Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at https://www.pgdp.net/








ZANZIBAR, DE STAPELPLAATS VAN OOST-AFRIKA.

Naar het Fransch van Piere de Myrica.


Zanzibar heeft een verleden van bloedige oorlogen, waarin naast
grootsche heldendaden der conquistadores en der Arabieren, sombere
verhalen te hooren zijn over den slavenhandel, waar de naam van
Zanzibar aan verbonden is.

Het eiland, waar de stad op is gebouwd, ligt midden op den weg der
schepen, die, met den moesson mee, langs de oostkust van Afrika varen,
en al sedert de verre oudheid was het een plaats van oponthoud voor al
diegenen, die goud, ivoor en wierook uit de kustlanden kwamen halen. De
Phoeniciërs, die hun zwerftochten tot het gebied van Ophir uitstrekten,
spreken van het land van Zendp (Zanzibar) en van de vriendelijke
ontvangst, hun te beurt gevallen bij de koningin van het eiland.

De Arabieren van Maskate, die de Phoeniciërs opvolgden als bevaarders
van den Indischen Oceaan, zochten voor hun schepen een schuilplaats
te Zanzibar; zij zagen daarin een uitmuntende, veilige wijkplaats, op
natuurlijke wijze door de zee verdedigd, van waar uit ze het zwarte
werelddeel binnen konden gaan, dat hen aanlokte, maar waar ze zich
niet durfden vestigen uit vrees voor de aanvallen der stammen van de
Massaï's. De Arabieren namen de gewoonte aan, om elk jaar te Zanzibar
terug te komen; later vestigden velen er zich voor goed en stichtten
er de stad. Ze waren er geheel en al tehuis toen de schepen van Vasco
de Gama er verschenen.

Die portugeesche expeditie, die, sterk door haar kanonnen, alles
op haar weg kort en klein sloeg, bombardeerde de arabische vesting
en hervormde die op haar manier. Volgens gewoonte werd er terstond
een fort aangelegd en een garnizoen geplaatst. De portugeesche
vlag wapperde boven de torens van Gama, totdat de imam van Maskate,
die door de bevolking der kuststreek te hulp was geroepen, haar had
verdreven uit alle havens van het noorden der Oostkust en haar had
teruggedrongen tot kaap Delgado.

Van dien tijd af, die in de 17de eeuw viel, is Zanzibar onveranderlijk
in het bezit van de Mohammedanen gebleven. Het eiland wordt nu nog
beheerscht door een sultan, in naam vazal van dien van Maskate,
ginds bij de Perzische Golf, en die altijd in naam behoort tot het
geslacht van den overwinnaar der Christenen. Maar het gezag van
dien despoot is sterk achteruitgegaan. In 1885 maakte Duitschland,
onder voorwendsel den slavenhandel te moeten tegengaan krachtens
het tractaat van Berlijn, zich meester van de kust van kaap Delgado
tot Bagamoyo; Engeland nam, wat er overschoot. Die gebieden, met
de steden Dar es Salaam, Mombassa, Melinde en Lamoe, zijn dus niet
langer afhankelijk van den sultan, wiens grondgebied zich bepaalt
tot de eilanden Zanzibar, Sjagi-Sjagi en Pemba, en daar oefent de
inlandsche vorst, zooals wij zullen zien, nog maar een schijngezag uit.

Deze herinneringen komen mij in de gedachte, terwijl ons schip zich
werkt door het kanaal, dat naar de ankerplaats voert. De kust,
waar we langs varen, is bezet met kokospalmen; een smal zandig
strand doet het donkere groen van den plantengroei sterk uitkomen en
onderstreept het blauw van de zee, die omboord wordt door zilveren
schuim. Dit panorama en de koraalrotsen met hun wisselende kleuren,
waar we doorheen varen, doen mij denken aan sommige landschappen in de
Stille Zuidzee. Maar daar, in Oceanië, zijn de vulkanische eilanden vol
bergen van reusachtige afmetingen, die voor den rand van koraalrotsen
een prachtigen achtergrond vormen, terwijl hier de eilanden, dank
zij der aanslibbing, vlak zijn, met uitzondering van enkele heuvels,
die boven de palmboschjes uitsteken. In de verte teekent een minaret
zich af tegen den donkerblauwen hemel; een reeks witte huizen komt
aan den oever in opklimmende verdiepingen voor den dag. Dat is de stad.

Men had er mij teveel moois van verteld, voor ik uit Frankrijk
ging. Toen ik bezwaar maakte tegen de vermoeienissen en het weinig
prettige van deze campagne in den Indischen Oceaan, had men mij
met iets overtuigds toegevoegd; "Maar je zult Zanzibar zien!" een
vooruitzicht, dat mij scheen te moeten schadeloos stellen voor alle
onaangenaamheden. Ik ben nu aangekomen bij dat oord, gevierd door
mijn geestdriftigen verteller, en mijn ontnuchtering is groot. Van
zee uit gezien, ziet Zanzibar er somber uit, en heeft volstrekt
niets aantrekkelijks.

Zanzibar is een natuurlijke haven. Het zou gemakkelijk en niet kostbaar
zijn geweest, die goed in orde te brengen; maar dat is niet gebeurd. De
post- en cargobooten ankeren op de reede en worden met lichters gelost
en geladen; er zijn zelfs geen werven, noch kaden, waar de booten
kunnen aanleggen. Ze worden bij laag water op het strand gezet en
ontvangen hun lading. Wanneer ze weer vlot zijn geworden, brengt men ze
onder de takels van de vrachtbooten. Schepen met weinig tonneninhoud,
dowhs en bagghala's, worden op deze primitieve wijze behandeld.

Toch zijn er enkele pieren op palen gebouwd, nu eens door de consuls,
dan door sommige kooplieden, en nu ook door de regeering. Ik stap
naar de laatste en breng een bezoek aan onzen consul. Reeds hebben
de inboorlingen bezit van ons schip genomen; men kan er bijna geen
plaats meer vinden; die menschen gedragen zich met een vrijheid, die
ongehoord is en die ze op elk bij hen landend vaartuig toepassen;
men kan ze moeilijk kwijtraken. Bij de landing bespeur ik, dat de
aanlegplaats van Zijne Hoogheid afschuwelijk vermolmd is. Er wordt
mij gezegd, dat het voorzichtiger zal zijn, op het zand aan wal te
gaan en zich aan wal te laten dragen op den rug van een neger. Het
eenige wagentje brengt naar het kantoor van den engelschen commissaris;
dat had ik wel kunnen verwachten.

Het is in den tijd van den oostmoesson. Een wolk van arabische schepen,
dowhs en bagghala's zijn in Zanzibar binnengeloopen en wachten voor hun
terugkeer naar Arabië op de verandering van wind. Ze zijn in groepen
ingedeeld en liggen bij de consulaten, waarbij ze behooren. Ten gevolge
van de draconische maatregelen, die ten opzichte van de slavenschepen
genomen worden tegenover de verdachte vlag van Maskate, hebben bijna al
de arabische schepen de nationaliteit aangenomen van een europeesche
mogendheid, die hun veiligheid waarborgt en tevens toezicht houdt
op hun ladingen. Aan den achtersteven van die schepen onderscheidt
men de door hen aangenomen vlaggen; de driekleur van Groot-Comore en
Madagascar, de duitsche vlag van de kolonie tegenover Zanzibar; de
engelsche vlag, de indische vlag. Een onderscheidingsteeken, waaronder
ze geregistreerd zijn bij de reederij, is een letter, gevolgd door
een nummer; Z bij voorbeeld voor Zanzibar, M voor Mayotta enz.

Het zijn echte notedopjes met een inhoud tusschen 25 en 150 ton. Ze
brengen naar Zanzibar de dadels van Basra en Maskate, de boter van
Socotora, het zout uit Arabië en het vee der Somalilanden. Die
schepen, die verplicht zijn geworden door de bemoeiingen der
Anti-slavernijbeweging, om den slavenhandel te laten varen, trekken
uit dezen eerlijken handel nu goede voordeelen.

De consul van Frankrijk woont niet als de meeste zijner collega's aan
zee; maar meer het land in heeft hij een oud, klassiek arabisch huis,
wit gekalkt en voorzien van een patio, waar palmen staan. Hij brengt
ons vlug op de hoogte van de politieke en economische toestanden
van het land, waar hij Frankrijk vertegenwoordigde. Onze invloed
is er aan het afnemen ondanks de nabijheid van Madagascar. Er zijn
maar weinig overgebleven van de talrijke kantoren, die eertijds door
Franschen werden gehouden. Nog pas weer moest een handelshuis van
beteekenis zijn faktorij liquideeren. Het is intusschen een troost,
dat onze weinige handelaren, die den sultan trouw zijn gebleven,
tot de oudste en meest geziene behooren.

De fransche zendelingen hebben zich op het eiland gevestigd en dat,
als op zooveel andere plaatsen, zeer ten voordeele van Zanzibar. Ze
zijn de bouwmeesters geweest en de ontwerpers van de kathedraal, het
mooiste monument van de stad; ze besturen ook het fransche hospitaal.

Van Frankrijks invloed getuigt nog in het sultanaat het bestaan van een
officiëel postkantoor met een directeur aan het hoofd, die door onze
regeering wordt benoemd en die alleen van haar afhankelijk is. Die
ambtenaar bepaalt er zich niet toe, de zakken met poststukken te
sluiten en ze te doen expediëeren aan boord der fransche mailbooten;
hij dient ook als tusschenpersoon tusschen Europa en de inwoners
van Zanzibar voor den dienst der geldzendingen. Hij is een soort van
bankier, die in plaats van wissels talons van postmandaten afgeeft,
betaalbaar in alle plaatsen in Europa.

De Fransche post staat zeer goed aangeschreven. De klandizie,
voor het grootste deel bestaande uit inlandsche kooplieden, is zeer
uitgebreid. Deze instelling, die bijna gelijkstaat met een afstand
van het plaatselijk gezag, is hoogst gewichtig voor onze goede
vertegenwoordiging; zij geeft tevens vastheid aan den koers van ons
zilvergeld, dat tot op den laatsten tijd, wat de waarde betreft,
aan groote schommelingen onderworpen was.

Ook moet niet vergeten worden, dat de Maatschappij der Messageries
Maritimes voor postverbindingen zorgt tusschen Zanzibar en Europa. De
engelsche schepen die in Zanzibar binnenloopen, bezorgen den dienst
tusschen Indië en deze haven, zoodat onze stoombooten geen andere
concurrenten hebben dan die van de duitsche Oost-Afrikacompagnie. De
volkomen veiligheid van het transport van geldswaarden aan boord
van schepen der Messageries Maritimes, door de aanwezigheid van den
agent-commissaris der regeering, is een der redenen van den voorspoed
van het kantoor te Zanzibar. En eindelijk geeft de aanwezigheid van
vele duizenden lieden van de Comoren, die dus fransche onderdanen
zijn en in Zanzibar hun zaken hebben en er hun fortuin zoeken, aan
onzen consul een groot overwicht.

Er is bijna geen enkele streek, waar de consuls een zoo veelomvattende
rol spelen als op dit eiland. Niet enkel zijn ze geplaatst binnen
het gebied der conventies, die tusschen de europeesche mogendheden
aangaande Zanzibar gesloten zijn en die dus hun invloed vergrooten,
doordat het recht van politie en justitie over de europeesche
beschermelingen in hun handen is, maar ook ontleenen zij aan het
tractaat van Berlijn een reeks van buitengewone rechten en privileges.

De arabische schepen hangen af van den consul, wiens vlag ze voeren,
en van hem alleen. Geen enkele andere plaatselijke autoriteit heeft
het recht er een onderzoek in te stellen. De kapitein en de geheele
bemanning, ingeschreven op de rol, staan in rechten onder de consulaire
rechtbanken; het consulaat wordt beschouwd als een vluchthaven voor de
vloot der arabische schepen, die er veilig zijn en er van een soort
van exterritorialiteit profiteeren. Dergelijke maatregelen zijn mede
genomen met het oog op den slavenhandel; maar die gewoonte is zoo
ingeroest bij de kooplieden van Soer en Maskate, dat de consuls der
verschillende naties er een streng toezicht op moeten uitoefenen en
toch niet afdoend kunnen zorgen, dat er geen slaven aan boord zijn. Een
internationaal bureau, waar de verschillende vertegenwoordigers zetelen
van de mogendheden, die het tractaat van Berlijn hebben onderteekend,
is belast met de opdracht, om alle daden van slavenhandel op te sporen,
ze aan te brengen en ze desnoods te berechten.

Een der tolken, die voortdurend in de poort van het consulaat aanwezig
moet zijn, werd aangewezen, om mij te geleiden door de kronkelige
straatjes van de arabische stad. Exotische geuren ontsnapten uit de
half openstaande deuren der winkels, waar de waren zijn opgestapeld,
die voor den uitvoer bestemd zijn; de gekruide geur van de kruidnagelen
streed er met den stank van de copra. Negers gingen onophoudelijk
heen en weer en droegen op het hoofd de zware zakken, die ze naar de
booten moesten brengen.

Zanzibar maakt echt den indruk, dien men verwacht van zulk een
koloniaal station. Het is inderdaad de belangrijkste plaats uit
de streek, en ondanks de brandende zon geeft ze een voorbeeld van
handelsdrukte. De invoer bedraagt voor een waarde van dertig millioen
francs, en de uitvoer voor nog twee of drie millioen meer. Zanzibar
is eigenlijk niet anders dan de stapelplaats voor Oost-Afrika. De
eilanden, die van het sultanaat afhankelijk zijn, brengen al heel
weinig voort buiten wat copra en kruidnagelen. De meeste artikelen,
die als transito-goederen Zanzibar passeeren, zijn niet eens afkomstig
uit de buurt, maar zijn bij voorbeeld ivoor uit Centraal Afrika,
uitgevoerd voor een waarde van 2 270 425 francs; gom, ingezameld aan
de kusten van Somaliland, en caoutchouc, verzameld over de geheele
uitgestrektheid van het vasteland, die in de lijsten van den uitvoer
voorkomen voor een waarde van 273 550 francs voor gom en van 622 350
voor caoutchouc. In het algemeen gesproken, worden bijna alle deelen
der dieren, waarop gejaagd wordt, voor zoo ver ze een aanzienlijke
waarde vertegenwoordigen, als huiden, horens enz. naar Zanzibar
gevoerd, voordat ze naar Europa gaan. De voornaamste afnemers van
Zanzibar voor dien kustvaartdienst zijn de naburige landen: Duitsch
Oost-Afrika met een invoer van 4 515 700 francs; Engelsch Oost-Afrika
met 1 812 675 francs en het italiaansche Benadir met 1 102 875 francs.

Frankrijk neemt eerst den tienden rang in als land van invoer voor
Zanzibar met 589 000 francs in 1900; na Indië, de drie reeds genoemde
koloniën, Duitschland, de Vereenigde Staten, België, Engeland en
de havens van Zuid-Afrika. Daartegenover koopen wij te Zanzibar
voor een waarde van 2 016 200 francs aan waren, vooral copra. Die
copra, het gedroogde vleesch uit de kokosnoot, wordt gebruikt door
de zeepfabrieken van Marseille. Daar onze handel zich zoo goed als
geheel bepaalt tot dien in copra, nemen we de zevende plaats in voor
den uitvoer.

Door de Messageries Maritimes, wier paketbooten van de lijn
Madagascar-Réunion-Mauritius een keer van de twee in Zanzibar
binnenloopen, dat wil zeggen alle maanden, heeft die fransche lijn
een groot deel van den tonneninhoud der schepen voor haar rekening.

Deze statistiek toont den achteruitgang van onzen handel aan,
die vroeger in deze streken de eerste was onder de wedijverende
mogendheden, vooral tegenover Duitschland, van welks op het oogenblik
almachtige vlag aan de oostkust van Afrika toen in het minst geen
notitie werd genomen. Wij hebben ons op Madagascar afgezonderd,
een eiland, waar men tot dien tijd niets mee had kunnen beginnen,
terwijl er zich in de buurt der groote meren allerlei veelbelovende
gebeurtenissen afspeelden. De toekomst zal leeren, of we wel met
oordeel hebben gehandeld....

Daar ben ik weer terug op het Gouvernementsplein, waar de gebouwen voor
de openbare diensten worden aangetroffen. Het sultanspaleis beslaat een
heele zijde ervan. Het is een opvallend gebouw met een hooge minaret
ernaast, en omringd door veranda's, die door sierlijke zuilen worden
gedragen. Maar het is een kartonnen huis, meer vertoonend dan het
in werkelijkheid waard is, want het werd maar van hout en pleister
opgetrokken in een tijd, toen het oude verblijf van den vorst in 1896
door het engelsche eskader platgeschoten was. Links is de harem nog
intact gebleven; zijn muren met bastions geven er het aanzien van
een staatsgevangenis aan. Die gelijkenis is werkelijk nog zoo slecht
niet. In de plaats van zes uur, dat mijn horloge aanwijst, vormen de
wijzers op de groote klok van het gebouw een heel anderen hoek; ze
wijzen den mohammedaanschen tijd aan; vreemde tegenstelling tusschen
dat moderne instrument en de kinderen van den Islam, wier daden erdoor
worden geregeld en die zoo vastgeroest zitten in verouderde gewoonten.

De zon zal spoedig ondergaan; de zanzibarsche soldaten komen samen
en nemen hun wapens in de hand in het portaal van het huis van den
sultan. Met muziek voorop scharen ze zich in het gelid tegenover den
vlaggestok. Elken dag op hetzelfde uur, dat het heele jaar door op deze
breedten het uur is van zonsondergang, gaat men er met onverbrekelijke
regelmatigheid toe over, de vlag in te halen volgens het ceremonieel
aan boord van oorlogsschepen in gebruik. In een gloeienden hemel van
buitensporig hoog rood gaat de vurige bol onder, die den geheelen
dag op den afrikaanschen grond heeft gebrand. Het is een snelle,
treffende daling; bijna zonder overgang komt men van verblindend licht
tot diepe duisternis. Een fanfare klinkt, het volkslied wordt gehoord,
terwijl zachtjes de scharlaken plooien van de vlag worden gevouwen;
dan zet de wacht de wapens neer en gaat in ernstige houding uiteen.

Plotseling wordt het paleis verlicht. Electrische lampen werpen
een bleek schijnsel; een vuur wordt ontstoken in den toren van
het paleis, als aanwijzing dat Zijne Hoogheid ten paleize aanwezig
is. In de doorschijnende lucht lijken de veranda's boven elkaar,
met de opengewerkte balustrades in de breede lichtbundels op een
operettedroom, een decoratie voor een tooneel uit een stuk over den
Grooten Mogol of "Si j'étais roi".

En inderdaad is de kinderachtige opvolger van sultan Seyed Bargasj
niet veel meer dan een operette-sultan. Zijn leger, op zijn Engelsch
ingericht, naar het model der corpsen in Soedan, staat onder een
oud-officier van het indische leger. De financiën en de douanerechten
staan onder contrôle van den bijzonderen commissaris van het Vereenigd
Koninkrijk, die zelf aan Engelands bevelen moet gehoorzamen.

Een der origineele zijden van Zanzibar is de verscheidenheid van
rassen, die men er aantreft. De groote meerderheid der bewoners
zijn Zanzibari's. Die negers, bijna alle in slavernij levend, zijn
eigenlijk nog afkomstig van de autochthone kern der bevolking, door
de Phoeniciërs Zendp genoemd; maar al sinds lang heeft die groep
zich vermengd met den breeden en aanhoudend vloeienden stroom van
immigranten. Het is dan ook in werkelijkheid een mengeling van alle
stammen der afrikaansche kust, waaronder de arabische schepen telkens
opruiming hebben gehouden, om leden ervan mee te voeren, van Somaliland
af, dat vaak weerstond aan den slavenhandel, tot het Kafferland,
welks te zwakke inwoners men niet hard begeerde. Daar de kapiteins
zorgden, dat hun levende koopwaar voorzichtig werd uitgekozen, eer
ze werd ingescheept, zijn de Zanzibari's, onder wie het Bantoetype
op den voorgrond staat, meestal gespierd en sterk. Met een meer of
minder uitgesproken prognatisme, meer of minder dikke lippen, een
achteruit wijkend voorhoofd, zijn ze ver van aangenaam om te zien.

Als men rekening houdt, met de zeden van de heeren, moet men aannemen,
dat de Arabieren, die meesters waren van het land, duidelijk hun
stempel hebben gedrukt op het voorkomen hunner bedienden. Uit
de kruising van die semieten met de negers is een maatschappij
ontstaan, die iets zeer eigenaardigs heeft, half en half arabisch,
terwijl de anthropologische en morphologische kenmerken bijna
niet bepaald kunnen worden, zoo onverwacht en uiteenloopend zijn
de verschijningsvormen. Deze zonen van slaven en Arabieren hebben
intusschen een algemeen kenmerk, namelijk hun taal. En zoo heeft
dan ook de linguistiek geholpen, om ze in groepen in te deelen
in de groote menschenfamilie. Ze worden Soeaheli's genoemd, voor
zoo ver ze wonen ten zuiden van de rivier, de Doeb, en Somali's,
voor zoo ver ze noordelijker wonen. Waar het arabische bloed het
overwicht heeft, verandert de physieke gesteldheid. Er zijn werkelijk
schoone Soeahelitypen. Het semitisme verfijnt de trekken, geeft
iets trotsch aan den blik, het geeft aan de huid een lichtere tint,
terwijl daarentegen het atavisme naar de zijde der negers op schoonere
lichaamsvormen werkt en aan den gang sierlijkheid en losheid verleent,
die aan alle zwarte rassen eigen is.

Uit ethnographisch oogpunt, dat wil zeggen, in hun dagelijksche
gewoonten, staan de Soeaheli's boven de Arabieren. Ze hebben
van die laatsten de kleeding en de sieraden overgenomen, met
veronachtzaming van wat onder de veroveraars een aristocratische
beteekenis had. Inderdaad hebben dan ook alleen de Arabieren van
goede geboorte in deze streken de posten en ambten bezet, al dringen
dikwijls bastaarden, zonder dat van hun afkomst gewaagd wordt, zich
in staatsdienst.

Zanzibari's, Soeaheli's, Arabieren, die zich al voor eeuwen op het
eiland hebben gevestigd, zijn de eenige inboorlingen van Zanzibar. De
andere individuen leven er als vreemdelingen; maar zonder van de
Europeanen te spreken en zonder de lieden van de Comoren te noemen,
noch de Somali's, die ieder een wijk hebben in de voorsteden der stad,
mag er nog wel in het bijzonder melding worden gemaakt van de Indiërs.

Dat zijn de kooplieden en de handwerkslieden van Zanzibar. Na zich te
hebben meester gemaakt van alle kleine zaken en veel geld te hebben
bijeenverzameld, doen ze thans aan de europeesche handelshuizen een
geduchte concurrentie aan. De betrekkingen tusschen Voor-Indië en
Zanzibar zijn al heel oud. Daar de Arabieren het ware handelsinstinct
misten, hebben ze nooit die helpers kunnen ontberen, die tegenover hen
de rol spelen van de Joden in het gebied der Middellandsche Zee, en
van de Chineezen in het Uiterste Oosten. De Indiërs, die wij hebben
ontmoet, waren allen of banyanen, of schoenmakers, kleermakers,
passementwerkers, wapenfabrikanten of iets dergelijks.

Behalve de Indiërs of Hindoes vindt men er ook nog veel
vertegenwoordigers van de Parsi's. Dat is wel een der vreemdste volken,
die den aardbodem bewonen. Perzen van oorsprong, en geweigerd hebbend
zich naar de wetten van den Islam te schikken, hebben zij zich al
eeuwen lang verscholen in noordelijk Indië, waar ze, geduld door de
verdraagzame Brahmanen, nog steeds den ouden godsdienst van Zoroaster
belijden en vuuraanbidders zijn.

Op het stuk der godsdiensten kan men in Zanzibar geschikt vergelijkende
studiën maken. Naast de leerlingen van Zoroaster zijn er brahmaansche
Indiërs, mohammedaansche en boeddhistische Indiërs, dan mohammedaansche
Arabieren, mohammedaansche Somali's, die niet het ware geloof hebben,
Europeanen en Zanzibari's, die katholiek zijn of anglicaansch, of
luthersch of methodistisch of protestantsch en dan nog negers, die
fetisjisten zijn. Men kan er zelfs ook aanraking zoeken met soldaten
van het Leger des Heils. Al die menschen leven in volkomen vrede met
elkander; de veelheid der richtingen en gelooven draagt er juist toe
bij, de verschillende kerken rustig te houden.

Elken avond om vier uur stelt de sultan vriendelijk een zijner
rijtuigen te onzer beschikking. Zijne Hoogheid heeft het monopolie der
gemakkelijke landauers. Twee prachtige indische paarden, in schitterend
tuig, worden gemend door een Zanzibarees in blauwe liverei en met de
fez op het hoofd, en voeren ons door het labyrinth van de straten van
Zanzibar. Achter ons zitten twee groote mannen in veel verguldsel,
die om beurten dienst doende als palfreniers of tolken, en voorloopers
of saïs, aan onze équipage den oosterschen stempel geven, die er aan
zou ontbreken zonder hen en zonder de fez van onzen koetsier.

Het voorkomen van de verschillende wijken van de stad, die bij de
honderd duizend zielen telt, en waar men den draad van Ariadne zou
noodig hebben om niet te verdwalen, wisselt met de bevolking. Niet
ver van de zee bewonen de consuls, de europeesche kooplieden,
in overeenstemming met hun denkbeelden over hygiëne en openbare
gezondheid, ruime arabische woningen van veel verdiepingen, terwijl
hun hotels en clubs ook zoo gebouwd zijn. Er zijn veel vensters
aan die huizen ter luchtverversching; de meeste hebben boven het
terras een beschuttend dak en aan de meeste ziet men veranda's en
vooruitspringende balkons.

Wij rijden de nauwe straatjes binnen; we ontdekken portugeesche
torens, ware vestingwerken, rechthoekig met dikke muren en getraliede
schietgaten. Die oude factorijen, tijdgenooten van de conquistadores,
hebben nog het strenge karakter van vorige eeuwen. Zij roepen maar te
duidelijk ons te binnen, waarvoor ze werden opgericht, en als toevallig
aan den hoek van een straat een der zware, met ijzer beslagen deuren,
die bijna onveranderlijk gesloten zijn, wordt geopend, verwacht men
een somberen stoet van slaven er uit te zien treden, komend uit de
diepte der donkere gangen.

Wie woont er in die sombere huizen? Dat vraagt men zich dadelijk af,
als men er langs gaat. Het is niet moeilijk te raden, dat vele ervan
dienst doen als pakhuizen voor copra en specerijen, want dat verraadt
de geur; andere zijn nog in de handen van de arabische eigenaars;
weer andere zijn de woningen van rijke Indiërs of Parsi's, en de
zwijgende bewoners gaan er uit en in als donkere schaduwen.

Uit die stille wijken komt men in de levendiger handelsstraten. Over
de geheele uitgestrektheid van een zeer lange middenstraat, die dwars
door Zanzibar loopt, hebben de banyanen, die zich in een zeer goede
klandizie verheugen, hun welvoorziene en goed ingerichte winkels. Het
is geen zeldzaamheid, dat naast hun zaak zich een engelsche of duitsche
collega heeft gevestigd en dat men tegenover een indischen "general
merchant" de apotheek ontmoet van een Europeaan met een uithangbord,
waarop de woorden "Deutsche Apotheke" en "Englisch Dispensary"
boven elkander.

In de dwarsstraten wonen de winkeliers, die kleinere zaken drijven, de
groenteverkoopers en handwerklieden, gegroepeerd naar de bedrijven. Hun
luiken staan wijd open, en men kan de tentoongestelde waren goed
bekijken. Eerst de kleedingstukken van alle stijlen en modes, hangend
onder afdaken. Dan meubels en kisten van kamferhout, wapens, zilverwerk
en snijwerk. In die straten beweegt zich een dichte menigte. Kleine
indische kinderen zitten vóór de winkels en roepen de voorbijgangers
aan, om hen de goederen te doen bewonderen. Bij die knapen ontwaakt
al tegelijk met het verstand dadelijk de handelszucht. Achter
in den winkel ziet men dan de verdere familie, die een volmaakt
vertrouwen stelt in de handigheid en het winstbejag van den jeugdigen
spruit. Hier, in deze drukte, die zoo sterk verschilt van de rust
der andere wijken, vindt men als het ware een herhaling van een der
oeversteden van de Ganges.

De aanblik van de menigte op de groentemarkt is treffend. Tegenover
de vele tentjes met eetwaren liggen op den grond hoopen vruchten,
kokosnoten en bananen en andere, in rieten manden. Vrouwen in wijde,
kleurige jurken verdringen er elkaar en schreeuwen om het hardst,
en het is duidelijk, dat zoo'n oude Zanzibarsche onze _dames de la
halle_ niet behoeft te benijden om haar stemorgaan.

Met moeite komt ons rijtuig vooruit door dezen vloed van menschen,
en onze palfreniers moeten telkens uitstappen, om voor ons ruim baan
te maken. Daar zijn we in de voorsteden, waar armoedige hutjes staan,
van riet of takken opgetrokken door de ruwe hand van den eigenaar,
arme vroegere slaven, afkomstig uit alle deelen van Afrika. Die
negerdorpen vormen leelijke uitwassen op de stad.

Dan volgt het eigenlijke buiten; de kokospalm overheerscht in
den plantengroei en men ziet overal de bekende, maar altijd mooie
palmboschjes. Het onderhout heeft hier in de verste verte niet de
kracht en den omvang van wat men op Ceylon ziet, noch de heerlijke
frischheid van Oceanië. Het heeft een afrikaansch karakter, en dat zegt
genoeg. De bladermassa der mangoboomen brengt donkergroene plekken
op de open plekken van het bosch. Van tijd tot tijd rijden we langs
aanplantingen van kruidnagelen, een der rijkdommen van Zanzibar. De
reeksen van fijne, edele boomen zijn een sieraad in het landschap,
dat nog al eentonig is.

Langs de zee volgen de vervallen gebouwen elkaar op. Ieder sultan
begint op den dag van zijn troonsbestrijding een paleis te bouwen,
dat verlaten moet worden na zijn dood en waar dan niets aan mag
worden hersteld. Er is in die gewoonte, om den eeuwigen slaap van
den souverein niet te willen storen, door zijn oude aardsche woning
onaangetast te laten, iets eerbiedwekkends en dichterlijks.

Wij keeren langs den zuidelijken weg terug, die het drukst begaan
wordt en het best is onderhouden, en rijden ook voorbij door muren
ingesloten parken, waar zich de clubs bevinden van de mohammedaansche
en brahmaansche banyanen en ook die van de Parsi's. Men herkent
den indischen geest aan die tuinen vol met roode bloemen, aan den
overvloed van arecapalmen, kamferboomen en hibiscusplanten, alles,
wat een weelderigen grond noodig heeft. De rijke Hindoes schommelen
in hun luie stoelen, lezen hun couranten, en gedragen zich met het
zelfvertrouwen van een lid van een voorname engelsche club. Men kan de
verschillende clubleden gemakkelijk onderscheiden aan hun hoofdtooisel,
want dat van de Parsi's bestaat uit een soort van bisschopsmuts van
wasdoek, de Mohammedanen dragen een geborduurd mutsje of een tulband
en de Brahmanen een puntig toeloopenden hoed. De priesters van alle
secten hebben bepaalde onderscheidingsteekenen, die hen in de openbare
aandacht aanbevelen.

Op de dagen dat de muziek van den sultan zich doet hooren in den
Botanischen Tuin, zenden we ons rijtuig aan de poort van den tuin
heen. Binnen de muren van den tuin, waar reusachtige dadelpalmen
de opmerkzaamheid trekken, staat een muziektent, die tevens dient
als feestzaal en als restaurant. Op het uur van de five o'clock tea
vinden we daar de elegante wereld van Zanzibar, bestaande in hoofdzaak
uit zaakgelastigden en consuls. Die cosmopolitische vergadering is
aardig en belangwekkend; wij konden er vrijwat van genieten, want we
woonden veel bijeenkomsten en recepties bij in de consulaten. Wij
hebben vooral bewonderd, met hoeveel smaak de vrouwen des huizes,
onverschillig tot welke nationaliteit ze behoorden, partij hadden
weten te trekken van de moorsche hulpmiddelen.

Onze booten, die op het strand liggen, om ons aan boord terug te
brengen, wachten ons en wij maken er gebruik van, als de zon is
ondergegaan. Het geluid der dynamo's, het gehijg der machines, die
electriciteit voortbrengen, al het krachtige scheepsleven brengen
ons tot de werkelijkheid terug, die door de indrukken van dat land
daar aan den wal voor ons verloren dreigde te zullen gaan.

Thans geef ik mij rekenschap van de verborgen beteekenis der belofte:
"Ge zult Zanzibar zien!" Zanzibar is niet alleen een plaats, waar
men genoegelijk vertoeven kan, in tegenstelling van vele plaatsen,
die wij moeten aandoen op de kusten van den Indischen Oceaan, maar
het is ook op zich zelf een belangwekkende stad. Toch merkt men niet
op eens alle aantrekkelijkheid, want daarvoor moet men langer in een
plaats wezen, zich een weinig vertrouwd met de menschen en de dingen
hebben gemaakt, zoodat onze soldaten en onze kolonisten van Madagascar,
die in het voorbijgaan zich op het eiland hebben opgehouden, er de
bekoring niet in hebben kunnen ontdekken en een verkeerde voorstelling
van Zanzibar hebben.

Weinig punten van onzen aardbol vereenigen zoo geschikt alle
studie-elementen, die men voor de kennis van landen en volken noodig
heeft. Alles werkt er toe mee, om van Zanzibar een veld te maken voor
proefnemingen op historisch en ethnografisch gebied en op dat van den
handel. In Zanzibar spiegelt zich af het leven van het geheele zwarte
werelddeel; men kan er de rassen leeren kennen, de zeden bestudeeren
en den ontwikkelingsgang in allerlei opzicht nagaan. Het eiland van
de Zendp was in het begin het punt, waar alle krachten van Afrika
samenkwamen, om van daar uit zich te richten naar Europa. Als men
de ruïnen onderzoekt, graaft men sporen op van alle beschavingen,
ontdekt herinneringen aan den heldenstrijd tusschen het Kruis en
de Halve Maan in den tijd der Renaissance en men kan er volgen de
uitstraling der macht van de Arabieren over de kust. Eindelijk kan men
bij dezen haard van de slavernij, onder de nog warme asch, kostbare
inlichtingen krijgen over datgene, wat de haat en de minachting der
menschen onderling voor leelijks in de wereld kunnen teweeg brengen.

Het verveelde mij niet spoedig, te wandelen door de nauwe en bochtige
straatjes, waar het naar kruidnagelen en andere specerijen rook,
waar ik in aanraking kwam met een bedrijvige en veelkleurige
volksmassa. Ik trad binnen in de winkels van banyanen en ik liet
mij door de beleefde kooplieden alles uit de uitstalkasten vertoonen,
indische shawls en geborduurde sluiers, matwerk en oostersche tapijten,
haïks van kameelhaar. Ik bewonderde mooie snuisterijen van ivoor, van
lichtkleurig parelmoer, van been, van zilver en van geciseleerd koper.

Ik behoef aan de banyanen slechts roepijen te geven, waarvan de waarde
overeenkomt met hun gewicht, en ze smelten die voor mij en geven ze
mij terug in den vorm van knoppen op wandelstokken, parapluieknoppen
en opgetuigde olifanten als sieraad, alles merkwaardig gesneden naar
onveranderlijke patronen. Maar wat de originaliteit van deze winkels
uitmaakt, is, dat men er naast de producten van een oudere beschaving
dan de onze ook nog de resten vindt van de echte woestijndieren:
pantervellen, leeuwen- en zebrahuiden, schrikwekkende horens
van rhinocerossen, riemen van nijlpaardenhuid. Vervolgens waren
er veel oude wapens van gesmeed ijzer, pijlen en pijlkokers van
de krijgshaftige stammen, die 25 jaar geleden door Stanley werden
ontdekt. De kinderlijke werktuigen van volken, die op de trap van het
ijzer zijn blijven staan, en de voortbrengselen der Hindoekunst te zien
tusschen de blinkende voorwerpen van onze moderne industrie, dat geeft
een goed denkbeeld van wat Zanzibar is, een wereldgalanteriewinkel.

Toen ik de winkelstraat verliet, ontmoette ik de schippers van
de arabische schepen van Maskate; de Arabieren met hun trotsche
houding, die mij eerst geen blik waardig keurden, brengen mij nu
een broederlijken Salam, en ik kan niet nalaten de waardigheid op te
merken van die slavenhandelaars, die nog aan hun gordel, in scheeden
van opengewerkt zilver, oude kromme dolken dragen, met gedamasceerde
lemmetten. Reeds ben ik geen vreemdeling meer in deze stad; de
kleine Zanzibari's, wier specialiteit is, vreemdelingen lastig te
vallen, brengen mij een militairen groet. Bescheidener nemen de jonge
Soeaheli-meisjes mijn groet met een glimlach in ontvangst en laten
haar lichaam gracelijk wiegen onder de plooien van het bovenkleed,
dat sprekende kleuren draagt.

Ons vertrek, dat voor vandaag was bepaald, is uitgesteld om onvoorziene
omstandigheden. Gebruik makend van den laatsten avond, ga ik nog
eens naar het voetgeschuifel der menigte luisteren, eer ik mijn
kruistocht hervat.

Er worden bruiloften gevierd in de straten van Zanzibar, indische,
arabische en negerbruiloften, waarbij muziek van tamboerijnen en
fluiten. De jonggehuwden en zij, die hen vergezellen, hebben hun
mooiste kleederen aangetrokken; de Hindoes zijn gehuld in gazige
gewaden, met goud borduursel, de Arabieren dragen zijden gandoera's
en de negers hebben zich opgesierd met de barbaarsche fraaiigheden van
hun ras. Allen volvoeren de ritueele voorschriften van hun godsdienst,
den roof der echtgenooten, de bloedmenging en dergelijke plechtigheden,
waarbij het profane en het heilige wonderlijk zijn dooreengemengd.

Op den oostelijken weg treffen we een schilderachtig schouwspel,
namelijk den terugkeer van Zijne Hoogheid. De sultan is den dag na onze
aankomst naar zijn landgoed vertrokken; hij keert daarvan terug op den
dag van ons eerst vastgesteld vertrek. Een eenvoudige toevalligheid,
zal men zeggen, maar een toevalligheid, die zich herhaalt bij de
komst van alle fransche schepen. Wij zien nu het profiel van den
sultan van Zanzibar in het licht der toortsen, te midden der hoog
opgeheven lansen van zijn gevolg. Die militaire demonstratie kon
niet verbergen, wat we bij iederen stap hadden opgemerkt: de macht
en invloed van den engelschen agent.

Zanzibar verkeert in een toestand van verval. Inderdaad werken
de oorzaken, die de stichting van Zanzibar hebben bevorderd, niet
meer; zij, die den bloei der stad hebben bewerkt, tellen niet meer
mee. Sedert het menschenvleesch geen courant handelsartikel meer
is, zijn de zaken met drie vierden van hun omvang verminderd; de
noodzakelijkheid om een stapelplaats voor Afrika te zijn, bestaat
niet meer, nu er transportmaatschappijen zijn en de kustvaart der
stoombootondernemingen is ingesteld; en eindelijk is de oppermacht
van den Islam, die den samenhang der Soeaheli-stammen had kunnen
bevorderen, aan het wankelen gebracht, terwijl de belanghebbende
europeesche staten geen tusschenpersonen meer noodig hebben tusschen
hen en Europa.

Als de handel, die nog den ouden loop volgt, nog van Zanzibar
gebruik maakt, toch doet alles vermoeden, dat hij er zich in de
naaste toekomst van zal verwijderen, om een meer rechtstreekschen
weg te volgen. Het eiland zal teruggebracht worden tot zijn eigen
hulpmiddelen. De Engelschen zien dat zoo goed in, dat ze niets doen
om het te verhinderen; ze besteden weinig of niets aan Zanzibar en
laten de haven zooals ze is. Daarentegen wedijveren aan den overkant,
op de afrikaansche kust, in Mombassa en Dar es Salaam, de Engelschen
en de Duitschers met elkander, om daarheen de producten van Centraal
Afrika te lokken en de karavanen dien kant uit te doen gaan.

Zanzibar heeft als groot handels-entrepót zijn tijd gehad. Zijn dagen
zijn geteld.