    Qu’ anque falar quixeras
    Tal coma Dios che manda,
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Si eres francés, meu vello,
    Si eres da lonxe Australia,
    Si aló do sol baixaches
    Ou das estrelas pálidas,
    Con seria gravedade
    Quisáis che preguntaran,
    E ti pasmado todo,
    Calado mormuraras:
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Por eso, meu velliño,
    Si d’ estudiar non tratas
    A cencia d’ estos tempos,
    Qu’ é com’ el augua crara,
    Anque c’ á parromeira
    Tamén ten comparanza,
    Que nesto á cencia estriba,
    Y en ter distintas caras,
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Sin entender un ele
    Verás que ben s’ amañan
    Honrados e sin honra,
    Rameiras e beatas;
    Verás cómo s’ axuntan,
    Verás cómo se tratan,
    Mentras que ti marmuras
    C’ á lengua d’ unha coarta.
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Verás cor de sireixa
    Quen foy cor d’ esmeralda,
    Y aqueles tan azues
    Que sangre azul manaban,
    Manar sangre bermella
    Pó-la moderna usanza,
    Y esto con tal chistura
    E con fachenda tanta,
    _Que non che digo nada..._
      _¡Pero vaya_!

      Verás qué revolturas,
    Qué ricas contradanzas,
    Qué gaitas con salterio,
    Qué pífanos con arpas,
    Qué dengues encarnados
    Con mantilliñas brancas,
    Chapurra que chapurra
    En confusión tan várea.
    _Que non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Ti pensarás qu’ aquesto
    É tod’ unha antroidada,
    Qu’ aquí un levita sobra
    Y unha chaqueta falta;
    Qu’ alí se comen lebres
    En vez de calabazas,
    E tocan frautas donde
    Deben tocar campanas...
    _Mais non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_

      Deprende, meu velliño,
    A cencia ben amada,
    Que saibamente insina
    Tan rica misturanza,
    Si queres ser sabido
    En cousas tan extrañas,
    Pois antre tantas nobas
    As costumiñas rancias...
    _Non che digo nada..._
      _¡Pero vaya!_




XXII


      _Mais ó que ben quixo un día,_
    _Si á querer ten afición,_
    _Sempre lle queda unha magoa_
    _Dentro do seu coraçón._


    I

      Aló nas tardes serenas,
    Aló nas tardes caladas,
    Fanse máis duras as penas
    Que nas brandas alboradas.

    —

      Aló nas tardes sombrisas,
    Aló nas tardes escuras,
    Fanse máis cortas as risas,
    Máis negras as desventuras.

    —

      Que non hay sera tranquila
    Para quen remorsos garda,
    E máis presto s’ aniquila
    Canto máis á noite agarda.


    II

      Eu ben sei d’ estos secretos
    Que s’ esconden nas entrañas,
    Que rebolen sempre inquietos
    Baixo mil formas extrañas.

    —

      Eu ben sei d’ estes tormentos
    Que cosomen e devoran,
    Dos que fan xemer os ventos,
    Dos que morden cando choran.

    —

      Y anqu’ hora sorrindo canto,
    Anqu’ hora canto con brío,
    Tanto chorey, chorey tanto,
    Com’ as auguiñas d’ un río.

    —

      Tiben en pasados días
    Fondas penas é pesares,
    E chorey vagoas tan frías
    Com’ as auguiñas dos mares.

    —

      Tiben tan fondos amores
    E tan fondas amarguras,
    Qu’ era fonte de dolores
    Nacida entre penas duras.


    III

      Hora río, hora contento,
    Vou pó-las eiras cantando,
    Vendo d’ onda ven ó vento
    Cando vou levar ó gando.

    —

      Hora con grande sosiego
    Durmo na veira d’ as fontes,
    Durmo na veira d’ os regos,
    Durmo na punta d’ os montes.

    —

      _Mais ó que ben quixo un día,_
    _Si á querer ten afición,_
    _Sempre lle queda unha magoa_
    _Dentro do seu coraçón._




XXIII


      Castellana de Castilla
    Tan bonita e tan fidalga,
    Mais á quen para ser fera
    Cá procedensia ll’ abasta.
    Desíme, miña señora,
    Xa qu’ os mostrás tan ingrata,
    Si ó meu rendimento homilde
    Bascas d’ enoxo vos causan,
    Pois cand’ onda vos me achego
    Cuspís con ardentes ansias,
    Y ese mirar de pombiña
    Volvés en fosca mirada,
    Tornando en sombrisa noite
    O día qu’ en sol se baña.
    En vano intento, señora,
    Saber por qué me maltrata
    Dama d’ un alma tan nobre,
    Anque soberba por fama,
    Pois né motivo á despreço
    Sintirse tan ben amada,
    Qu’ as mesmas pedras, señora,
    D’ un bon querer se folgaran.
    Din que na nobre Castilla
    Así os gallegos se trata,
    Mais debe saber Castilla,
    Que de tan grande s’ alaba,
    Que sempre á soberbia torpe
    Foi filla d’ almas bastardas.
    E sendo vos tan sabida,
    Nunca de vó-lo pensara,
    Que de tan alto baixando
    Vos emporcases na lama.
    Nin que chamándovos nobre
    Tanta nobreza enfouçaras
    Imitand’ os que vaidosos
    No qu’ está débil s’ ensañan.
    Pero máis val qu’ enmudeça,
    Pois tés condición d’ ingrata;
    Que predicar en deserto
    Da miña terra né usanza.
    Si fun curpabr’ en quereros
    Coma ningún vos amara,
    Por ser de terra gallega
    E sérdes vos castellana,
    En paz, señora, vos deixo
    C’ á vosa soberba gracia,
    E voume á Galicia hermosa
    Dond’ en xuntanza m’ agardan
    Ó que no tendes, señora,
    Y ó qu’ en Castilla n’ achara,
    Campiños de lindas rosas,
    Fontiñas de frescas auguas,
    Sombra na veira d’ os ríos,
    Sol nas alegres montañas,
    Caras que nacen sorrindo
    E que sorrindo vos aman,
    E qu’ inda mesmo morrendo
    En sonrisiñas se bañan.
    Alí, señora, contento
    Cantando ó doçe _ala lala_
    Baixo á figueira frondosa
    En baixo da verde parra,
    C’ aquelas frescas meniñas
    Que mel d’ os seus labios manan
    Cando en falar amoroso
    _Meigo_ nos din en voz maina.
    Con tóda-las de Castilla
    Nobrísimas castellanas
    Olvidareivos sin pena,
    Anque sós vos tan fidalga.
    Que aló saben ser altivas,
    Pero non saben ser vanas,
    Y é fácil con doçes tomas
    Olvidar tomas amargas.
    Déchesmas vos, mi señora,
    Con despreço envenenadas,
    Inda con fero máis fero
    Que pelica de laranxa;
    Mais teño por que me pase
    Aquel sarrapio qu’ escalda,
    _Teño unha dama nos Portos,_
    _Outra no Ribeiro d’ Avia,_
    _Si á dos Portos é bonita_
    _Á do Ribeiro lle gana._




XXIV


      Queridiña d’ os meus ollos,
    Saberás como estou vivo
    Nesta vila donde adoito
    Dende que chegín de Xinzo.
    Saberás com’ á Dios gracias
    Y ó escapulario bendito
    Non afogamos no mare
    Como coidaba Xacinto
    Qu’ é tan valente, á bofellas,
    Como’ os alentos d’ un pito.
    Saberás como dempois
    Me puñeron moy vestido
    Con roupa azul e amarela
    Cal andan tódo-los quintos,
    E logo todos xuntados,
    Inda máis de vintecinco,
    Nos paseamos pó-las calles,
    Qu’ era mesmo un adimiro
    De tan majos como ibámos,
    De tan brancos e tan limpos.
    ¡Si me viras, queridiña,
    Cal outras qu’ eu sei me viron!
    Cad’ ollada me botaban
    Xa de través, xa de fito...
    Y eran meniñas graciosas
    Con moita salsa no pico,
    Mais ningunha d’ este peito
    Poido arrincarm’ un sospiro,
    Qu’ ó teu retrato alí estaba
    Rabuñando paseniño.
    Qu’ anque d’ onda ti partín,
    Prendiña que tanto estimo,
    Non vin soyo, miña xoya,
    Que ti viñeche comigo.

      ¡Si souperas cánto peno,
    Si souperas cál m’ afrixo
    Cando m’ acordo nas noites
    D’ aqueles teus cantariños!...
    Ora en ti penso disperto,
    Ora en ti penso durmindo,
    E sempre en ti estou pensando
    Coma si foses feitiço.
    Seique meigallo me deche
    Na festa do San Martiño,
    Amasado c’ os teus dedos
    Nunha bola de pan trigo.
    Mais nóno sinto por eso,
    Qu’ anque me deras martirio
    Por vir de ti, queridiña,
    Com’ un año recibírao.

      Nada me distrai, Rosiña,
    Da pena que por ti sinto;
    De día como de noite
    Este meu corazonciño
    Contigo de cote fala
    Porqu’ eu falar ben ó sinto;
    Un falar tan amoroso
    Que m’ estremeço d’ oílo.
    ¡Ay!, qu’ extrañeza me causa
    E soidás e martirio,
    Pois así cal el che fala
    Quixera falar contigo
    Cal outros tempos dichosos
    D’ os nosos amores finos.

      Cántas veces nos xuramos
    Cando lavabas no río
    Ó pe d’ un alto salgueiro
    Antre risas e sospiros:
    «¡Xa nunca máis separarnos,
    Xa nunca máis desunirnos!»
    Mais aqueles xuramentos
    Tal como rosas d’ espiño
    Lixeiriños s’ espallaron
    A un sopro d’ os ventos fríos.
    Ora có mar de por medio
    ¡Adiós, amantes cariños!
    Nin ti me ves nin te vexo
    Aló na beira do río,
    Naquelas crariñas noites
    De folga pó-los domingos.
    As amoriñas maduran
    Nas silveiras d’ os camiños,
    Naçen as froriñas brancas
    Por antr’ as canas do millo.
    O río pasa-que-pasa,
    Cantan nas pónlas os xilgaros,
    Todo está verd’ e frondoso,
    Todo está fresco e frorido;
    Sólo nos, Rosa, faltamos
    Naqueles verdes campiños.

      Rosiña, dame un consolo
    Par’ este dolor qu’ eu sinto.
    ¡Ay, qu’ os recordos me matan!
    ¡Ay, qu’ acabarán comigo!
    Di s’ inda me queres moito,
    Mandamo á decir pretiño;
    Dime si gárdal’ o pano
    Que che din por San Benito
    Qu’ ó merquei na quinta feira
    Por doce cartos e pico.
    Dime tamén si deprendes
    Pó-la cartilla de _Cristus_
    Á ler como m’ ofreceches
    Para ler os meus escritos,
    Qu’ en sabendo algunhas letras
    Dempois irás traducindo.
    Eu xa lle perdín ó medo
    A escribiduras e libros,
    Pois fago uns palotes netos
    De qu’ eu mesmo m’ adimiro,
    Tan grandes como fungueiros
    E máis gordos si non minto.

      Adiós, espresiós che mando
    Pó-lo burro de Camilo,
    Que non sei cal che dirá
    Estas cousas que ll’ exprico;
    Mais sabe, miña Rosiña,
    Rosiña de doçe olido,
    Que si ti xa ler souperas
    Os palotes qu’ eu escribo,
    _Escribírache unha carta_
    _Nas alas d’ un paxariño._




XXV

Á ROBERTO ROBERT

REDACTORE DA «DISCUSIÓN», Á QUEN LLE GUSTAN ÓS CONTOS Y Ó GALLEGO


    I

      Aló no currunchiño máis hermoso
    Qu’ á luz do sol na terr’ alomeara,
    Veiga frorida e prado deleitoso
    Qu’ á os campiños do Edén s’ acomparara;
    Aló ond’ ó Sar soberbo e caudaloso
    Parece que se dorme e que se para
    (Tan maino corr’ antre á robreda escura),
    Alí naceu Vidal ó sin ventura.[1]

  [1] Eu ben sei qu’ en rigor estas octavas non son en maneira
  algunha á glosa d’ un _cantar_, e que mellor e con máis
  propiedade podía chamarse _conto_; pero como pó-lo d’ ahora
  non penso facer en gallego nengún libro de contos póñoo aquí,
  unha vez que nestes cantares tratei de pintar as costumes d’ os
  nosos probes aldeáns, e sirven estas octavas prá dar á conocer
  unha d’ as máis antiguas e máis usadas. Sempre me conmoveu o
  relato de este conto sencillo, patriarcal, e por eso decidinme
  á versificalo, contando c’ á benevolencia d’ os lectores. ¡Son
  tantos os desdichados á quen nas nosas aldeas non se ofrece á
  _proba do porco_, e que soñan có día en que, como Vidal, poidan
  decir á os seus avaros veciños: _Adiante c’ ó varal!..._


    II

      ¡Qué reposo! ¡Qué luz!... ¡Qué garruleiro
    Brando cantar d’ os váreos paxariños
    Cand’ ó salir do sol pó-lo quinteiro
    Douraba fontes, lagos e campiños!
    ¡Qué libre respirar!... ¡Qué placenteiro
    Ir e vir dos cabirtos xuntadiños!
    ¡Qué frescas, qué polidas, qué galanas,
    Iban có gando as feitas aldeanas!


    III

      Nunca ó rumor do mundo corrompido,
    Nunca da louca socied’ as vaidades,
    Nin brillo d’ os honores fementido
    Foran trubar tan doçes soledades.
    Ceo azul, sol d’ amor, campo frorido,
    Santa paz sin remorso nin saudades,
    Horas que van mainiñas camiñando,
    Tal alí tempo e vida iban pasando.


    IV

      Como ó ventiño da mañán pirmeiro
    No seyo d’ as rosiñas se dormía,
    E cal dempois toliño e rebuldeiro
    Pó-lo espaço inmensísimo subía,
    E volvendo á baixar murmuradeiro
    Por enriba d’ as chouzas rebulía,
    Nas aliñas levand’ ó fumo leve
    Qu’ en trubias ondas á subir s’ atreve.


    V

      E como ô mediodía, fast’ o río
    Brisas, aires, pradiños e arborado
    Pousaban calorosos e sin brío
    Cal viaxeiro sedento e fatigado;
    E como da seran ó alento frío
    De arrulos misteriosos impregnado
    Con pasiño lixeiro s’ achegaba
    Y aire, río e floriñas axitaba.


    VI

      Pasiño á paso á traballada xente
    D’ os campos as chousiñas se volvía,
    Mentras no lar o pote sarpullente
    C’ as ricas berzas á cachón fervía.
    As fabas y as balocas xuntamente
    Có touciño sabroso nel se vía,
    En compañ’ amigable e farturenta
    Qu’ alegra, que convida e que sustenta.


    VII

      Dempois da frugal cea, ó cariñoso
    Resplandor do luar claro e soave
    Iban gozar ô enxido de reposo
    Có abó, qu’ á longa historia contar sabe.
    O rosario da Virxe proveitoso
    Logo rezaban con asento grave,
    Y alma e corpo tranquilo se dormía
    Esperando ó folgor do novo día.


    VIII

      Tod’ era paz e amor e augua serena,
    Tod’ era craro azul no firmamento,
    Nin houbo alí á soberba qu’ envenena,
    Nin vano goce, nin fatal tormento.
    Nin louco rebuldar, nin fonda pena,
    Nin baixo aborrecido pensamento,
    Vidiña tan risoña atormentaba,
    Pois doçe e mainamente se folgaba.


    IX

      Naide n’ aquel lugar probe se vira
    Qu’ uns ben y outros non mal foran vivindo,
    Y un qu’ afroxa de máis y outro qu’ estira
    Fóranse acomodando e repartindo.
    Ningún da negra fame á man sentira
    O seu peito fortísimo oprimindo,
    No máis que á desdichada criatura
    Que se chamou Vidal ó sin ventura.


    X

      Orfo ende que nacera, á sorte triste
    Déralle por herencia ó desconsolo,
    C’ o á negra soledá, qu’ ô probe asiste,
    Naide na terra se topou tan solo.
    De canto en polvo terrenal se viste
    Inda correndo un polo y outro polo,
    Qu’ era prob’ e dorido antr’ os doridos
    E afrixido antr’ os tristes afrixidos.


    XI

      Tiña por casa un cortelliño escuro,
    Tiña por leito ó chan humedecido,
    Por cubirtor á neve e vento duro
    Qu’ entraba pó-las fendas arresido.
    Tiña ó sustento escaso e mal seguro
    Que dan de porta en porta ô qu’ é perdido,
    Qu’ así lle din con bulra non escasa
    O que por probe neste mundo pasa.


    XII

      En jamás ó infeliz decir poidera
    «¡Esto que teño é meu!», qu’ á sorte dura
    N’ inda por conceder lle concedera
    Un pouco de querer ou de ternura.
    Nin un pouco d’ amor, que donde houbera
    Pobreza, e soledad’ e desventura,
    Groria, dicha e querer correndo pasan
    Y á entradiña da porta non traspasan.


    XIII

      Sempre por dicha prá Vidal había
    Caldo e máis pan n’ algún lariño alleo,
    Y á máis á caridá non s’ extendía,
    Que fora un mal matarlle outro deseo.
    Que si á cousas mellores s’ afacía
    Y outro váreo comer y outro recreo,
    Traballo lle custara á bon seguro
    Comer dempois berciñas e pan duro.


    XIV

      Tal conta á xente corda se botaba
    Con parsimonia concençuda e grave,
    E refráns sabios con afán buscaba
    Dos que din «Nunca dés do que ben sabe.»
    Y ô compango Vidal nunca probaba
    Por qu’ era á sobriedá santa e saudabe,
    Según á xente de poder decía,
    Anqu’ ela ben folgaba e ben comía.


    XV

      Cando d’ os porcos á matanza viña,
    ¡Qu’ amabre chamuscar nas limpas eiras
    Ó despertar da fresca mañanciña!...
    ¡Qu’ alegre fumo antr’ olmos e figueiras,
    Olendo á cocho pó-los aires viña!
    ¡Qu’ arremangar d’ as nenas mondongueiras!
    ¡Qu’ ir e vir dend’ o banco hastr’ a cociña!
    Y aló no lar, ¡qué fogo!, ¡qué larada!
    ¡Qué rica e qué ben feita frixolada!


    XVI

      Fígado con cebola ben frixida
    Y unha folliña de laurel cheirosa,
    Qu’ inda á un morto ben morto dera vida
    De tan rica, tan tenra e tan sabrosa.
    Raxo en sorsa c’ un cheiro que convida,
    Y á sangre d’ as morcillas sustanciosa
    En fregada caldeira rebotando
    A que fagan morcillas convidando.


    XVII

      Cuadro tan agradabr’ e farturento
    Por tod’ á vecindá se repetía
    Con garular, e risa, e gran contento,
    Que suceso tan grande ó requería.
    Mais por que lle sirvise de tormento,
    Sólo na chouza de Vidal n’ había
    Nin porco, nin mondongo, nin fartura,
    Qu’ era todo nubrado e desventura.


    XVIII

      Nas frías pedras do seu lar sentado
    Tan váreo movemento contempraba
    De negra soledade acompañado:
    Naide â festa do porco ó convidaba.
    Qu’ era probe Vidal y era olvidado,
    Y á presença d’ un probe alí estorbaba;
    Por eso entre suspiros repetía:
    «¡Ay, quén fora riquiño un soyo día!»


    XIX

      Tales eran decote os seus deseos,
    Mais nunca, ¡triste sorte!, se cumprían;
    E todos, todos de miseria cheos,
    Anos tras anos sin cesar corrían.
    X’ era bello Vidal, y os duros ceos
    De tan negro sufrir non se doïan,
    Qu’ inda ó porco Vidal nunca probara
    Nin naide á tal festiña ó convidara.


    XX

      Tal com’ era costume á rica proba
    Veciños con veciños se trocaban
    (Ind’ oxe esta costume se renova),
    Mais á Vidal veciño non chamaban,
    Que fora indina misturanza boba
    Ir á dar donde daiba non topaban,
    E por eso Vidal, probe coitado,
    Nunca catou morcilla ó desdichado.


    XXI

      Mas, ¡ay, pícaro mundo!, ¡mundo aleve!
    ¿Quén de teus pasos e revoltas fía?
    ¿Quén afirmar empávedo s’ atreve
    Que non se pode á noite tornar día?
    ¿Quén en tempo tan rápido e tan breve
    Os conocidos de Vidal diría
    Qu’ aquela triste homilde criatura
    Iba nadar en ondas de ventura?


    XXII

      ¡Y así pasou!... Qu’ aquel que todo mira
    Aló da inmensa e trasparente esfera,
    Donde c’ os astros sentellantes xira,
    Misericordia de Vidal tibera.
    O torpe olvido dos podentes vira
    Y á pena de Vidal compadecera,
    E có seu brazo misterioso e forte
    Trocou d’ un sopro á temeraria sorte.


    XXIII

      Tal pó-las portas de Vidal entrara
    Como en campo sedento farto río,
    Aló de Cáis harencia qu’ envidiara
    O máis encopetado señorío.
    Ucha d’ ouro ôs seus ollos relumbrara
    Dándolle desvareo, e risa, e frío,
    Sendo tamaña á dicha que sentía,
    Qu’ o coraçón con ela non podía.


    XXIV

      Dempois chorou, sorreu, bicou á terra
    Inda pó lo seu pranto humedecida,
    E canta dicha á humanidad’ encerra
    Verteuse do seu peito escandecida.
    Logo volvendo en sí, casi s’ aterra
    De ver ventura tan sin par cumprida,
    E postrado ante Dios fervente ora
    Y ó seu misterio portentoso adora.


    XXV

      Cumprido este deber, Vidal, reposto
    De sorpresa tan grave e prasenteira,
    Pónse limpio, amañado e ben composto,
    Co á graciña de Dios por compañeira.
    Cal s’ adimira d’ ó mirar tan posto,
    Cal lle di qu’ é galán por derradeira,
    Y anque calvo quedou como San Pedro,
    Dinlle que ten risado pelo negro.


    XXVI

      Chámalle aquel «amigo» ¡cousa rara!,
    Qu’ antes «¡Vidal!» con sorna lle desía,
    Y outro lle volve pracenteiro á cara
    Que nantronte ó caris lle retorsía.
    Tal miniña de velo se trubara,
    Tal outra xunta dél se revolvía,
    E seica non faltou quen lle dixera
    Que feito com’ un santo se volvera.


    XXVII

      Qu’ é triste ó rostro da mortal probeza
    Qu’ entre ximidos e dolores nace,
    Y hastra á hermosura ven cando riqueza
    Có seu mirar risoño nos comprace,
    Presta o diñeiro encanto e gentileza,
    Y un Dios ó mesmo demo se tornara
    Si tomando á figura de banqueiro
    Remexése diñeiro e máis diñeiro.


    XXVIII

      Estos misterios son... eu me confundo
    Y en van’ ôs espricar me propuñera;
    Pero Vidal, filósofo profundo,
    Qu’ anque xamáis nos libros deprendera
    A conta propia deprendeu no mundo,
    Non de mudansa tal se sorprendera,
    Qu’ aló no seu caletre â adiviñara
    Cando en ser rico con afán soñara.


    XXIX

      Por eso recibeu con cortesía
    Recrebos, agasaxo e comprimento,
    Q’ un tras outro homildoso lle facía,
    Escoria vil do humano sentimento.
    Él á baixesa d’ eles comprendía
    Y anque vano nin torpe pensamento
    Contra xentiñas tales meditaba,
    Forte e seria lisión darlles pensaba.


    XXX

      Unha mañán á un santo e bon suxeto
    Un quiño lle mercou, ¡soberbio quiño!,
    Tan níveo, tan plantado e tan repleto
    Cal nunca ó vira tal ningún veciño.
    Era curto de perna, o lombo neto,
    Do rabo hastra á cabeza redondiño,
    Y ó coiro tan graxento relusía
    Que mesmo de manteiga paresía.


    XXXI

      --¡Alabado sea Dios!--¡Dios ch’ ó bendiga!
    --¡San Antonio ch’ ó garde!--así excramaban
    Mentras qu’ ó cocho á paso de formiga
    Y ó seu dono Vidal serios pasaban.
    A falarlle á Vidal cada un s’ obriga
    Qu’ ó porco xa mortiño contempraban
    E n’ era de perder tan bon bocado
    Pó-las mans de Vidal morto e salgado.


    XXXII

      Log’ ó berrido do infeliz pasente
    Que sofre có coitelo morte dura
    Fender ós aires no lugar se sente,
    Pouco á pouco á gorxiña queda muda.
    O suspiro postrer soa estredente,
    A sangre corre, ó matachín xa suda,
    E n’ aquel grave e quírtico momento
    É o porco vida e mundo e pensamento.


    XXXIII

      O difunto alí está repantrigado,
    C’ unha cebola n’ antraberta boca
    (Qu’ inda parés qu’ á come ó desdichado),
    Pero no-no chorés qu’ á él solo toca
    Dormir sono tan triste descuidado,
    Pois as iras d’ inferno non provoca
    Nin groria ten nin porgatorio ardente,
    Él dormirá insensible eternamente.


    XXXIV

      Non cab’ en sí Vidal de tan contento,
    O cheiriño do porco ll’ enlouquece,
    Qu’ entr’ os porcos nacidos é un portento
    Aquel qu’ ante seus ollos aparece.
    Certa satisfación, certo contento
    No rostro d’ os presentes resplandece,
    Que mesmo quer decir en lenguax mudo:
    «¡Este sí que ch’ é un porco repoludo!»


    XXXV

      Mais c’ ó cocho Vidal soyo se encerra,
    Mentras qu’ á xente aturrullada mira...
    Cál se pasma, cál bufa, cál s’ aterra,
    Que nunca tal n’ aquel lugar se vira,
    Cal outro lle xurando eterna guerra,
    Das voltas que dá ó mundo s’ adimira,
    Pois que nunca en xamáis nengún veciño
    Lle batera c’ á porta no fociño.


    XXXVI

      Era aquel un rifar desesperado,
    Pero Vidal ó xordo se facía;
    A noit’ enteira se pasou cerrado,
    Y ô arbor primeiro do siguiente día,
    C’ un varal de morcillas ben cargado
    Que á pouco de cargado se rompía,
    Apareceu lavado e reverendo
    A todos c’ ó seu porte sorprendendo.


    XXXVII

      Él direitiño ô seu facer marchaba
    Con paso despacioso camiñando,
    E un sorrir nos seus labios s’ atopaba
    Qu’ antroido iba dicindo ou contrabando.
    Dempois con voz qu’ as xentes atroaba,
    Foise de porta en porta perguntando:
    --¿Déronlle aquí morcillas á Vidal?
    --¡¡¡Aquí non!!!--_¡Pois adiante c’ ó varal!_


    XXXVIII

      Así as chousas correu unha por unha
    Y ó varal inteiriño inda se vía;
    Con triste _sí_ non respondeu ningunha
    De cantas en redondo requería.
    Rindos’ en tanto á falsa de fertunha
    Con sonsa voz de bulra repetía:
    --¿Déronlle aquí morcillas á Vidal?
    --¡¡¡Aquí non!!!--_¡Pois adiante c’ ó varal!_


    XXXIX

      Vidal morreu, y ó tempo foi pasando,
    Braso qu’ os duros mármores arrasa
    Antre helados escombros enterrando
    De bon Vidal á solitaria casa;
    Mais sempre esta historiña foy quedando,
    Ind’ oxe mesmo por proverbio pasa,
    E cand’ ó nome de Vidal s’ invoca,
    Muda sole quedar máis d’ unha boca.




XXVI


      --Meniña, ti á máis hermosa
    Qu’ á luz do sol alumbrara;
    Ti á estrela da mañanciña
    Qu’ en puras tintas se baña;
    Ti á frol d’ as froridas cumbres,
    Ti á ninfa d’ as frescas auguas,
    Ti como folla do lirio
    Branca, pura e contristada.
    ¿Quén eres, fada sin nome,
    De tan dormentes miradas,
    De tan dorida sorrisa,
    De feituriña tan cándida?
    ¿Quisáis de muller naceches
    Sendo tan limpa e tan casta?
    ¿Quisáis d’ as brisas da tarde,
    Quisáis d’ as brétemas vagas...
    D’ as burbulliñas d’ un río,
    Quisáis d’ unha nube branca?
    ¿Ou as espumas do mare
    A un rayo de sol xuntadas
    Pousáronte ô ser d’ aurora
    Nunha cunchiña de nacra?
    Mais d’ onde queira que seas,
    Tristísima pasionaria,
    Por ti sinto un amor puro
    Que pouco á pouco me mata;
    Por ti de noite e de día
    Cal vaga sombra encantada,
    Preto do teu vivir ximo,
    Ximo c’ os ventos que pasan
    Facendo vibrar sonoras
    Sentidas cordas d’ un arpa,
    Que con ecos tembradores
    D’ os meus amores che falan.
    Mais dime: ¿por qu’ estás muda?
    Di por qu’ estás solitaria,
    Di por qué vives nos montes
    C’ os paxariños que cantan,
    Mentras ti choras e choras
    O pe d’ un olmo sentada,
    Toda de loito cuberta,
    Toda cuberta de lágrimas.

      --Déixame vivir nos montes,
    Déixam’ estar solitaria,
    Déixame c’ os paxariños
    Qu’ en derredor de min cantan.
    Déixame vestir de loito,
    Cuberta por tristes vágoas,
    Y eco de homes non escoite
    Nin son d’ armoniosas arpas,
    Qu’ eses sons d’ amor á vida
    Rompen as miñas entrañas,
    Si d’ eles, galán, por sorte
    Doçe consolo arrancaras
    Para un dor que non ten cura,
    Para un mal que non s’ acaba.
    ¡Si ô seu vibrar sonoroso
    As tombas se levantaran
    Y ó polvo que nelas mora
    Volto á vivir s’ axitara!...
    Mais cala, galán...; non toques
    As soaves cordas d’ un arpa,
    Que nin dá vida ôs que morren
    Ni as tristes tombas levanta.
    Cala, galán, c’ os cantares
    Que con pasión d’ amor cantas,
    Qu’ os meus amores morreron
    Y aló antre tombas m’ agardan.
    Para min morreu á dicha,
    Morreu tamén á esperanza,
    Cubreuse ó seu de tristura
    Y á terra d’ ásperas prantas.
    Déixame vivir nos montes,
    Déixam’ estar solitaria,
    Déixame vestir de loito,
    Cuberta d’ amargas lágrimas.
    _Qu’ á rula que viudou_
    _Xurou de non ser casada,_
    _Nin pousar en ramo verde_
    _Nin beber d’ augua crara._




XXVII


    I

            ¿Qué ten ó mozo?
            ¡Ay!, ¿qué terá?
      Ponm’ agora unha cara d’ inverno,
    Despois na fiada ¡sorrisas de tal!...
    Quer que baile con él n’ o muhiño,
    Y aló pó-la vila, nin fala quixáis...
            ¿Qué ten ó mozo?
            Pois... ¿qué terá?

      Unhas veces, canciño de cego,
    Por’ ond’ eu andare seguíndome vay;
    Non hay sitio dond’ eu non atope
    Un Bras con cirolas y os zocos na man.
            ¡Ay, qué mociño!...
            ¡Ay, qué rapaz!

      N’ outro instante, ¡mirá qué fachenda!...
    Atruxos qu’ asombran ó mesmo lugar.
    ¡¡¡Brrr!!!, parece que pasa soberbo,
    Mandando nos homes su real maxestá.
            Mociño, ¿és tolo?
            ¡Ay!, ¿s’ ó serás?

      Eu non podo entender meu amore,
    Qu’ airiños te levan, qu’ airiños te trân,
    Nin tampouco cal xeito te cadra,
    Tratándose, mozo, d’ ó teu namorar.
            ¡Ay! ¡Dios me libre,
            De ti, bon Bras!

      Que no meu entender t’ acomparo,
    O mesiño de marzo marzal:
    _Pó-la mañán, cariña de rosas;_
    _Pó-la tarde, cara de can._
            ¡Mala xuntanza
            Facemos! ¡¡Ay!!


    II

            ¿Qué di á meiguiña,
            Qué di á traidora?
      Coraçón qu’ enloitado te crubes,
    C’ os negros desprezos qu’ á falsa che dona,
    ¿Por qué vives sofrindo por ela?
    ¿Por qué, namorado, de pena saloucas?
            S’ ela é bonita,
            Ela é traidora.

      Di con mengua de min que non sabe,
    Qu’ airiños me viran veleta mal posta...
    Que ch’ ó digan, rapaza, os teus ollos,
    Qu’ agora me chaman, dempois me desbotan.
            Qu’ anqu’ és bonita,
            Eres traidora.

      S’ unhas veces amante che falo,
    E s’ outras renego de ti..., ¡pecadora!
    ¿Cáles auguas repousan serenas,
    S’ ó vento qu’ as manda rebole antr’ as ondas?
            E ti ben sabes
            Qu’ és revoltosa.

      Son canciño de cego en quererte...
    Tal bulra merece quen ama sin conta,
    Pois c’ os zocos na man ou sin eles
    As portas d’ ó inferno seguíndote fora.
            Tal estou tolo,
            Tal és graçiosa.

      ¡Que de marzo marzal teño á cara!...
    Quixáis qu’ así sea, mais ti, miña xoya,
    Tamén és cal rayola de marzo,
    Qu’ agora descrube, qu’ agora s’ entolda.
            Iguales semos,
            Nena fermosa.




XXVIII


      _Castellanos de Castilla,_
    _Tratade ben ôs gallegos:_
    _Cando van, van como rosas,_
    _Cando vén, vén como negros._


      --Cando foi iba sorrindo,
    Cando veu, viña morrendo
    A luciña d’os meus ollos,
    O amantiño do meu peito.

    —

      Aquel, máis que neve branco,
    Aquel de doçuras cheyo,
    Aquel por quen eu vivía
    E sin quen vivir non quero.

    —

      Foi á Castilla por pan,
    E saramagos lle deron;
    Déronlle fel por bebida,
    Peniñas por alimento.

    —

      Déronlle, en fin, canto amargo
    Tén â vida no seu seo...
    ¡Castellanos, castellanos!
    Tendes coraçón de ferro.

    —

      ¡Ay!, no meu coraçonciño
    Xa non pode haber contento,
    Qu’ está de dolor ferido,
    Qu’ está de loito cuberto.

    —

      Morreu aquel qu’ eu quería,
    E para min n’ hay consuelo:
    Sólo hay para min, Castilla,
    A mala ley que che teño.

    —

      Premita Dios, castellanos,
    Castellanos que aborreço,
    Qu’ antes os gallegos morran
    Qu’ ir á pedirvos sustento.

    —

      Pois tan mal coraçón tendes,
    Secos fillos do deserto,
    Que si amargo pan vos ganan,
    Dádesllo envolto en veneno.

    —

      Aló van, mal pocadiños,
    Todos d’ esperanzas cheyos,
    E volven, ¡ay!, sin ventura,
    Con un caudal de despreços.

    —

      Van probes e tornan probes,
    Van sans e tornan enfermos,
    Qu’ anqu’ eles son como rosas,
    Tratádelos como negros.

    —

      ¡Castellanos de Castilla,
    Tendes coraçón d’ aceiro,
    Alma como as penas dura,
    E sin entrañas o peito!

    —

      En trós de palla sentados,
    Sin fundamentos, soberbos,
    Pensás qu’ os nosos filliños
    Para servirvos naceron.

    —

      E nunca tan torpe idea,
    Tan criminal pensamento
    Coupo en máis fatuas cabezas
    Ni en máis fatuos sentimentos.

    —

      Que Castilla e castellanos,
    Todos nun montón a eito,
    Non valen o que unha herbiña
    D’ estes nosos campos frescos.

    —

      Sólo peçoñosas charcas
    Detidas no ardente suelo
    Tés Castilla, que humedezan
    Esos teos labios sedentos.

    —

      Que o mar deixoute olvidada
    E lonxe de ti correron
    As brandas auguas que traen
    De prantas cen semilleiros.

    —

      Nin arbres que che den sombra,
    Nin sombra que preste alento...
    Llanura e sempre llanura,
    Deserto e sempre deserto...

    —

      Esto che tocou, coitada,
    Por herencia no universo,
    ¡Miserable fanfarrona!...
    Triste herencia foi por certo.

    —

      En verdad non hay, Castilla,
    Nada como ti tan feyo,
    Qu’ ainda mellor que Castilla
    Valera decir inferno.

    —

      ¿Por qué aló foches, meu ben?
    ¡Nunca tal houberas feito!
    ¡Trocar campiños frolidos
    Por tristes campos sin rego!

    —

      Trocar tan caras fontiñas,
    Ríos tan murmuradeiros
    Por seco polvo, que nunca
    Mollan as bágoas do ceo.

    —

      Mas ¡ay!, d’ onde a min te foches
    Sin dor do meu sentimento,
    Y aló á vida che quitaron,
    Aló a mortiña che deron.

    —

      Morreches, meu quiridiño,
    E para min n’ hay consuelo,
    Que ond’ antes te vía, agora
    Xa sólo unha tomba vexo.

    —

      Triste com’ á mesma noite,
    Farto de dolor o peito,
    Pídolle á Dios que me mate,
    Porque xa vivir non quero.

    —

      Mais en tanto no me mata,
    Castellanos qu’ aborreço,
    Hei, para vergonza vosa,
    Héivos de cantar xemendo:


      _¡Castellanos de Castilla,_
    _Tratade ben ôs gallegos:_
    _Cando van, van como rosas,_
    _Cando vén, vén como negros!_




LA GAITA GALLEGA

—

ECO NACIONAL

_Á mi querido amigo D. Manuel Murguía._


    I

      Cuando la gaita gallega
    El pobre gaitero toca,
    No sé lo que me sucede
    Que el llanto á mis ojos brota.
    Ver me figuro á Galicia
    Bella, pensativa y sola,
    Como amada sin su amado,
    Como reina sin corona.
    Y aunque alegre danza entone
    Y dance la turba loca,
    La voz del grave instrumento
    Suéname tan melancólica,
    Á mi alma revela tantas
    Desdichas, penas tan hondas,
    _Que no sé deciros_
    _Si canta ó si llora_.


    II

      Recuérdame aquellos cielos,
    Y aquellas dulces auroras,
    Y aquellas verdes campiñas,
    Y el arrullo de sus tórtolas;
    Y aquellos lagos, y aquellas
    Montañas que al cielo tocan,
    Todas llenas de perfumes,
    Vestidas de flores todas,
    Donde Dios abre su mano
    Y sus tesoros agota;
    Mas ¡ay!, como me recuerda
    También que hay allí quien dobla,
    En medio de la abundancia,
    Al hambre la frente torva,
    _No acierto á deciros_
    _Si canta ó si llora_.


    III

      Suenan, y cruzan por mi espíritu
    Puras, risueñas y hermosas
    Las sombras de los cien puertos
    De que Galicia es señora.
    Y lentamente pasando,
    Como ciudades que flotan,
    Van sus cien naves soberbias
    Al ronco son de las olas;
    Mas ¡ay!, como en ellas veo,
    Con el oro de sus costas,
    Sus tiernos hijos desnudos
    Que miran tristes á Europa,
    Pidiendo su pan amargo
    Á la América remota,
    _No acierto á deciros_
    _Si canta ó si llora_.


    IV

      ¡Pobre Galicia!... Tus hijos
    Huyen de ti ó te los roban,
    Llenando de íntima pena
    Tus entrañas amorosas.
    Y como á parias malditos,
    Y como á tribus de ilotas
    Que llevasen en el rostro
    Sello de infamia ó deshonra,
    ¡Ay!, la patria los olvida,
    La patria los abandona,
    Y la miseria y la muerte
    En su hogar desierto moran.
    Por eso aunque en son de fiesta
    La gaita gallega se oiga,
    _No acierto á deciros_
    _Si canta ó si llora_.


    V

      ¡Espera, Galicia, espera!
    Lleva la cruz que te agobia,
    Regando con sangre y lágrimas
    Esa vía dolorosa.
    ¡Tendrás sed!... Hiel y vinagre
    Te darán con mano pródiga,
    Y con corona de espinas,
    Cetro de caña por mofa;
    Pero los tiempos se acercan,
    Y cuando suene tu hora,
    Feliz subirás y grande
    Á la cumbre de la gloria.
    Hoy si la gaita gallega
    El pobre gaitero toca,
    _No acierto á deciros_
    _Si canta ó si llora_.


  VENTURA RUIZ AGUILERA.

1860.




Á GAITA GALLEGA

—

RESPOSTA

_Á ó eminente poeta D. Ventura Ruiz de Aguilera._


    I

      Cand’ este cantar, poeta,
    Na lira xemendo entonas,
    Non sei ó que por min pasa
    Qu’ as lagrimiñas m’ afogan,
    Qu’ ante de min cruzar vexo
    Á virxen-mártir qu’ invocas,
    C’ ôs pes cravados d’ espiñas
    C’ âs mans cubertas de rosas.
    En vano á gaita tocando
    Unh’ alborada de groria
    Sóns pó-los aires espalla
    Que cân nas tembrantes ondas;
    En vano baila contenta
    Nas eiras á turba louca,
    Qu’ aqueles sóns, tal m’ afrixen,
    Cousas tan tristes me contan,
    _Qu’ eu podo decirche_
    _Non canta, que chora_.


    II

      Vexo contigo estos ceos,
    Vexo estas brancas auroras,
    Vexo estes campos froridos
    Donde s’ arrullan as pombas,
    Y estas montañas xigantes
    Qu’ aló c’ âs nubes se tocan
    Cubertas de verdes pinos
    E de froliñas cheirosas;
    Vexo esta terra bendita
    Dond’ ó ben de Dios rebota
    E dond’ anxiños hermosos
    Tecen brillantes coroas;
    Mas ¡ay!, como tamén vexo
    Pasar macilentas sombras
    Grilos de ferro arrastrando
    Antre sorrisas de mofa,
    Anque mimosa gaitiña
    Toqu’ alborada de groria,
    _Eu podo decirche_
    _Non canta, que chora_.


    III

      Falas, y ó meu pensamento
    Mira pasar temerosas
    As sombras d’ eses cen portos
    Qu’ ô pe d’ as ondiñas moran.
    E pouco á pouco marchando
    Fráxiles, tristes e soyas,
    Vagar as naves soberbas
    Aló nunha mar traidora.
    Y ¡ay!, como nélas navegan
    Os fillos d’ as nosas costas
    Con rumbo á América infanda
    Qu’ á morte c’ o pan lles dona,
    Desnudos pedindo en vano
    Á patria misericordia,
    Anque contenta á gaitiña
    O probe gaitero toca,
    _Eu podo decirche_
    _Non canta, que chora_.


    IV

      Probe Galicia, non debes
    Chamarte nunca española,
    Qu’ España de ti s’ olvida
    Cando eres, ¡ay!, tan hermosa.
    Cal si na infamia naceras,
    Torpe, de ti s’ avergonza,
    Y á nay qu’ un fillo despreça
    Nay sin coraçón se noma.
    Naide por que te levantes
    Ch’ alarga á man bondadosa;
    Naide os teus prantos enxuga,
    Y homilde choras e choras.
    Galicia, ti non tés patria,
    Ti vives no mundo soya,
    Y á prole fecunda tua
    S’ espalla en errantes hordas,
    Mentras trist’ e solitaria
    Tendida na verde alfombra
    O mar esperanzas pides,
    De Dios á esperanza imploras.
    Por eso anqu’ en son de festa
    Alegre á gaitiña s’ oya,
    _Eu podo decirche_
    _Non canta, que chora_.


    V

      «Espera, Galicia, espera»
    ¡Cánto este grito consola!
    Páguecho Dios, bon poeta,
    Mais é unha esperanza louca;
    Qu’ antes de qu’ os tempos cheguen
    De dicha tan venturosa,
    Antes que Galicia suba
    C’ á cruz qu’ ó seu lombo agobia
    Aquel difícil camiño
    Qu’ ô pé d’ os abismos toca,
    Quisáis cansada e sedenta,
    Quisáis que d’ angustias morra.
    Págueche Dios, bon poeta,
    Esa esperanza de groria,
    Que de teu peito surxindo,
    Á virxen-mártir coroa,
    Y esta á recompensa sea
    D’ amargas penas tan fondas.
    Páguech’ este cantar triste
    Qu’ as nosas tristezas conta,
    Que soyo ti..., ¡ti entre tantos!,
    D’ as nosas magoas s’ acorda.
    ¡Dina voluntad d’ un xenio,
    Alma pura e xenerosa!
    E cando á gaita gallega
    Aló nas Castillas oyas,
    O teu coraçón pergunta,
    Verás que che di en reposta
    _Qu’ a gaita gallega_
    _Non canta, que chora_.




XXIX


    I

      --Vente, rapasa,
    Vente, meniña,
    Vent’ á lavar
    No pilón d’ á fontiña.

    —

      Vente, Minguiño,
    Minguiño, vente,
    Dóuche sinon
    Pó-lo demo do dente.

    —

      ¡Qu’ augua tan limpa!
    ¡Qué rica frescura!
    Vent’ á lavar
    Qu’ é un primor, criatura.

    —

      Válgame Dios,
    Que si auguiña n’ houbera,
    Lama este corpo
    Mortal se volvera.

    —

      Vinde á lavarvos,
    Andá lixeiriños,
    A cara pirmeiro,
    Dimpois os peïños.

    —

      ¡Ay!, ¡qué meniña!
    ¡Qué nena preciosa!
    Dempois de lavada
    Parec’ unha rosa.

    —

      Y este meniño
    Que teño no colo,
    Dempois de lavado
    Parec’ un repolo.

    —

      ¡Ay!, ¡qué tan cuco!
    ¡Ay!, ¡qué santiño!
    Ven ôs meus brazos
    Dareich’ un biquiño.

    —

      ¡Olliños de groria!
    ¡Cariña de meiga!
    ¡Apértame ben,
    Coraçón de manteiga!

    —

      Corre, corre
    A qu’ Antona te peite,
    Corre, daráche
    Unha cunca de leite.

    —

      Corre, corre
    A teu pay, Mariquiña,
    Que come cebola
    Con pan e sardiña.


    II

      --¡Válgate Dios,
    Qu’ inda os figos son duros!
    ¡Mais qué fartiña
    En estando maduros!

    —

      Él e máis eu
    Y á comadre d’ abaixo,
    Hemos de ter
    Qu’ alargar ó refaixo.

    —

      Rica figueira,
    Que Dios te bendiga,
    Qu’ ásme, abofé,
    De fartar á barriga.

    —

      --¡Jey!, ó d’ os ovos
    Que vás de camiño,
    ¿Cántas duciñas
    Topache no niño?

    —

      --¡Unha no máis!
    --¡No me teño c’ á risa!
    Es’ ech’ un conto
    Que vay par’ á misa.

    —

      Dam’ acá seis,
    Qu’ un fricol che faría,
    Qu’ ô mesmo rey
    Qu’ envidiar lle daría.

    —

      Xa que non qués
    No camiño che colla
    Vento de vira,
    C’ un saco de molla.


    III

      --Turra, turra,
    ¡Xan pó-la burra!
    Mira que Pedro
    A cadela ch’ apurra.

    —

      ¡Ay!, desdichada
    De min que á vexo,
    Fincarch’ ó colmillo
    No triste pelexo.

    —

      ¡Diancre de Xan,
    Que non corre nin tóa!
    Ben haya, amén,
    Quen os osos che roa.

    —

      ¡Chúrras!, ¡chúrras!
    ¡Churriñas, chúrras!
    Cas-qui-tó,
    Qu’ escorrenta-las burras.

    —

      Pica, pica
    Suriña, pica,
    Léballe un gran
    O teu fillo na bica.

    —

      Marcha can
    A ladrar ô palleiro,
    ¡Seique ch’ agrada
    O demoro do cheiro!

    —

      ¡Baiche c’ o can,
    Qu’ ó peixiño lle gusta!
    Mais â teu dono
    O diñeiro lle custa.

    —

      ¡Gachi, gachi,
    Que dencho de gato!
    ¡Cómo se farta
    No prebe do prato!

    —

      ¡Inda reventes,
    Larpeiro rabudo!
    ¡Qu’ inda na gorxa
    Ch’ aperten un nudo!

    —

      Truca, perico,
    No gato rabelo
    Hasta deixalo
    Quedar sin un pelo

    —

      Qu’ eu, s’ outra vez
    O camiño m’ atranca,
    Ei de rompelle
    No lombo unha tranca.

    —

      ¡Malo d’ aquel
    Que non sabe de misa,
    Nin entra na igrexa
    Nin gasta camisa!...

    —

      ¡Ay!, ¡qué galiña
    Saltou no valado;
    Sey que quer vir
    A comer de prestado!

    —

      _Isca d’ ahí,_
    _Galiña maldita,_
    _Isca d’ ahí_
    _Nô me mate-la pita._

    —

      _Isca d’ ahí,_
    _Galiña ladrona,_
    _Isca d’ ahí_
    _Pra câs tua dona._




XXX


      Cando á luniña aparece
    Y ó sol nos mares s’ esconde,
    Todo é silencio nos campos,
    Todo na ribeira dorme.
    Quedan as veigas sin xente,
    Sin ovelliñas os montes,
    A fonte sin rosas vivas,
    Os árbores sin cantores.
    Medroso ó vento que pasa
    Os pinos xigantes move,
    Y a voz que levanta triste,
    Outra máis triste responde.
    Son as campanas que tocan,
    Que tocan en sóns de morte,
    Y ô coraçón din n’ olvides
    Ós que para sempre dormen.
    ¡Qué triste! ¡Qué hora tan triste
    Aquela en qu’ ó sol s’ esconde,
    En qu’ as estrelliñas pálidas
    Tímidamente relosen!
    Aló as montañas confusas
    D’ espesas niebras se croben,
    Y á casa branca en qu’ él vive
    En sombra espesa s’ envolve.
    En vano miro e máis miro,
    Qu’ os velos da negra noite
    Entr’ ela y os meus olliños
    Traidoramente se poñen.

      --¿Qué fas ti mentras, meu ben?
    Dime dónd’ estás, en dónde,
    Que t’ aspero e nunca chegas,
    Que te chamo e non respondes.
    ¿Morreches, meu queridiño?
    ¿O mar sin fondo tragoute?
    ¿Leváront’ as ondas feras
    Ou perdécheste nos montes?
    Vou perguntand’ ôs airiños,
    Vou perguntand’ ôs pastores,
    Ás verdes ondas pergunto
    E ninguén, ¡ay!, me responde.
    Os aires mudiños pasan,
    Os pastoriños no m’ oyen,
    Y as xordas ondas fervendo
    Contr’ os penedos se rompen.
    Mais ti non morreche, ingrato,
    Nin te perdeches nos montes;
    Ti, quisáis, mentras qu’ eu peno,
    D’ os meus pesares te goces.
    ¡Coitada de min, coitada!
    Qu’ este meu peitiño nobre
    Foi para ti deble xunco
    Qu’ ô menor vento se torce.
    ¡Y en recompensa ti olvidásme!
    Dasme fel e dasme á morte...
    ¡Qu’ est’ é ó pago, desdichada,
    Qu’ â que ben quer dan os homes!
    Mais ¡qu’ importa!, ben te quixen...
    Querreite sempre... Así compre
    A quen con grande firmesa
    Vidiña y alma entregouche.

      _Ahí tés ó meu coraçón,_
    _Si ó queres matar ben podes;_
    _Pero como estás ti dentro,_
    _Tamén si ti ó matas, morres._




XXXI


    I

      Si á vernos, Marica, nantronte viñeras
    A festa d’ o Seixo n’ a beira d’ o mar,
    Ti riras, Marica, cal nunca te riches
    Debaixo d’ os pinos d’ o verde pinar.

    —

      A sombra d’ os pinos, Marica, ¡qué cousas
    Chistosas pasaron!, ¡qué rir toleirón!
    Relouca d’ arriba, relouca d’ abaixo,
    Iñamos, viñamos y ó bombo... ¡pon!..., ¡pon!

    —

      As cóchegas brandas, as loitas alegres,
    Os berros, os brincos, os contos sin fel,
    Todiños peneques, alegres todiños...
    _Y á Nosa Señora detrás d’ o tonel._


    II

      ¡Coitada!, ¡qué festa brandida perdeche!...
    Cantaras, beberas, dormiras, y así
    N’ un feixe miraras rolar xuntamente
    Mociños e vellos d’ aquí par’ alí.

    —

      Có á vista trubada, c’ os ollos dormentes
    Sorrindo, comendo, pifando e ainda máis,
    ¡Qu’ apertos, qu’ olladas tan chuscas trocaban
    As nenas de xenio c’ os mozos de Cáis!

    —

      Debaixo d’ os ricos pareauguas de seda
    Qu’ abertos formaban tamaño rodel,
    Todiños chispados, ¡qué cosas decían!
    _Y á Nosa Señora detrás d’ o tonel._


    III

      Mais ela de cote tan grav’ e soberba,
    Tan fina d’ oído, tan curta de mans,
    Xordiña quedara, falando por sete,
    Con probes e ricos, con porcos e cans.

    —

      Meu amo folgando de tanta largueza,
    Que n’ era costume na dona tal ver,
    Tamén, ¡miña xoya!, saltando da burra,
    ¡Pin!, ¡pan!, río arriba botouse á correr.

    —

      Y á dona sorría con ollo entraberto,
    Comendo castañas e viño con mel...
    ¡Qué festa, Marica!... Todiños peneques...
    _Y á Nosa Señora detrás d’ o tonel._




XXXII


      _Cómo chove mihudiño,_
    _Cómo mihudiño chove;_
    _Cómo chove mihudiño,_
    _Pó-la banda de Laiño,_
    _Pó-la banda de Lestrobe._

    —

      Com’ a triste branca nube
    Truba ó sol qu’ inquieto aluma,
    Cal ó crube y ó descrube,
    Pasa, torna, volve e sube,
    Enrisada branca pruma.

    —

      Xa dempois lonx’ espallada
    Pó-los aires fuxitivos
    Desteñida, sombrisada,
    Nos espaços desatada
    Cae brillando en rayos vivos.

    —

      Misteriosa regadeira
    Fin’ orballo no chan pousa
    Con feitiña curbadeira,
    Remollando na ribeira
    Frol por frol, chousa por chousa.

    —

      Semellando leve gasa
    Que sotil ó vento move,
    En frotantes ondas pasa
    Refrescando canto abrasa
    O qu’ ó sol ardente crobe.

    —

      ¡Cómo chove mihudiño
    Pó-las veigas de Campaña!
    ¡Cál s’ enxugan de camiño
    Os herbales de Laiño!
    ¡Cóm’ á Ponte en sol se baña!

    —

      Para Caldas tod’ é escuro,
    Ceo azul lose n’ Adina,
    Trasparente, limpo e puro,
    D’ Arretén no monte duro
    Nube corre pelegrina.

    —

      Triste vay, qu’ á terra toca
    Xa c’ os pes de branca neve,
    Xa c’ á fina fresca boca;
    Triste vay, qu’ os ceos invoca
    Y á bicar ó chan s’ atreve.

    —

      Triste vay cando s’ abate
    Vaporosa soya e muda,
    Cando main’ as alas bate
    Com’ un coraçón que late
    Ferido por pena ruda.

    —

      Tal maxino á sombra triste
    De mi máa, soya vagando
    Nas esferas onde existe;
    Qu’ ir á groria se resiste
    Pó-los que quixo agardando.

    —

      Vexo ó souto en parda sombra
    Revolvendo ó seu ramaxe,
    Que por bon, do rey se nombra,
    Donde fero ó vento asombra,
    Roxe e estala de coraxe.

    —

      Y ó Palacio, serio e grave
    ¡Cánto en pura luz se baña!
    Tal parés pesada nave
    Que volver ô mar non sabe
    S’ encallou na fresca braña.

    —

      Vexo Valga á beira hermosa
    D’ un camiño todo prata,
    Casta virxe candorosa,
    Sentadiña en chan de rosa,
    Vestidiña d’ escalrata.

    —

      A San Loys vexo brillando
    Bañado por tintas puras,
    Sol e sombras amostrando,
    En reposo contemprando
    Montes, auguas e verduras.

    —

      Y á Padrón ponliña verde,
    Fada branca ô pé d’ un río,
    Froita en frol d’ á qu’ eu quixerde,
    Lonxe miro que se perde
    Baix’ un manto de resío.

    —

      ¡Qu’ hinchadiña branca vela
    Antr’ os millos corre soa
    Misteriosa pura estrela!
    Dille ô vento en torno d’ ela:
    «Palomiña, ¡voa!, ¡voa!»

    —

      Faille arrolo á branda ría
    C’ un remanso mormuxante,
    Que nâs d’ arboled’ umbría
    Vaixo un toldo d’ alegría,
    Ó calor d’ un sol amante.

    —

      ¡Sol d’ Italia, sol d’ amore!...
    ¿Ti païsáx mellor alumas,
    Ti máis rosas, máis verdore,
    Mellor ceu, máis soave core
    Ves d’ o golfo antr’ as espumas?

    —

      ¡Sol d’ Italia, eu non sospiro
    Por sentirte ardente rayo!
    Qu’ outro sol temprado miro,
    Doçemente aquí respiro
    Nun perene, eterno mayo.

    —

      Nesta terra tal encanto
    Se respira... Triste ou probe,
    Rico ou farto de querbanto
    ¡S’ encariña nela tanto
    Quen baix’ ó seu ceu se crobe!...

    —

      Os que son nela nacidos,
    Os que son d’ ela mimados,
    Lonxe d’ ela están doridos
    Porque van d’ amor feridos
    Por quen fóno amamantados.

    —

      Pó-los fillos á nay tira,
    Xorda, triste, plañideira,
    Xeme, chora e máis sospira,
    E non para hastra qu’ os mira
    Ben chegar por derradeira.

    —

      ¡Probe nay, cánto te quero!
    ¡Nay tamén, ¡ay!, da nay miña!
    O teu chan d’ amor prefiero,
    A cant’ hay grande ou severo
    En tod’ á terra xuntiña.

    —

      ¿Cómo non, si hora estou vendo
    Nun paisáx de prata e rosas,
    Canto á vida foi querendo,
    C’ os meus ollos remexendo
    Memoriñas cariñosas?

    —

      ¡Bosques, casa, sepulturas,
    Campanarios e campanas
    Con sóns vagos de doçuras,
    Que despertan ¡ay! ternuras
    Qu’ en jamáis podrán ser vanas!

    —

      Elas fóno as que tocaron
    Cand’ os meus alí naceron;
    Elas fóno as que choraron,
    Elas fóno as que dobraron
    Cand’ os meus avós morreron.

    —

      Elas fóno as qu’ alegriñas
    Me chamaban mainamente
    Nas douradas mañanciñas,
    De mi máa c’ as cantiguiñas
    Y os biquiños xuntamente.

    —

      Inda vex’ onde xogaba
    C’ as meniñas que eu quería,
    O enxidiño onde folgaba,
    Os rosales que coidaba
    Y á fontiña onde bebía.

    —

      Vexo á rúa solitaria
    Qu’ en paz baña un sol sereno,
    Sin que á trube man contraria,
    Igual sempre, nunca varia,
    Veiga llana en campo ameno.

    —

      E tamén vexo enloitada
    D’ Arretén á casa nobre,
    Dond’ á miña nay foi nada,
    Cal viudiña abandonada
    Que cay triste ô pe d’ un robre.

    —

      Alí esta sombra perdida
    Vos sin son, corpo sin alma,
    Amazona mal ferida
    Qu’ ô sentir que perd’ á vida
    Se adormece en xorda calma.

    —

      _Casa grande_ lle chamaban
    Noutro tempo venturoso,
    Cand’ os probes á improraban
    E fartiños se quentaban
    Ó seu lume cariñoso.

    —

      _Casa grande_, cando un santo
    Venerable cabaleiro[2]
    Con tranquilo, nobre encanto,
    Vaixo os priegues d’ o seu manto
    Cobexada ó perdioseiro.

  [2] As virtudes verdadeiramente evanxélicas d’ este cabaleiro,
  tan amado d’ os que ó conoceron, inspiráronme un libro, que non
  tarderey en publicalo con ó titulo de _Historia de mi abuelo_.
  Nel rindo un tributo d’ adimiración e amor á aquel cuya mayor
  sabiduría consisteu sempre en facer ó ben á ollos cerrados e con
  man cariñosa.

    —

      Cand’ os cantos ná capilla
    _Da gran casa_ resoaban
    Con fervor e fe sensilla,
    Rico fruto d’ á semilla
    Qu’ os baróns santos sembraban.

    —

      Hora todo silensioso
    Caus’ alí medo e pavura,
    Mora esprito temeroso
    Nos salóns ond’ ó reposo
    Fix’ un niño c’ a tristura.

    —

      Risas, cantos, armonía,
    Brandas músicas, contento,
    Festas, dansas, alegría,
    Se trocou na triste e fría
    Xorda vós do forte vento.

    —

      No gran patio as herbas crecen
    Vigorosas sin coidado,
    Y as silveiras que frorecen
    No seu tempo fruto ofrecen
    Os meniños sazonado.

    —

      Y antr’ aquel silencio mudo
    Qu’ a trubar naide alí chega,
    Antre aquel _¡xa fùn!_ tan rudo
    Vése inteiro un nobre escudo
    Qu’ á desir _non son_ se nega.

    —

      Craros timbres mostra ufano
    C’ un soberbo casco airoso...
    Mais detrás d’ un _son_ tan vano
    Vése ó probe orgullo humano
    Homillado e polvoroso.

    —

      Tras da calada visera
    Qu’ hay uns ollos feridores
    Que nos miran, se dixera,
    Que nos din tod’ é quimera
    Neste mundo de dolores.

    —

      ¡_Casa grande_, triste casa!
    Que d’ aquí tan soya miro
    Parda, escura, triste masa,
    ¡_Casa grande_, pasa, pasa...
    Ti xa n’ és más qu’ un sospiro!

    —

      Meus avós, ¡ay!, xa morreron,
    Os demáis t’ abandonaron,
    Os teus lustros pereceron
    Y os que millor te quixeron
    Tamén de ti s’ apartaron.

    —

      Mes tras mes, pedra tras pedra,
    Ti te irás desmoronando,
    Ceñida por sintas d’ edra,
    Mentras qu’ outra forte medra,
    Qu’ así o mundo vay rolando.

    —

    —

      ¡Mais qué lus, qué colorido,
    Nos espaços se dilata!
    Luce ó sol descolorido
    Y arco d’ iris xa nacido
    Longa sinta se desata.

    —

      _Cómo chove mihudiño,_
    _Cómo mihudiño chove;_
    _Cómo chove mihudiño,_
    _Pó-la banda de Laiño,_
    _Pó-la banda de Lestrobe._




XXXIII


      Miña Santa Margarida,
    ¿Con quén t’ ei de comparare?
    Coma ti non vin ningunha
    Nin na terra nin no mare.

    —

      Coma ti, Santa bendita,
    Tan garrida e tan preciosa,
    Nin brilou ningunha estrela,
    Nin s’ abreu ningunha rosa.

    —

      Nin luceiro nin diamante,
    Nin luniña trasparente,
    Luz verteu máis cariñosa
    Qu’ ó teu rostro relucente.

    —

      Nin as froles do xilmendro,
    Nin á rosa purpurina,
    Nin as neves da montaña,
    Nin fulgor da mañanciña.

    —

      Nin alegre sol dourado,
    Nin corrente d’ augua pura,
    Miña Santa Margarida,
    Ch’ asemella en hermosura.

    —

      ¿Con quén t’ ei comparare,
    Miña santa Margarida,
    Si ti foche ánxel d’ amore
    Pó-los ánxes escollida?

    —

      Sólo á Virxe é máis hermosa
    Qu’ eres ti, bendita Santa,
    Y ó teu rostro pelegrino,
    O temido demo espanta.

    —

      De ti vivo namorada,
    En ti penso con fervore,
    Qu’ eu ben sei que che contenta
    Este puro e santo amore.

    —

      ¡Quén poidera!... ¡Quén poidera
    Xunta ti vivir segura,
    Manantial que mel derrama,
    Pura fonte de ternura!

    —

      Onda ti, lonxe do mundo,
    Tan feliz m’ acobexara,
    Qu’ en jamáis ô pracer vano
    Este meu mirar tornara.

    —

      Que no monte onda ti moras
    Tan bon aire se respira,
    Que ó que máis do mundo foxe,
    Sólo alí por Dios suspira.

    —

      _Miña Santa Margarida,_
    _Miña Margarida santa,_
    _Tendes á casa no monte,_
    _Donde ó paxariño canta._




XXXIV

ALBORADA[3]

  [3] A máis grande dificultade qu’ achey prá escribir esta
  _alborada_, foy ó meu deseyo de que sahise nun todo arregrada á
  música. Conseguín esto, pró foy á custa da poesía; non podía ser
  d’ outro modo, cando se da c’ un aire tan extraño e tan dificile
  de acomodarlle letra algunha.


    I

      Baite noi-
    te--Bay funxin-
    do--Vent’ auro-
    ra--Vent’ abrin-
    do--C’ ó teu ros-
    tro--Que sorrin-
    do--¡¡¡Á sombr’ espanta!!!

    —

      ¡Canta!...
    Paxariño can-
    ta--De ponliñ’ en pón-
    la--Qu’ ó sol se levan-
    ta--Pó-lo monte ver-
    de--Pó-lo verde mon-
    te--Alegrand’ as her-
    bas--¡Alegrand’ as fon-
    tes!...

    —

      ¡Canta, paxariño alegre,
    Canta!
    ¡Canta por qu’ ó millo medre,
    Canta!
    ¡Canta por qu’ á luz t’ escoite,
    Canta!
    Canta que fuxeu á noite.

    —

      Noite escura
    Logo ven,
    E moito dura
    C’ ó seu manto
    De tristura,
    Con meigallos
    E temores,
    Agoreira
    De dolores,
    Agarimo
    De pesares,
    Cubridora
    En todo mal,
    ¡Sal!...

    —

      Qu’ auroriña
    O ceu colora
    C’ uns arbores
    Que namora,
    C’ un sembrante
    D’ ouro e prata
    Teñidiño
    D’ escalrata.
    C’ uns vestidos
    De diamante
    Que lle borda
    O sol amante
    Antr’ as ondas
    De cristal.

    —

      ¡Sal!...
    Señora en todo mal,
    Qu’ ó sol
    Xa brila
    Nas cunchiñas do areal
    Qu’ á luz
    Do día
    Vist’ á terra d’ alegría,
    Qu’ ó sol
    Derrete con amor á escarcha fría.


    II

      Branc’ auro-
    ra--Ven chegan-
    do--Y âs porti-
    ñas--Bay chaman-
    do--D’ os que dor-
    men--Esperan-
    do--¡O teu folgor!...

    —

      Cor...
    D’ alba hermosa
    Lles extende
    Nos vidriños
    Cariñosa,
    Dond’ ó sol
    Tamén suspende,
    Cand’ aló
    No mar se tende
    De fogax
    Larada viva,
    Dempois leve,
    Fuxitiva,
    Triste vago
    Resprandor.

    —

      Cantor
    D’ os aires,
    Paxariño alegre,
    Canta,
    Canta por qu’ ó millo medre
    Cantor
    D’ aurora,
    Alegre namorado,
    As meniñas dille
    Que xa sal ó sol dourado.

    —

      Qu’ ó gaiteiro,
    Ben lavado,
    Ben vestido,
    Ben peitado,
    Da gaitiña
    Acompañado
    ¡A porta está!...
    ¡Xa!...

    —

      S’ expricando
    Que t’ exprica,
    Repinica,
    Repinica
    N’ alborada
    Ben amada
    Das meniñas
    Cantadeiras,
    Bailadoras,
    Rebuldeiras;
    D’ as belliñas
    Alegriñas,
    D’ as que saben
    Ben ruar.

    —

      ¡Arriba
    Todas, rapaciñas do lugar,
    Qu’ ó sol
    Y á aurora xa vos ven á dispertar!
    ¡Arriba!
    ¡Arriba toleirona mocidad,
    Qu’ atru-
    xaremos--cantaremos ó _ala... lá!!!..._




XXXV


      _Eu cantar, cantar, cantei,_
    _A gracia non era moita_,
    Que nunca (delo me pesa)
    Fun eu meniña graciosa.
    Cantei como mal sabía
    Dándolle reviravoltas,
    Cal fán aquês que non saben
    Direitamente unha cousa.
    Pero dempois paseniño,
    Y un pouco máis alto agora,
    Fun votando as miñas cántigas
    Como quen non quer á cousa.
    Eu ben quixera, é verdade,
    Que máis boniteiras foran;
    Eu ben quixera que nelas
    Bailase ó sol c’ as pombas,
    As brandas auguas c’ á luz
    Y os aires mainos c’ as rosas.
    Que nelas craras se visen
    A espuma d’ as verdes ondas,
    Do ceu as brancas estrelas,
    Da terr’ as prantas hermosas,
    As niebras de cor sombriso
    Qu’ aló nas montañas voan;
    Os berros do triste moucho,
    As campaniñas que dobran,
    A primadera que ríe
    Y os paxariños que voan.
    Canta que te canta, mentras
    Os coraçóns tristes choran.
    Esto e inda máis, eu quixera
    Desir con lengua graciosa;
    Mas donde á gracia me falta
    O sentimiento me sobra,
    Anqu’ este tampouco abasta
    Para expricar certas cousas,
    Qu’ á veces por fora un canta
    Mentras que por dentro un chora.
    Non me expriquei cal quixera
    Pois son de expricansa pouca;
    Si gracia en cantar non teño
    O amor da patria m’ afoga.
    _Eu cantar, cantar, cantei,_
    _A gracia non era moita_,
    ¡Mais qué faser, desdichada,
    Si non nacín máis graciosa!




XXXVI


      _Sábado á noite_
    _Marica pilla á roca._

      --Ña muller, pilla esa roca
    E déixate d’ ir á misa,
    Pensa que non tés camisa
    E fía unha mazaroca.
    --Luns d’ as almas, meu homiño,
    Déixame gardal’ ó día
    Sen fiare, ¿qué diría
    N’ outro mundo meu paiciño?
    Pois... martes de San Antonio
    Tampouco hey de traballere,
    Prá qu’ ó santo me librare
    D’ as tentazós do demonio.
    Miércoles... ¡Non digo eu!
    O home de Nosa Señora
    San Xusé... de fiar ôra
    Non me quisera no ceu.
    ¡E xueves!... N’ hay que falar
    ¡Santísimo Sacramento!
    Con todo comedimento
    O día ch’ hey de gardar.
    ¡Y ó viernes! ¿Recordazón
    D’ agonía de Xesús?
    Pasareino ô pe da crus,
    Maxinando na pasión.
    E ti benaventurado
    Sábado da Virxen santa,
    Quen tua festa crebanta
    Debe estar excomungado.
    Mais, dend’ as doce hastra á unha
    Antre ó sábado e ó domingo
    Tráeme acá esa roca, Mingo,
    Qu’ esa n’ é falta ningunha.
    ¡Se viras cómo ó resío
    M’ entra por antr’ os farrapos!
    Acóchame co eses trapos,
    Qu’ estou tembrando de frío.
    --Non vexo trapos nin toldo
    Con que te poida tapare,
    Arrímate ô pe do lare
    Ou métete antre ó rescoldo.
    --Seica teño calentura...
    ¡Bruu!, seica vou morrere.
    --Non t’ afrixas, ña mullere,
    Que che irey catal’ o cura.
    --Máis quisera un cubirtore;
    Sinto callofríos... tantos...
    --Pois que te cochen os santos,
    Que n’ hay cuberta millore.
    Folgaches noites e días
    Só por ilos á bicare,
    E debent’ ora cochare
    Nas tuas postrimeirías.

      Deste modo _Xan sin Terra_
    Co á sua muller falaba,
    Cando veu que se quedaba,
    ¡Malpocado!, feita terra,
    E cuns coderos tapándolle
    O triste coiro desnudo,
    Díxolle entonces (eu dudo
    Si chorando, si cantándolle):

      _Ey ti miña gardadora_
    _D’ os días santos e das festas,_
    _Cómo che relosen ora_
    _As carnes por antre as xestas._




XXXVII


      --Compadre, des qu’ un vai vello
    O mesmo sol lle fay frío,
    Cada regueiro elle un río,
    Un boy cada escarabello.
    Pésame ó lombo que pasma,
    Pero qu’ inda Dios me leve
    ¡S’ é que non teño unha sede
    Que me fay volvé-l’ a yasma!
    E ben xa qu’ estamos preto
    De ña casa... ¡Compadriño,
    Vinde probal’ ó meu viño
    E votaremos un neto!...
    --¡Entra ti diante!--¡Non!--Sí.
    Ti que és máis vello.--¡Cal mentes!
    --Pois que cho digan os dentes.
    --Teño máis moas que ti.
    Mais entremol’ os dous xuntos
    E acabouse ó _del-con-dela_,
    Mide seis netos Manoela
    Que trayo exoitos lo’ s untos
    Enche ó xerro do canteiro
    E no enchas c’ ó da vela
    Que tan sóo prá meter bulla
    Se non c’ aquel do Riveiro.

    · · · · · · · · · · · · · · · · · ·

    ¡Coló, coló!--Ben nos preste,
    Porque sin estos consolos
    Andivéramos máis solos
    Os vellos do qu’ anda á peste.
    --¡Ten un piquiño!--¡Qué noria!
    Con pique ou non, compadriño,
    Dempois de Dios ¡viva ó viño!
    --¿E haberá viño na groria?
    ¡Coló, coló!--¡Cousa boa!
    ¡Cólase como xarabe!
    --Meu compadre, ó que ben sabe
    Corre sin trigo nin broa.
    --O viño de quente pasa,
    Mais é mellor ó qu’ eu teño.
    --¿Cómo qué?--Á probalo deño
    Vas vir ora á miña casa.
    --Eso pouco á pouco, amigo.
    ¡Mellor qu’ ó meu no-no paso!
    --Pois botemos outro vaso
    E veno á probar conmigo.
    --Dis ben.--¡Ñas pernas... arriba!
    Peito xa estás calentado;
    Podemos un punteado
    Bailar c’ un pe nunha criba
    --Que no che me leve ó deño...
    ¿El andamos ou n’ andamos?
    Unha vez parez que andamos
    Y outras maxino que veño.
    --Déixate d’ eso, Farruco,
    Que eu vou coma unha pedrada,
    E inda así n’ está escampada
    Seica oirey cantá-lo cuco.
    --No-no penses qu’ abofellas
    Xa á miña porta chegamos,
    Mais ten tino, porque entramos
    No cortello das ovellas.
    ¡Mentes...; eu vou indo á fío
    Cara á bodega, larpeiro!
    --Mais déixame entrar primeiro,
    Que me fay mal ó resío.
    --Vállame Santa Lusía...
    Todo ó vexo tan trubado;
    Dime aquí, de reservado:
    ¿É de noite ou é de día?
    --¡S’ o sey que vote máis canas!
    Pero en secreto cho digo
    D’ este non ver, meu amigo,
    Deben ter culpa as pestanas.
    Ora séntate e bebamos;
    ¡Teño unha sede!...--¡Eh!, ¿qué tal?
    --Se non me fixese mal...
    --¡Mal! ¿Tan fortes coma estamos?
    Sabe que gorecha... pois
    ¿Exprícome?...--¡Pro sabido!
    --Ó bebido, vay bebido
    E s’ un quer máis... hastra Angrois.
    ¡É qu’ este teu viño!, ¡deño!...
    É do qu’ un pode beber
    Pero, compadre, á meu ver
    Eche mellor ó que eu teño.
    --¡N’ é verdá eso!...--¿Que non?
    Tornas ora á vir conmigo
    E disme s’ es meu amigo
    Se no é moito máis bon.
    --¡Poida!...; mais á tua bodega
    Dime cándo chegaremos,
    Teño unha sede dos demos...
    E máis penso que lostrega.
    --Ó qu’ hay, meu compañeiriño,
    Non son lóstregos nin rollos;
    É que tés lume nos ollos
    E á gorxa pídeche viño.
    ¡Ey!, move esos pes lixeiro,
    Qu’ estamos ô pe da pipa,
    E bebe, que di Felipa
    Qu’ á sede avolve ó calleiro.
    --¡Jéen!... Dió-lo pague qu’ é forte;
    Bebín canto me botache;
    Tes un viño que... carache,
    Fay resucitá-la morte.
    --¿E logo sí? ¡Na que deño!
    Nin ó d’un Padre Benito.
    --¡E bon, mais ó dito, dito:
    Inda é mellor ó que eu teño!

    · · · · · · · · · · · · · · · · · ·

      E indo e vindo no camiño
    Tanto os compadres bebeno,
    Que nunca en xamás volveno
    A probar augua nin viño.
    C’ o ventre com’ unha uva
    Tras de tanta é tanta proba,
    Levánonos para á coba
    Dende ó mesmo pe da cuba.




GLOSARIO


  ABÓ, abuelo.

  ABOFÉ, á fe mía.

  ABOFELLAS, á fe mía.

  ABONDO, bastante, sobrado, en abundancia.

  ACHAR, hallar.

  ADOITO, donde estoy siempre. Úsase también esta palabra en el
  sentido de acostumbrado, como se ve en el refrán: _O que n’ está
  adoito âs bragas as costuras lle fan llagas_; otros dicen: _O que
  non está afeito_, etc.

  AEITO, adverbio que significa á roso y velloso, sin escoger, sin
  reparar.

  AFACER, AFACERSE, acostumbrarse.

  AGARIMO, amparo, apoyo cariñoso. Se dice de un huérfano que _está
  sin agarimo_.

  AGOIRAR, presagiar, predecir malos sucesos.

  ALÓ, allá.

  ALOMEAR, alumbrar, y algunas veces resplandecer, brillar.

  ALLEO, ajeno, lo que es de otro.

  AMORAS, mora silvestre ó de zarza; á la verdadera mora le llaman
  _amora castellana_.

  ANTROIDO, carnaval. Se usa también en sentido burlesco, pues á
  una persona ridícula y risible le dicen: _¡Parece un antroido!_,
  _¡ay qué antroido!_; frases ambas que equivalen á «¡parece una
  máscara!, ¡vaya una máscara!»

  ANTROIDADA, carnavalada, y también cosa descabellada.

  AÑO, corderillo.

  APURRAR, azuzar.

  ARREPUIÑADAS, erizadas. En gallego tiene más fuerza y se dice
  _carnes arrepuiñadas_, que equivale á lo que en castellano «carne
  de gallina».

  ARRESCENDER, oler bien. Se dice de una rosa que _arrescende_.

  ATRUXAR, gritar alegremente. Viene de _aturuxo_, grito de alegría
  con que los aldeanos concluyen en las fiestas y _ruadas_ sus
  cantares.

  ATURUXO, grito agudo y prolongado con que concluye sus canciones
  la gente del campo.

  AXEXAR, mirar con curiosidad, creyendo que nadie observa al que
  mira.


  BAGOAS, lágrimas.

  BALAR, balar, oscilar. Los aldeanos dicen que la piedra vacilante
  de Nuestra Señora de la Barca (Mugia) _bala_.

  BALOCAS, patatas pequeñas. Rodríguez, en su _Diccionario
  gallego-castellano_, quiere que signifiquen castañas.

  BAN, cintura. Algunos le escriben con _v_ consonante, pero aquí
  se puso con _b_ para distinguirle de la tercera persona del
  plural del presente de indicativo del verbo _ir_.

  BATALADA, campanada.

  BATER, dar una cosa contra otra, pegar.

  BEN, bien. El plural, _bens_, significa bienes y también
  haciendas.

  BERCE, cuna.

  BERRAR, gritar. El vocablo gallego tiene más fuerza que su
  equivalente castellano, pudiendo decirse que _berrar_ es gritar
  con fuerza. También significa reñir.

  BICA, BICO, el pico de las aves y también beso, usando la
  terminación femenina cuando quieren darle más gracia, y la
  masculina en los demás casos. Llaman _bica_ á una torta de pan de
  trigo.

  BICAR, besar.

  BOLA, torta de pan.

  BOXE, boj.

  BRANDIDA, abundante, ostentosa, rica.

  BRAÑAS, prado con agua perenne.

  BRÉTEMA, niebla.

  BULIR, hacer una cosa aprisa, andar aprisa, moverse de una parte
  á otra, y cuanto se parezca á lo que perfectamente definió
  Rodríguez «hervir de gusanos», pues se dice á menudo _bulígame á
  sangre_.


  CACHÓN, á todo hervir.

  CADELA, perra.

  CÁIS, Cádiz.

  CANAS, cañas y también canas.

  CANDEAS, luces, candelas.

  CARABEL, clavel.

  CARABELA, cestilla.

  CARIS, gesto, el rostro, el semblante.

  CARRAPUCHEIRIÑA, expresión cariñosa que equivale á «querida
  mía», aunque tiene más dulzura. Cosa digna de ser querida por
  excelencia, que viene de _cara_ y _pulchra_, de sumo precio,
  amada y hermosa, aumentando la significación por el diminutivo
  cariñoso en _iño_.

  CAS-QUI-TÓ, lo mismo que «¡aparta, cerdo!»

  CHAN ó CHAO, suelo.

  CHEIRO, olor.

  CHEO, lleno.

  CHIAR, piar. La frase _non chia_ equivale á «no dice nada», y
  _quedouse sin chiar_, no se movió, no dijo una palabra.

  CHUCHONA, la que chupa.

  CIROLAS, calzones anchos de lienzo que usan los aldeanos. Por lo
  regular los traen debajo de los calzones de paño.

  COBIÇA, codicia.

  CÓCHEGAS, cosquillas.

  COCHO, cerdo.

  COFIA, toca de lino ó de encaje con que las aldeanas se cubren la
  cabeza, recogiendo el pelo.

  COITELO, cuchillo.

  COMPANGO, entre los aldeanos, lo que comen después del caldo, ó
  mejor aún, como la misma voz lo indica, lo que comen con pan,
  pero que merece el nombre de comida.

  COMPAÑA, hueste, procesión de brujas. Cuentan que por la noche
  aparecen en fila en las eras, caminos, bosques y montes siete
  luces que discurren de un lado á otro, llenando de espanto á los
  sencillos aldeanos. Su aparición es siempre de mal agüero para
  ellos, sobre todo cuando se apaga una de aquellas luces, pues,
  según dicen, significa que muere alguna persona en el lugar en
  que aparecen, ó en la casa de quien sea la era en que se ven.

  COR, CORES, color, colores.

  CORREDOIRA, CORREDEIRA, camino angosto, como lo son por lo
  regular los que van de un lugar á otro.

  CORTELLO, CORTELLIÑO, establo.

  CORTIÑA, prado cerrado puesto á hierba.

  COS, la mitad superior de la camisa: los usan las aldeanas poco
  acomodadas, haciéndolos de lienzo y el resto de la camisa de
  estopilla.

  COSPIR, escupir, salivar.

  COTE (De), todos los días.

  CREBAR, romper, quebrar.

  CRECHAS, rizadas.

  CRIBO, cernidor.

  CULLER, cuchara.

  CUNCA, taza.

  CURRUNCHO, rincón.

  CURTIÑA, prado cerrado puesto á hierba.

  CURUTO, coronilla, la cumbre.


  DEITAR, acostarse y también manar.

  DEMORO, demontres, diablo.

  DENGUE, esclavina de paño guarnecida de terciopelo que llega
  hasta la cintura, y cuyas puntas ó alas son bastante grandes para
  que, cruzadas sobre el seno, puedan dar vueltas y cerrarse á la
  espalda. Por lo regular las hacen de grana.

  DERRADEIRA, lo postrero, lo que va detrás, y entonces es
  adjetivo. _A derradeira_, ó bien _ó derradeiro_, es adverbio y
  significa por último.

  DIANCRE, diablo.

  DIPINICAR. Es difícil señalar á esta palabra su equivalente
  castellano. Se dice de las ovejas que _dipinican_ la hierba
  porque comen sólo las puntas tiernas. Se dice de una persona que
  teniendo racimos de uvas, verbigracia, come sólo algunos granos,
  que _dipinica_ las uvas.

  DOU NON TE DERA, frase que significa lo que en castellano «quien
  te parió no te pariera», aunque en gallego tiene más fuerza,
  porque comprende el padre y la madre.

  DONA, dueña, ama de casa, la señora. Los maridos dicen _á miña
  dona_, por mi mujer.


  É, tercera persona del presente de indicativo del verbo _ser_.

  EIRA, era.

  EMBOUCAR, engañar.

  ENFOUZAR, ensuciar.

  ENSARRAPICADA, muy mojada.

  ENXIDO, ENXIDIÑO, pequeño huerto al pie de la casa de su dueño.

  ERGUER, erguir, levantar.

  ESFOLAR, desollar.

  ESPALLAR, esparcir.

  ESQUENCER, olvidar.

  ESTRICADAS, escuetas, estiradas, largas.


  FACER, hacer. La frase _seu facer_ equivale á «su negocio».

  FALANGUEIRO, FALANGUEIRA. Así se dice de una persona que nos
  habla con cariño y cortesía: alegre, decidor.

  FEIRA, feria: _qué feira_ equivale á «qué buen negocio».

  FEITA, hecha. Se dice de una mujer que _é feita_ cuando es
  hermosa y bien proporcionada.

  FEITIZO, hechizo.

  FENDA, hendidura.

  FERO, fiero, amargo.

  FIADAS, hiladas. Así llaman á una reunión de mujeres que se
  juntan en un sitio dado para hilar. Como á estas hiladas
  concurren los jóvenes, es una de las diversiones favoritas de
  nuestros aldeanos.

  FIDALGA, hidalga, y por extensión, fina, suave, delicada. Dícese
  de una persona que tiene hermosas manos _ten mans fidalgas_.

  FITO Á FITO, hito á hito.

  FOGAX, vivo resplandor, llamarada.

  FOLGA, huelga.

  FRICOL, un frito cualquiera.

  FRICOLADA ó FRIXOLADA, frito de muchas y diversas cosas.

  FROITA, fruta.

  FROLEAR, bordar. Debe advertirse que este significado sólo lo
  tiene en sentido figurado, diciendo de un gaitero que _frolea_
  cuando al tocar inventa variaciones al tema. Lo mismo se dice
  de una persona que habla usando lo que en castellano llamamos
  «flores poéticas».

  FUNGUEIRO, estacas que se clavan alrededor, en el suelo de los
  carros, con objeto de sostener la carga.


  GAITEIRA, alegre, casquivana.

  GANDO, ganado vacuno.

  GARULAR, divertirse armando grande algazara.


  HORTIÑA, huerta, huertecita.


  IÑA, le usan muchas veces en lugar de _iba_.


  LAMA, lodo.

  LANSALIÑO, airoso, esbelto.

  LAÑA, hendidura.

  LAR, LARIÑO, hogar.

  LARADA, el fuego grande del hogar; en el campo suele verse desde
  lejos cuando está la puerta de la casa abierta, y al resplandor
  que despide llaman también _larada_.

  LARPEIRO, goloso.

  LIÑA, hebra de seda ó de hilo.

  LOITAR, luchar, pelear. Úsanle regularmente en la primera
  acepción.

  LOMBO, espalda.

  LUA, luna.

  LUAR (Ó), frase que equivale á «la luz de la luna».

  LURPIA, bruja, mujer de mal carácter.

  MÁ, madre.

  MAGOA, que hiere, herida.

  MAINO, MAINIÑO, manso, suave.

  MALPOCADO, MALPOCADIÑO, ¡pobrecito!, ¡desdichado!

  MANTELO, prenda de vestido, generalmente de paño, que las sirve
  como de sobresaya; no tiene vuelo ni pliegues, y cierra atrás
  dejando ver la saya.

  MATAR, matar, y por extensión, apagar: dicen _matar á luz_,
  apagar la luz; _matarlle á fame_, darle de comer; _matarlle un
  deseo_, cumplirle un deseo.

  MATACHÍN, el que mata los cerdos.

  MAXESA, elegancia.

  MEIGALLO, hechizo.

  MEIGO, brujo, encantador.

  MILLO, maíz.

  MIMOSA, cariñosa.

  MOUCHO, mochuelo.

  MOURIÑA, MOURA, frase que equivale á morena hija y descendiente
  de moro; negra. En una ocasión oímos á un muchacho apostrofar á
  un compañero llamándole _fillo d’ unha cabra moura_.

  MUCHADA, seca.

  MUHIÑO, molino.


  NABISA, la hoja de los nabos.

  NANTRONTE, en el día anterior.

  NAY, madre.

  NENO, niño.

  NIÑO, nido.

  NOCES, nueces.

  NOXO, asco.


  O, el, lo.

  Ó, contracción de _á_, _ó_, á lo, á la.

  ORFO, huérfano.

  OUBEAR, aullar.


  PALOMAS, PALOMIÑAS, mariposas.

  PANOS, pañuelos, telas.

  PAROLAR, hablar, parlar.

  PARROMEIRA, hollín de chimenea.

  PAU, palo, madera.

  PEITAR, peinar.

  PELICA, piel, cáscara.

  PENA, pena, y también peñasco.

  PENEDO, roca, peñasco.

  PENEIRA, cernidor.

  PEÇOÑOSAS, ponzoñosas.

  PIA, pilón.

  PIFAR, lo que se entiende vulgarmente por «empinar el codo».

  PITO, PITIÑO, pollo, pollito.

  POMBAS, palomas.

  PÓNLA, rama de árbol.

  PORTELO, portillo.

  POSTO, puesto: _ben posto_ equivale á «bien vestido».

  POUSAR, posar.

  PRATICAR, hablar.

  PRETIÑO, cerca, cerquita, y también pronto.

  PROYA, torta de pan.


  QUINTEIRO, corral.

  QUIÑO, cerdo.


  RABUÑAR, arañar.

  RACHA, astilla.

  RAMALLAXE, ramaje.

  RAPARIGO, muchacho, joven.

  RAPÁS, muchacho, joven.

  RAXO, lomo de cerdo.

  REBOTAR, rebosar.

  REBULDEIRA, retozona.

  REBULIR, bullir.

  REGANDIXA, rendija.

  REGO, REGATO, riachuelo.

  RELOUCAR, equivale á «divertirse en grande», «volverse loco de
  alegría».

  REMORSO, remordimiento.

  REPANTRIGADO, arrellanado.

  REPOLUDO, robusto, gordo y duro como un repollo.

  RESOLIO, licor suave.

  RIFAR, reñir.

  RUADA, andar de noche de broma cantando por las calles ó los
  campos.

  RUEDA, diversión por la calle.

  RULA, tórtola.

  RUNXIDA, requemada.

  RUNXINDO, haciendo ruido.

  RUXE-RUXE, entre el ruido, entre el movimiento, entre el barullo
  da la fiesta.


  SALGADO, salado.

  SALGUEIRO, sauce.

  SALOUCOS, sollozos.

  SAR, río que nace cerca de Santiago y desagua en el Ulla á su
  paso por Padrón.

  SARPULLENTE, hirviente.

  SARRAPIO, amargo, urente: dejo áspero que tienen algunas comidas
  y bebidas.

  SEICA, me parece, creo que sí ó que no.

  SEIXOS, guijarros, lo que graciosamente llamaba Cervantes
  «peladillas de arroyo».

  SERA, SERAN, tarde.

  SEU FACER, frase que equivale á «su negocio».

  SILVEIRA, zarzamora.

  SONSA, burlona.

  SORSA, adobo.

  SURIÑA, palomita.


  TEN, tiene.

  TÉN, tienen.

  TIRAR, tirar, y también atraer; así dicen que el _país tira_, que
  es lo mismo que el país atrae.

  TOBO, madriguera.

  TOLO, loco.

  TOPAR, hallar.

  TORREXAS, torrijas.

  TOXALES, aliagas.

  TREMAR, temblar.

  TRENCO, zambo.

  TRONCHO, trozo ó pedazo del tallo de la berza.


  UCHA, arcón grande que en las casas de los aldeanos sirve de
  alacena.


  VAGOAS, lágrimas.

  VALA, vide _Bala_.

  VALO, VALADO, vallado, cerca.

  VALORENTO, mohoso.

  VEN, ven.

  VÉN, vienen.

  VILA, en gallego se usa indistintamente esta palabra para
  indicar una ciudad ó una villa, aunque al presente suelen decir
  _siudade_.

  VINCHA, burbuja.

  VIRADOIRO. Se dice _pau viradoiro_ á una persona que va muy
  tiesa; es de virar ó dar vuelta á una cosa; verbigracia: el palo
  de los barqueros, la raspilla para la sartén, etc.

  VRAN, verano.


  YALMA. Para hacer más suave la palabra y evitar la cacofonía
  suelen decir _á yalma_ en vez de _á alma_.


  XA, ya: de _jam_ latino.

  XAN, Juan.

  XEITO (Non lle dar...), no hallar modo y manera de hacer una cosa.

  XOYA, joya: _miña xoya_ es una expresión de cariño.


  ZONCHOS, castañas cocidas con la piel.

  M.




ÍNDICE


                                           Páginas

  PRÓLOGO                                        9
  As de cantar                                  17
  Nasín cand’ as prantas nasen                  25
  Dios bendiga todo, nena                       27
  Cantan os galos pr’ ó día                     33
  Miña Santiña                                  37
  Nosa Señora da Barca                          43
  Fun un domingo                                53
  Un repoludo gaitero                           57
  Díxome nantronte ó Cura                       61
  Quixente tanto, meniña                        67
  Campanas de Bastabales                        69
  Vint’ unha crara noite                        75
  San Antonio bendito                           79
  Acolá enriba                                  83
  Adiós ríos, adiós fontes                      87
  Eu ben vin estar ó moucho                     91
  Airiños, airiños aires                        95
  A ó Sr. D. Camilo Alvarez e Castro            99
  Pasa río, pasa río                           105
  Hora, meu meniño, hora                       107
  Non che digo nada                            113
  Mais ó que ben quixo un día                  123
  Castellana de Castilla                       127
  Queridiña d’ os meus ollos                   131
  A Roberto Robert                             137
  Meniña, ti á máis hermosa                    155
  ¿Qué ten ó mozo?                             159
  Castellanos de Castilla                      163
  La gaita gallega                             169
  Á gaita gallega                              173
  Vente, rapasa                                179
  Cando á lumiña aparece                       187
  Si á vernos, Marica, nantronte viñeras       191
  Cómo chove mihudiño                          195
  Miña Santa Margarida                         207
  Baite noi-                                   211
  Eu cantar, cantar, cantei                    217
  Sábado á noite                               219
  Compadre, des qu’ un vai vello               223
  Glosario                                     229