Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was made using scans of public domain works from the
University of Michigan Digital Libraries.)





[Paalala ng Nagsalin: Sa orihinal na pagkalimbag, tinangal ng maykatha
ang lahat ng "n" at ginamit lamang ang ~g. Dahil ninais ng maykatha na
gamiting ang libro ng mga estudyante para sa kanilang pagaaral ay
binalik namin ang "n" sa web version para madaling basahin ng mga
kabataan ngayon. Ang plain text na edisyon naman ay hinayaan naming
manatili ang porma ng orihinal na pagkalimbag ng libro.]

[Transcriber's note: The author removed all the "n" and used tilde g
or ~g in the original publication. Since the author intended the book
as reference for students, we placed the "n" back in the web version
to make it easier to read. The plain text version however retains the
original form as it was published.]


=SA LA~GIT N~G BAYA~G PILIPINAS.=

M~GA DAKILA~G PILIPINO

o

A~G KAIBIGAN N~G M~GA NAGAARAL

SININOP NI

_Jose N. Sevilla at Tolentino_

UPA~G MAGAMIT NA AKLAT NA BABASAHÍN

UNA~G PAGKALIMBAG

MAYNILA, 1922

Limbagan nina Sevilla at mga kapatid at Kn.

MAYNILA, K.P.




HANDÓG

Sa kabataan n~g lahi~g Tagalog upa~g pakinaba~gan at mágamit na isá~g
mabuti~g basahin sa panahón n~g pagaáral.

Ang Kumatha.


A~g karapatán sa aklát na itó ay ipinamamana ko sa aki~g m~ga
pama~gki~g Emillo, Jesús, Aurelio at Predesvindo Alvero y Sevilla
upá~g kanilá~g pakinaba~gan ku~g sumapit silá sa sapát na gula~g.

José N. Sevilla.




[Larawan: JOSE N. SEVILLA AT TOLENTINO]


Nagi~g Kapitán n~g Artilleria n~g Republica Filipina
Kasa~gguni n~g «Suliranan n~g Wika»
Nagi~g Gurò n~g Panitika~g Tagalog sa Colegio «La Juventud»
Namatnugot n~g m~ga Pahayaga~g
«Buhay Pilipinas», «Malalaya~g Ma~gagawà» at «Katuwiran»
Nagtamò n~g Ganti~g Pala~g Medalla de Plata at Diploma
Sa Ta~ghala~g Panama Pacifico, 1915,
Sa lilim n~g ta~ghal n~g Biblioteca de Filipinas
Kasa~gguni n~g Lupo~g sa Pátakarán at Palatuntunan
N~g Una~g Kapulu~ga~g Balagtás, 1922.
Kasapi sa «Ilaw at Panitik»




=PAUNA~G SALITA=

Isa~g sulirani~g kasalukuyan na humihi~gi n~g isá~g ágara~g paglutas
ay a~g náuukol sa pagsisikap na tayo'y magkaroón n~g isá~g wika~g
pambansâ na makabibigkís n~g boó~g higpít sa atin sa isa~g
pagkakáwatasa~g ganáp sa tuló~g n~g isá~g sarili~g wikà, upá~g
mapapánatili~g lagi~g mainit, nagáalab at nakadádará~g yaó~g dî
mati~gkalá~g mithî na pinagbubuan n~g lalo~g mahalagá~g dugô at
itinulò n~g masasakláp na luhà n~g m~ga naulila doón sa m~ga bayani~g
naiwan sa ságupaan sa kadilimán n~g gabi.

A~g sanhi~g itó rin a~g pinagbuhatan n~g isá~g katagâ n~g kapulo~g na
Lope K. Santos na~g kasalukuyá~g pinagtátalunan sa Kapulungang
Balagtas niyaó~g ikalawa~g araw n~g Abril n~g taó~g isá~g libo siyam
na raán at dalawampuo't dalawa, a~g suliranin n~g pagtuturò n~g wika~g
Tagalog sa m~ga páaralan na anyá'y «anó~g aklát a~g pagáaralan n~g
ati~g m~ga batà sa wikà~g Tagalog?»

Ipinagtátapát ko~g sa kasalukuyan, ku~g may m~ga aklát ma~g Tagalog na
náuukol sa m~ga Balarilà n~g wikà ay tahás na dî tumútugón sa m~ga
pagkakáunlád n~g wika~g Tagalog dito sa dáanang taó~g ika dalawam puo
yayamá~g a~g m~ga yaón ay halos tinagalog lama~g sa m~ga aklát na
gayón din a~g urì na m~ga ibá~g wika~g Kastilá ó Ingles, n~guni't di
nagtátagláy n~g sarili~g diwà at m~ga paraán n~g wika~g Tagalog sa
kanya~g sini~g na sarili~g sarili.

Dahilán a~g sanhí~g itó na~g ipinagpanayám namin n~g kasalukuyá~g
Patnugot n~g Instituto de Mujeres na nagmu~gkahi sa akin, na bila~g
pa~guna~g aklát ay lumimbág muna n~g isá~g babásahi~g káwiwilihan n~g
m~ga nagáaral sa sarili~g wikà, n~guni't sinikap ko~g sa pagtugón sa
kanyá~g mungkahi ay yumari n~g isá~g aklát na ta~gi sa káwiwilihang
basahin ay kápupulutan namán n~g m~ga dakilá~g huwaran sa
kapitápitaga~g halimbawa~g ipinamana sa atin n~g m~ga bantóg na m~ga
kababayan na sa gálawan n~g kanila~g kalágayan, magi~g sa kapamayanán,
sa duno~g at sa kabayanihan man ó sa pagtatá~ggol n~g m~ga dakila~g
mithî, ay kinábakasán n~g tápata~g pagibig sa mutyâ nati~g Pilipinas.

A~g sa langit ng bayang Pilipinas ay nipót n~ga sa init n~g ha~gád na
a~g wika~g Tagalog ay magi~g isa~g wika~g pagbansâ, at yáyama~g a~g
napili nami~g batayán ó sáligan n~g aklát, ay a~g kagyát máukit sa
pusò n~g ati~g m~ga batà a~g sarisari~g aral na inii~gatan n~g m~ga
dakila~g pa~gyayari sa sarili~g lupà ay máituturi~g na a~g aklát na
handóg namin ~gayón ay hindi básal, bagkús isa~g hapyáw sa m~ga
násulat na~g m~ga tudli~g, bakás n~g kasaysaya~g sa m~ga dakila~g
aklát na náuukol sa mani~gni~g na dahon n~g ati~g kasaysayan ay nagi~g
pahiyas, at sa kapanahunan namán, ay sa m~ga pagyayari~g lumúluta~g
ku~g minsan ay sa bugsô n~g kapusukán, kalupitán, ó kabayanihan kayâ
na pawang may sarili~g samyô, na ku~g ibúbukód ay tahás na
pakikinaba~gan upá~g makayari tayo sa ati~g m~ga batà n~g m~ga diwang
malalakí, kalooba~g matitibay, kálolwá~g dî magígipò n~g m~ga panuyò
at hinuhod yáyama~g tahás na gumágaláw sa udyók na násasalig sa
pinakamara~gál sa lahát n~g udyók na dili ibá't n~g mani~gas na
pagasa~g magi~g tapát na anák n~g baya~g tinubuan.

Ihináhandóg namin sa kabataan n~g lahi~g Tagalog a~g m~ga hapyáw,
sipì, at sinóp na itó sa m~ga panitik n~g m~ga lalo~g litáw na tao~g
ami~g hinugutan n~g m~ga ináakala~g karapatdapat basahin, makilala, at
pagaralan n~g ati~g m~ga batà sa m~ga unang bugsô n~g pagaaral, bilang
paghahandâ sa kanilá na ma~gigí~g matitíbay na muóg n~g ati~g
ihináhandá~g baya~g malusóg, malayà at karapátdapat sa isa~g bukás na
malayà.

At sa pagasa~g a~g ta~gkilik n~g m~ga mambabasa ay igagawad sa amin,
ay lumuwal a~g sa langit ng Bayang Pilipinas, na tagláy a~g lahát n~g
kakanyahán n~g isa~g bagó~g hugis na babásahin.

Bila~g pa~galawa~g aklát na ami~g ilálathalà ay dî iba't "Ang aklat ng
tagalog" na málalathalà sa dalawá~g wikà, ó sa malinaw na sabi ay sa
Tagalog at Ingles, na kápagáaralan n~g m~ga lihim na iníi~gatan n~g
wikà, bu~ga n~g isá~g matamá~g pagsisinop. Dito ay magkatulo~g kami ni
Dr. Paul Rodríguez Verzosa, isá~g dalubhasá~g mapagsuysóy n~g m~ga
kapakanan n~g wikà at lahi~g Tagalog.

At pa~gatló sa taó~g itó ay isusunód namin a~g isá~g. Maikling
Balarila na kásisinupán n~g m~ga alituntunin at paraán n~g wikà sa
kanyá~g kakayahán, m~ga paglalapilapì sa tulo~g na~g m~ga tipik at
pagbabago n~g m~ga diwà n~g salità sa pamamagitan n~g paguulit n~g
panti~g ó ugát kayâ sa ~gayon sa kahili~gan n~g siní~g.

Umáasa kami na sa pamamagitan n~g ta~gkilik n~g m~ga Páaralan at n~g
báya~g mahiligin sa pagaaral ay sásapit tayo sa pagkakaroón n~g isá~g
Batás na kákali~gà sa ati~g m~ga kathâ na ha~ggá ~gayón ay
lúluta~gluta~g sa dagat na waláng pampá~g n~g kapabayaan.

Ku~g magkakagayón ay matitiyák nami~g a~g wala~g maliw na punyagî n~g
Kapulungang Balagtas na ami~g kináaaniban ay dî naaksat maáasaha~g
pagáanihan n~g m~ga sagana~g biyayà.

Jose N. Sevilla.




=ALI MUDIN=


Si Ali Mudin ay isá sa m~ga lalo~g nápabantóg na Sultán sa Huló. Siyá
ay anák ni Maula na napabila~g sa m~ga lalo~g litáw na Harì sa
nába~ggít na Pulô. A~g magamá~g itó kailán ma'y hindî napasuko na~g
hukbó~g kastilà anó ma~g sikap n~g ginawâ upá~g lupigin a~g kanila~g
kaharian.

Na~g humalili si Ali Mudin sa kanyá~g amá ay sinikap n~g m~ga kastilà
na magtamó sa kanyá n~g isá~g kásunduan, at sapagka't si Ali Mudin ay
maibigín sa kapayapaan ay nagpadalà sa Maynilà n~g limá~g sugò,
niyao~g Enero n~g 1737 upá~g makipagtalo sa m~ga mu~gkahi~g kásunduan
n~g m~ga kástilà.

Sa m~ga sugo~g itó ay kabila~g siná Dadia Deila, Radia Poot Salikaya
at si Panduta Mahomed Ismalis. Ang m~ga sugó~g itó n~g Sultan na si
Ali Mudin ay siyá~g na~gasiwà sa pakikipagkásundô sa m~ga kastilà na
pinagtibay niya sa Huló, at sa pinagkásunduán ay nabibila~g a~g m~ga
sumúsunód:

I.--Maghahari sa dalawá~g pa~gkát na nagkakásundô a~g kapayapaan.

II.--A~g dalawá~g pa~gkát, o a~g m~ga moro at m~ga kristiano ay
magtúlulo~g na makipagbaka sa alin ma~g kaaway nila~g dalawá.

III.--Magkákaroón silá~g dalawá n~g malaya~g pagkakálakalan.

IV.--Sakali~g sino man sa dalawá~g dako ay puminsalà sa ka~gino man sa
kanilá o maghasik n~g sigalót sa isá sa kanilá, a~g naminsalà o sanhî
n~g kapinsalaan ay magbábayad sa pininsalà n~g isá~g halagá~g híhigín
n~g napinsalà.

V.--Magpapàlitan n~g bihag.

Si Ali Mudin ay nagí~g tunay na Harì, at a~g kanyá~g kapa~gyarihan ay
kinilala n~g m~ga kastilà ha~gga~g sa niyáo~g taó~g 1749 ay sumirà sa
kásunduan a~g m~ga kastilà at si Ali Mudin ay nábihag at dinalá sa
Maynilà niyaó~g Enero n~g taó~g nába~ggit.

Sa pagkábagsàk ni Ali Mudin ay humalili si Bantilan, isá~g dakila~g
Datò n~g panahó~g yaón.

Nanahanan sa Maynilà si Ali Mudin na kasama n~g kanyá~g anák na si
Israel na pinahintulutan n~g m~ga kastilà na makapa~garal sa Páaralá~g
San José. Sa boó~g panahó~g ipinakipamayan ni Ali Mudin sa pili~g n~g
m~ga kristiano ay nahikayat na pabinyág at a~g pa~gala~g iginawad sa
kanyá ay Fernando I.

Pagkalipas n~g ilá~g panahón, ay sinikap n~g Gobernador Obando na si
Ali Mudin ay mábalík sa kanyá~g pagká Harì, at si Ali Mudin kasama
n~g ilá~g sasakyá~g punô n~g kawal ay tumulak na patu~go sa Huló
binaka nilá a~g m~ga kutà roón ha~ggá~g sa na~g dî na máipagta~ggol
n~g m~ga moro ay kanilá~g napasukò at isá~g panibago na namá~g
kásunduan a~g linagdaán n~g m~ga moro at n~g m~ga kagawád n~g m~ga
kastilà.

A~g m~ga sasakyán ay lumayag na patu~go sa Zamboanga at sa pagka't di
nakasama si Ali Mudin sa m~ga kastilà sa pagtulak na yaon ay
sinapantahà n~g m~ga kastilà na siyá ay nagtaksíl, at siyá, kasama n~g
mahigit na dalawá~g daá~g kasamahán ay dinakip at mulí~g ibinalik sa
Maynilà at ibinila~ggô sa Fuerza de Santiago.

Buhat noón ay pinasimulán na n~g m~ga kastilà a~g walá~g maliw na
pagbaka sa m~ga moro; ~guni't pawa~g walá~g tagumpáy na masásabi na
kanilá~g tinamo sa Timog n~g Kapuluan.

Hinilí~g ni Ali Mudin sa m~ga kastilà na a~g kanyá~g anák na si Fatima
ay pahintuluta~g makapagbalík sa Huló, niyaó~g Febrero n~g 1753 upá~g
magsikap sa ikapagharì n~g kapayapan doón, at a~g gayó~g kahili~gan ay
dini~gig at pinahintulutan n~g m~ga kastilà; bila~g bu~ga n~g
paglalakbáy na itó ni Fatima ay nagtamó siyá n~g isa~g sulat buhat kay
Bantilan na nagsasabi~g si Ali Mudin ay pabalikin sa Huló, upá~g
maghari~g mulî róon at lumagdâ sa isa~g bago~g kásunduan a~g dalawá~g
dako~g dati~g magkaaway na m~ga moro at kastilà. A~g lahat n~g
kahili~gan ni Bantilan ay dingi~g n~g m~ga kastilà, subalit hinilí~g
na si Ali Mudin ay palayain ~guni't mamámalagì sa Maynilà sa pili~g
n~g Arzobispo Rojo na siyá~g kumuha sa kanyá sa Fuerza Santiago at
nagbigáy sa kanyá n~g isá~g táhanan at m~ga lingkód.

Niyaó~g 1762 a~g Maynilà ay sinalakay n~g m~ga Inglés at si Ali Mudin
sa pili~g n~g limampuô katao ay lumabás at nakibaka~g kasama n~g m~ga
kastilà sa bago~g kalaban na dumadagsâ at humuhugos sa kamaynilaan.

Ipinamalas ni Ali Mudin a~g isá~g dî karaniwa~g katapa~gan na katutubò
n~g m~ga moro at lubha~g marami~g Inglés a~g kanilá~g pinuksâ bagá
ma~g a~g Lunsód ay napasok at napasukò. A~g m~ga Inglés ay dî naglaón
sa Maynilà at sa kanilá~g paglayas, sa kautusan ni Simon de Anda at
Zalazar ay pinapanumbalik si Ali Mudin sa Huló upa~g muli~g lumuklók
pa kanyá~g luklukang harì.

Gumawâ n~g isá~g lína~gin sa Balamba~g a~g m~ga Inglés na kanilá~g
linibid n~g matitibay na kutà at sa dî pagkawilì dahilán sa a~g sigáw
ay dî nilá matagalán ay lumipat sa isá~g pulô na malapit sa Huló. A~g
ganitó~g pa~gyayari ay dî minabuti n~g Sultan Mahomed at ni Israel na
anák ni Ali Mudin, sapagka't dî nilá matiís na a~g kanilá~g lupaín ay
ariin n~g m~ga banyagà; at naghanáp silá n~g isá~g kátaó~g
ikapagtatabóy sa m~ga ma~ggagagá.

At a~g panahó~g itó ay dumatí~g niyaó~g bihagin n~g m~ga kawal na
Inglés si Dato Tente~g, isá sa m~ga malalakás at pinaníniwalaa~g Datò,
at isá sa m~ga maiinit na araw n~g Marso niyaó~g 1772 na~g makalayà na
si Tente~g, ay nakipagalám sa m~ga iba~g Datò na siná Dakula at
Zama~ggo-Isaák, kasama n~g ilá~g kawal na sumalakay sa kinalalagyán
n~g m~ga kawal na Inglés, at sa ganitó~g ságupaan ay na~gágsitakas a~g
m~ga Inglés sa m~ga ba~gká~g lundáy na pinaghábol n~g mabibilís na
sasakyá~g moro. Sinikap n~g Gobernador na Inglés na makipagkásundô,
~guni't dî tinalima n~g m~ga moro at silá ay ipinagtabuyan at sa
pagtakas ay na~gaiwan nilá a~g kanilá~g m~ga sasakyán, m~ga kanyón,
baril at apat na puô at apat na libong piso.

Namatáy si Ali Mudin sa Huló, n~g boó~g kasiyaha~g loób, sapagka't
náitabóy niyá a~g m~ga manlulupig sa kanyá~g bayan.

Si Ali Mudin ay nagí~g tudláan n~g dî kawasa~g pagha~gà n~g kanyá~g
m~ga sàkop.

[Larawan: Ali Mundin]




=RAHÁ SOLIMAN=


Bago nagí~g Rahá si Solimán, ay nagí~g katulo~g muna sa pa~ga~gasiwà
n~g m~ga súliranin dito sa Maynilà, ni Rahá~g Matandâ.

Si Lakán Dulà na nanánahanan sa Tundó ay siyá niyá~g kasama. Itó ay
na~g kapanáhunan ni Rahá~g Matandâ na~g taó~g 1570. Noón ay isá~g
pulutó~g na~g m~ga sasakyá~g kastilà na pinamumunuan ni Martin de
Goití at Juan de Salcedo a~g dumao~g sa luók n~g Maynilà. Niyaó~g
una~g datí~g dito niná Goití ay dî sila nakalunsád pagdaka. A~g
Maynilà, ay may matitibay na m~ga muóg at sila'y pinaputukán at
sinagupà.

Nabalitaan niláng isá sa m~ga makapa~gyarihan doón ay si Solimán,
kaya't nagpadalá sina Goití rito n~g sugò na nagsásaysáy na silá'y dî
naparito upá~g makidigmâ kundî upá~g makipagkásundô, at a~g ganitó'y
tinugón sa pamamagitan n~g sugò, na a~g Hari sa Maynilà ay nagnanasà
n~g makipagkaibigan sa m~ga kastilà.

Pagta~ggáp ni Goití n~g paklí ni Solimán ay nasók siyá at a~g kanyá~g
m~ga tao sa ilog n~g Pasig at silá'y lumunsád sa isá~g baybáy na
itinakdâ n~g Harì. Sinalubo~g silá ni Raháng Matandâ at nakipagkamáy
sa kanilá, pagkaliban n~g ilá~g sandali ay dumatíng si Rahá Solimán
at nakipágkamáy din ~guni't nagpasubalì n~g gayari: «Kamí ay
nagnánasa~g makipagkaibigan sa m~ga kastilà samantala~g silá'y mabuti
sa amin; ~guni't mahíhirapan silá n~g gaya n~g hirap na tiniís na n~g
ibá, kailán ma't nasain nilá~g kami'y alisán n~g puri».

Pagkaraán n~g ilá~g araw si Goití ay nagkula~g sa pagkakáibigan sa
pagpapaputók n~g kanilá~g kanyón, at si Rahá Solimán ay napilita~g
magbago n~g kilos. Ipinawasák nitó a~g m~ga sasakyán nina Goití at
ipinapuksâ a~g kanyá~g m~ga kawal.

Nápakabuti a~g pagtata~ggól sa m~ga kutà at dî nagawâ na~g m~ga
kastilà a~g makapasok agád, ~guni't na~g ma~gasalantà a~g m~ga tao ni
Solimán at maubos na a~g m~ga punlô ay napipilan din. At na~g makuha
n~g m~ga kastilà a~g Maynilà ay sinalakay a~g bahay ni Solimán at
dito'y nátagpuán nilá a~g isá~g mainam na gusali, maiinam na
kasa~gkapa~g sigay, m~ga damit na mariri~gal na nagkakahalagá n~g may
23.000 piso.

Hindî nagtaksíl kailán man si Solimán, gaya n~g ipinararata~g sa kanyá
n~g m~ga kastilà. Siyá'y tumupád lamá~g sa kanyá~g dakila~g
katu~gkulan na makibaka sa sino ma~g magnánasa~g sumirà n~g kanyá~g
kapurihá~g pagkaharì, at yáyama~g a~g m~ga kastilà ay siyá~g
nagpasimulâ n~g pagbabaka, ay siyá ay nagta~ggól lama~g at natalo,
~guni't hindî kailán man nagtaksíl.

A~g kanyá~g pagibig sa sarili~g Lupà ay nagudyók sa kanyá~g makibaka
at siyá ay nakibaka dahil doón.

Ku~g saán mákikita~g ang pagguhò n~g kaharian ni Solimàn ay uta~g sa
kagahaman n~g isá~g lahi~g ma~gaalipin; sa isá~g pámahalaá~g
pinagágaláw n~g lakás n~g lakás at di n~g lakás n~g katuwiran.

Kawawa~g baya~g maliliít na linúlupig at ginágahasà n~g malalakíng
bansâ.

A~g daigdíg ay patu~go sa pagunlád, at buhat niyaó~g 1914 na gahasain
a~g Belhika, ang malalakí~g Bansâ ay nagsasapì at ipinagta~ggól a~g
katwiran n~g maliliít na bayan. Panibago~g kilos sa daigdíg na bu~ga
n~g mayama~g diwà n~g dakila~g Wilson sa kaamerikahan.

[Larawan: Raha Soliman]




=RAHA LAKAN DULA=


Si Rahá Lakán Dulà ay isá sa m~ga lalo~g bantóg na namunò sa Bayan
n~g Tundó. Siyá ay isá sa m~ga kasan~ggunì ni Rahá Matandâ, si Lakán
Dulà ay siyá~g Pámumuán n~g panahó~g siná Legaspi ay dumaó~g sa ati~g
lunsód, niyaó~g taó~g 1571. Na~g sumapit si Legaspi sa ati~g Lupaín at
lumunsád sa Tundó ay nátagpuán niyá~g dito'y naghaharì a~g kapayapaan,
namámayanì a~g matatalino~g m~ga batás, at may matitíbay na muóg na
pana~ggól sa ma~gagsísisalakay.

Kiníkilala~g Harì rito si Lakán Dulà n~g m~ga kanugnóg na lupaín, at
a~g kaniyá~g na~gasásakupan ay bumábayad sa kanyá n~g buís at lagí~g
tapát sa kanyá, magí~g sa kapayapaán at magí~g sa digmâ. A~g m~ga
sasakyá~g insík at Hapón na dumaó~g dito ay pawa~g nagbábayad n~g
buwís kay Lakán Dulà, bago lumunsád at ma~galakal sa tagarito.

Kinilala rin namán ni Legaspi a~g kapa~gyarihan ni Lakán Dulà at
gumawâ silá n~g Sa~gusapan at pagkarán n~g ilá~g panahón si Lakán Dulà
ay nagí~g kakampí n~g España. Tumulo~g si Lakán Dulà sa pagtátatag
dito n~g m~ga táhanan n~g m~ga kastilà at pagkaraán n~g ilá~g panahón
siyá at a~g kanyá~g m~ga anák ay napabinyág na lahát. A~g pa~gala~g
iginawad kay Lakán Dulà ay Carlos.

Niyaó~g taó~g 1574 na a~g lupaí~g itó ay salakayin ni Limaó~g, isá~g
insík na tulisá~g dagat, a~g Rahá~g itó at a~g kanya~g m~ga anák ay
nakilaba~g kakampí n~g m~ga kastilà sa m~ga insík na nagsisalakay.
Napauro~g siná Limaó~g n~g m~ga kampón n~g Rahá Lakán Dulà at a~g m~ga
itó ay nagtatag n~g kanilá~g kaharian sa Pa~ggasinán at doó'y
pinágusig silá n~g hukbó ni Lakán Dulà ha~ggán~g nápatayán silá n~g
kay rami~g alagád at náitaboy silá sa labás n~g m~ga lupaí~g sakop n~g
Rahá~g Tagalog na itó na nagpakita n~g gayón na lama~g tapa~g.

Si Lakán Dulà ay nagkaroón n~g tatló~g anák na lalaki at siyá at a~g
kanyá~g m~ga anák sa kapanahunan ni Lavezares niyaó~g 1572 ha~ggá~g
1575 ay patuloy silá~g nagi~g katúkatuló~g sa pagpapalaganap n~g
kakristianuhan sa Kagayán, Kamarines, at Zambales; a~g kanyá~g apó~g
si Makapagál ay isá sa lumitáw sa tanán niya~g m~ga kamaganak. Si
Makapagál sa kanyá~g katápatan sa España ay ginawá~g «Maestro de
Campo» at pagkatapos noón ay nagi~g Heneral siya sa Apalit, Arayat at
m~ga kabundukan n~g Zambales.

Na~g magkáalít a~g m~ga kapampa~gan at m~ga pa~ggasinán ay dî naapulà,
samantala~g hindî namagitan si Makapagál; at na~g mulí~g sumalakay a~g
m~ga insík sa kapanahunan ni Heneral Figueroa ay hini~gî a~g tulo~g ni
Heneral Makapagál at itó a~g humawì sa nagsisisalakay.

Sa pagkilala sa dakila~g tulo~g ni Heneral Makapagál sa España ay
silá'y tinimawà n~g m~ga kastilà sa anó ma~g bayarin sa Pámahalaán at
a~g lahát n~g kanyá~g kamaganakan ay gayón din. Itó'y namarati
ha~ggá~g sumapit a~g taó~g 1883.

Si Rahá Lakán Dulà ay isá sa m~ga lalo~g kilala~g harì sa kapanahuna~g
yaón n~g ati~g kasaysayan. Nagí~g kakampí siyá n~g m~ga kastilà sa
pagká't naniwalà siyá~g a~g m~ga kastilà ay magigi~g tapat sa
kásunduan at pa~gakò. Tumulo~g siyá sa pagsalasà sa nagsisalakay na
m~ga nagnánasa~g magharì rito at sakupin a~g kanyá~g a~gkán; at lagì
siyá~g tumulo~g sa pagapulà n~g m~ga himagsikan, sapagká't inàakalà
niyá~g a~g gayón ay nagguguhò lamá~g n~g kapayapaán n~g kanyá~g m~ga
sakop.

Ku~g a~g m~ga kastilà ay hindî tumupád sa pa~gakò at sumirà sa
sa~gusapan, ay hindî kasalanan ni Lakán-Dulà; kasalanan n~g kasakiman
na náaayos sa símulain ni Bismárk na a~g maliliít ay talaga~g kákanin
n~g malalakí.

Samantala~g hindî naghaharì a~g pagkakapantáypantáy n~g m~ga tao sa
haráp n~g katuwiran at a~g kawagasán ay isá~g kabaita~g násusulat
lamá~g at dî ginágampanán n~g lahát at bawa't isá, talagá~g a~g
kapa~ganiban sa m~ga maliìt na Bansà ay lagi~g nakabalà.

Itó ang dakila~g gáwain n~g m~ga tao n~g Daigdigan.

Itó a~g simulai~g nasa~g pairalin n~g dakilai~g Wilson na~g siya'y
mamagitan sa nagiinapóy na digmaan sa Europa.

Anó a~g malay natin ku~g yaón din a~g ma~gi~g matibay na sáligan n~g
ganáp natí~g kasarinlán.




=TOMAS PINPIN=


Laki~g kapabayaan at kapabayaá~g lubhá~g pumipinsalà sa ati~g
pagkabansá~g liná~g a~g pa~gyayari~g a~g ati~g m~ga dakilá~g tao ay
nálibí~g sa limót at walá~g nagukol kahit na hapyáw man lama~g na
pagbabalità sa kanilá~g m~ga kabantugan. A~g limba~gan ay isá~g
dakilá~g biyayà sa katauhan, sa pagka't túnay na mabisa~g katulo~g sa
paglálaganap n~g m~ga mithí~g bu~ga n~g m~ga kisláp n~g diwà n~g tao
~guni't katakátaká mandín na a~g káunaunaha~g manlilimbág dito sá
Kapuluán ay hindî naka pagpapamana sa atin n~g haláw man lama~g n~g
kanyá~g buhay, subalì't gaya n~g a~g m~ga dakilá~g pa~gyayari ay
nagiiwan n~g m~ga dakilá~g bakás gayon a~g na~gyari sa ati~g
kababaya~g itó na pinagúukulan ~gayon nitó~g maigsí~g úlat.

A~g limbagan ay isá~g dakila~g biyayà sa katauhan, biyaya~g mabisa~g
katulo~g sa paglalaganap n~g m~ga kaha~gaha~gá~g kisláp n~g diwà na
higit sa dagidab na sumasakaalaman n~g lahát at napapanatili at
nagágamit at sunodsunoran sa kapakanán n~g katauhan.

Ku~g a~g limbagan ay isá~g tunay na biyayà sa katauhan, dísapalà ay
karapatdapat na pagpugayan at handugán n~g isá~g ganáp na pagturi~g
a~g m~ga taó~g na~gákatulo~g sa pagpapalaganap niyaón. Si Tomás
Pinpin, sa ~gayon sa m~ga kasulata~g amí~g násuysóy ay siyá~g
káunaunaha~g Tagalog na naglaganap n~g limbagan sa dako~g itó n~g
daigdigan.

Kilalá at nahihigi~gan na siyá'y isá~g Tagalog at káunaunaha~g
manlilimbág dito sa Filipinas at Tagalog na may díwa~g liná~g sa
itinítímpalák n~g káunaunahá~g aklát na «Libro~g Pagáaralan n~g m~ga
Tagalog n~g Wika~g Kastilà» subali't hindî nákikilala gaya n~g malao~g
dî nábalitaan a~g kanyá~g pa~galan, sa pagká't walá~g nagukol sa kanyá
n~g isá~g karapat dapat na gunitâ.

A~g ganitó~g m~ga kapabayaan ay dî dapat mamarati, sa pagká't lubha~g
pípínsalà sa ati~g pagkabanság kasalukuya~g tinátawaran at ayaw
kilalanin.

N~guni't sino si Pinpin? Kailan siyá ipina~ganak? Saang bayan siyá
Sumibol?

M~ga tano~g na dî matugón n~g tiyakan at walá~g m~ga kasulatan maturól
yayama~g a~g karamihan n~g mápagsasá~ggunia~g tálaan sa m~ga Simbahan
ay nalipol at na waldás n~g ati~g m~ga himagsikan. Hindî máaari~g
malimutan, hindî dapat malimutan a~g m~ga dakila~g gawâ n~g m~ga lalò
pa~g dakila~g tao na gaya ni Pinpin. Sa kanyá~g aklát ay matítiyák a~g
kanyá~g sikháy na tayo'y mákawatas n~g na~gamiminunò sa atin at n~g sa
gayó~g paraán ay tahás nati~g mákilala a~g kanilá~g urì, kara~galan at
diwà dahilán itó~g sukat na, upá~g si Pinpin ay mákintál sa pusò n~g
taná~g pilipino at magsikap na siyá'y mákilala at pag-aáralan. Umanó'y
tubo~g Abukay, sakóp n~g lalawiga~g Bataan niyaó~g lalawigan
pinakípamuhayam ha~ggá~g sa huli~g sandalî n~g ati~g dakila~g
Balagtás; niyaó~g lalawiga~g sinibulan n~g isá~g utak na hina~gaan n~g
Daigdig na ha~gga~g sa kamatayan ay pawa~g kara~galan sa kanyá~g buhay
a~g idinudulot sa kanyá~g sarili~g lupà, n~g kagala~g-gala~g na
Arellano.

Sa~gayon sa isá~g aklát na kanyá~g sinulat, si Tomás Pinpin ay tao~g
Bataan, dátapuwa't dî maturól na~g tiyakan ku~g alí~g bayan sa Bataan
a~g kanya~g kinákitaan n~g una~g liwanag; kapabayaan n~g ati~g m~ga
pa~ganay na sanhî ~gayón n~g kapinsalaá~g itó, bagá ma~g dî íilán a~g
nagsásabi~g a~g kababaya~g itó ay tubò sa bayan n~g Abukay.

Talagá~g a~g m~ga dakila~g tao ay pinagaagawán n~g m~ga bayan, gaya
halimbawà n~g na~gyayari sa ati~g Balagtás, na aná~g m~ga tagá Udyó~g
ay anák itó n~g baya~g yaón, baga má~g a~g m~ga kasulatá~g nátuntón
n~g masipag na mánunuysóy na si G. Hermenegildo Cruz ay tumítiyák na
a~g ati~g Makatà ay tubò sa Pa~ginay, sakop n~g Bigaa, Bulakán.

Saan ma~g bayan sumilá~g si Pinpin, ay nakasísiyá na sa amin a~g
matiyák na siya'y isá~g Tagalog at siyá~g káunaunaha~g manunulat na
naghandóg n~g isá~g mahalagá~g aklát n~g sini~g, sa kapakinaba~gan n~g
kanyá~g m~ga kalahi.

Uta~g sa masikap na mánunulat na si G. Manuel Artigas, a~g muli~g
pagkálimbág n~g «Librong Pag-aaralan Ng Mga Tagalog Ng Wikang Kastila»
sa kanyá~g «La Primera Imprenta en Filipinas» at doón ay mabábakás n~g
m~ga mairugin sa m~ga kabantugan n~g ati~g m~ga kababayan a~g m~ga
mahahalagá~g aral n~g ati~g Pinpin sa kanyá~g mahalagá at pan~ganay na
aklát na may gayó~g uri na kabantugan n~g pánitika~g Tagalog.

Sa kanyá~g pagkamanlilimbág ay natitiyák na siyá ay nagí~g isá~g
matapát na aralán ni Parì S. José, at sa isá~g maigsí~g bugsô n~g
panahó~g ikinatatag dîto n~g limbagan ay nakápaghandóg agád n~g
mayama~g bu~ga n~g kanyá~g diwà. Niyaó~g 1610 na limbagin a~g kanyá~g
aklat ay nagtamó, n~g malugód na papuri ni Pari Roque Barrionuevo sa
kanyá~g mu~gkahi upá~g bigyá~g pahintulot at sa ilá~g katagâ ay
kalakip itó~g: «Y es mucho de estimar por ser su autor un natural
tagalog.»

Siya a~g nagi~g Patnugot n~g uná~g limbagan dito sa Pilipinas magbuhat
niyaó~g taó~g 1610 gaya n~g mátataluntón sa «Arte y Reglas de la
Lengua Tagala» at a~g ganitó~g tu~gkulin ay ginampanan niyá han~gá~g
sumapit a~g taó~g 1630, at na~g lumipas a~g ilá~g panahon ay lumipat
siyá sa Limbagan n~g m~ga Pari~g Hesuitas niyaó~g 1637 ha~gga~g 1639.

Si Tomás Pinpín n~gâ sa~gayon sa m~ga nátataluntó~g balità ay siyá~g
matandá~g kapatid n~g ati~g m~ga manlilimbág na dî nagaksayá n~g
panahón at nagi~g sáligan a~g katiyagaán ha~ggá~g sa magí~g isá~g
dalubhasa~g tagapagpanuto n~g kanyá~g m~ga kapanahón gaya n~g mákikita
sa katagá~g ami~g sísipiin dito sa kapakinaba~gan n~g ami~g m~ga
mambabasa: «Dí baquin ang langgam ay nacararating sa cacaon~gin ay
bahaguia n~g macalacad.»

Mahalaga~g aral na magagawá~g isá~g mainam na sáligan upá~g sapitin
a~g alin má~g matataás na indayog n~g pá~garapín.

At itó~g sumusunód; «ay lalo ring iquinapagpilit nang loob cong tayong
lahat ay paraparag macaalam nang uicang Castila ay ang caloloua nating
ay nang maiquinabang sa P. Dios nang Canyang mga Auaauang marami».

Ku~g saan mapagkikita~g sa kanyá~g banál na pananampalataya ay dî niya
naligtaan a~g m~ga kalahì na dî makinaba~g n~g biyayà noón.

Ku~g a~g na~gáuna sa atin ay nagsikap na magpamana sa m~ga sumisiból
n~g bahagyâ man lama~g ulat tu~gkól dito sana'y nápagaralan natin
gayón a~g m~ga dakila~g halimbawà sa ati~g kapakinaba~gan.

Ku~g isá~g araw ay makasapit ka giliw na mambabasa sa Liwasa~g
Cervantes at doón ay makita mo a~g isá~g bantayog ay masdán mo si
Pinpín na nakapakò a~g matá sa lupà at tila may mahalagá~g bagay na
ináaninag; ináapâ niya marahil ku~g a~g nagi~g bu~ga n~g limbagan sa
kanyá~g tinubua~g lupà ay nagí~g isá~g biyayà ó naghatíd sa
kapa~ganyayaán. Nálalamán niyá~g a~g limbagan ay isá~g mabilis na
pakpák n~g diwà upá~g a~g bu~ga n~g kanilá~g m~ga likhâ ay magtawira~g
walá~g pa~ganib sa malalawak na karagatan n~g daigdigan, nálalaman
niyá~g a~g limbagan ay isá~g mabutí~g paraán upá~g a~g lahát n~g m~ga
pa~gyayari ay huwág máliblib sa ma~gágsísisibol na áapuhin, at itó a~g
kanyá~g ginawâ ku~g kayâ kahit hapyáw, ay siya'y ati~g nábabalitaán
~gayón. N~guni't dî dapat mákailâ sa atin a~g pa~gyayari~g a~g
limbagan ay isa~g mabisa~g katulo~g sa paninira~g puri.

Nariyán a~g isa~g tao~g nagpagál sa kapakinaba~gan n~g kanyá~g baya~g
tinubuan.




=Francisco Baltazar (Balagtas)=


[Larawan: Francisco Baltazar]

Hindi maáari~g sumulat n~g ukol sa pánitika~g Tagalog na~g dî
bába~ggitín a~g pa~galan n~g dakila~g Makatà n~g Wika~g Tagalog, n~g
Harì n~g m~ga ma~gaáwit, na si Francisco Baltazar.

A~g maykathâ n~g «Florante at Laura» ay isá sa m~ga nápilì at namukód
na higít sa isá~g mani~gní~g na talà at karapátdapat na mápapili~g
kina Goethe, Virgilio, Dante Aligieri na pinípigi~g n~g m~ga «Diosa»
sa kanyá~g dula~g, na dî nadádaluhán nino mán kundî n~g m~ga tunay na
diwà lamang n~g m~ga lahì.

Si G. Hermenegildo H. Cruz ay nagukol sa kanyá n~g isá~g mahalagá~g
aklát na kátataluntunán n~g kanyáng m~ga lálo~g lihim na pina~gdaánan
at búhay. Si G. Epifanio de los Santos Cristóbal sa pagsasálin n~g
kanyá~g «Florante at Laura» sa wika~g kastilà ay naninop n~g boó~g
panítiká~g Tagalog magbuhat n~g 1593 ha~ggá~g 1886, upáng sa gitnâ n~g
masayá~g halamanan n~g pánitiká~g Tagalog ay pagitawin siyáng isá~g
maba~gó at kaha~gaha~ga~g buláklák noón na a~g samyô ay walá~g
pagkapawi.

Sa pánitíká~g Tagalog ~gâ ay si Balagtás a~g dakilang ta~gláw at sa
m~ga tilamsík n~g kanyá~g liwánag ay sukat mabuô a~g lalo~g maririkit
na kathain. Siyá'y ipina~ganák niyaó~g ika 2 n~g Abril n~g taó~g 1788.

Anák palibhasà n~g m~ga tunay na Tagalog, si G. Juan Balagtas at Juana
Cruz, at kumita n~g una~g liwanag sa m~ga lupaí~g Tagalog. Sa
Pa~ginay, Bulakán, a~g si~gáw dito na lumílikhâ n~g m~ga túlain ay
gumisi~g sa kanyá~g diwa~g sila~ganin na umawit tuwi na; ~guni't isáng
pagáawit na nagbabadhâ n~g m~ga dakilà at lagi~g kapanahó~g m~ga aral,
gaya n~g sabi ni G. Lope K. Santos, na a~g kanyáng m~ga katagà sa
«Florante» ay isá~g ebanhelyo sa m~ga a~gká~g Tagalog na naníniráhan
sa m~ga tagó~g nayon nitó~g Kapuluán. A~g «Florante» ay inawit,
binasa, pinaki~ggan, at tinándaán, ínulítulit na tandáan at awitin
n~g na~gakári~gíg na dî maruno~g bumasa, upáng matándaán at tuwî na'y
talúntunin at paganihan ang kanyá~g mayama~g diwà n~g ikapapanuto at
ikapagigi~g mapalad n~g madlâ.

Aní Mariano Ponce, si Balagtás ay «a~g Principe n~g m~ga Makata~g
Tagalog», at aní Dr. José Rizal, na~g tukuyin a~g kanyá~g walá~g
kamátaya~g awit: «Ang Florante ay isá~g kathâ sa wikang Tagalog, na~g
kapanáhuna~g a~g wika~g Tagalog ay lumulusog at dumídi~gal».

Nagaral si Balagtás gaya n~g lahát n~g m~ga tubò rito sa atin n~g m~ga
una~g dako, sa «Cartilla», «Misterio», «Trisagio» at «Doctrina
Cristiana», m~ga aklát na ginágamit sa m~ga unang bugsô n~g pagaaral
na~g kanyáng kapanahunan.

Anák dukhâ palibhasà at iniwi sa duyan n~g karálitaán, ay dî nagawá~g
lina~gin na~g gaya n~g kanyáng hilig a~g sarili~g munì at napilita~g
a~g lakás niyá ay ilako~g agád, at yama~g wala~g anó ma~g kata~gia~g
gáwain na mapagukulan sa pag~gagdóg buhay, ay minabuti~g mások na
alilà sa isá~g maganak sa Bayan n~g Tundó, málapít láma~g sa
kamayniláan (Atenas)[1] na ku~g saán ninánasa~g tuklasín a~g m~ga
una~g balità n~g karunu~gan. Bukál palibhásà ang kabaitan at
pagkámasúnurin, biyayà na ikinapata~gì tuwî na n~g m~ga salát sa
ginhawa, ay kinálugdan siyá n~g kanyá~g m~ga pa~ginoón, at siyá
kinali~ga~g tulad sa anák na tunay. Pinápa~garal siyá sa Páaralá~g San
José, at doó'y kinápansinán siyá n~g isá~g siból na kata~gian sa
pagtulâ at isá~g dî karaniwa~g talino na ikinámahál sa kanyá n~g m~ga
Gurô roón.

Niyaó~g 1835, ay nanahanan siyá sa Pandakan, at binatà siya palibhasà,
ay linigalìg ang kanyá~g pusò n~g himalá~g gandá ni M. A. R. (María
Asunción Rivera) isá~g magandá~g dalaga~g Tagalog na kinabalisahan n~g
taná~g binata~g kapanahón.

Dayo siyá palibhasà sa baya~g Pandakan, ay pina~gimbuluhan siyá n~g
m~ga binata~g binihag din n~g kagandahan ni María, at a~g m~ga
kabasa~gál (Adolfo sa kanyá~g awit) ay lumikhâ n~g m~ga pakanâ na
kanyá~g ikápapahamak han~gá~g siyá'y másadlák sa dilím n~g isá~g
kakilákilabot na bílanguan.

Sa palihá~g itó n~g hirap, na ku~g saán linílikhâ a~g m~ga dakila~g
kálolwa, ay dito binuô a~g walá~g kamataya~g «Florante at Laura»,
tulad kay Victor Hugo n~g Francia na sa kadilimán n~g isá~g
bilan~gguan sa Bruselas kinathâ a~g isa sa kanyá~g m~ga dakila~g aklát
na pinamatá~g «Napoleon, el pequeño:»

Na~g tamuhín niyá a~g layà ay nanahanan siyá~g mulî sa makasaysaya~g
bayan n~g Tundó, at dito ay nakilala niyá a~g isá~g babai~g guró sa
sini~g n~g pagtulâ, si ali~g Mandi~g (Agapita Bernardo Rivera) at a~g
balitan Husén Sisiw na lubós masásabi~g siyá niyá~g una~g
pinagpara~gálanan n~g kanya~g kinathá~g awit bago limbagín.

Sa atas n~g likas na pagnánasa~g tumuklás n~g kaligayahan sa silo~g
n~g ibá~g la~git ay tinawíd niyá a~g luok n~g Maynilà at nanirahan
siyá sa Bala~gà at nások na tagasulat sa Hukuman, at sa m~ga pistá n~g
bayan sa m~ga nápabantóg siyá~g lubhâ sa kanyá~g m~ga maririkit na
«Moro-moro» na siyá~g ta~gi~g liba~gan n~g m~ga panahó~g yaón.

Niyaó~g 1842 ay lumipat siyá sa bayan n~g Udyó~g at dito tinamaán n~g
kanyá~g malas a~g isá~g babai~g pumukaw na mulî n~g kanyá~g pusò si
ali~g Juana Tiom~gbe~g, isá~g maharliká~g babai na nábihag n~g kanyá~g
sinumpaán n~g isá~g wagás, dalisay at dî magmámaliw na pagibig.

Aná~g kanyá~g m~ga anák na nabúbuhay pa ha~gga ~gayon na dinalaw ko~g
sadyà upa~g makilala, ay náririníg, nilá, umano, sa kanila~g tatay ku~g
nanínibughô a~g kanila~g nanay, na a~g M. A. R. sa «Florante» ay hindi
María Asunción Rivera, na lubha~g pumúpukaw n~g kaligaligán ni ali~g
Juana, kundî María Ana Ramos. Ku~g saán mapagkíkita~g a~g Makatà ni
Laura ay nátututo ri~g mama~gkâ sa dalawá~g ilog.

Si Francisco Balagtás, ay nagí~g maginoó sa bayan n~g Udyó~g, at
siyá'y nagtagláy n~g m~ga katu~gkula~g «Juez Mayor de Sementera» at
«Teniente Mayor».

Sa isá~g kapusukán n~g loob ay ginupitán niyá n~g buhók a~g isá
niyá~g alila~g babai, na nagí~g daán n~g isá~g panibago~g pagúusig sa
kanyá at mulí~g idinalaw sa mapá~gangláw na silid n~g bila~gguan.

Ang ibon ay kahit piitín sa isá~g kulu~gá~g bakal ay dî napipigila~g
umawit, at si Balagtás ay gayón, sa loób n~g nápipiníd na bíla~gguan
na pawa~g pa~gláw a~g naghaharì, pawa~g mukhà~g na~glílisik, pawa~g
luhà, at kadalamhatían sa pagkákawalay sa m~ga kapilas n~g búhay, sa
gitnâ n~g búhay na yaón, a~g kanyá~g panitik ay dî na~glumó at a~g
kanyá~g «La India Elegante y la Negrita amante», a~g «Orosman at
Záfira» at ibá pá~g kathâ, ay binuô niyá roón, at lumwál sa maliwanag
at nagpáyaman n~g pánitiká~g Tagalog.

Na~g tamuhín niyá~g pamulî a~g layà ay dinatnán niyá~g hughóg na a~g
kanilá~g kabuhayan dahil sa malakí~g usapí~g hinaráp n~g kanyá~g
asawa, at salamat sa kanyá~g m~ga kathâ at nabigyán niyá n~g
maginhawa~g kabuhayan a~g marami niyá~g anák na na~ga~gaila~gan n~g
kanyá~g arugâ.

Magsalitá n~g nanúkol sa kabuhayan n~g dakila~g Hari n~g Tula~g
Tagalog ay na~ga~gahulu~gá~g gumawâ n~g sapagka't walá~g dakila~g
bu~ga n~g lahát n~g tanyág na panitik na hindî kumadlô sa m~ga dakilà
niyá~g simulain, walá~g káliliklika~g nayon na hindi umáawit n~g
kanyá~g «Florante»; walá~g sa~ggol na iniwi sa lilim n~g la~git n~g
Pilipinas na hindi ipinaghele n~g kanyáng m~ga magagandá~g tulâ;
walá~g dakila~g hatol na iginawad a~g m~ga nunò sa kanilá~g m~ga apó
na hindî sa simulain ni Balagtás hinugot; walá~g anóma~g paálaala n~g
kaibigan sa kaibigan na hindî nába~ggit a~g m~ga katagá ni Balagtás;
anó pa't si Balagtás at a~g mabuti~g gawî ay magkapatid na tunay.
Kaáliwan n~g na~galulunos, pambúhay sa na~glúlupaypáy na pusò, panuto
n~g nagasa kamalian, at dakíla~g guró n~g lipi~g Tagalog.

Tinawag siyá sa sinápupunan ni Bathalà niyaó~g iká 20 n~g Febrero n~g
tao~g 1862, ~guni't a~g luni~gni~g n~g kanyá~g walá~g kahulilip na
kaisipán ay tumáta~gláw pa ha~ggá ~gayón sa ati~g pánitikán at
táta~glaw ha~ggá~g sa bukas n~g ati~g lipi.

[1] Sa Florante: "Ipinadala ako sa Atenas ..."



[Larawan: Francisco Baltazar]

=DAHONG LUGAS NG "FLORANTE"=


Sa loob at labas ng bayan cong saui
  caliluha,i, siang nangyayaring hari
  cagalinga,t, bait ay nalulugami
  ininis sa hucay ng dusa,t, pighati.

Ang magandang asal ay ipinupucol
  sa laot ng dagat ng cutia,t, lingatong
  balang magagaling ay ibinabaón
  at ilinilibing ng walang cabaong.

N~guni,t, ¡ay! ang lilo,t, masamang loob
  sa trono ng puri ay ilinulucloc
  at sa balang sucab na may asal hayop
  mabangong incienso ang isinusuob.

Caliluha,t, sama, ang ulo,i, nagtayo
  at ang cabaita,i, quimi,t, nacayuco
  santong catouira,i, lugami at hapo
  ang luha na lamang ang pinatutulo.

At ang balang bibig na binubucalan
  ng sabing magaling at catotohanan
  agad binibiac at sinisicangan
  ng calis ng lalong dustang camatayan.

Oh! tacsil na pita sa yama,t, mataas
  oh! hangad sa puring hanging lumilipas
  icao ang dahilan ng casam-ang lahat
  niaring nasapit co na cahabaghabag.

Ipinahahayag ng pananamit mo
  taga Albania ca at aco,i, Persiano
  icao ay caauay ng baya,t, secta co
  sa lagay mo ngayo,i, magcatoto tayo.




=JOSE CRUZ (Huseng Sisiw)=


A~g pa~gala~g itó ay bago sa m~ga bata~g pandi~gig, ~guni't sa m~ga
mawilihin sa Tulá~g Tagalog ay isá~g Tala~g nápakaliwanag. Siyá'y
nagi~g Guró n~g ati~g Balagtás sa pagtulà at lahát halos n~g m~ga
binata~g kanyá~g kapanahón ay pawa~g lumuhog sa kanyá na itulà n~g
m~ga panambitan, liham, lowa, at m~ga palabás dulaan na totoó~g
hina~gaan at pinapurihan n~g kanyá~g m~ga kapanahón.

Sa kanyá~g kabataan ay walâ siyá~g nádamá kungdi pawa~g hirap,
palibhasa'y anák dukhâ. A~g pintuan n~g Páaralan ay bahagyá na niyá~g
nápasok, at mata~gi sa págunahi~g pagaaral na ginampanán n~g kanyá~g
ali at sa isá~g ta~gi~g guró na nagturo sa kanyá ha~gga~g 40 año ay
wala~g masásabi~g tinuklasán niyá n~g duno~g na naghatíd sa kanyá sa
dalubhasa~g tawag na talaisip at pasimunò na sinunód na lagi n~g
kanyá~g m~ga kababatà.

Umanó'y isá~g araw, na~g si Huse~g Sisiw ay batà pa~g wawaluhi~g taón
lama~g ay naliligò siyá sa isá~g ilog sa may tabi n~g kanilá~g bahay
at na~g m~ga sandali~g yaón ay dalawá~g nagháhanáp n~g táwiran upá~g
pasá ibayo at si Husé a~g kinausap. A~g m~ga Hesuita ay hindî maruno~g
n~g Tagalog at si Husé sa tuló~g n~g kanyá~g pagkapalabasá ay
nakapakipagintidihan sa m~ga banyaga~g kausap sa sarili nila~g wikà.

Lubhá~g náha~gà a~g m~ga Hesuita sa katalinuhan at pagkamagala~g n~g
batà, kayá,t nalibá~g na siyá'y kausapi~g mahabá n~g sandali. Noón ay
sádaraán a~g isá~g tao at sa pagka't hindî na na~gakapagpatuloy n~g
pagtawid a~g m~ga Paré, ay inusisá na lama~g ku~g sino a~g bata~g
kanilá~g nákausap, ku~g ka~ginó anák at ku~g saán nagáaral.

«Siyá--aná~g m~ga Hesuita--ay isá~g «bata~g-matandâ» lubhá~g umindayóg
n~g pagiisip.»

Na~g si Husé~g Sisiw ay magbinatá na, ay dito na kinapánsinán n~g
isá~g kainama~g pananagalog, malalaki~g kaisipan, m~ga lalá~g n~g diwá
na nakágigisi~g n~g puso~g idlip kaya't halos ináakalà n~g m~ga
kanayon na siyá ay isá~g tunay na pantás na nakatatarók n~g lahát n~g
lihim.

Itó'y nagbuhat sa walá~g maliw niyá~g pagbabasá n~g m~ga Kasáysayan
n~g Biblia na natúturól niya a~g m~ga banháy na kaila~ganin sa
pagsasalitâ, na ikinapaghinala n~g madlà na siyá'y isá~g tao~g
nakatátarók n~g lahát n~g pagbabago~g dinaanan n~g Daigdigan buhat sa
mulà at mulà.

Nátuto siyá~g magisá sa sarilí~g sikap n~g Filosofía, Cánones,
Teología at iba pa~g m~ga karunu~gan, gayón din n~g latín at griego,
ta~gi pa n~g kastilà na ginagamit niyá~g para~g sarili~g wikà. Dahilán
itó na~g ku~g bakit na~g panahó~g yaón ay lubhá~g marami~g pari~g
Tagalog a~g sumása~gguni sa kanyá n~g kanikanilá~g m~ga sermón na
paubaya~g ipinababago sa kanyá ku~g mayroon siyá~g hindî mainamin na
nasa~g iwastô.

May isá~g lalo~g himalá~g ginawâ si Husé~g Sisiw na~g siya'y anyayahan
n~g Kura sa Bata~gan na maglabás n~g kanyá~g m~ga dulà sa Pista n~g
Bayan doón, at sabihin pa ba, dinalá niyá~g lahat a~g kanyá~g m~ga
sipi~g yari, na m~ga dula~g bu~ga n~g kanyá~g walá~g pagál na panitik
at ipinagpara~galan niya sa Kura na piliin a~g nasa~g palabasin sa
araw n~g kapistahan, at sa masamá~g palad ay walá~g nápilì isá man a~g
Kura; ~guni't ipinakita sa kanyá a~g isá~g «Kasaysayan» na siyá~g
nasa~g palabasin, at noón din ay binasa ni Husé at boó~g tapa~g na
nagsabi~g «Hindî tayo mápapahiyâ amo~g».

Dispirás na n~g Pista n~g Bayan na~gibigay sa kanya a~g sipi n~g
«Kasaysayan» at a~g ati~g si Husé~g Sisiw, pagkabasa~g saglit n~g
kasaysayan ay tinipon a~g kanyá~g m~ga «comediante» at isaisá~g
inanasán n~g kanikaniyá~g sásabihin na tila bumabasa n~g isá~g dulá~g
yari at násusulat sa wika~g Tagalog.

Kinábukasan ay nasok sa kuból si Husé~g Sisiw at ang kanyá~g m~ga
sinanay na m~ga «comediante» ay na~ganupád n~g kaníkaniyá~g tu~gkól
sa dulà n~g boó~g kasiyahá~g loób n~g lahát at tagi~gta~gì a~g Kura na
lubha~g námanghà sa himalá~g yaón na ipinamalas ni Husé~g Sisiw.

At dî lamá~g itó a~g kata~gian ni Husé~g Sisiw. Siyá ay nakadidiktá sa
limá~g tagasulat ku~g siyá'y nagmamadalî; gaya halimbawà n~g ku~g may
nagpápagawâ sa kanyá n~g anó ma~g katibayan, paányaya, sulat sa
pa~gi~gibig at tulâ sa kara~galan ni gayón at ni ganitó. Pinaúupô
niyá~g sabáy a~g m~ga tagasulat at sabáy na dinidiktahán n~g
kanikaniyá, ano pa't nakatátapos na lahát na sabáy at wala~g
pánaghilian.

Tinawag siyá~g si Husé~g Sisiw, sa pagka't siyá ay mahiligi~g kumain
n~g sisiw, kailan ma'y áayáw siyá n~g inahin ó tanda~g; magi~g sa m~ga
gulayin ma'y nasà niyá a~g lalo~g murà ó walâ pa sa panahon, ku~g
makáisip siyá~g kumain n~g inihaw na baboy ay a~g kaniyá~g pinipilî ay
a~g pásusuhín pa halos. At sa pagka't itó a~g kanyá~g himalí~g lahát
halos n~g kanyá~g m~ga kaibigan na nagkákauta~g n~g loób sa kanyá~g
magpasulat, ay dinádalhán siyá n~g sisiw na lalo~g pinakamatabâ. At sa
pamagát na Husé~g Sisiw siya nákilala n~g lahát n~g kanyá~g m~ga
kapanahón.

Si José Cruz ay tubò sa makasaysaya~g bayan n~g Tundó at aná~g marami
ay siyá a~g talaga~g ipina~ganák na Makatà. Nila~g siya sa maliwanag
niyaó~g taó~g 1778.

Umanó'y isá~g araw ay pinagdayo siyá n~g m~ga Pantás at Dalubhasa n~g
kanyá~g panahón upá~g makilala a~g dakilá~g Makatà at Guró nina
Balagtás, «Florante» at ni Ananias Zorrilla sa «Dama Inés» niná Juan
at Prudencio Feliciano sa kanilá~g «Loco por el viento», «D. Alejandro
at Don Luis», «Atamante at Manople», «Jason at Medea» at Dn. Gonzalo
de Córdoba», at kalu~guyò at lagí na~g sinambit ni ali~g Manding
(Agapita Bernardo Rivera) na tánu~gan n~g m~ga mánunulat noón ay
na~gyari a~g ganitó~g ságutan:

--Ma~g Husé, saán pô nároón a~g m~ga aklát ninyó~g sa~ggunian?

--M~ga Ginoó, a~g aklatan ko pô ay a~g sarili~g pagiisip. Ináakalà ko
pô na hindî kaila~gan a~g isá~g mayamá~g aklatan ku~gdi násasaulo a~g
m~ga linalaman noón.

Ku~g saán mapagkikita na si Husé~g Sisiw ay isá~g dalubhasa~g palalò,
sanhî marahil na~g hindî niyá ikinápagpalimbág n~g kanyá~g m~ga kathâ.

Aná~g m~ga matatandá~g ami~g nápagtanu~gán, si ma~g Husé ay lubhá~g
mai~gat sa kanyá~g m~ga sulat at kailán ma'y hindî siyá nasiyahán sa
m~ga hináhan~gaan na n~g ibá na kanyá~g m~ga kathâ, dahilan itó n~g
ku~g bakit iilán a~g kanyá~g «Corrido» na nakilala at ito'y a~g
«Clarita», «Adela at Florante» at «Teodoro at Clavela».

Tu~gkol sa may mahigít na ku~g ila~g daá~g «Comedia» at «Dulà» ay
na~gi~gibabaw a~g m~ga itó: «La Guerra Civil de Granada», «Hernandez
at Galisandra», «Reyna Encantada ó Casamiento por fuerza» at «Rodrigo
de Vivar».

Si Huse~g Sisiw ay nagi~g Tagasuri n~g m~ga «Comedia» at «Dulà» na
itinata~ghál sa «Teatro de Tondo» na ari ni G. Domingo Celis. A~g alin
ma~g «Dulà» ó «Cómedia» na kanyá~g bigyán n~g «subali» ay hindi
natata~ghál doón. A~g kanya~g pasiyá ay wala~g tutol at iginagala~g.


«Ah Sayang na sayang, sayang nang pagibig
  sayang nang sinsing cong nahulog sa tubig
  cung icaw din lamang ang makasasagip,
  mahangay hintin cong cumati ang tubig.»


Itó umanó ay kanyá~g tinulâ n~g inip na inip na n~g káhihintay sa
isá~g katipán na di dumaló sa tagpuan.

Si Husé ay lagi~g pidagdamutan ni Kupido.

At na~g isá~g kataón ay tinugón siyá n~g isá~g dalaga na «Magsabi po
cayo sa aquing mga magulang», ay tinugon pagdaka n~g isá~g tulá na
gayari:


Sa aqu,i, huag mo nang matuimatuiranin
  na may magulang cang dapat sanguniin
  di baquin si Cristo ay nacapaghain
  ng Langit cay Dimas, di may magulang din?


Tátapusin namin a~g ulat na itó sa pagsipi n~g ilá~g tulá ni Husé~g
Sisiw bila~g aláala sa kanyá~g kabantugan, na~g huag matulad sa bulâ
na ginahasa n~g ha~gin; sa ba~gó~g panandalia~g linipasan n~g
halimuyak ó sa kawiliwili~g tinis n~g kanyá~g kudyapî na napápawi sa
pakinig, pagkalipas n~g isá~g saglit na pagkaalíw at pagkawili.


Oh caauaauang buhay co sa iba
  Mula at sapol ay gumilio gilio na
  Nguni,t, magpangayon  uacas man ay di pa
  Nagcacamit tungcol pangalang guinhaua.

Ano,t, ang ganti móng pambayad sa aquin
  Ang aco,i, umasa,t, panasanasain
  At ilinagac mong sabing nahabilin
  Sa langit ang aua saca co na dinguin.

Ang aua n~g langit at aua mo naman
  Nagcacaisa na caya cung sa bagay?
  Banta co,i, hindi ri,t, sa aua mong tunay
  Iba ang sa langit na naibibigay.

Ano ang ganti mo sa taglay cong hirap.
  Sa langit na hintin ang maguiguing habag?
  Napalungi namang palad yaring palad
  Sa ibang suminta,t, gumilio ng tapat.




=P. PEDRO PABLO PELAEZ=


Isa sa m~ga lalo~g paham na tao niyaó~g nagsásapól a~g dáana~g taó~g
lumipas, si Parè Pedro Pelaez, Doctor en Teologia, na, pagúukulan
n~gayón nitó~g sapyáw na ulat, bila~g pabunyî sa kanyá~g kadakilaan at
m~ga paglili~gkód sa Tinubua~g Lupà, sa abot n~g gálawan n~g kanyá~g
pagka Parè.

Sa matulá~g lalawigan n~g Laguna ay dito sumila~g a~g marilág na si
Parè Pedro Pablo Pelaez, at anák n~g m~ga litáw na tao. A~g kanyá~g
amá ay kasalukuya~g Alkalde mayor niyaó~g ika 12 n~g Hunio n~g taó~g
1812, na siyá'y iluwál sa maliwánag. Inalô n~gâ si Parè Pedro Pelaez
sa duyan n~g kaginhawahan; ~guni't sa buhay na itó n~g m~ga pagbabago
ay kanyá~g dinanas a~g lahát n~g m~ga dapat danasin n~g m~ga laruan
n~g palad at siyá'y naulila sa maága~g panahón n~g kanyá~g kabataan
at, walâ nama~g gaano~g naiwan sa kanyá~g pamana, a~g amá~g pumanaw,
kayá't sa panahón n~g kanyá~g pag-áaral ay di gágaano~g pagsasakit a~g
kanyá~g tinawíd bago namulat a~g kanyá~g kutád na muni sa malawak na
gálawan n~g karunu~gan.

Maglálabi~g isá~g taón pa lama~g siyá n~g masok sa Páarala~g Santo
Tomás sa pamamagitan n~g «beca» dahil sa kara~galan n~g kanyá~g m~ga
magula~g at a~g panahón n~g kanyá~g ipinagaral, ay siyá~g nagi~g
sáligan n~g pamagát sa kanyá~g Pantás at Dalubhasa~g Parè, na iginawad
sa kanyá sa panahón n~g kanyá~g pamamayani sa buhay na itó n~g m~ga
dalamhati.

Boó~g kasyaha~g loób na tinamó niyá a~g katibaya~g «Bachiller en
Fiosofía», «Bachiller en Teología», at «Licenciado en Teologia»;
Kaparahunan noón n~g balita~g Pantás na Pari~g kastilà na si R. P.
Francisco Ayala, di nalaunan at tina~ggáp a~g katibayan sa pagká
«Doctor en Teología», kátaástaasa~g karunu~ga~g mahihintáy na kamtin
n~g isá~g Parè.

Dahil sa di niyá karaniwa~g kapahamán ay nakasapit siyá sa Koro n~g
Katedral at tina~ggáp siyá~g «Canónigo de Gracia», ~guni't hindi niyá
naami~g siyá'y mamalagi sa gayó~g para~g limós na katu~gkulan at
siyá'y lumaban n~g páligsahan, at tinamó niyá a~g pamagát na «Canónigo
Magistral».

Siyá'y may m~ga kalilihili~g m~ga sermón na lubhá~g hina~gaan at
kanyá~g ipinalimbág sa Madrid niyaó~g 1860, sa kahili~gan n~g kanyá~g
m~ga kasamahan na nagnanasa~g magi~gat n~g kayamana~g yaón n~g kanyá~g
diwà.

Sa pagka «Predicador» ay nápabantóg n~g gayón na lama~g si Parè
Pelaez, at sa kanyá~g wala~g tila~g pagaáral ay tinamó niyá a~g m~ga
katu~gkula~g «Juez Apostólico», «Comisario Subdelegado de la Santa
Cruzada» at «Vicario Capitular en Sede Vacante» sa Siudad n~g Maynilà.
Aná~g isá~g pahayag n~g «La Patria» tu~gkól sa Pare~g itó: «A~g m~ga
karapatdapat na m~ga Prelado na siná Ecmo. Señor D. José Seguí at José
Arangoren ay nagpahalatá tuwî na n~g pagtata~gi sa kakayahá~g hindî
karaniwan n~g m~ga hiyas na itó ni Parè Pedro Pelaez, at itina~gi
siyá~g pina~gsa~ggunian tuwî na, lalo~g lalò na n~g Preladong si G.
Arangoren at siyá a~g kalihim nitó.

Yaó~g dakila~g utak na nápabantóg at nagtaás n~g gayón na lama~g sa
kanyá~g lipì, ay pininsalà niyaó~g lindól n~g taó~g 1863 na~g gumuhò
a~g Katedral. Namatay siyá~g gaya n~g isá~g bayani sa kapanahuna~g a~g
kanyá~g karilagán ay sumisikat, ~guni't a~g kanyá~g aláala ay lagi~g
sariwà tuwî na sa kanyá~g m~ga kababayan. At sa «Universidad de Santo
Tomás» bila~g aláala sa kanyá~g kadakilaan ay ginawá~g pahiyás a~g isá
niyá~g malaki~g larawan, sa kanilá~g «Galeria de Ilustres
personalidades» na inii~gatan sa bulwagan n~g nasabi~g Páaralan,
bila~g ta~gláw marahil sa na~gagsisipagaral doón.




=P. JOSE BURGOS=


[Larawan: P. JOSE BURGOS]

Sa Pilipinas ay marami~g dakila~g Bayani at sa m~ga itó ay kabila~g
a~g huwaran n~g m~ga Pari~g pilipino na si Dr. José Apolonio Burgos.

Niyaó~g ika 9 n~g Febrero n~g taó~g 1837, ay sumilang sa maliwanag a~g
ami~g pinagúukulan ~gayón nitó~g haláw na dahon n~g m~ga Dakilang
Pilipino. Siyá'y anák n~g Teniente n~g Milisya na si G. José Burgos at
ni Gina~g Florencia ni Burgos, sa bayan n~g Vigan, Ilokos Sur.

Si Dr. José A. Burgos ay naulila sa kamusmusán, at sa marubdób na nasà
n~g kanyá~g mairugi~g iná na a~g kanyá~g munî ay mámulat sa m~ga
dakila~g aral, ay sinikap ni aling Florencia na a~g kanyá~g anák ay
máipadalá sa Maynilà, at palibhasa'y anák siyá n~g isá~g Pámunuá~g
Hukbó, a~g gayó~g nasà ay nagí~g isá~g pa~gyayari sa tulo~g n~g m~ga
makapa~gyarihan n~g panahó~g yaón. Siya'y tina~ggáp n~g waláng gugol
sa Páarala~g San Juan de Letrán.

A~g katalinuhan niyá~g dî karaniwan ay nábunyá~g at sa ta~gláw noón ay
kanyá~g nápansín batà pa man a~g m~ga kahidwaan n~g pamamalakad sa
loób n~g Páaralan. Pan~gulo siyá palibhasà n~g taná~g nagáaral na
kanyá~g kapanahón kayá't kanyá~g tinutulan a~g gayó~g dî niyá
minabuti~g nápansin, n~guni't sa halíp na dingín a~g kanyá~g tutol, ay
siyá'y itinawalag sa Páaralan. A~g una~g binhî n~g kaapihan ay
nápapunlâ sa kanyá~g pusò.

Sa gitnâ n~g gayó~g kapinsalaán ay náipagpatuloy din niyá a~g pagaaral
sa maruno~g na Pari~g si G. Mariano García ha~ggá~g siyá'y máihandá~g
ta~ggapín sa Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás. Nápata~gì siyá n~g gayón
na lama~g at sa kanyá~g m~ga sikap ay napagkilala~g tunay na alagád
siyá n~g Kardenal Ceferino Gonzales, sa karunu~gan n~g «Teología». Sa
Páarala~g itó niyá tinamó a~g m~ga katibaya~g pagká «Bachiller en
Fìlosofia», «Doctor en Derecho Canónico» at «Doctor en Teologia».

Na~g matapos a~g kanyá~g pag-aaral sa Páarala~g-madlâ ni Santo Tomás
ay náhira~g siyá~g magí~g Patnugot n~g Páarala~g San Juan de Letrán at
guró sa wika~g latín, wika~g ayón sa m~ga mánunulat n~g panahó~g yaón
ay ginágamit niyá na~g gaya n~g paggámit n~g sarili~g wika.

Na~g siyá'y yumakap n~g katu~gkula~g pagká Parè at a~g káunaunahan
niyá~g «Misa» ay kanyá~g ~ganapín ay napilitan niyá~g bitiwan a~g
tu~gkulin niyá sa San Juan de Letrán, ~guni't siyá'y ilinipat na
Patnugot n~g m~ga nagaaral sa Sto. Tomás, tu~gkuli~g hindî niyá
pinagtagalán at a~g hinarap ay a~g kanyá~g pagká Parè.

Si Dr. José A. Burgos ay nagí~g pa~galawa~g Kura sa Katedral nitó~g
Maynilà, nagí~g Mahistrado at Punò sa Katedral, Tagausig n~g Hukuma~g
Eklesiastiko at Pa~gulo~g Punò n~g pagdiriwa~g sa Páarala~g-madlâ ni
Sto. Tomás.

Na~g taó~g 1767, na~g a~g m~ga Pari~g Hesuita ay palayasin dito sa
Pilipinas, noón, a~g dako n~g Mindanáw ay nása kamay n~g m~ga
Rekoletano, at sa kalágitnaan n~g Lusón, ay sa m~ga Pari~g tubò rito
sa Kapuluán; ~guni't n~g pabalikín sa Kapuluán a~g m~ga Hesuitas
niyaó~g taó~g 1859 ay siyá~g isinugò sa Mindanáw at a~g m~ga
Rekoletano ay ilinípat sa gitnâ n~g Lusón na siyá~g nása kapamahálaan
n~g m~ga «Clérigo» ó m~ga Parí~g tagarito sa ati~g lupaín, a~g
ganitó~g panibago~g pagkawalâ n~g karapatán n~g m~ga Pari~g pilipino
ay tina~ggap n~g m~ga itó na para~g isá~g malakí~g paglait ó
paglapasta~gan sa kanilá~g karapatán, at a~g gayón ay nagí~g simulâ
n~g isá~g pagtutol na pinamatnugutan n~g bantóg na si Dr. José A.
Burgos.

Isá~g kasulatan a~g pinasapit sa España na humihi~gî n~g kataru~gan
para sa m~ga Pari~g napinsalà, ~guni't gaya n~g m~ga lalo~g dakila~g
gawâ na dî tuwî na'y nagtagumpáy a~g kanilá~g kahili~gan ay nalupig
n~g kapa~gyarihan n~g kanilá~g m~ga katu~ggalî, at a~g gayó~g
pa~gyayari ay nagí~g simulá na n~g isá~g pipi~g paghahamók n~g m~ga
Pari~g pilipino at n~g m~ga Pari~g kastilà. Ika 14 n~g Hulyo n~g taó~g
1870 na~g siná Parì Burgos at José Guevarra ay nagpadalá n~g isá~g
kasulatan sa Kapitan Heneral G. Carlos Ma. Latorre, sa m~ga parata~g
na sa kanilá'y ibinuhat n~g m~ga «regulares» at nagmumu~gkahi~g
litisin ku~g mayroon ~gâ ó walá~g «filibusterismo» dito sa Pilipinas.

Sa gitnâ n~g alimpuyó~g itó n~g paglalaban n~g isá't isá, sa kabila~g
dako, a~g m~ga Pari~g tubò rito sa atin, at sa kabila~g dako ay a~g
m~ga Pari~g banyagà, ay nápataón sa Himagsika~g kawal sa Kabite
niyaó~g 1872, pa~gyayari~g nágamit n~g m~ga kaaway ni Dr. José A.
Burgos, upá~g a~g násabi~g Parè at sampu ni Pari Mariano Gómez at
Jacinto Zamora ay mákasa~gkót sa násabi~g himagsikan.

At gaya n~g lahát n~g pa~gyayari sa m~ga baya~g nasusukuban n~g
kapa~gyarihan n~g ibá~g Bansâ, a~g m~ga pakanâ ay nagtagumpay; sa
malinaw na sabi a~g tatlo~g dakilá~g Parè, ay umakyát sa bibitayán
upá~g diligin n~g kanilá~g dugô, upá~g pagalayan n~g kanilá~g maaga~g
pagpanaw a~g kalaitlait na kamataya~g dapat lama~g sa m~ga sálarín.
Silá'y binitay niyaó~g iká 17 n~g Pebrero n~g taó~g 1872.

Bago binitay si Dr. José A. Burgos ay nagsabi n~g:

«Ako'y wala~g sala», at tinugón n~g «Verdugo»:

«Amo~g, ako'y patawarin mo at a~g pagbitay ko~g itó sa iyó ay laban sa
aki~g kalooban, ~guni't nanúnupád akó n~g isá~g utos.»

A~g gayón ay pinaklihán ni Dr. Burgos n~g gayari:

«Pinatatawad kita, at nasà ko~g a~g utos ay iyó~g tuparin».

Noón ay nagdilim a~g la~git, humagunot a~g kulóg, a~g lintik ay
nagsiguhit n~g boó~g tatalím at a~g ulán ay bumuhos.

A~g m~ga tao~g karamiha'y luksâ na dumaló sa Bagumbayan ay para~g
ipinagtabuyan n~g m~ga «elemento», at a~g tatlo~g Parì ay binitay.

A~g kamatayan ni Dr. José Apolonio Burgos ay máituturi~g nati~g:
«Binhì n~g Himagsikan». At a~g diwà n~g kanyá~g ipinagta~ggól na
katuwiran n~g m~ga Parè ay nagtagumpáy sa ati~g pinagpala~g Himagsikan
niyaó~g taó~g 1896, na a~g una~g tagumpáy na máituturi~g na ha~ggá
gayón ay nanánatili sa ibabaw n~g kasakimán n~g m~ga banyagá ay a~g
pagkákilala sa karapatán n~g m~ga Pare~g tubò rito sa atin na
karamihan ay na~gagháhawak gayón n~g m~ga katu~gkulan at Kara~gala~g
Obispo.

Nagí~g gawî tuwî na, na a~g m~ga Pari~g náhatulan sa m~ga kalaitlait
na kasalanan ay hinúhubarán n~g pagká Parè, at a~g gayón ay hinili~g
sa M~gl. na Arzobispo n~g Maynilà; ~guni't wala~g mákita~g matuwid a~g
násabi~g Arzobispo kaya't dî silá hinubarán n~g pagká Parè sa oras n~g
kamátayan.

Si Gat Rizal, sa kanyá~g paglalathalà n~g pa~galawá~g bahagi n~g
«Noli», a~g kanyá~g «Filibusterismo» ay ihínandóg sa tatló~g dakila~g
Parè bila~g pa~gbawì, sa m~ga upasala~g sa kanilá'y iginawad:

Sa ganá~g amin a~g tatlo~g dakilá~g Parè ay dî nagkâsala kahit
bábahagyâ na dapat lapatan n~g gayó~g kalupit na hatol; ~guni't silá'y
nagi~g kasa~gkapan n~g m~ga pa~gyayari, upá~g a~g binhî n~g
paghihimagsík ay payabu~gin n~g kanilá~g dugô.

Tátapusin namin a~g ulat na itó sa m~ga salitâ ni P. Gómez: «Yaó~g
na~gagsisiibig sa Ina~g Bayan ay dî na~gamamatay sa kanilá~g hihiga~g
sarili».



[Larawan: Ang liwasan ng Bagumbayan, na pinagpala ng kamahalmahalang
dugo ng Bayani ng mga Bayani, na sa isang kapusukan, sa sigabong di
mapigilan ng kalupitan ng mga tao, ay ginawa na ang liwasang ito ay
maging Golgota ng bayang Pilipinas.]




=JUAN LUNA Y NOVICIO=


[Larawan: Juan Luna]

Sa isá~g maliít na bayan, sa Badók, Ilocos Norte, isá~g baya~g halos
dî kilalá dahil sa kaliitan, ay nagí~g bantóg at kapuripuri dahilán sa
pinalad na sibulán n~g isá~g tao~g dakilà, na walá~g alinla~gan
masásasabi~g siyá~g pinakádakilà at bantóg sa lahát n~g pintor na
pilipino, siya ay si Juan Luna.

Ipinaganák siyá niyaó~g ika 23 n~g Octubre n~g taó~g 1857, isá sa m~ga
anák ni G. Joaquin Luna at Laureana Novicio, mapalad na magasawa~g
naghandóg sa Ináng Pilipinas n~g m~ga anák na bayani. Si Antonio a~g
dakila~g Heneral, si Juan, a~g dakila~g Pintor, si Joaquin a~g
Gobernador, at si José Luna, a~g bantóg na ma~ggagamot.

A~g kanyá~g pagaaral ay pinasimulán sa sarili~g bayan at kanyá~g
ipinagpatuloy sa «Ateneo Municipal», ku~g saán siyá kinagiliwan n~g
gayón na lamá~g n~g kanyá~g m~ga guró: a~g una~g nagturò sa kanyá n~g
pagguhit ay si G. Agustin Saez. Dito siyá nagpasimulâ n~g pagibig sa
sini~g, na kanyá~g ikinápabantóg n~g gayón na lama~g.

Buhat sa Ateneo ay lumipat siyá sa «Academia Naval», at na~g mátamó
niyá a~g m~ga katibayan sa pagaaral ay siyá'y sumakay upá~g
ipagpatuloy a~g pagsasanay n~g kanyá~g pinagarala~g pagkamandadagat.
Lálabí~g anim na taón siyá noón. Tinahak niyá a~g katimugan n~g dagat
China at India, dinalaw a~g Singapore at Colombo, m~ga bayan at lunsód
na kanyá~g dinalaw, na nakapukaw sa kanyá~g pusò n~g marubdób na nais
na dumakilà.

Niyaó~g 1874, na~g siyá'y lalabi~gpitohi~g taón pa lama~g ay tina~ggáp
niyá a~g katibaya~g makapaghawak na n~g ugit (piloto) n~g sasakyan sa
matataás na dagat. Siyá'y lubhá~g kilalá sa kanyá~g pagkámandaragát,
~guni't hindî itó a~g tunay niyá~g hilig, at baga ma~g siyá'y
hina~gaan sa kanyá~g katu~gkula~g yaón na ginágampanán, ay tilá may
bumubuló~g sa kanyá~g diwà na hindî yaón a~g kanyá~g dapat na
pamalagian.

Samantala~g siyá'y náglalayág, sa Luok n~g Maynilà ay nagaral siyá n~g
pintura, at a~g kanyá~g nagí~g Guró ay si G. Guerrero isá~g bantóg na
pintor n~g kapanahunan. Iniwan niyá a~g pagkámandaragat at nasok siyá
sa «Academia de Bellas Artes» sa Maynilà. Dito niyá nákilala a~g tunay
na pagibig sa sini~g, sumiglá na~g sumiglá a~g kanyá~g sigasig at
niyaó~g 1877 ay lumayag siyá~g patu~go sa España.

Pagdati~g na pagdati~g niyá sa lupai~g itó n~g m~ga Hari, ay nasok
siyá agád sa «Academia de Bellas Artes de San Fernando», sa Madrid, at
yáyama~g dî nakasísiyá sa kanyá~g hilig a~g pagtuturò doón ay bumayad
siyá n~g isá~g ta~gi~g Guró upá~g siyá'y turuan sa sarili~g tahanan at
kanyá~g náhira~g si G. Alejo Vera, isá sa m~ga lalo~g dakilà at bantóg
na pintór sa España.

Nagí~g matalik silá~g magkaibigan n~g bago niyá~g Guró at silá ay
naglakbáy sa Italia niyaó~g 1878, doón sa pinagpasikatan niná Rafael
at Miguel Angel at doó'y magkatulo~g silá~g gumawâ sa dakila~g «Bayan
n~g Sini~g». Niyaó~g magbukás n~g Ta~ghalan sa Madrid, na~g taó~g
1881, a~g pa~galan ni Juan Luna at nakapa~ggilalás sa m~ga lalo~g
bantóg na pintór na kastilà at italiano. A~g kanyá~g cuadrong «A~g
kamatayan ni Cleopatra» ay nagtamó n~g pa~galawa~g ganti~g pala at
isá~g medalla~g gintô kalakip n~g isá~g libo~g piso~g salapi~g
kastilà. Buhat noón a~g Tagalog ay nagkaroón n~g mabuti~g pa~galan sa
Daigdig n~g Sini~g at dî na ipinalagay na m~ga «maninipì».

Na~g lumipas a~g tatló~g taón, niyaó~g 1884 a~g wala~g kamataya~g
«Spolarium» ay lumabas sa maliwanag, at a~g gawá~g itó ni Luna ay
nagtagumpáy sa daigdigan n~g sini~g, at a~g m~ga papuri ay nagsikip
halos sa Sansinukob. Sa kanyá~g kara~galan ay pinigí~g siyá n~g m~ga
pilipino~g nanánahanan sa España. Lubha~g marami~g papuri a~g kanyá~g
tina~ggáp sa na~gagsipanalumpati at isá rito ay a~g ati~g dakila~g
bayani~g Dr. Rizal na nagsabi n~g gayarì: «Paghawì n~g tabi~g at
makita natin a~g «Spolarium», ay máriri~gig na natin, a~g ta~gisan n~g
m~ga alipin, n~g kakilákilabot na takot sa digmaan, at a~g taghoy n~g
m~ga ulila».

«A~g tánawi~g iyán ay siyá~g tunay na damdamin n~g lumikhâ at
tagabadhâ n~g ati~g kasalukuyan sa ati~g tinubua~g lupà. Oo, a~g m~ga
kuadro~g ganyán ay dî lama~g umaliw sa ati~g m~ga matá, kundî
nakikipagusap na banayad sa ati~g puso.»

Lumipat siyá sa Paris at doó'y nakipagisá~g pusò sa isá~g anák n~g
kastilà sa pilipina na pina~garapan niyá n~g isá~g kaligayahan sa
buhay, at pinaghandugán n~g lahát niyá~g tagumpáy. Hindî siyá naglikát
n~g pagliliná~g n~g kanyá~g sini~g at niyaó~g 1887 ay napa sa España
siyà~g mulî upá~g ita~ghál sa Madrid a~g kanyá~g «Batalla de Lepanto»
at a~g «Rendicion de Granada» na pawa~g nagtagumpáy at nagtamó n~g
gantí~g palà sa nasabi~g Ta~ghalan. Isá~g pigí~g na naman n~g m~ga
kalahì a~g nasaksihán sa Madrid na idinaos sa kara~galan ni Juan Luna,
a~g dakila~g Pintór. Si Lopez Jaena ay isá sa na~gagtalumpatì.

A~g katahimikan sa nagtatagumpáy niyá~g buhay, ay hindî nasiyahán
mandin at sa loób n~g táhanan ay nanuluyan a~g ligalig, a~g kanyá~g
katahimikan ay nahalinhan n~g isá~g «infierno~g» napakainit, dinará~g
a~g kanyá~g pusò at sa haráp n~g dî dapat talimahi~g pagupasalà ay
nagkahalagá n~g isá~g buhay, at buhay n~g kanyá~g pinakamamahal pa
naman: a~g sa kanyá~g minamahal na kabyák n~g pusò. Isá~g usapin a~g
nagi~g buntót n~g sigalót na yaón; ~guni't pinawalá~g sala si Juan
Luna n~g Húkuma~g humatol.

Na~g mulí~g bumalik dito sa Pilipinas a~g ati~g kalahi~g itó ay
pinaghinalaa~g kinaalám n~g na~gaghíhimagsík at niyaó~g 1896, siyá ay
ipinadakíp at ibinila~ggò. A~g m~ga dakila~g diwà ay hindî napipiit
kahi't na sa loób n~g piitan, at sa gitnâ n~g gayó~g kalágayan ay
gumawâ siyá n~g isá~g mainam na «Exce Homo» na kanyá~g ipinagkaloób
kay Parè Rossell na~g siyá'y dalawin sa bila~gguan.

Na~g tamuhin niyá~g pamulî a~g kalayaan, ay nanumbalik siyá~g agád sa
Europa, ~guni't a~g pagibig sa sarili~g lupà ay hindî magpatahimik sa
kanya roón, kaya't mulî siyá~g na~glayág niyaó~g Disyembre n~g 1899
upá~g bumalík sa sarili~g bayan at siyá'y nadaán sa India, sa Java at
sa Sumatra, naglagós n~g China at Hapón, ~guni't na~g siyá'y na sa
Ho~gkó~g at papauwî na sa sarili ay nagkasakit siyá at násagupà niyá
roón a~g kamatayan.

Namatay si Juan Luna at nalibi~g sa iba~g Lupà, ~guni't a~g m~ga
dakila~g tao saan man mamatáy at saan ma~g dako n~g daigdig málibi~g,
a~g kara~gala~g kanila~g tinuklás at ikinábantóg sa daigdigan, ay
hindî nakukuha n~g alin má~g baya~g hindî nilá sarili, sapagká't itó'y
mana~g hindî maáagaw n~g alin ma~g lahì at bayan.

Kara~galan ~gâ n~g Pilipinas a~g siyá'y magkaanák n~g isá~g
kaha~gáha~ga~g máninini~g, at kahit hindî siyá nahandugán n~g bahagi~g
libi~gan sa sarili~g La~git, ay nagliliwanag din duón a~g
kapitapitaga~g pa~galan n~g anák na nagpakata~gì.

Luwalhatì sa iyo, dakila~g maninini~g!




=GRACIANO LOPEZ JAENA=


[Larawan: GRACIANO LOPEZ JAENA]

Sa lalawigan n~g Iloilo ay doón sumila~g a~g isá~g kalahì nati~g
nagi~g isá~g dakila~g mánanalumpatì, siyá'y si Graciano Lopez Jaena.

Gayá n~g lahát n~g pilipino, a~g kanyá~g una~g pagaáral ay tina~ggáp
niyá sa loób n~g táhanan, pagkatapos ay nagpatuloy siyá sa Páarala~g
bayan upá~g a~g m~ga pá~gunahi~g pagaáral ay maganáp at doón na siyá
kinákitaan n~g kanyá~g sibol na katalinuhan, at bagá ma~g hindî
karaniwan noón a~g pakikipagtalo sa m~ga Guró si Jaena ay hindî
nasiyáhan sa alín ma~g bahagi n~g kanyá~g pinagáaralan, ha~gga~g hindî
dinídi~gíg a~g m~ga paliwanag n~g m~ga Guró, at sa pagnanasa~g a~g
pagáaral ay ipagpatuloy sa ibá~g lupaín ay lumayag siyá~g tu~go sa
España, niyaó~g taó~g 1881.

Sa silo~g n~g La~git n~g dati~g «Metropoli» ay nakipagisá siyá sa m~ga
kalahi~g doó'y dinatnán na na~gakíkibaka~g kasalukuyan sa m~ga
kabaguha~g hinihi~gî n~g bayan natin. Iisá~g taón pa siyá sa España,
na~g itatág a~g Kapisana~g «Hispano-Filipino» at siyá ay nagi~g isá~g
masugid na kasapí noón.

A~g kapisana~g nába~ggít ay naglálathalà n~g isá~g pahayagan at si
Graciano Lopez Jaena, ay isá sa tuma~gkilik noón. A~g kanilá~g m~ga
láyunin ay a~g ipakilala sa madlâ a~g kasalukuya~g kalagayan n~g
Pilipinas at ma~gagsumakit sa m~ga kabaguha~g dapat na gawin n~g
Pámahalaan at Pá~gasiwaan.

A~g kanyá~g m~ga tudlí~g na pawa~g kinábabakasán n~g kanyá~g
pagkamabuti~g anák n~g Pilipinas, ay na~gapalathalà sa «Filipinas,
ante Europa», «El Progreso», «El Pueblo Soberano», at pagkaraán n~g
ilá~g panahón ay itinatag niyá a~g «La Solidaridad», na kanyá~g
pinamatnugutan at siyá~g nagí~g tagapamanság n~g m~ga kalahì natin
doón. Niyaó~g taó~g 1899, ay nihalinhán siyá ni Marcelo H. del Pilar
sa Pamamatnugot n~g nasabi~g Páhayagan.

Sa kanyá~g pagkamananalumpati, ay ipinalálagáy na isá siyá sa lálo~g
pinakamabuti sa kanyá~g kapanahunan sa boó~g España, kaya't sa lahát
n~g pigi~g tuwi ná'y ináanyayahan siyá upá~g manalumpati. At sa m~ga
gayó~g kátaon ay hindî niyá nalimutan minsan man na di samantalahin
a~g pagpapakilala n~g m~ga karai~gan n~g kanyá~g bayan.

Niyaó~g 1892 sa Madrid, sa pagdiriwa~g sa ikatatló~g daán at siyam na
puó't isá~g taón n~g pagkátuklás sa América ni Cristobal Colón, sa
talumpali ni Graciano Lopez Jaena, tu~gkol sa m~ga ibá't ibá~g bagay,
ay sinabi niyá a~g gayari:

«Hindî umiiral a~g pa~gaalipin sa Pilipinas, ~guni't makálilibó~g
mahirap a~g kaalipiná~g doó'y naghahari at kaalipiná~g tináta~gkilik
n~g m~ga batás, kaalipinán n~g kalolwá, kaalipinán n~g diwá, at dahil
dito m~ga ~ginoó, a~g ami~g bayan ay bayan n~g baligtaran, sapagká't
a~g karunu~gan at katotohanan ay dî napakikita doón.

«Ayáw kami n~g isá~g baya~g kalahati ay malaya at kalahati ay alipin,
ninanasá namin a~g kalayaán sa pagsulat ó pamamahayá~g; ninanasà namin
a~g kalayaan sa pagagalakal; ninanasà namin a~g ami~g kapa~gyarihan sa
paghahalál, (sufragio) n~g ami~g sugò sa m~ga Kapulu~gan, na, ku~g
saán namin mapasásapit a~g ami~g m~ga adhikain upá~g di~gin at
málaman.»

Sa isá~g pigi~g na idinaos sa Madrid sa kara~galan ni Juan Luna, at
Resurrección Hidalgo, dahil sa kanilá~g taggumpáy sa Ta~ghalan n~g
Sini~g, si Jaena ay nagsabi n~g gayari: «Pilipinas, binabatì kitá n~g
boó~g pítagan. ¡Malasin Siyá! a~g bugháw n~g dagat ay siyá~g bira~g,
a~g kulay n~g kanyá~g La~git, a~g pinakamarikít sa sansinukob, na
nasasabugan n~g manini~gni~g na bituin, ay siyá niyá~g maganda~g
lambo~g. Sino man na dî pa nagkakapalad na magmalas sa kanyá~g m~ga
Pulô, ay dî nakákita n~g pinakamagandá~g panig n~g daigdígan».

Sa salaysay na itó ni Lopez Jaena, ay mapagúunawà na a~g kanyá~g
pani~gín ay pawa~g kagandahan sa kanyá~g Tinubua~g Lupà, pagmamalas na
dî tinátagláy niyaó~g dî tunay na tubò sa Pilipinas, pagká't ta~gi~g
a~g pilipino lama~g a~g may kaya~g dumamdam n~g kanyá~g m~ga
dináramdám.

Isá sa maiinam niyá~g talumpatì, ay a~g binigkás niyaó~g 1887, n~g
ipagtagumpáy ni Juan Luna a~g kanyá~g «Batalla de Lepanto». Ito'y ulit
ulit na sinabi, na kami~g m~ga pilipino, ay dî makagágawâ n~g anó man.
Tinawag kami~g m~ga umanó, ay wala~g kaya~g gumanáp n~g anoma~g
kaunlaran, kamí umanó ay hindî lumalaki at dî umuunlad, ~guni't a~g
ami~g; bayan sa linakádlakad n~g panahón ay nagigi~g isá~g baya~g
dakilà.»

Ku~g mábabasa ninyó a~g m~ga talumpatì ni Jaena, at maáaninag ninyó na
walâ na siyá~g sinikap kundî ipamalas a~g kanyá~g pagmamahál sa
Tinubua~g Lupà at sa m~ga kalahi niyá~g maruno~g magmahál sa Baya~g
Tinubuan.

Mahigit na labí~glimá~g taón na nanahánan si Jaena, sa España, at
lahát n~g kanyá~g sigasig sa loób n~g panahó~g yaon ay iniukol niyá sa
ikaúunlád n~g kanyá~g minámahál na baya~g Pilipinas.

Niyaó~g 1890, ay umuwî siyá sa sarili~g bayan upá~g ma~gilak n~g
mágugugol doón sa ubod n~g baya~g pa~ginoón n~g ati~g bayan, sa
Madrid, at dahil sa nasa~g itó, ay nakipagkita siyá kay Paez, at
humi~gî siyá n~g tulo~g. ~guni't sa kawalán, n~g salapî sa kaban yaman
n~g samahá~g kanyá~g tinawagan ay pina~gakuan siyá ni Paez, pagkatapos
na madi~gíg a~g kanyá~g m~ga balak at siyá'y nanumbalìk sa bayan n~g
m~ga Harì, upá~g gumawâ n~g walá~g patlá~g na paggawâ sa ikapagbabago
n~g pamamalakad dito sa Kapuluan; at sa kanyá~g kináhimali~ga~g yaón
ay nahughóg siyá at namulubi, at niyaó~g ika 20 n~g Enero n~g 1896 ay
tinawag siyá sa sinapupunan ni Bathalà, sa baya~g Barcelona España, na
siyá~g kinálagakan n~g kanyá~g m~ga labi.

Si Graciano Lopez Jaena ay buháy sa m~ga pusò n~g bawa't pilipino at
a~g aláala sa kanyá~g m~ga gawâ ay isá~g dakilá~g aral na karapatdapat
uliranín.

Magi~g tibay a~g m~ga talata~g itó n~g kanyá~g pagká walá~g Kamatayan.




=APOLINARIO MABINI=


[Larawan: Apolinario Mabini]

Nakikita mo ba giliw na bumábasa sa m~ga salapí~g papel na pipisuhin,
a~g larawan n~g isá~g kababayan natin na sa kanyá~g kagiti~gan ay
minapat n~g Pámahalaán na siyá, ay makilala n~g tanán sa paraá~g yaón?

A~g larawa~g yaón ay dilì ibá't a~g kay Apolinario Mabini, a~g
«Kaha~gaha~ga~g Lumpó» na siyá~g utak n~g Himagsikan. Anó man a~g
ibinu~ga n~g hímagsika~g nagguhò n~g kapa~gyarihan n~g m~ga Harì dito
sa ati~g lupaín ay may kinálaman doón a~g ati~g kababaya~g
pinagúukulan ~gayón nitó~g maigsí~g ulat n~g kanyá~g buhay.

Ku~g palarin ka pa~g makatagpô niyaó~g nápabantóg na Pátakaran n~g
Himagsikan na niyaó~g ika waló n~g Hulio n~g taó~g 1898, ay ípinasiyá
ni Gen. Emilio Aguinaldo, na limbagín at ipagbilí n~g mamiseta, upá~g
sumákaalamán n~g lahát n~g mámamayan. A~g mahalagá~g kathá~g yaón,
giliw na bumábasa, ay katás n~g mayama~g utak n~g ati~g Mabini.
Basahin mo n~g boó~g kataimtiman sa pusò at doó'y mábabakás mo a~g
kabanalan n~g ati~g Hímagsikan, niyaó~g pinagpala~g pakikipamiyapis
n~g iyó~g m~ga kalahì upá~g ihandâ sa iyó~g pagdatí~g a~g isá~g baya~g
karapatdapat sa iyó~g lipì, baya~g malayà, nagsasarili at puspós n~g
kará~galan.

Si Apolinario Mabini, ay isá~g anák na máipagmamalakí n~g kanyá~g
lalawigan, máipagmamalakí n~g kanyá~g lipì, at matátawag na isá~g
Bayani n~g baya~g Pilipinas, bagá ma~g a~g kinámulatan niyá~g bayan ay
isá~g maliit na bahagì lama~g n~g makasaysaya~g lalawiga~g Bata~gan.

Tanawan! pinagpala~g baya~g nakapaghandóg sa Ina~g Pilipinas n~g isá~g
dakila~g anák, binabatí kitá pinagpalà ka n~g mabuti~g Talà, sapagká't
sa siló~g n~g iyó~g La~git nakákita n~g una~g liwanag a~g isá~g kawal
n~g sagkatauhan, si Apolinario Mabini.

Si Mabini ay anák niná G. Inocencio at Dionicia Maranan at sumila~g
niyaó~g 1864. M~ga tao~g dukhà at walá~g kara~gala~g máipagmamalakí
kundì a~g kara~gala~g mabuhay sa tulò n~g pawís.

Salát palibhasà sa m~ga kaila~gan sa buhay, ay hindî nagawá~g
itagubilin sa alin ma~g bantóg na guró a~g m~ga una~g pagáaral ni
Apolinario, at salamat sa tulo~g n~g isá~g amaín, si G. Juan Maranan,
a~g kanyá~g munì ay námulat, at pagkatapos n~g m~ga pa~gunahi~g m~ga
pagáaral ay lumipat siyá~g handâ sa lahat n~g hirap, sa pagkakalingà
n~g isáng banal na Parè, si G. Valerio Malabanan, na siyá~g humawan sa
kanyá~g diwà n~g m~ga tabi~g n~g kadilimán. Nápamahál na lubhâ si
Mabini sa kanyá~g bago~g Guró, palibhasà ay may isá~g katalinuha~g
hindî karaniwan at kabaita~g kaha~gaha~gà.

Natapos niyá a~g pa~galawá~g bugsô n~g pagáaral sa kali~gà n~g Pari~g
nátukoy na; ~guni't uháw palibhasà sa m~ga ibá't ibá~g lawak n~g
karunu~gan, kayá't niyaó~g 1881, ay lumwás sa Maynilà at humandóg na
magturò sa Páaralán ni Ginoo~g Melchor Very, at samantala ay nagaral
namán sa San Juan de Letran. Isá~g pagsusumakit na dî karaniwan a~g
kanyá~g ipinamalas at a~g katibáyan n~g pagká «Bachiller en Artes» ay
tinamó niyá na kasaliw n~g pagtuklás n~g pa~gagdó~g buhay.

Ninasà niyá~g lumipat sa Universidad de Sto. Tomás, ~guni't a~g
kanyá~g kiníkita sa Páaralan ni G. Melchor Very, ay hindî makasasapát
sa kanyá~g m~ga kinákaila~gan sa gayó~g pagpapatuloy, kayá't sinikap
niyá~g magli~gkód sa Pámahalaán at náta~ggáp siyá~g tagasulat ha~gga~g
sa siyá'y nagí~g masugid na kasamahán n~g abogadong si G. Numeriano
Adriano, bila~g kawaní roón na nagsásanay.

A~g pipi~g kilusan n~g m~ga apí, ay lumaganap n~g gayón na lamá~g sa
walo~g lalawiga~g Tagalog,[1] a~g lihim ay hindî na mai~gatan at untî
untí~g náhahayág sa m~ga taga Pámahalaán a~g himagsikan n~g «M~ga Anák
n~g Bayan». Sa Balintawák ay napilita~g ihiyáw na~g walà sa panahón
n~g Bayani~g Bonifacio a~g m~ga kahili~gan n~g api, ~guni't hiyaw na
kasaliw na n~g talibó~g at pakikipamiyapis; a~g banál na kilusán ay
nagpani~gas na lubhâ n~g pusò ni Mabini, upá~g ágara~g tumugón sa
tawag na baya~g humihi~gi n~g tulo~g sa kanyá~g m~ga anák, upá~g
makakalág sa gapos na kaalipinán. Dahil doón ay dinakíp si Mabini at
ipinapiit ha~gga~g Hunyo n~g taó~g 1897, salamat sa kanyá~g pagkalumpó
ay pinalayà siyá sa paniniwala~g hindî na siyá makapagtátaguyod at dî
mapakikisapi sa Hímagsikan.

Natapos a~g una~g bugsô n~g Himagsikan sa Kasundua~g linagdaán sa
Biyák na Bató. Si Mabini ay nagpagali~g n~g kanyá~g karamdaman sa Los
Baños, ~guni't na~g a~g Pámahalaán n~g Kastilà at a~g sa Estados
Unidos ay nagkákatitigan, at dî nalaunan ay nagi~g dulaan n~g digmaan
n~g dalawá~g bansâ itó~g Kapulua~g Pilipinas, siyá'y sumulat n~g m~ga
mahahalagá~g tudlí~g ukol sa m~ga mabubuti~g balak n~g pakikisa~gkót
n~g m~ga Tagalog sa dalawá~g nagdidigmâ, at a~g gayó~g kasulatan ay
sumapit sa kamay ni Aguinaldo, na isá~g mabuti~g Kasa~gguni.
Inanyayahan ni Aguinaldo na pasá Kawit si Mabini, at sa pagta~ggáp sa
anyaya ay nagsabi n~g gayari: «Hindî ako matiwasáy, sapagká't a~g m~ga
kababayan ko'y wala~g katiwasayán. A~g kanilá~g m~ga kahili~gan sa
pagbabago n~g pamamalakad ay hindî dini~gíg».

Nagí~g una~g kasa~ggunì ni Aguinaldo si Mabini at a~g una~g ginawâ ay
a~g pagpapalit sa Gobierno Dictatorial n~g Pámahalaán n~g Hímagsikan.

Itinatag ni Mabini a~g m~ga Pámahalaá~g Bayan, Lalawigan, Hukuman at
Kawal; at kanyá~g ilinathalà a~g sáligan n~g Pámahalaán n~g Hímagsikan
na ikinábantog niyá n~g gayón na lama~g.

Na~g itatag sa Barasoain, a~g káunaunaha~g Kapulu~gan Hímagsikan, si
Mabini ay siyá~g Premier ni Aguinaldo, at a~g sáligan n~g Pámahalaán,
ay hindî nailagdâ, samantala~g hindî niyá nasusurì, at itó'y sumapit
ha~gga~g iká 21 n~g Enero n~g 1898, upá~g a~g kapa~gyarihan n~g
Pa~gulo ay huwag mabawasan at siyá niyá~g papa~gibabawin gaya n~g
tahas niyá~g paniwalà na yaón ay kinaila~gan n~g kapanahunan.

Sa isá~g dî pagkakáunawaan niyá at ni Aguinaldo sa m~ga panukala~g
dapat na isagawá ay tumiwalá~g siyá sa Pámahalaán, at a~g kanyá~g
nákahalili, ay si Pedro Paterno; niyaó'y Agosto iká 23 n~g taó~g 1898.

Bagá man siyá'y tumiwalag kay Aguinaldo, sa kanyá~g pagká Una~g
Kasa~ggunì, ay dî rin siyá naglikat n~g pagsisigasig sa
ikapa~gtátagumpáy n~g m~ga mithiin n~g baya~g Pilipinas. M~ga tudli~g
na pambuhay n~g loób a~g kanyá~g ilinathalà sa «La Independencia».

Nábihag si Mabini n~g m~ga kawal na amerikano sa Kuyapô, Bago~g Esija,
niyaó~g Disyembre, n~g taó~g 1899, at dinalá siyá sa Maynilà at
ibinila~ggô ha~gga~g Setyembre n~g 1900.

Niyaó~g 1901, ay naglathalà siyá n~g isá~g pagtuligsà sa Pámahalaán
n~g Estados Unidos dito sa Pilipinas, tuligsà na kanyá~g ihinayág sa
«El Liberal» at nagi~g sanhî n~g mulí~g pagpapadakíp sa kanyá at
pagpapatapon sa Guam, kasama n~g makabaya~g si G. Pablo Ocampo.

A~g kapayapaan ay nagharì bila~g ha~ggahan niyaó~g kakilákilabot na
digmaan, at a~g lahát n~g «tapon» ay pinahintuluta~g makabalik sa
sarili, sa pamamagitan n~g pagsumpâ n~g pagtatapát sa Pámahalaán n~g
Estados Unidos sa Pilipinas, ~guni't si Mabini ay dî sumumpà, kayá't
siyá'y naiwan sa Guam na may m~ga anim na buwan, bago siyá pinapanaw
at makapaglibót, ~guni't dî makatátahan sa Pilipinas samantala~g dî
siyá sumusumpâ n~g pagtatapát sa Estados Unidos.

Pagkaraán n~g ilá~g panahón na~g pagmumunimunì, ay nákilala niyá~g
laló~g malakí n~g kanyá~g máitutulo~g sa kanyá~g bayan ku~g siyá ay
bumalik, kay sa magpalaboylaboy, at niyaó~g Pebrero n~g 1903 ay
linagdaán niyá a~g pagtatapát sa EE. UU. Hinandugan siyá n~g lalo~g
matátaás na katu~gkulan, ~guni't dî niyá tina~ggáp at a~g sabi: «A~g
aki~g karamdaman ay nakapipigil sa aki~g makagawâ pa n~g m~ga dapat
ko~g gawín, at akó'y inaanyayahan at mapípilita~g mamuhay n~g tahimik,
upá~g doón i~gatan a~g kahihiyán, hindî kahihiyán dahil sa akó'y
nakágawâ n~g isá~g bagay na kahiyáhiyà, kundî dahilán sa dî ko
nagampanán n~g boó~g katumpakan a~g m~ga kauta~gán ko sa aki~g m~ga
kababayan at sa aki~g Tinubua~g Lupà.»

A~g kamatayan ay sumapit at binigyá~g ha~ggá a~g kanyá~g mahalagá~g
buhay, niyaó~g iká 13 n~g Mayo n~g taó~g 1903. Namatáy a~g isá~g tapát
na anák n~g Pilipinas, at gaya n~g m~ga dakila~g tao ay nagiwan n~g
m~ga dakila~g bakás na ikapagáaral sa kanyá~g kalakhán.

Sa kara~galan n~g kababaya~g itó ay ipinasyá~g ikintál sa m~ga
pipisuhi~g papel a~g kanyá~g larawan, at sa lalawiga~g Batangas ay
ibina~gon a~g isá~g Bantayog sa kanyá~g dî malílimot at walá~g
kamátaya~g m~ga paglili~gkód sa Tinubua~g Lupà.

Háha~ggahán namin a~g munti~g kasaysaya~g itó n~g isá~g anák-pawis,
iniwi sa karukhaán at namatáy na dukhâ rin, hindî dahil sa hindî
nakátuklás n~g mabuti~g panahón at paraan sa ikayayaman, hindî ~ga:
kundî dahilán sa a~g lahát niyá~g sikap, duno~g at buhay ay kanyá~g
inialay na~g walá~g pa~galawá~g ha~gád sa dambanà n~g Ina~g Bayan.

A~g Decalogo ni Mabini ay itó~g sumúsunód:

«Ibigin mo si Bathalà at a~g iyó~g kapurihán na~g higít sa lahát n~g
bagay.»

«Sambahín mo si Bathalà, na~g ukol sa lalo~g minamatuwíd at
minamara~gal n~g iyo~g budhî.»

«Palusugín mo a~g m~ga pili~g kayamanan na ipinagkaloób sa iyó ni
Bathalà.»

«Ibigin mo a~g iyó~g bayan n~g sunód kay Bathalà, sa iyó~g kapurihán,
at higit sa iyó~g sarili.»

«Pagpumilitan mo a~g ikagiginhawa n~g iyó~g bayan bago a~g
kaginhawahan mo~g sarili.»

«Pagpilitan mo a~g pagsasarilí n~g iyó~g bayan.»

«Huwag mo~g kilalanin sa iyó~g bayan a~g kapa~gyarihan nino ma~g tao
na dî mo pilì at n~g iyó~g m~ga kababayan.»

«Pagpilitan mo na a~g iyó~g bayan ay magí~g isá~g República at huwág
mo~g tulutan kailán ma~g magí~g Monarquia.»[2]

«Ibigin mo a~g kapwà na~g gaya n~g pagibig mo sa sarili.»

«Lagi~g titignán mo a~g kababayan n~g higit n~g kauntî sa iyó~g
kápuwá.»

Niyaó~g 1921, na pasyahá~g a~g kanyá~g alabók na nása sa libi~gan n~g
m~ga intsik ay ilipat sa isá~g líbi~ga~g karapatdapat sa m~ga Bayani,
a~g ba~gkay ni G. Apolinario Mabini ay náhukay na buô. Iginala~g at dî
tinunaw n~g lupà a~g banál niyá~g katawan; at pagtapos n~g m~ga
para~gál na iginawad sa kanya n~g Pámahalaán at bayan na lubha~g
humaha~gà, ay ilinipat a~g kanyá~g labí sa Libi~gan n~g m~ga Bayani~g
pilipino, na kilalá sa tawag na: «Panteon de los Veteranos de la
Revolución.»

Ku~g isá~g araw ay makarati~g ka giliw na bumábasa sa Libi~gan sa
Hilagà, a~g «Panteon de los Veteranos de la Revolución» ay maghahandóg
sa iyó n~g m~ga pa~gala~g, pawa~g pinagkákauta~gan mo na~g m~ga
kabaguhan sa Pámahalaán na tunay na palà n~g kanilá~g mithî. Sa gitnâ
noón ay mátatagpuán mo a~g kinálalagakan n~g labí n~g «Dákila~g Lumpô»
na sanhî nitó~g maigsi~g ulat.

Idala~gin mo kay Bathalà na a~g pinamuhunanan nilá n~g buhay na ganáp
na kalayaan mo at n~g ati~g bayan ay magí~g isá~g ganáp na pa~gyayari.

Nawá'y másaksihán din natin na tayó'y layá na.

[1] Ang walong sinag ng araw ng ating watawat.

[2] Republica ay Pamahalaan ng bayan at ang naghahari ay mga pili ng
bayan. Monarquia ay Pamahalaan na ang namamahala ay iisang tao.


[Larawan: Ang bantayog kay APOLINARIO MABINI sa Batangas.]




=JOSE Ma. BASA=


[Larawan: José Ma. Basa]

Sino a~g pilipino~g nakasapit sa Ho~gko~g na dî nakákilala kay G. José
Ma. Basa.

Gaya n~g m~ga tunay na Tagalog, niyá~g lipí~g tinátakbuhán sa kanyá~g
m~ga ugát n~g malinis na dugô n~g m~ga Solimán, batà pa si G. José Ma.
Basa ay nakápansín na n~g m~ga katiwalian n~g pagpapalakad n~g
nasira~g Pámahalaán n~g m~ga kastilà dito sa Kapuluán.

At na~g sumapit siyá sa sapát na gula~g, na~g a~g pagwawarì ay lalo
na~g maliwanag sa tulo~g n~g pinagaralan ay ipinagta~ggól niyá n~g
úbos kaya sa lahát n~g kátaón a~g m~ga karapatan n~g m~ga tubò rito sa
atin. A~g ganitó niyá~g m~ga kilos at gawî na kapansinpansín na~g m~ga
panahó~g yaón na a~g pagibig sa bayan ay kasalana~g ikinamámatáy, ay
nagí~g sanhî n~g boó~g pagii~gat sa kanyá n~g m~ga naghahawak n~g
ugit n~g Pámahalaán at dî naglaón at si G. José Ma. Basa, kasama ni G.
Antonio Regìdor, Parì Mariano Sevilla at iba pá ay pinagdadakíp at
ipinatapon sa Pulô n~g Marianas.

A~g kasalana~g sa kanilá'y ipinarata~g ay kinaalam «daw» sa
hímagsika~g kawal na na~gyari sa Kabite niyaó~g 1872, na ikinábitay
n~g magigití~g na Parí~g Tagalog na siná Padre Burgos, Gómez at
Zamora.

A~g panahón ay lumipas, at sumapit sa pa~gyayari~g a~g noón ay
pinaguusig ay nagí~g kara~galan at kabayanihan.

Ila~g buwan di~g nanahanan sa Guam si G. José Ma. Basa at pagkuwa'y
lumipat sa Sakop n~g Inglés na bayan n~g Ho~gko~g at doón na ~gâ
namuhay n~g may m~ga tatlo~gpuo~g taón. Sa baya~g itó isinagawâ ni G.
José Ma. Basa a~g táhasa't walá~g kili~g na pagli~gap sa kanyá~g m~ga
kalahì.

Kailan ma't nakabalità si G. José Ma. Basa na may pilipino~g lulan a~g
alin ma~g sasakyá~g dádaó~g doón, karakaraka niyá~g ipinasásalubo~g at
dî tinútuluta~g tumulóy sa ibá~g bahay ku~g ma~gyayari at a~g kanyá~g
táhanan, dula~g at hihi~gán ay handâ sa kanyá~g m~ga kalahì.

Buhat kay Gat José P. Rizal, Graciano López Jaena, Marcelo H. del
Pilar at ha~ggá~g sa kahulihuliha~g grumete n~g m~ga sasakyán, ay
kanyá~g ginawaran n~g pagkakandili sa lupai~g yaón na napilì niyá~g
panahanán, kayá't lagì siyá~g nagí~g sa~ggúnian, kanlu~gan at takbuhan
n~g alín ma~g pilipino na na~gaila~gan n~g kanyá~g pagkukupkóp.

Isá~g kaha~gaha~ga~g pagibig sa alin ma~g bagay na may kulay pilipino
a~g tinaglay ni G. José Ma. Basa, sa boó niyá~g buhay. A~g kanyá~g
m~ga dula~g ó hapág, m~ga likmuan, m~ga palamuti sa bahay, m~ga
kasa~gkapan sa paglulutò, palyók, tapayan, lumbó at m~ga iba pa~g
kábabakasán n~g tinubua~g lupà, saro, salakót, bilao, bakyâ, papag, ay
nasa sa mabuti~g panig na lahát n~g kanyá~g táhanan. Tu~gkól buhat sa
sarili~g lupà ay kanyá~g ipinagmamalakí.

Kanyá~g ipinagpápara~galan at kailán má'y hindî ikinahiyá sa m~ga
tagaiba~g lupai~g sa kanyá'y tumuloy, a~g m~ga bagay na yarì sa
Pilipinas.

A~g m~ga aklát n~g ati~g m~ga kalahì ay inii~gatan niyá~g higít sa
gintô sa kanyá~g mayama~g aklatan.

Buhat sa Ho~gkó~g ay sumulat siyá sa m~ga páhayagan sa España at lagì
niyá~g pinasapit doón a~g taná~g karai~gan n~g Pilipinas.

Namatáy si G. Ma. José Basa niyaó~g ika 10 n~g Hulyo n~g 1907 na
tagláy sa pusò a~g kasiyaha~g loób na makatupad n~g kanyá~g
katu~gkulan sa Tinubua~g Lupà at sa tanan niyá~g kalahì, lalo~g lalò
na sa na~gakasapit sa lupai~g yaón n~g m~ga Inglés na pinakipamuhayan
niyá~g mahigit na tatlo~g puo~g taon.

Isá~g pa~gyayari~g kapansínpansín sa himali~g ni G. José Ma. Basa na
dî dapat maligtan bago tapusin a~g bubót na alaala~g itó sa kanyá~g
kagiti~gan, ay itó~g sumusunod:

Ku~g siyá'y may nákikita~g kalahì roon na dahil sa kakula~gan n~g
mágugugól sa pagbalík sa sarili~g lupà, at walâ namá~g hanap buhay
bagá~g pa~ggágali~gan n~g isá~g kabuhaya~g mara~gál, si G. José Ma.
Basa ay may bukas na kamáy upá~g sumaklolo sa násabi~g kalahì, mata~gì
pa a~g pabaon at kaupahán sa sasakyán ha~ggá~g makabalík sa sarili~g
lupà.

Isá~g panahón ay may sumapit doó~g panira~g puri sa atin, na dî ibá't
a~g m~ga sipì n~g m~ga hubô at hubád na m~ga igorrote na
ipina~ga~galandakan niná Worcerter at m~ga kasamahán na yaón a~g
lahi~g nananahanán sa boó~g Kapulua~g Pilipinas at siyá~g naghahagád
n~g kalayaan. Sa haráp n~g panira~g puri~g itó ay wala~g minainam si
G. José Ma. Basa na panlaban kundî a~g bilhín lahát a~g m~ga sipi~g
nákita, na sa mabuti~g palad ay hindî naman káramihan, at a~g lahát ay
ini~gatan n~g boó~g pítagan, at ipinakita sa m~ga may aral na banyagà
at anyá:

«Itó a~g pina~ggali~gan n~g ami~g lahì. Masdán ninyó a~g pinagdaanán
nami~g pagunlád».

A~g sarili~g wiká ay minahál, lininá~g at ipinamana ni G. José Ma.
Basa sa kanyá~g m~ga anák na karamiha'y sa Ho~gkó~g na nakákita n~g
una~g liwanag.

Kay lakí n~g pagmamahál ni G. José Ma. Basa sa alin ma~g bagay na may
kulay Pilipinas.

Nariyán a~g isá~g dakila~g pilipino.


[Larawan: "A~g Tagumpay n~g Kamatayan" lilok ni Dr. José Rizal.]




=PEDRO A. PATERNO=


[Larawan: Pedro A. Paterno]

Inalo sa duyan n~g kariwasaán at tunáy na Máginoó, sa lawak n~g
katuturán n~g kara~gala~g itó, magí~g sa sarili~g bahay, at magí~g sa
kapamayanán, kayá't lahát n~g sinulat n~g m~ga banyagà tu~gkól sa
kara~galan at kata~gian n~g kababaya~g itó, ay nagbábanság n~g walá~g
patuma~ggá~g pagpaparilág sa kanyá dahil sa pagwawaldás n~g kanyá~g
kayamanan, sa ikátatagpô n~g m~ga kaibiga~g mákakatulo~g, sa minana
niyá~g katutubo~g ugalì na mahalin at ipagta~ggól a~g karapatán n~g
Bayan Tinubuan.

Aní Retana, a~g Prínsipe~g Tagalog na itó, sa kanyá~g m~ga pigí~g na
walá~g katulad, a~g m~ga kasa~gkapa~g pawa~g gintó~g lantáy ay paubayá
niyá~g ihináhandóg sa m~ga pánaohín niyá~g nagsasamantalá n~g m~ga
gayó~g m~ga pagtitipon, upá~g bila~g «pabalutan» ay matagláy n~g
bawa't may ibig a~g kanyá~g m~ga gintó~g gamit.

A~g kanyá~g kagala~ggala~g na amá sa pa~gyayari, niyaó~g 1872 na a~g
kabantugan at kara~galan n~g «Tatlo~g Parè», na pawa~g kababayan natin
ay nápasa~gkót at nabitay, ay naghandóg n~g dalawang puo't limang
libong piso upa~g máligtás lama~g sa bibitayan a~g tatló~g banal na
pawá~g walá~g sala.

Na~g m~ga panahó~g yaón a~g libo~g piso ay lubha~g malaki~g bagay, at
a~g handó~g na yaón ay sukat upa~g a~g m~ga Gobernador na hindî
lubhá~g mai~gat sa kara~galan, ay madalás mapagaláw n~g salapî,
~guni't a~g nagí~g bu~ga n~g gayó~g banál na handóg ay a~g sampuô n~g
kanyá~g kalayaan ay sumapa~ganib at mábila~g siyá sa m~ga ipinatapon
sa nagí~g mahaba~g buntót n~g himagsika~g kawal na yaón na na~gyari sa
Kabite niyaó~g 1872.

Lulan n~g Sasakya~g «Flores de María» ay ipinatapon sa Marianas a~g
m~ga Gg. Agustín Mendoza José de Guevarra, Miguel Laza, Felíciano
Gómez, Anacleto Desiderio, Vicente del Rosario, Toribio H. del Pilar,
Mariano Sevilla, Justo Guazon, Pedro Dandan, Antonio Ma. Regidor,
Joaquín Pardo de Tavera, Mauricio de León, José Basa Enriquez, Pedro
Carrillo, Gervacio Sánchez, Balbino Mauricio, José Basa, Ramón
Maurente, Pio Basa at Máximo Paterno.

Tu~gkól kay G. Pedro Paterno ay sinabi n~g káunaunahá~g Gobernador
Civil dito sa Pilipinas na nagí~g Pa~gulo n~g Estados Unidos na si Mr.
William H. Taft at kasalukuyan ~gayóng Pa~gulo n~g Pinakamataás na
Húkuman sa Amerika, na: «Si G. Pedro A. Paterno, anya, ay isá~g
politiko~g pilipino na sa aki~g m~ga nákilala ay bugtó~g sa lahat na
hindî ko kinári~ggá~g magsabi na~g anô ma~g masamâ na ukol sa ibá».

Na~g kasalukuyan siyá~g nábibila~ggô sa makasaysaya~g kalle Anda, loób
n~g Maynilà, at na~g a~g m~ga pulutó~g n~g m~ga kawal n~g Hímagsika~g
ay nagpapahirap n~g gayón na lama~g sa m~ga kawal na amerikano na
naglagák na n~g isá~g mahalagá~g buhay n~g isá sa matatapa~g niyá at
nápabantóg na Heneral na si Mr. Lawton, sa m~ga lawak n~g San Mateo,
Rizal, ay inakalà n~g Heneral McCartur na gamitin a~g kapa~gyarihan ni
G. Pedro Paterno, upá~g a~g kapayapaan ay lúbusan na~g magharì,
~guni't a~g gayó~g nasà ay walá~g sinapit, at a~g m~ga pulutó~g n~g
naghíhimagsík ay nagpatuloy n~g kápupuksâ sa m~ga kalaban n~g kanyá~g
kalayaan.

Si G. Pedro A. Paterno ay sumila~g sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz,
Maynilà, lipi~g Tagalog n~g m~ga Lakán, na buhat sa kaugatugatan n~g
kanyá~g lipì ay likás na mairugín sa ikagagali~g n~g Baya~g Tinubuan.

Isá~g anák nitó~g Maynilà na sumila~g niyaó~g taó~g 1858, iká 27 n~g
Abril, a~g ami~g pinagúukulan gayón nitó~g munti~g haláw n~g kanyá~g
pagkátao, bila~g puto~g sa kanyá~g m~ga punyagî na a~g lipi~g Tagalog
ay málagáy sa isá~g kalagaya~g karapatdapat sa kanyá~g pagkabansâ.

A~g una niyá~g pagáaral ay sinimulán sa «Ateneo Municipal» magbuhat sa
gula~g na siyam na taón, at noó~g taó~g 1871 ay natapos a~g kanyá~g
pagáaral doón; lumipat siyá sa Páarala~g-madlà sa Salamanca at nagaral
n~g «Filosofia», «Teología» at «Leyes Canónicas» at kanyá~g tinapos sa
«Universidad Central de Madrid» na kanyá~g tina~ggapán n~g katibaya~g
«Doctor».

Sa pagkamánunulat si G. Pedro A. Paterno ay napata~gi rin at dahil
doón ay ginawaran siyá n~g «Gran Cruz de Isabel la Católica» isá~g
tusón na dî madalí~g tamuhín at nagbúbukás sa may tagláy noón n~g
Gusalì n~g dakila~g Harì sa España.

Na~g manumbalik na mulî rito sa baya~g sarili, at sapagka't siyá'y
matalik na kaibigan n~g dakila~g Tagalog, niyaó~g bayani~g tagá
Kalambà, ay pinágta~gkaán siyá~g isa~gkót sa m~ga kilusa~g tu~go sa
pagtiwalag, ~guni't sa mabuti~g sandali ay hindî nagtagumpáy a~g
gayó~g nais at a~g kanyá~g kaya ay na~gkapanaho~g máihandóg niyá sa
m~ga kapakanán n~g Bayan.

Na~g a~g nagiinapóy na Hímagsikan niyó~g 1896, ay kasalukuya~g
lumálaganap, at a~g kapa~gyariha~g tagaganáp n~g Gobernador Heneral
na si G. Fernando Primo de Rivera, ay dî makaapulà, si G. Pedro A.
Paterno ay inatasan ni Heneral Primo de Rivera, niyaó~g Disyembre iká
15 n~g taón~g 1897, na magí~g sugò n~g Pámahalaá~g kastilà, upá~g
makipagkasundô sa na~gaghihimagsik, at a~g «Pacto de Biak na Bato»[1]
ay tinamó niyá sa m~ga Pámunuán n~g Hímagsikan niyaó~g iká 9 n~g
Agosto n~g taó~g 1897.

Sa gayó~g bu~ga n~g kanyá~g sikap ay nakapagli~gkód siyá sa dalawá~g
kapa~gyarihan, sa Iná~g España at sa Iná~g Pilipinas.

A~g kasaysayan ay magtataán sa kanyá n~g m~ga ginintua~g dahon tu~gkól
sá bagay na itó.

Niyaó~g iká 15 n~g Septiembre n~g taó~g 1898 a~g Kapulu~ga~g Pilipino
ay nagdaos sa Barasoain, Bulakan, n~g isá~g Sa~ggunia~g binúbuô n~g
siyám na puo~g kasangunì, pilì sa lahat n~g poók, magì~g sa karunu~gan
at kata~gian. Binubuo a~g Sangunia~g yaón n~g apat na puo~g abogado,
labi~g anim na médico, lima~g farmaceútico, dalawá~g ingeniero, isá~g
parè, m~ga má~ga~galakal at m~ga ta~gi~g hugot sa m~ga tanyag na tao~g
bayan; sa kapulu~ga~g yaón ay náhira~g si G. Pedro A. Paterno na
Pa~gulo n~g Sangunian.

Na~g a~g m~ga kastilà ay talunin n~g m~ga amerikano sa dagat, at n~g
m~ga ma~ghihimagsik sa katihan, sa isá~g dî maiiwasa~g pa~gyayari, a~g
magkaluto~g na itó sa pagguguhò n~g kapa~gyariha~g maka hari ay siyá~g
nagkálaban. Sa pulo~g na idinaos sa Bago~g Ecija, ay náhira~g, si G.
Pedro A. Paterno na sugò n~g Pamahalaa~g Pilipino, upá~g makipulo~g
kay General Otis, at doó'y tamuhin a~g «autonomía», ~guni't hindî
niyá inabot na mákapulo~g a~g Puno~g Hukbó n~g m~ga amerikano.
Ihinalál siyá~g pamuli sa pa~galawá~g Lupon sa gayón di~g layon, at
siyá ay nakarati~g rito sa Maynilà na sinalasà a~g hangahan n~g
kamatayan; ~guni't di niyá ipinagtagumpáy a~g láyuni~g kanyá~g sinadyâ
sa m~ga Pámunuá~g amerikano.

Umuro~g siyá na kasama n~g m~ga naghihimagsik ha~ggá~g Trinidad,
Benget, na kinabihagan sa kanyá n~g m~ga kaaway.

Bu~ga n~g walá~g pagál niyá~g panitik a~g m~ga sumusunód: Ang Dating
Kabihasnan Ng Mga Pilipino, Ang mga Tagalog Sa Kasaysayan ng
Sandaigdigan, Ang mga Salaysay ni Pare Placencia tungkol sa
Kapakanakan ng mga Kristiyano, at m~ga ibá pa~g dî mabila~g na m~ga
babásahi~g bayan.

Niyaó~g Agosto, ika 16 n~g taó~g 1902, a~g Dulaa~g Tagalog ay dinalaw
n~g isá niya~g mainam na «opereta» na pinamagatá~g: «Sandugo~g
Panaginip». A~g tugtugin n~g marikít na ta~ghál na itó ay uta~g sa
Guró~g si G. Bonus. Kun saan mapagkíkita~g sa gitnâ n~g kanyá~g m~ga
tagumpáy ay dî niyá nalimutan a~g sarili~g wikà.

Niyaó~g 1900 na ipahayag ni General Mc. Artur, a~g «amnistia», ay
sumailalim siyá noón, at nagi~g masugid na tagapamayapa, matapos
tamuhín a~g kanyá~g kalayaan.

Nagi~g Guró si G. Pedro A. Paterno sa Páarala~g «Liceo de Manila» at
kanyá~g inihayág a~g kanyá~g Ang Bagong Ayos ng Municipio sa Pilipinas
at ang Pamahalaang Bayan.

Si G. Pedro A. Paterno ay nagí~g Sugò sa Una~g Kapulu~ga~g Bayan at
nagí~g masugid na katulo~g n~g ati~g m~ga mambabatás. Namatáy siyá
niyaó~g Abril n~g tao~g 1911 na~g dî man nápahiwaláy sa pagká Guró sa
káunaunaha~g Páaralá~g Pilipino na nakilala sa tawag na «Liceo de
Manila».

[1] Ang salaping tinamo niya sa mga kastila dahil sa kasunduang ito,
ay siyang ipinamili ng sandatang ginamit sa pangalawang bugso ng
Himagsikan niyaong 1898.




=ANTONIO Ma. REGIDOR=


[Larawan: Antonio Ma. Regidor]

Dito sa makasaysaya~g bayan n~g Maynilà ay sumila~g niyaó~g taó~g 1843
a~g isá~g dakila~g pilipino: si G. Antonio Ma. Regidor.

A~g kanyá~g m~ga una~g pagaaral ay ginawâ sa «Colegio» n~g San Juan de
Letrán ha~ggá~g sa tinamó a~g katibaya~g «Bachiller en Artes». Lumipat
sa Páaralá~g madlâ ni Sto. Tomás upá~g doón tapusin a~g kanyá~g
láyunin sa pagáaral at doón siyá nagtamó n~g katibaya~g sa pagká
«Doctor en Derecho Civil».

Naglayág siyá at sa silo~g n~g ibá~g la~git ninasa~g lalo~g sumakláw
n~g m~ga ibá~g mátututuhan at mápagáaralan, at sa España, sa dati
nati~g pa~gulo~g bansa, ay tinamó niya a~g kara~galan at katibaya~g
nauukol sa «Derecho Canónico» sa «Universidad Central», sa Madrid.

Sa kanyá~g panahón n~g ipinagaral ay lagi siyá~g nápata~gi sa kanyá~g
m~ga kapanahán at tuwî na ay nagtamó n~g lalo~g matataás na kabukuran
at minahál siyá~g lagi n~g kanyá~g m~ga Guró.

A~g kanyá~g m~ga karunu~ga~g ná tuklás ay pawa~g nagi~g hiyás n~g
kanyá~g Tinubua~g Lupà, at na~g siyá'y manumbalik dito sa minámahál na
Pilipinas ay nanun~gkulan siyá~g Kalihim n~g «Audiencia» na katumbás
n~g ~gayó'y ati~g Mataás na Húkuman.

Sa sangunian n~g «Ayuntamiento» ay ginanáp niyá a~g m~ga tu~gkula~g
Tagausig n~g Kagawaran n~g m~ga Páaralán n~g «Artillería» at
«Inginiería», at nagí~g Kalihim n~g ta~gi~g Lupon n~g Palátuntunan n~g
Pagtuturò sa m~ga tagarito sa ati~g lupain. A~g kakayahán n~g Tagalog
ay ilinagay niyá sa mataás na kalagayan.

Nagi~g Tagasiyasat at Pa~gulo n~g Kagawarán n~g m~ga Páaralán, at sa
panunupád niyá n~g masela~g na tu~gkuli~g itó ay nagawâ niyá~g buhat
sa España ay mátamó a~g isá~g pasyá na magkáhaluhalò a~g m~ga nagáaral
na m~ga anák n~g mahirap at mayaman na dati ay nagkákabukód at
nagpapanaghilian: Isá~g tagumpay n~g «demokracia» sa loób n~g isá~g
Pámahalaa~g makahari.

Na~g panahó~g Gobernador Heneral dito sa Pilipinas si G. Carlos Ma. La
Torre, na pinausig dahil sa kanyá~g malaya~g pa~ga~gasiwà, dito sa
Kapuluan, na nása salu~gát sa dati~g palakad na makahari, si G.
Antonio Ma. Regidor a~g nagsa~ggala~g at a~g kanyá~g pagkamabutí~g
anák n~g Pilipinas at pagká dalubhasá~g Abogado ay pinatunayan niyá sa
haráp n~g madlà.

Siyá ay isá~g tanyág na mánunulat sa wiká~g Kastilà at Inglés noón pa
ma~g panaho~g a~g wiká~g Inglés dito sa ati~g tinubua~g bayan ay isá~g
wiká~g palamuti lama~g at dî pa panlahát.

A~g m~ga kahirapan sa pagkabila~ggô ay dinanas din namán niyá,
sapagká't siyá at siná G. Joaquin Pardo de tavera, José Ma. Basa at
ibp., ay pinagdadakip at ibinila~ggô niyaó~g Himagsikan sa Kabite
niyaó~g taó~g 1872. Págkaraán n~g ilá~g araw na kanilá~g
pagkábila~ggô, silá'y ipinatapon sa Pulô n~g Marianas. Nanahanan siyá
sa Guám na may ilán di~g buwán na kayakap a~g kahirapan n~g isá~g
«tapon» at tiwalá~g sa m~ga kapilas n~g buhay. Buhat sa Guám ay
nakasapit siyá sa Pulô n~g Yap sa pamamagitan n~g isá~g sasakyá~g
amerikano, at buhat dito, sa tulo~g n~g isá~g sasakyá~g inglés ay
nakasapit siyá sa Pulô n~g Solomón haggá~g sa Palaos.

Buhat sa Pulô n~g Palaos, sa pamamagítan n~g lahát n~g paraán n~g
magagawâ n~g isá~g salát sa layà ay sumapit siyá sa Pulò n~g Malakán,
buhat dito ay nagtanan siyá ha~ggá~g sa karatig nati~g sakop n~g
Inglés na Lunsód n~g Ho~gkó~g, at pagkalipas n~g isá~g bugsò n~g
panahón ay lumayag siyá na patu~go sa Pransia, doón sa bayan n~g layà,
at Iná n~g bago~g kabihasnán.

Niyaó~g 1876 ay nagharáp siyá n~g isá~g kahili~gan sa Konsul n~g
Kastilà sa París upá~g gawaran siyá n~g «indulto» at a~g gayó'y
kanyá~g tinamó sa mabuti~g palad.

Lumipat sa Londres, sa makasaysaya~g bayan n~g m~ga dakila~g Pólítiko
at m~ga Harì~g demókrata, na~g siyá'y makalagán na niyaó~g kasigalutan
n~g isá~g pinaguusig; n~g masama~g Talà, at sa baya~g itó ay
nakipagisá~g pusò siyá sa isá~g anák n~g matimtima~g Irlanda.

Niyaó~g 1896, na~g a~g punyagi~g magsarilí n~g boó~g bayana~g
Pilipinas ay nagsisikip na sa ati~g Kapuluan, ay tuma~ggáp siyá n~g
anyaya nina G. Felipe Agoncillo at Sixto López, upá~g lumipat siyá sa
Washi~gton, upá~g buhat doón ay sikapin a~g pagtatamó n~g m~ga
kagali~ga~g pambansâ sa Pilipinas; ~guni't isá~g pagkakalayô ó dî
pagkakaúnawaán n~g m~ga kaparaanan ni G. Agoncillo, a~g nakapagudyók
sa kanyá~g mulí~g bumalik sa Londres at doón ay sinikap niyá~g
makatulo~g sa m~ga nagsísilakad sa pakikipagkáyarì sa Pransiya n~g
kapakanan n~g palad n~g ati~g mutyá~g Pilipinas.

Na~g a~g ati~g dakila~g Bayani, si Gat Rizal ay lulan n~g isá~g
sasakyá~g dagat sa Ho~gko~g upá~g iuwî dito sa Pilipinas, ay sinikap
ni G. Antonio Ma. Regidor na si Gat Rizal ay magtamó n~g layà sa
pamamagitan n~g «Habeas Corpus», ~guni't pinawalá~g bisà n~g m~ga
Hukóm doón a~g ganitó niyá~g punyagî.

Nariyán a~g maigsí~g banháy n~g isá~g labí n~g m~ga pininsalà n~g
aklasa~g kawal niyaó~g 1872. Nagí~g tagapagta~ggól tuwina n~g
Pilipinas, n~g m~ga mairugin sa Pilipinas, at n~g m~ga pilipino.

A~g kanyá~g palad ay nagí~g kayakap n~g m~ga pá~garapín n~g tatló~g
una~g pininsalà n~g kaba~gisan: n~g tatló~g Pare~g Tagalog, na
binitay dahil sa kilusá~g yaón.

Sa kanyá~g kabantugan ay nahandugán niyá n~g palà a~g ati~g Ina~g
Pilipinas at dahil dito ay dapat tuma~ggap n~g turi~g n~g lahát n~g
kalahi~g sumisibol.

Magí~g saksí a~g maigsí~g ulat na itó n~g pagha~gà n~g aki~g m~ga
kapanahón sa magandá~g halimbawà na ilinagak sa atin n~g kanyá~g
buhay.

Namatáy si G. Antonio Ma. Regidor na nagiwan n~g isá~g mabuti~g bakás
bilá~g pamana sa kanyá~g Tinubua~g Lupà.




=FELIPE G. CALDERON=


[Larawan: Felipe G. Calderón]

Isa~g bantóg na makama~ggagawà at masigasig na mánanagalóg, si G.
Felipe G. Calderón na sumila~g sa maliwanag, sa bayan n~g Sta. Cruz de
Malabon, Kabite niyaó~g iká 4 n~g Abril n~g 1868. Siyá ay anák ni G.
José at ni G~g. Manuela Roca.

Nagsimulâ si G. Felipe G. Calderón n~g pagáaral sa «Ateneo de Manila»
ha~ggá~g magtamó n~g katibayan «Bachiller en Artes» ay saká lumipat sa
Páaralá~g madlâ ni Sto. Tomás upá~g magaral n~g «Derecho.»

Gaya n~g lahát n~g masikap na magpakataás na magisá, ay kasabáy n~g
pagáaral niyá~g itó a~g paghahanap buhay, at siyá'y sumulat sa m~ga
Páhayagá~g «La Opinión» at «El Resumen». Siyá'y nakatapos n~g boó~g
ni~gní~g n~g kanyá~g layon sa pagaáral niyaó~g 1894, at a~g kanyá~g
pagsasanay ay ginanáp niyá sa kagawarán n~g nagí~g bantóg at
pinagpitagana~g Pa~gulo n~g Kátaastaasa~g Húkuman na si G. Cayetano
Arellano.

Nagsigasíg din siyá n~g pagáaral n~g «Ley Constitucional», «Economía
Política», «Historia», «Filosofía y Letras» at «Ciencias Físicas»,
ta~gì pa sa kanyá~g sadyá~g paglalakbáy sa Ho~gkó~g, Singapur at
India, na ku~g saan niyá pinagaralan sa sarili~g lupà a~g pamamahalà
n~g m~ga Inglés sa kanyá~g m~ga sakop na bayan.

A~g m~ga karunu~ga~g itó na kanyá~g pinágpakata~gian ay lubós niyá~g
nágamit sa kapakinaba~gán n~g ati~g Tinubua~g Lupà, sapagká't niyaó~g
1898 ay siyá'y nagbigáy n~g mu~gkahì kay G. Emilio Aguinaldo, na
hi~gín nitó kay Almirante Dewey, a~g m~ga katibaya~g buhat sa Congreso
n~g EE. UU., upá~g makipagkayarì sa isá~g Lupon n~g m~ga pilipino
tu~gkól sa hináharáp n~g Pilipinas, at ku~g a~g gayón ay hindî gawín
n~g «Almirante», a~g na~gaghihimagsík na pilipino ay dî dapat tumulo~g
sa m~ga amerikano, sa kanyá~g digmaa~g laban sa España.

A~g pani~gin ni G. Felipe G. Calderón ay na~gúguna sa m~ga pa~gyayari,
at para niyá~g nahúhulaa~g a~g panahón ay sásapit na a~g lahát n~g
pakikipagkasundô at nasà ni Dewey, ay hindî paháhalagahán n~g
«Congreso sa Washi~gtón.»

A~g kasaysayan n~g Pilipinas ay siyá~g labis na makapagúulat ku~g a~g
mu~gkahi~g itó ni G. Felipe G. Calderón, na hindî tina~ggap ni G.
Emilio Aguinaldo, dahil sa malakí~g katiwalà sa kara~galan n~g
«Almirante Dewey» at n~g «Congreso» n~g EE. UU., ay may matuwíd ó
walâ. A~g m~ga pa~gyayari, ay hindî mababago at dî matátalimwá~g n~g
sino man, sapagká't doó'y saksí a~g sambayana~g nagpakasakit magtigís
n~g dugô sa pagtata~ggól n~g kanyá~g katuwiran.

Nagí~g Kinatawán sa Congreso sa Malolos, si G. Felipe G. Calderón,
na~g lalawika~g Paragwa, at sa kanyá~g pagkakinatawá~g itó ay kanyá~g
yinarì at ihinaráp sa Kapulu~gan a~g kanyá~g pinaká dakila~g gawâ, na
nápabantóg na Pátakarán n~g Repúblika Pilipina, at pinagtibáy
pagkatapos na mapagtalunan n~g m~ga Kinatawán sa dambana~g yaó~g n~g
m~ga Batás.

Na~g magharì na a~g kapayapaan ay ikinatiwalà sa kanyá n~g Pámahalaá~g
amerikano, a~g Pagtatatag n~g m~ga Pámahalaá~g Bayan at siyá'y sumulat
n~g isá~g Palátuntunan ukól sa bagay na itó.

Itinatag din namán niyá a~g pinagpala~g «Protección de la Infancia»
a~g «Colegio de Abogados de Manila» at «Escuela de Derecho» na
kanyá~g pinagturuan at pinaghandaán n~g m~ga bago~g sibol na m~ga
abogado na makapaglili~gkód sa ati~g Tinubua~g Lupà. ¡Gaano~g biyayà
a~g náihandog niyá sa Pilipinas, sa m~ga nátukoy na kapisaná~g kanyá~g
likhâ!

Nagturo rin namán n~g «Matemáticas» at «Historia Universal» sa
Páaralá~g «Instituto de Mujeres» n~g m~ga taó~g 1902-1904, na~g dî
tumangáp n~g anó má~g kabayarán sa kanyá~g m~ga pagpapagál, sa
paniwala~g a~g Páaralá~g itó ay gumáganáp n~g isá~g dakila~g
tu~gkuli~g maghandâ n~g mabubuti at may sapát na kaya~g m~ga
mámamayán.

Sa kanyá~g m~ga sinulat na aklát na lubhá~g mapakinaba~g, ay matukoy
a~g «A.B.C.» n~g m~ga mamamayá~g pilipino na siyá~g kátututuhan n~g
m~ga karapatan n~g m~ga mámamayán.

Ku~g a~g kahoy ay nákikilala sa bu~ga, gaya n~g kasabihán, si Ginoo~g
Felipe G. Calderón ay mákikilala sa kanyá~g m~ga ginawá~g pamana sa
m~ga náhuhulí.

Siyá'y namatáy niyaó~g iká 6 n~g Hunio n~g 1908, na~g hindî man
natapos a~g hulì niyá~g ulat tu~gkól sa «Enciclopedia Filipina».

Karapat dapat uliranin a~g kanyá~g halimbawa.




=CAYETANO ARELLANO=


[Larawan: Cayetano Arellano]

Ku~g sino yaó~g nagsásabi~g a~g karunu~gan at kariwasaan ay kaaway
n~g m~ga dukhâ ay nabubulaanan sa halimbawa~g sa kanyá~g sarili~g
kabuhayan ay ipinakita n~g Mrgl. na G. Cayetano Arellano.

Buhat sa isá~g muntí~g baya~g nakilala sa tawag na Udyó~g, sakop n~g
lalawiga~g Bataan, at nakyát sa kátaastaasa~g likmuan n~g Pinakamataás
na Húkuman dito sa Pilipínas. Nakyát na dî sa tagubilin at
pagkakali~gà n~g isá~g pagkati~g politiko gaya n~g karaniwa~g ma~gyari
sa m~ga tu~gkuli~g Pámahalaan, kundi sa sarili~g karapatán, kakayahán
at karunu~gan, palibhasa'y isá~g dalubhasa~g karapatdápat sa alin má~g
lalo~g masela~g na tu~gkulin.

Nagsisikíp sa sa~gsinukob a~g pagkilala sa kanyá~g manini~gni~g na
m~ga kurókurò sa kanyá~g m~ga hatol, magí~g sa pagsasarili niyá
sakali~g a~g pasyá n~g kanyá~g m~ga kasamahán ay dî niyá marapatin,
magi~g sa ku~g siyá'y makaayon na magbigay n~g sarili~g ulat. Si Gat
Cayetano Arellano ay isá~g tao~g may mabuti~g ugalì, mabuti~g gawî at
mabuti~g m~ga gawâ na ipinamana sa kanyá~g m~ga kalahi sa háharapi~g
panahón.

May mabuti~g ugali, sapagká't sa kanyá~g diwa~g nagsisikíp sa
karunu~gan ay may siwa~g a~g m~ga súliranin n~g lipi~g tumata~gis at
tuwî na ay nakátagpô sa kanyá~g m~ga hatol n~g isá~g kasiyaha~g loób,
palibhasà ay nábabatáy tuwî na sa malinis na udyók n~g budhî. A~g m~ga
ulila ay nakatagpô sa kanyá~g maáwai~g pusò n~g isá~g tapát na
tagapagkali~gà at tagasaklolo; at walá~g sukat na paglilimós a~g
ginagampanán niyá na~g wala~g sino má~g nakamalay, kahit na n~g tunay
na sinasaklolohan.

May mabuti~g gawî sapagká't sa haba~g panahón n~g kanyá~g ikinabuhay
ay walá~g una~g nagí~g himali~g kundî a~g tahás na pagúubos kaya upá~g
mapagaralan a~g m~ga súlirani~g sanhî n~g m~ga paghihirap n~g
sa~gkatauhan, at magawaran n~g tumpák na lunas; pagáaral na walá~g
maliw ha~ggá~g sa huli~g sandalî n~g kanyá~g buhay. At hindî sukat a~g
pagsisikap sa sarili a~g kanyá~g hinaráp, dî mabila~g na m~ga dukhâ,
na walá~g kaya~g ipagpáaral sa kanilá~g m~ga anák, a~g nakatagpô kay
Gat Arellano, n~g isá~g ganáp na biyayà. Pinággugulan niyá sa pagáaral
a~g lubhá~g marami~g maásahan sa háharapin, sapagká't sa ganitó~g
paraán niyá ináakala~g makapagli~gkód n~g táhasan sa minámahál niyá~g
Tinubua~g Lupà.

A~g lahát n~g kanyá~g inisip sa paghahandóg n~g ginhawa sa
na~gahíhirapan ay kanyá~g isina~gawá~g pawà, at kaypala'y dî iilán sa
n~gayón a~g tumátamasa n~g ginhawa at nagpapasasà sa m~ga kaaliwa~g
dulot n~g karunu~gan, na pawa~g uta~g sa pagkakawa~g-gawâ n~g Mr~gl.
na G. Cayetano Arellano.

Isá~g masaya~g araw n~g Marso, ikalawá sa buwan n~g taó~g 1847, a~g
Pilipinas ay nagkapalad magkaroón n~g isá~g anák na kagiliwgiliw,
isá~g anák na nagtampók sa kanyá sa isá~g kalagaya~g karapatdapat, at
itó ay a~g ati~g pinagúukulan nitó~g m~ga katagá~g ulat.

A~g m~ga pá~gunahí~g pagáaral ay idinaos sa sarili~g táhanan at
nagpatuloy sa Páaralá~g «San Juan de Letrán» at sa «Universidad de
Sto. Tomás» na tina~ggapán na~g m~ga katibaya~g sumusunod: «Bachiller
en Filosofía» (1862) «Bachiller en Teología» (1867) «Bachiller en
Derecho Canónico» at «Bachiller en Derecho Civil» (1871), «Licenciado
en Jurisprudencia» (1876).

Naghawak n~g tu~gkuli~g abogado n~g «Audiencia Territorial de Manila»
at niyaó~g 1879, sa mu~gkahì n~g Pa~gulo n~g «Audiencia» ay náhira~g
na Hukóm na may pananahanan sa «Gobierno Político Militar de Tárlac»,
at na~g makalipas a~g tatló~g taón, niyaó~g 1872, ay náhira~g na
«Catedrático» sa Sto. Tomás sa Karunu~ga~g «Derecho Civil» at niyaó~g
1886 ay ginawaran n~g kapa~gyariha~g magí~g «Ma~gistrado suplente» n~g
«Audencia» dito sa Maynilà.

Nanu~gkulan n~g pagkakasa~ggunì n~g «Ayuntamiento» niyaó~g 1887; at
niyaó~g taó~g 1898 ay ihinalál na Kalihim pa~glabas n~g ati~g
Pámahalaá~g sarili sa Malolos.

Pagkatapos magí~g Presidente n~g «Servicio Civil» ay ihinalál na
Pa~gulo~g samantala n~g Mataás na Húkuman sa lilim n~g Pámahalaá~g
Hukbó dito sa Pilipinas, at niyaó~g Hunyo n~g taó~g 1901, ay náhalál
na Pa~gulo~g Pálagian n~g násabi~g Mataás na Húkuman.

Niyaó~g siyá ay maglakbáy sa Amerika niyaó~g 1904, ay pinagkalooban
n~g dì karaniwa~g kara~gala~g «Doctor en Derecho» n~g «Yale
University», kara~gala~g sa bihira~g tao lama~g ipinagkákaloób.

Náriyán a~g kabuhayan n~g isá~g mani~gní~g na Talà, ba a~g liwanag ay
dî magkásiyá sa ati~g lupaín, hina~gaan n~g m~ga banyagà at kinilala~g
isá~g pantás na kata~gíta~gì.

A~g maliliit na bayan, magmulâ pa n~g mulâ at mulâ, ay na~gápabantóg
dî sa kayamanan n~g kanyá~g m~ga pataním, dî sa kasaganaan at
kasipagan n~g kanyá~g m~ga magsasaká, dî sa kabantugan n~g kanyá~g
tikmâ, dî sa m~ga naglalakiha~g m~ga gamlayan, pagkápalibhasa ay dî
itó a~g na~gi~gibabaw at ikinatata~gì sa ibá, kundî a~g pagkakaroón
n~g m~ga anák na dî karaniwan, niyá~g m~ga tao nilá~g sa maliliít na
bayan sumisiból upá~g a~g m~ga baya~g násabi ay mápabantóg at ha~gaan
n~g m~ga baya~g lalo~g malalaki at maginhawa.

Si Gat Cayetano Arellano ay isá~g tapat na anák n~g Pilipinas, at
máituturi~g na isá~g karapat dapat na kawal n~g sandaigdian na kanyá~g
pinagli~gkuran n~g malaganap na kisláp n~g kanyá~g diwà.

Pagpalain nawa ni Bathalà a~g kanyá~g mabuti~g aláala at a~g kanyá~g
m~ga kata~gian ay ipagpatuloy n~g dî mabila~g niyá~g kinandili.




=SUSANA REVILLA=


[Larawan: Susana Revilla]

Huwag mo~g akalain giliw na mambabasa na a~g sanhî n~g muntí~g ulat
na itó sa kara~galan n~g magandá~g dalaga~g tagalog na si Bb. Susana
Revilla ay likhâ n~g m~ga karaniwa~g pagha~gà, sa m~ga dî karaniwa~g
gandá~g nakáaakit na umawit tuwî na sa puso~g lalakì; hindî
makalilibo~g hindî; sapagká't si Bb. Susana Revilla ay kabila~g diyán
sa m~ga likhá~g karapatdapat lama~g pintuhuin at igala~g, dahil sa a~g
kanyá~g talagháy ay dî katulad n~g sa lubhá~g marami~g gandá~g
nakayayakag sa m~ga gawî n~g kalupaán. Isá~g kagandahan na linikhà
mandin upá~g magí~g huwaran n~g m~ga babai~g Tagalog. A~g kabiniha~g
kayakáp n~g isá~g kabaita~g likás ay nagpapati~gkád n~g kara~galan n~g
kanyá~g lipì, at may isá~g dî karaniwa~g talino, palibhasà, kayá't
nagagawá~g a~g lahát n~g kanyá~g magí~g kakilala ay huwág magimbót n~g
anó má~g halua~g pagmamahál, at lahát ay magí~g maligaya sa kanyá~g
pili~g.

Pakingán nati~g sandalì a~g salaysáy ni G. Camilo Sala, tu~gkól sa
kanyá~g kata~gian: «Sa labí~g dalawa~g taón pa lamá~g na gulá~g ay
nasok na «colegiala» sa Concordia, ~guni't masasaktín palibhasà ay
hindî nakapagpatuloy; subali't na~g sumunód na taón sa «Escuela
Municipal de Manila», sa ilalim n~g pamamatnugot n~g m~ga «Madres de
Caridad» nások, at dî nalaunan at kanilá~g nákilala a~g kamahalan n~g
hiyás na yaó~g nások sa kanilá~g pintuan, sapagká't na~g sumunód na
taón ay hinira~g siyá~g magí~g Pa~gulo n~g kalipunan n~g «M~ga Anák ni
Maria», at pagkalipás n~g dalawa pa~g taón, si Susana na
lalabí~ganimi~g taón pa lamá~g, niyaón 1887, ay tuma~ggáp na n~g
Katibaya~g pagká «Maestra Elemental.»

Aní Gina~g ni Alvero, kasalukuya~g Patnugot n~g Páarala~g «Instituto
de Mujeres»: «Si Susana ay isá~g likhá~g dî karaniwan; a~g kanyá~g
Páaralán niyaó~g taó~g 1900, na balakin ko~g magtatag n~g isá~g
Páaralá~g babai na mapagháhandaán n~g mangákakatulo~g n~g m~ga lalaki
sa m~ga súlirani~g bayan at pa~ga~gasiwà sa táhanan, ay kasalukuya~g
bukás at marami~g aralá~g nakatirá at nagúuwian; ~guni't yaón ay
kanyá~g ipininíd upá~g bigyán daán a~g tawag na itó n~g ati~g bayan,
at a~g Instituto de Mujeres ay ami~g itinatag.»

Kun saan mapagkikita, na kay Bb. Susana Revilla a~g kapakana~g sarili
ay isá~g wala~g kabuluhá~g bagay sa pili~g n~g m~ga kahili~gan n~g
bayan at n~g kapanahunan.

Tu~gkól sa kanyá~g kabuhaya~g ta~gi sa loób n~g táhanan ay hindî
mapagalinla~gana~g nápapalayô sa kanyá~g buhay na hayág, gaya n~g
karaniwa~g ma~gyari sa karamihan na may ugali~g «pa~glabás» at may
«panloób»; sa haráp n~g kapisanan at sa sarili ma~g táhanan, si Bb.
Susana Revilla ay hindî nagbabago; siyá rin a~g masayá~g anák n~g
Pilipinas na sa loób at labas n~g bahay, ay nakátatagpô n~g ligaya sa
paggawâ n~g mabuti; a~g kabaitan niyá~g siból ay hina~gaan tuwî na n~g
lahát niyá~g nákapili~g at nagkapalad na sa kanyá'y makákilala; at
tu~gkól sa bagay na itó ay ani Pari Ulpiano Herrero: «Su via privada
era la de una santa».

Sumila~g sa maliwanag si Bb. Susana Revilla, sa mayama~g bayan n~g
Sta. Cruz, Maynila niyaó~g iká 24 n~g m~ga Bulaklak palibhasà na~g
kanyá~g mákita a~g uná~g liwanag, ay hiniyasán a~g kanyá~g buhay, n~g
m~ga «sampaga» n~g kanikaniyá~g kata~gián; a~g kalinisan n~g kampupot
ay iginayák sa kanya~g kálolwá, a~g kayumian n~g babaan ng loób, a~g
«alejandria» ay nagdulot sa kanyá n~g isá~g kagandaha~g kata~gita~gi,
at a~g «ila~g-ila~g» ay nagbigáy n~g samyô sa kanyá, na walá~g
pagkapawì.

Siyá'y anák na tunay ni G. Ceferino at ni Gg. Rosenda San José,
maririwasá at mapapalad na nakapagdulót sa Iná~g Bayan n~g m~ga anák
na karapatdapat; Pinagpalá, sapagká't makapagmamalaki at walá~g anó
ma~g ipina~gimbulo sa m~ga ibá~g a~gkán sa haráp n~g kapamayanan.
Kapatíd ni Bb. Susana Revilla a~g kamámatáy pa lamá~g na Hukóm sa
Uná~g Dulugan, Kgl. na Bartolomé, Revilla.

Tu~gkól sa kanyá~g likás na kabaitan at sanhî n~g kaligayahan n~g
kanyá~g na~gákasama sa «Instituto de Mujeres», ay pakingán nati~g
sandalì a~g ilá~g katagâ n~g Revista «Cultura Social»: «Toda suavidad
en el mandar, no bien previa que alguna carga resultaba pesada para
las demás, cuando la tomara en silencio para sí».

Na~g a~g m~ga «Asuncionistas» ay dumaó~g dito sa ati~g Lunsód at
magbukás n~g kanilá~g «Colegio» ay nagpatuloy n~g pagáaral si Bb.
Susana Revilla, upá~g magkaroón n~g katibaya~g «Maestra Superior» at
siyá'y isá sa uná~g labí~g tatló~g Maestra na nagtamó n~g gayó~g
katibayan.

Niyaó~g taó~g 1909, ay náhira~g siyá~g Tagapamatnugot n~g «Instituto
de Mujeres». Sa panahó~g itó ay dî kakaunti~g sikap a~g ginawâ n~g
m~ga mai~ggiti~g Páaralán upá~g siyá máialis doón, at hinandugan siyá
n~g malalakí~g sahod, ~guni't sa haráp n~g naghihikahós na «Instituto»
noón, ay pinilì niyá a~g manatili sa pili~g n~g kanyá~g minámahál na
«Instituto» na kanyá~g pinaghandugan n~g isá~g paglili~gkód na walá~g
pasubali, pina~ggugulan niyá n~g lahát n~g pinakamabuti niyá~g panahón
sa kanyá~g buhay, at dî miminsá~g kinaila~ga~g a~g kanyá~g m~ga hiyás
ay másanlâ, huwag lamá~g máuntól a~g mabutí~g lakad n~g «Instituto»
dahil lamá~g sa kasalatán.

May isá~g dakila~g pagti~gin at paghahakà sa kauta~gán si Bb. Susana
Revilla, gaya n~g lahát na~g may wagás na pusò, at aní Sor Dolores
Velarde, nagí~g Guró n~g «Instituto» at gayón ay «Madre de la Caridad»
sa isá niyá~g lathalà tu~gkól sa bagay na itó: «Nuestra Ilorada
Directora tenía una idea sublime del deber.......! Cuantas veces la
hemos sorprendido en su aposento dando clases a sus alumnas desde su
cama!» Ha~gga~g sa kalubhaán na n~g sakit na dî na makatindíg halos ay
ginagampanán a~g kanyá~g katu~gkula~g pagtuturò.

Buhat pa niyaó~g iká 28 n~g Disyembre n~g 1916 ay náratay na sa baníg,
~guni't na~g buksan a~g Páaralán niyaó~g Enero, ay dî pa man halos
makagulapay ay dumaló rin sa kanyá~g bulwaga~g pinagtuturuan. Si Bb.
Susana ay isá~g tunay na alipin n~g kauta~gán. Ihinatíd sa Págamuta~g
«San Juan de Dios» niyaó~g iká 24 n~g Marso, a~g lahát n~g sikap n~g
m~ga ma~ggagamót na isá rito ay si Dr. Miciano, ay na walá~g lahát n~g
halagá, at a~g pinagpitaganan tuwî na n~g kanyá~g m~ga kaibigan, a~g
matalino~g Tagapamatnugot n~g «Instituto de Mujeres», a~g dalubasà,
mayumì at mabait ha~gga~g sa huli~g sandalî n~g pakikitalad sa buhay,
ay binihag n~g wala~g awa~g kamatayan, niyaó~g iká 11 na~g Abril n~g
taó~g 1917.

Sumala~git nawâ a~g butihi~g Guró at a~g kayá~g diwà na naghaharì sa
Páaralá~g «Insituto de Mujeres» ay magí~g ta~gláw tuwî na n~g kanyá~g
m~ga kasamahan.

Lumipat sa kabila~g buhay a~g isá~g marilág na Guró na nátuto~g
maglagáy sa isá~g mataás na kalagayan n~g mabuti~g pa~galan n~g
kanyá~g pinamatnugutan Páaralan.

Pinagpala~g «Instituto de Mujeres», na makapagmamalakí~g nagkaroón
n~g m~ga diwa~g gaya n~g kay Bb. Susana Revilla, pinagpala~g
«Instituto de Mujeres» na linabasan n~g m~ga babai~g kata~gíta~gì,
salamat sa banal na simulai~g «Pananampalataya at Karunu~gan». Narián
a~g Páaralán n~g m~ga Páaralán.

[Larawan: Isang tanawin ng Himagsikan niyaong 1898.]


=TEODORA ALONZO=


[Larawan: Matandang larawan ng Ina ng ating Bayani.]

Sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz, Maynilà ay dito nakákita n~g una~g
liwanag, a~g isá~g sa~ggól na babai~g tinawag na Teodora, anák ni
Kapitá~g Lorenzo at ni Gg. Brígada Quintos. Siyá a~g mapalad na
babai~g nakapaghandóg sa Ina~g Bayan n~g Bayani n~g m~ga Bayani, si
Gat José Rizal.

Siyá'y buhat sa a~gká~g gisí~g a~g munì, a~g kanyá~g nunò si G.
Cipriano Alonzo ay isá sa m~ga máginoó sa bayan n~g Biña~g, Laguna.
nagí~g mánunukát n~g lupà at sumusulát at nagsasalitâ n~g Kastilà,
Inglés at Pranses, nagî~g Kapitan sa bayan, isá sa matataás na
katu~gkula~g ipinagkakatiwalà sa m~ga pilipino n~g m~ga panahó~g
yaón.

A~g m~ga ninunò sa iná ni Teodora, ay buhat din sa mabuti~g a~gkán. Si
G. Manuel Quintos, a~g amá n~g kanyá~g iná ay isá~g mabuti~g batà sa
«Universidad de Sto. Tomás», at mabuti~g amá palibhasà ay nagsikap na
a~g kanyá~g anák na si Brigida ay magí~g isá~g babai~g may
pinagaralan.

Kahit na a~g kanilá~g a~gkán ay nanínirahan sa Kalambâ, si ali~g
Teodora ay ipina~ganak sa Kamaynilaán, gaya rin n~g kanyá~g m~ga
kapatid. Sa lahát n~g itó áy matitiyák na si G~g. Teodora ay buhat sa
mabutí~g a~gkán, siyá ay sumila~g sa isá~g ának na matalino at a~g
lahát n~g kanyá~g m~ga kasambaháy ay pawa~g múlat sa dakila~g gawî.

A~g una niyá~g m~ga pagáaral ay buhat sa sarili~g táhanan, at kahit na
lubhá~g mairugín a~g kanyá~g m~ga magula~g ay hindî siyá iminulat sa
layaw, dahilá~g kanyá~g ikinágisí~g sa mabutí~g gawî at ipinagsumikap
na magí~g isá~g babai~g ta~gì, may likás na baít at may talino namá~g
karapatdapat.

Hindî siyá namalagì sa pag-áaral siyá'y ipinasok sa Sta. Rosa sa lilim
n~g pamamahalà n~g m~ga «Madres de la Caridad» at doón siyá námulat sa
pananampalataya~g binyagan at n~g gawí~g magsimbá at gumanáp n~g m~ga
katu~gkulan n~g isá~g mabuti~g tao.

[Larawan: Si G. Francisco Rizal Mercado pinagpalang Ama, na naghandog
ng isang dakilang Bayani sa Lupang Tinubuan.]

Niyaó~g 1848 ay nakìpagisá~g pusò si Gg. Teodora Alonzo kay G.
Francisco Rizal y Mercado, at kápuwâ nagsumikap sa ikapanánatili n~g
kapayapaán sa loób n~g táhanan, gaya n~g isá~g tunay na ulirá~g
magasawa; at a~g m~ga anák ay sunódsunód na nagsiratí~g at lalo~g
nagí~g maligaya a~g kanilá~g buhay sa pili~g n~g m~ga suplí~g n~g
dalisay nilá~g pagibig.

Silá'y na~gágsiunlád sa pamumuhay at sanhî itó na~g pagdami n~g
kanilá~g pánauhí~g banyagà at kababayan man ~guni't nápansín sa kanilá
n~g labis a~g pantáypantáy na kanilá~g pagta~ggáp sa sino ma~g
pánauhín, magí~g pantás man at ha~gál, mayaman at mahirap, banyagà at
kalahì man; sa kanilá'y dî nápansin a~g pa~gtata~gì kay ganitó ó kay
gayón, n~g dahil sa si gayón ó si ganitó, ay lalo~g dakilà, mayaman ó
maruno~g kayâ; a~g likás na kaugaliá~g mapagampon at mapagta~gkilik
n~g lahi~g Tagalog ay naghaharì sa kanilá~g táhanan.

Sa pagkainá ni Gg. Teodora, ay nanupád siyá n~g gayón na lamá~g na
kasikapan, upá~g a~g kanyá~g m~ga sa~ggól ay mápanuto; lubhá~g
mairugin tuwî na at mapa~galagà; lahát n~g walá~g malay na tanó~g ó
paguusisà n~g kanyá~g m~ga anák ay tinútugón niyá~g lahát n~g boó~g
tamís at liwanag, upá~g masiyahán a~g m~ga anák; ~guni't kailan ma'y
dî nagí~g mapagpalayaw. Ginampanan niyá a~g tunay na tu~gkulin n~g
isá~g mabuti~g iná, na, mapa~galaga sa m~ga sa~ggól, mapagturò sa
kabataan at tapát na kaulayaw at kaibigan n~g ma~gagsilaki na at
tumuntó~g sa ganáp na gula~g.

Iminulat niyá sa m~ga anák a~g pagsusumikap na mag-isá, at niyaó~g si
Gat. Rizal ay aapatín taón pa lamá~g at nahihirapa~g bumasa n~g
kanyá~g Katón ay boó~g tamis niyá~g sinabi a~g gayarí. «Paáno ka ku~g
di makapagsisikap na mag-isá. Maáari kayá~g lagi ka~g nakasandál
ka~ginó man? Sikapin mo~g mag-isá ka~g magáral at gumawa~g tiwalag sa
ibá, sa gayón ay matataya mo a~g sarili~g lakás at masasanay ka~g
mag-isá sa m~ga gawain». Nagí~g kasayahá~g loób ni Gg. Teodora a~g
manoód sa kanyá~g m~ga anák na bukód bukód n~g paggawâ, tila bagá niyá
nákikikita sa gayon a~g malakí~g katamisan n~g isá~g kasarinlan sa
paggawâ man lama~g.

Tuwî na'y sinalitâ niyá sa kanyá~g m~ga anák ku~g gabí a~g m~ga buhay
n~g m~ga dakila~g tao, ó a~g m~ga buhay kayá~g may lula~g m~ga
dakila~g aral, upá~g bago matulog a~g m~ga anák ay mábaon sa pagtulog
a~g mabubuti~g hinuhà. Sinikap niyá~g isatagalog a~g m~ga manini~gní~g
na buhay n~g kanyá~g nálalaman, upá~g maliliit pa a~g m~ga anák ay
makatahô na n~g m~ga dakila~g huwaran. Sinikap niyá~g a~g m~ga anák ay
magharap sa kanyá tuwî na n~g násusulat na hinuhà sa kanyá~g m~ga
kasaysaya~g ibinubuhay ku~g gabi, at kanyá~g isinasaanyô a~g m~ga
kamalian, at sa ganitó~g paraan sa gula~g na siyam na taón, a~g anák
niyá~g Pepe, ay nagharáp sa kanyá n~g isá~g Dulá~g Tagalog na
kinágiliwa~g labis n~g Kápitan sa bayan n~g panahó~g yaón.

Niyaó~g taó~g 1898, ay nabalo siyá sa ginigiliw na asawa, at
náparagdág sa kanyá~g pagta~gis na magdádalawá~g taòn na sa
pagkakaputi n~g buhay n~g mahál niyá~g anák na si Dr. Rizal, a~g
pagkamatáy ni G. Francisco Rizal at Mercado.

Niyaó~g 1907, sa pasimulá~g Pulo~g n~g una~g Kapulu~ga~g Bayan, ay
hinandugan si G~g. Teodora Alonzo n~g m~ga para~gál at inalayan siyá
n~g marami~g salapî bila~g tulo~g sa kanyá~g katiisan, ~guni't hindî
niyá tina~ggáp at pinati~gkád niyá~g a~g kanilá~g a~gkán ay hindî
nagmámahál sa Lupá~g Tinubuan n~g dahil lamá~g sa salapî. At niyaó~g
iká 16 n~g Agosto n~g taó~g 1911, a~g banal na Iná n~g dakilá~g
Bayani, ay pumisan sa kanyá~g m~ga kapilas n~g buhay at sumapayapà sa
kaharian ni Bathalà.

A~g paglilibi~g sa kanyá ay ginanáp niyaó~g iká 19 n~g Agosto, at a~g
m~ga matataás na kagawád n~g Pámahalaán ay nakipaglibí~g na pawà,
tandâ n~g isá~g pakikidalamhati~g lúbusan sa kanyá~g pagpanaw sa
baya~g itó n~g m~ga dalamhatì.

Bila~g aláala sa kanyá~g pa~galan, a~g dati~g daá~g «Aranque» ay
pinalitan n~g «Teodora Alonzo».

[Larawan: Ang huling larawan ni Gg. Teodora Alonzo.]




=Melchora Aquino (Tandang Sora)=


A~g pagúukulan ko ~gayón nitó~g maigsí~g ulat, giliw na bumabasa ay
isá~g babai~g hindî man lama~g nakasapit n~g m~ga pintuan n~g
Páaralán, kaya't tahás na masasabi~g dî lama~g sa m~ga Páaralán
nátututuhan a~g pagibig sa Tinubua~g Lupà.

Si ali~g Sora ay isá~g likás na mapagmasakít sa alin ma~g bagay na
ukol sa sarili.

Si ali~g Sora, gaya n~g tuwî na'y itinawag sa kanyá n~g m~ga Katipunan
ay nagí~g isá~g tunay na iná~g takbuhan niyaó~g na~gaghimagsík at
nagtayâ n~g buhay sa ikalalayà natin.

A~g kanyá~g dula~g ay lagi~g may hain, at a~g mahigít na isá~g libo~g
Katipunan na naglisaw sa Balintawák na naghíhintáy n~g isá~g hudyát
upá~g a~g talibó~g ay ipakipagpi~gkian sa m~ga «remi~gton» at
«mauser», upá~g sa pamamagitan noón ay lutasin a~g usapín n~g atí~g
baya~g nasusukuban at ináalipin n~g kapuwâ bayan, ay nakatagpô kay
ali~g Sora n~g isá~g iná~g mapagkupkóp. Sumilá~g si Tandá~g Sora sa
Balintawák niyaó~g taó~g 1812.

A~g ganitó~g gawá~g kapuripuri ay pinarúrusahan noón n~g parusa~g
kamatayan, kayá't lubhá~g kagilágilalás na a~g isá~g ha~gál na gaya ni
tanda~g Sora, ay huwág sagián n~g takot at bagkús nagibayo a~g tápa~g
at pá~gatawanan at walá~g pa~gimi~g winaldás a~g kanyá~g kaunti~g
natitipo~g palay sa kanyá~g m~ga ba~gán, gayón din n~g salapí~g patí
na sa ikapitó~g buhól halos n~g taguan ay pawa~g tinunaw.

A~g ganitó~g gawâ ni tandá~g Sora ay hindî nálihim sa m~ga tiktík n~g
Pámahalaá~g kastilà, kayá't siyá'y ipinadakíp pagdaka at sa bisà n~g
isá~g utos ni Henerál Polavieja niyaó~g 1897, siyá ay ipinatapon sa
Monjuich. Dî man lama~g iginalá~g a~g kanyá~g katandaán at pagkababai.

Pinalad pa rin siyá~g makabalík digmaan at matahimík siyá~g namatáy sa
kanyá~g táhanan sa Balintawák, Kalookan, poók na nakásaksí n~g lalo~g
pinaká mani~gní~g na dahon n~g ati~g kasaysayan.

Ku~g si Gat Bonifacio ay nabubuhay at makapagsásalitâ n~g náúukol kay
tandá~g Sora, disin ay nakábasa tayo n~g isá~g magandá~g halimbawà sa
kanyá~g iuulat na dîsapalà ay pawa~g papuri sa babai~g itó na siyá~g
tunay na «Iná n~g m~ga Katipunan.»

A~g m~ga salitá~g «kumain ka na ba kapatid» at isá~g ~gití~g
namamalayláy sa kanyá~g m~ga labì ay tila nákikinitá ko pa ha~gga~g
~gayón. A~g m~ga salitá~g yaón ay siyá niyá~g bati at panalubo~g sa
walá~g patlá~g na m~ga katipuna~g sa maghapon halos at sa loób n~g
mahigit na dalawá~g buwán ay kanyá~g kinaila~ga~g para~g m~ga tunay na
anák.

Tinawag sa sinapupunan ni Bathalà niyaó~g iká 2 n~g Marzo n~g taó~g
1919, sa gula~g na isá~g daan at pitó~g taón.

A~g kanyá~g bankáy ay iniwi n~g m~ga «Labí n~g Hímagsíkan» na siyá~g
na~gasiwà sa paghahatíd sa kanyá~g hulí~g táhanan.


[Larawan: =Ang Libingan ng mga Bayaning Pilipino.=]



=APOLONIO SAMSON (Tinteng Pulonyo)=


Talaga~g kinusá nami~g hiyasán a~g Sa Langit ng Bayang Pilipinas n~g
m~ga tao~g walá~g gasino~g talino gaya ni Tanda~g Sora at ni Tininté~g
Polonio, na bagá ma~g puklín n~g sandakót na «a» ay dî nilá
mákikilala, gayón ma'y makapagmamalakí n~g gayón na lama~g at
makapagsasabí~g nakapagli~gkod sa Tinubua~g Lupà.

Si Tininté~g Polonio ay sumila~g sa isá~g tagó~g Nayon na nákikilala
sa tawag na Ka~gkó~g, sakop n~g Balintawák, Kalookan, niyaó~g 1851 at
isá sa m~ga una~g katipunan na sa tawag ni Andrés Bonifacio ay
tumugó~g agád n~g wala~g anó má~g pasubalì.

May kauntî ri~g kaya na náiliblib sa mahirap na pakikipamayani sa
buhay, palibhasà ay tahás na mapagimpók, at a~g kanyá~g lahát na~g
natitipon, bago pa si tandá~g Sora, ay kanyá~g ginugol n~g walá~g
patuma~ggâ sa m~ga káila~ganin n~g m~ga Katipunan. Dahilán itó na
ikinamahál sa kanyá n~g gayón na lamá~g n~g «Supremo», na sa pagkilala
sa kanyá~g mani~gni~g na paglili~gkód ay inatasan siyá n~g tu~gkuli~g
Kapitán n~g m~ga sandatahán.

Si Tininté~g Polonio ay isá~g bayani~g sa tapá~g ay walá~g
ipa~gigimbulo sa ibá at a~g gayón ay sinikap niyá~g mamalagì at sanhî
n~g ipinagmahál sa kanyá n~g kanyá~g m~ga nákasama.

Isá~g pabulaá~g walá~g kabalíbalì na a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g
Lupà ay dî sa m~ga liná~g na tao lamá~g namamahay, may m~ga likás na
kabaita~g talagá~g dináramdám n~g tao, na~g dî sa tulo~g lamá~g n~g
duno~g at itó'y a~g likás na pagibig sa sarili at sa m~ga kapatíd sa
Iná~g Bayan.

A~g tawag na «kapatid» ku~g sa m~ga labì ni Tininté~g Polonio
pumupulás ay kábabakasán n~g tunay na kahulugán noón, at a~g kanyá~g
m~ga tao na dî rin kákauntî ay pawa~g nagí~g tapát sa kanyá.

Na~g magkalupitlupit sa dako~g wakás, na a~g ati~g m~ga marurunó~g ay
madalá na sa kilusa~g yaón na kinatakutan n~g marami at pinawalá~g
saysáy sa m~ga pahayag sa nagsisiakit, ay itiniwalá~g na lahát a~g
m~ga ha~gál sa pamiminunò at a~g gayo'y pinagbuhatan n~g mahalagá~g
salitâ ni Tininté~g Polonio na gayari: «Patakbuhín ninyó a~g m~ga
kastilà sa pamamagitan n~g tintero at pluma.»

Si Tininté~g Polonio, gaya n~g m~ga limót na Bayani ay linapasta~gan
n~g isá~g kamáy na pa~gahás niyaó~g 1902 at a~g kanyá~g kamatayan ay
kahanáy n~g pagkáwakawak niná Rosendo Simón, Procopio at Ciriaco
Bonifacio, Venancio Guevara at iba pa na pawa~g sa dilím n~g gabí
na~gaiwan.

Magí~g pambawì a~g m~ga talata~g itó sa kanilá~g m~ga buhay na
náwakawak, at harì na~ga~g pagbuó n~g ati~g kasaysayan ay pagukulan
silá n~g m~ga daho~g karapatdapat sa kanilá~g walá~g kahulilip na
pagibig sa ati~g Iná~g Pilipinas.


[Larawan: Isang tanawin sa Masambong, Balintawak, niyaong Himagsikan,
1898.]




=MIGUEL MALVAR=


[Larawan: Gen.MIGUEL MALVAR]

Anak n~g makasaysaya~g lalawigan n~g Bata~gan, si Malvar ay námulat sa
kapanahuna~g a~g pa~gaapí ay naghaharì at a~g katuwiran n~g bayan ay
kasalukuya~g tumáta~gis, kayá't a~g kanyá~g diwà ay nahikayat na
mag~galit n~g gayón na lamá~g sa pamamalakad na mapaniíl; at a~g
gayó~g pagpupuyos n~g kalooban ay nagkaroón n~g pagbúbuntuhán, na~g
a~g una~g hiyáw n~g layà ay pasimulán sa Balintawák n~g ati~g Bayani~g
si Gat Bonifacio, niyaó~g Agosto n~g taó~g 1896, kilusá~g karakaraka
niyá~g inaniban n~g ubos kaya.

Ipinamalas ni Malvar sa Hímagsíkan a~g isá~g kata~gíta~gi~g
pakikibaka, at sa ulunán n~g isá~g pulutó~g na m~ga pili~g tagá
Bata~gan ay linusob nilá a~g m~ga himpilan n~g m~ga kastilà sa
Tanawan, at doó'y nakilala a~g kanyá~g isá sa malalakí~g pahayag at
tutol sa lara~gán n~g digmaan, na pinasimulán sa ~ganáp na iká 9 n~g
gabí at tumagál ha~ggá~g iká 6 n~g umaga n~g araw na kasunód, panahó~g
ikinalipol n~g taná~g nagtata~ggól na kawal na m~ga kastilà sa
himpila~g yaón; at sa katapa~gan niyá~g ipinamalas ay minarapat siyá~g
gawí~g Punò n~g kanyá~g m~ga kasamahán.

Na~g idaos a~g «Pacto» sa Biyák na Bató, niyaó~g Disyembre n~g taó~g
1897, buhat sa Bulakán ay nanumbalik siyá sa sarilí~g lalawigan upá~g
pagmasdán ku~g a~g m~ga dako n~g násabi~g kásunduan ay magáganáp.

Hindî sumama si Malvar sa Lupon n~g Hímagsíkan na lumipat sa Ho~gkó~g;
~guni't naparoón siyá~g kasama a~g tauá~g kaanak at tumulo~g sa m~ga
punyagî n~g kanyá~g m~ga kababayan sa ikalulusóg n~g Baya~g Tinubuan.
Na~g makaraán a~g ma~gíisá~g taón na ipinanahanán niyá sa Ho~gkó~g,
niyaó~g Hunyo iká 15 n~g taó~g 1898, ay bumalík siyá sa Kapuluá~g
Pilipinas, at noón na ~gâ siyá ginawá~g Henerál, upá~g pa~gasiwaan
niyá a~g m~ga kawal sa m~ga lalawigan n~g Tayabas at Laguna, at sa
panahón n~g kanyá~g ipinamunó ay nagkaroón siyá~g lagi n~g mabuti~g
palad na magtagumpáy tuwî na at makábihag n~g marami~g kawal n~g m~ga
kastilà. Siyá'y isá~g Henerál na lagi~g pinatnubayan n~g Mabuti~g
Talà.

Niyaó~g Pebrero, iká 4 n~g taó~g 1899, a~g pagkákaibigan n~g m~ga
kawal n~g Pilipinas at n~g m~ga kawal n~g Amerika ay nasira, at si
Henerál Malvar ay náatasa~g magí~g Pámunuán n~g m~ga kawal n~g Maynilà
at Laguna. A~g Pagsanhan at Sta. Cruz sa Laguna ay ipinagta~ggól n~g
magkaayaw na Pa~gkát ni Ricarte, Malvar at Agueda Kahabagan, itó~g
huli ay isá~g babai~g nagpakita n~g lalo~g malalaki~g kagiti~gan na
ikinama~ghâ n~g kanyá~g m~ga nákasama. A~g m~ga baya~g binangít ay
ku~g makaila~g lusubin n~g m~ga amerikano, ~guni't tuwî na'y
napipilan.

Si Henerál Malvar ay naglamay at nagpunyagî gabi at araw upá~g
magtipon n~g tao, magsanay sa m~ga itó sa pakikibaka at magpa siglá
n~g m~ga kalooban, upá~g a~g pagdidigmaan at pagtata~ggól n~g ati~g
katuwiran at kalayaán ay magtagumpáy.

Sa masamá~g sandali niyaó~g Marso iká 23 n~g 1901, a~g Presidente
Aguinaldo ay nahulog sa kamáy n~g m~ga kalaban, sa Palanan, Isabela;
gayón man si Henerál Malvar ay nagpatuloy pa rin sa pakikibaka at sa
kanyá~g m~ga nasásakupan ay nagpadalá siyá n~g gayari~g pahayag: «A~g
ati~g sandata ay dapat na magpahayag na dî natin ginagamit upá~g
ipuksá sa m~ga kawal na amerikano, sapagká't gaya rin natin, sila ay
may m~ga iná, asawa, kapatid at m~ga anák na tumáta~gis ku~g silá'y
ma~gápatáy».

«N~guni't tayó'y gumágamit n~g sandata upá~g ipagta~ggól a~g
katutubó~g katuwiran, katuwira~g magkaroón n~g sarili~g Pámahalaán,
Kalayaan at Kasarinlan.»

Sa bahagi~g itó n~g pamahayag ni Malvar ay mákikilala a~g kanyá~g
pagkaliná~g na tao, mairugin sa Tinubua~g Lupà at mataró~g na Puno~g
kawal.

Sa pagkilala sa malalaki~g sikap at mahalagá~g gawâ ni Henerál Malvar,
a~g Lupon Pambansâ sa Ho~gkó~g, niyaó~g una~g araw n~g Abril n~g taó~g
1901, ay nagpasyá~g iátas sa kanyá a~g Tu~gkuli~g pagká Pa~gulo~g
kawal sa Pilipinas, ~guni't sa kanyá~g m~ga pamahayag na ilinagdâ ay
ipinamalas niyá~g hindî lamá~g a~g sikap n~g m~ga kawal a~g kanyá~g
pinagbatayan, at a~g bulág na pagsunód sa m~ga kautusá~g kawal, kundî
lalò na a~g tulo~g n~g m~ga tao~g bayan na siyá~g lalo~g mabisà at
mapakinaba~g sa m~ga mithii~g ipinakíkipaglaban.

Samantala~g si Henerál Malvar ay boó~g tapa~g na nagtáta~ggól n~g
ati~g Kalayaan, a~g Lupon namán sa Kapayapaán ay kasalukuya~g
nagháhandâ n~g isá~g mabutí~g paraán upá~g a~g digmaan ay maihatíd sa
isá~g pagkakasundó~g kapuripuri, at niyaó~g Abril n~g taó~g 1901 ay
nakipanayám kay Henerál Malvar a~g isá~g Lupon tu~gkól sa bagay na
itó, ~gunit nabigô.

Nápansín ni Henerál Cailles, a~g pagkakátuwás n~g atí~g kalagayan, a~g
kalakasán at kapa~gyaríhan sa dami n~g m~ga kadigmâ at dahil dito,
upá~g maampát a~g dugô na dumadaloy na wala~g tarós ay hini~gî nitó
kay Henerál Malvar na sumukò na; a~g kahili~gan n~g kaibigan ay
iginala~g, ~guni't nagpatuloy din n~g pakikidigmà sa paniwala~g sa
gayó~g paraán lama~g mapatútunayan a~g marubdób na pagnanasà n~g
Kasarinlán.

Sa kanyá~g kublihan sa Bawa~g, ay ku~g magkáilá~g lusubin siyá n~g
m~ga amerikano, ~guni't tuwî ná'y ipinagta~ggol niyá n~g boó~g tapa~g
at kabayanihan, at tuwî na'y napipilan doón a~g kawal na kalaban.

Subali't a~g gutom ay isá~g kaaway na nápakalupit, at sa tulo~g n~g
pakikiusap n~g lubhá~g marami~g kaibigan, sa talagá~g kadahupán n~g
kaya na magpatuloy pa sa pakikidigmà, ay nakipanayám siyá kay Henerál
Bell at bago niyá ginawà itó ay gumawâ muna siyá n~g gayari~g
pamahayag:

«Patu~go ako ~gayón upá~g dalawin si Henerál Bell, at anó man a~g
kálabasán n~g pakikipanayám sa kanyá, ay hinihi~gî ko sa m~ga
kababayan, na huwág lamá~g ako~g lilimutin. Tayó'y pawa~g
magkakapatíd. Kahit na nilá akó dalhin sa Estados Unidos ó sa alin
má~g dako n~g Daigdigan, ay dî ko malilimutan a~g pinakaiibig ko~g
Tinubua~g Lupà».

«Isinasalo~g ko a~g sandata, sapagká't a~g aki~g m~ga kaanak at m~ga
kaibiga~g sumasama sa akin ay na~gagkákasakít sa tinitiís na
kagutuman. A~g akí~g pitó~g anák at a~g aki~g giliw na asawa ay lagí~g
nasa pili~g ko at tiniis nilá a~g lahát n~g kahirapan».

Niyaó~g iká 16 n~g Abril n~g taó~g 1902, ay natapos a~g m~ga panayám
ni Henerál Malvar, at dî siyá ipinadalá sa labas n~g Pilipinas.
Nanirahan siyá sa Sto. Tomas, Bata~gan, at a~g pagsasaka ay siyá
niyá~g hinará~p sa paniwala~g sa ganitó~g paraán lamá~g máitátatag a~g
m~ga kaila~gan n~g nasira~g bansâ.

Mataliimik siyá~g namuhay sa bukid ha~ggá~g sa napilita~g lumuwás n~g
Maynilà dahilán sa sakit sa atáy na kanyá~g dinanas, at niyaó~g iká 13
n~g Oktubre n~g 1911, n~g kanyá~g hirap sa buhay na itó ay winakasán,
upá~g masok sa buhay na walá~g ha~ggán n~g m~ga Bayani na walá~g
kamatayan.

Dinalá a~g kanyá~g ba~gkáy sa Sto. Tomas at doón binigyán n~g kanyá~g
sarili~g pitak na pamamahi~gahan n~g m~ga labí n~g isá~g buhay na
maúulirán sa katapa~gan at katapata~g loób sa Lupa~g Tinubuan:

Sumala~git nawâ.




=EMILIO JACINTO=


[Larawan: EMILIO JACINTO]

Si Emilio Jacinto, a~g kana~g kamay ni Gat Bonifacio ay sumila~g sa
maliwanag, niyaó~g 1879, sa bayan n~g Trozo, sakop n~g Maynilà; anák
dukhâ at walá~g kara~galan kundî a~g likás na pagkatao, kayá't musmós
pa'y nákita na sa kanyá~g paligid a~g pagkakátuwás n~g m~ga palad.

Nagáral na mag-isá sa pamamagitan n~g m~ga magula~g na nagturò sa
kanyá~g kumilala n~g m~ga titik at sa pamamagitan n~g katipiran at
pagsasakit ay napapag-áral din a~g bata~g si Emilio Jacinto ha~gga~g
sa makasapit sa dambanà n~g karunun~gan sa «Universidad de Sto.
Tomás».

Gáano~g pagsasakit a~g ginawâ n~g kanyá~g m~ga magula~g upá~g a~g
kanyá~g isip ay mámulat sa malawak na tahakin n~g karunun~gan.

Sa «Universidad» ay nagí~g kapanahón ni Emilio si G. Juan Sumulong,
isá sa nagí~g mataás na tao at dalubhasa~g nagtagláy n~g lalo~g
matataás na katu~gkulan sa Pámahalaán. Kápuwâ silá palibhasà anák
dukhâ, kayá't a~g kanilá~g m~ga simulaín ay nagkakátulad, at a~g
pagmamalas sa m~ga matataás na a~gká~g kanilá~g nákasama sa pagáaral
ay nakakilitî sa kanilá~g dalawá, kayá't pinasikap nilá~g silá'y
mápalayô sa kalipunan n~g m~ga yaón, na kanilá~g kinasúsuklamán
mandín.

Dahilán sa maaga~g hiyáw n~g Hímagsikan na kanyá~g inaniban pagdaka ay
dî nakatapos si Emilio Jacinto n~g kanyá~g pa~gáaral, baga ma~g
nagiwan siyá n~g isá~g mabutí~g tálaan n~g kanyá~g pag-áaral sa
«Universidad de Santo Tomás».

Lagi siyá~g matigás at dî karakaraka~g nagbabago sa bisà n~g m~ga
tagubilin; tuwî na'y ipinagta~ggol niyá n~g ubos kaya a~g ináakalà
niyá~g katuwiran. Ganito a~g kanyá~g pamamalakad sa sarili sa boó~g
panahó~g siyá'y nabuhay.

Niyaó~g taó~g 1896, si Emilio Jacinto at na~guna sa isá~g lupon na
itinatag ni Gat Bonifacio upá~g makipagkita sa Kinalawan n~g Baya~g
Hapón dito sa Pilipinas, upá~g pasapitin sa Emperador n~g Hapón a~g
isá~g Pahayag. Isá sa m~ga bahagi n~g Pahayag ay itó~g sumúsunód:

«A~g m~ga sinag n~g liwanag na lumaganáp sa Bansá~g Hapón ay
nakarati~g din dito sa Pilipnas. Dapat kami~g makinaba~g sa liwanag»:

Na~g taón di~g yaón ay nagsuót insík siyá upá~g makipagkita kay Dr.
Rizal at yakagin itó~g makiisá sa kilusán sa paghihimagsík, ~guni't sa
pagkakákilala ni Doctor Rizal, na na~g panahó~g yaón ay salát na salát
tayo sa paghahandâ at malayò sa pananagumpáy a~g hímagsíkan, ay
tinugón siyá~g «a~g gayó'y hindî pa dapat». At na~g simulán na a~g
pakikibaka buhat sa Balintawák, at a~g kasarinlan n~g Pilipinas ay
ipinahayag na sa pamamagitan n~g sandata, ay ginawa~g Henerál si
Emilio Jacinto, at a~g kanyá~g sakop ay a~g ~gayó'y lalawigan n~g
Rizal dati~g Moro~g, a~g Laguna, Bulakán at Bago~g Ecija.

Si Emilio Jacinto ay siyá~g una~g kasa~gguni ni Bonifacio, ha~ggá sa
itó'y pinatáy n~g isá~g sala~ggapá~g niyaó~g 1897.

Sa isá~g tagpuan sa baya~g Mahayhay, Laguna, sa isá~g malaki~g
pulutó~g n~g Hukbó~g kastilà, si Emilio Jacinto ay nasugatan, at
nábihag n~g m~ga kaaway; ~guni't hindî naglaón sa kamay n~g m~ga
kastilà at niyaó~g Abril n~g 1899 ay binawian n~g buhay a~g dakila~g
Henerál.

A~g kanyá~g sagisag na isinatuntunin n~g katipunan ay itó~g m~ga
sumusunód:

(Liwanag at Ni~gni~g; Kalayaan; Pagibig; A~g Pámahalaán at bayan;
Malí~g Pagsampalataya; Paggawâ;)

«Liwanag at Ningning: A~g ni~gní~g ay nakasisirà n~g matá samantala~g
a~g Liwanag ay tumata~glaw».

«Kalayaan: A~g kalayaan ay ipinagkaloób sa lahát n~g tao buhat sa
pagkápa~ganák at siyá'y dapat gamitin kailan man, hindî upá~g
puminsalà sa kahit sino. A~g kalayaan ay buhat sa la~git at hindî
kaloób n~g anó ma~g kapa~gyarihan sa ibabaw n~g lupà».

«Pagibig: Sa m~ga karamdama~g tináta~gláy n~g tao ay walá~g
napakadakilà gaya n~g «Pagibig.» Kundî sa pagibig a~g m~ga bayan ay
napawi sa ibabaw n~g lupà, a~g m~ga kapisanan n~g m~ga tao ay nátulad
disin sa lagás na dahon n~g kahoy na ipinagliliparan n~g isá~g buhawi,
~guni't dahil sa pagibig ay malalakí~g bagay a~g nayayarì».

«Ang Pamahalaan at Bayan: A~g pagkasulo~g n~g m~ga Bayan ay nagbubuhat
sa m~ga mámamayán at ito'y isá~g dakila~g kapa~gyarihan».

«Maling Pagsampalataya: Ku~g sino yaó~g nagsasabi~g anák n~g Dios, ay
dapat tumulad kay Kristo, marálità, mairugín at masintahin sa
kawagasán.

«Paggawa: A~g paggawâ ay hindî Sumpâ n~g Dios na gaya n~g paniwalà n~g
ilán».

Sa m~ga banhay na itó n~g m~ga kaisipán, ay makikilala si Emilio
Jacinto na isá~g dakila~g tao, may matataás na símulain sa buhay, may
matayog na pananampalataya, may paniwala~g hubog sa dakila~g gawî at
karapatdapat na pasimunò sa alin ma~g kilusán. Siyá ay isá~g tunay na
Bayani, tilansik n~g diwà n~g m~ga wagás na tao buhat sa La~git.


[Larawan: =Balak na Bantayog kay Dr. Rizal na nagtamo ng unang
ganting pala at nahirang sa lahat ng ihinarap sa Timpalak.=]




=ANTONIO LUNA y NOVICIO=


[Larawan: Antonio Luna y Novicio]

Isa~g dakila~g Henerál na pilipino gaya n~g nagí~g gawi~g pamagát sa
kanyá n~g m~ga nakákilala sa kanyá~g dî matátawara~g katapa~gan. Anák
n~g baya~g Maynilà at niyaó~g iká 29 n~g Oktubre ipina~ganák n~g taó~g
1868.

A~g kanyá~g amá ay si G. Joaquin Luna at a~g kanyá~g iná ay si G~g.
Laureana Novicio, magasawa~g nagbigáy sa ati~g bayan n~g m~ga anák na
lubhá~g ikinarára~gál: Siná Juan Luna, a~g diwa~g lumikhâ n~g
«Spollarium»; Joaquin Luna, nagi~g Gobernador sa La Unión, José Luna,
bantóg na ma~ggagamot, na pawa~g m~ga kapatid n~g ami~g pinagúukulan
nitó~g maigsí~g ulat.

Sa «Ateneo de Manila» siyá sibol, at gaya n~g lahát halos na aral sa
m~ga Hesuita ay lumabás siyá~g isá~g mabuti~g batà. Tina~ggáp niyá a~g
katibayan n~g pagká «Bachiller en Artes» n~g taó~g 1883 at lumipat
siyá sa Santo Tomás, upá~g magáral n~g «Farmacia», pagáaral na kanyá~g
ipinagpatuloy sa Barcelona, Espanya, at doón niyá tinamó a~g katibayan
n~g pagká «Licenciado». Nagtuloy pa rin n~g pagáaral sa «Universidad
Central de Madrid» at doón namán niyá tina~ggáp a~g katibaya~g pagká
«Doctor» sa násabi~g karunu~gan.

Si Antonio Luna ay mahilig di~g umawit at a~g kányá~g kudyapî ay
nápabantóg din at isá sa rito a~g kanyá~g ihinandóg sa m~ga nagáaral
sa «Concordia», Páaralán n~g m~ga babai, na kanyá~g pinamagata~g «M~ga
Bituin n~g Aki~g Lahi».

Sa kanyá~g pagkakamanunulat ay nagpakata~gi rin siyá~g lubós gaya n~g
ha~ggá ~gayón ay masúsuysóy sa «La Solidaridad» sa Espanya niná
Marcelo H. del Pilar, sa lilim n~g pamagát na Taga-Ilog. Naglathala
siyá n~g isá~g aklát na kinalalarawanan n~g pagká tiwali n~g
pamamalakad n~g m~ga kastilà rito sa atí~g lupaín.

Nagáral din namán si Antonio Luna n~g «Ingeniería Química» sa Bélgika
at pagkatapos ay lumipat siyá sa París upá~g magsanay sa «laboratorio»
n~g magití~g na si Dr. Latteux.

A~g kanyá~g Las Impresiones ay kinamuhìan n~g gayón na lamá~g n~g m~ga
kaaway n~g ati~g pagsasarilí, sanhi~g ipinaghinalà sa kanyá na isá sa
m~ga tagapagtaguyód n~g Hímagsíkan at niyaó~g buwan n~g Pebrero n~g
1897 ay ipinadakíp siyá at ipinatapon sa Espanya at sa Carcel Modelo
roón ay ipinalasáp sa kanyá a~g lalo~g masasakláp na araw n~g isá~g
tao~g malayò sa tinubua~g lupà at tumata~gis sa madilím na bila~gguan,
tulad sa isá~g sálarín.

Na~g siyá'y palayain ay lumipat siyá kapagkaraka sa Alemanya at
nagpasimulâ na sa kanyá~g pusò a~g táhasa~g pakikialít sa m~ga
Pa~ginoón n~g ati~g bayan at kanyá~g pinagsanaya~g basahin a~g m~ga
kata~gian sa pagkamandidigmâ ni Napoleón, at sinikáp niyá~g mátuto n~g
m~ga mabubuti~g paraan sa digmâ.

Nanumbalik siyá~g agád sa Pilipinas na~g itó'y maghímagsík na ~gâ at
samantala~g a~g kanyá~g katalinuhan sa pagkamabuti~g mandidigmâ ay
hindî pa niyá naiháhandóg sa kanyá~g bayan ay itinatag muna a~g
Pahayaga~g «La Independencia» at a~g kanyá~g panitik ay kinákitaan n~g
m~ga tudlí~g n~g pambuhay na loób sa kara~galan n~g kilusá~g yaó~g
tu~go sa ganáp na ikalalayà n~g ati~g bayan.

Na~g a~g dati~g magkaibiga~g amerikano at pilipino, na magkatulo~g na
nagpasukò sa m~ga kawal n~g kastilà, na dito, na~g m~ga panahó~g yaón
ay pa~ginoón at hari; na~g a~g dalawa~g watawat n~g layà na
magkasama~g nanagumpáy sa m~ga kaha~gaha~ga~g pagbabaka ay
nagkákatitigán at mandí'y dî na magkawatasan; na~g a~g m~ga bayani~g
yaón n~g kilusan na~g isá~g bago~g anyô n~g kasaysayan n~g ati~g
kalahian ay pinaghaharian n~g pa~gigimbulo at nagkákabawasán na n~g
pagtitiwalà a~g isá't at isá, a~g kababayan natí~g si Antonio Luna ay
napá sa Kabite agád at pinaghanap a~g Pa~gulo~g Aguinaldo upá~g doó'y
ihandóg a~g kanyá~g karunu~gan sa digmâ, at si Antonio Luna ay
ihinalál pagdaka~g Henerál n~g m~ga kawal sa katihan, at pagkatapos ay
inatasán siyá~g magi~g Tagapatnugot n~g hukbó~g pilipino, kata~gia~g
kanyá~g pinaunlakán n~g kagilagilalás na pakikibaka na lubhá~g
nagpahirap sa hukbó~g amerikano, magbuhat sa pamimiyapis na simulâ sa
Tulyahan na kinalibi~gan halos n~g pinakamalaki~g bahagí n~g ati~g
m~ga kawal n~g Batalyó~g Maynilà, at ha~ggá~g sa ilog n~g Kalumpit na
ipinagta~ggól n~g ati~g hukbó n~g isá~g pagtata~ggól na gumuhit sa
ati~g kasaysayan n~g m~ga tudli~g na gintô sa kabayanihan at
katapa~gan.

Niyaó~g taó~g 1899, na~g kasalukuyan siyá~g tumátahak n~g lupa~g
Kapampa~gan sa dî mapigilpigila~g paglusob n~g m~ga kaaway, nákikinitá
marahil a~g kanyá~g m~ga hulí~g sandalî kayá't kagyát sumulat n~g
kanyá~g «Hulí~g Pati», na anyá:

«Ipinagkaloób ko~g lahát a~g aki~g m~ga ariarian sa aki~g pinakaiirog
na iná.»

«Sakali~g akó ay mápatáy sa labaná~g itó, ay ninánasà ko~g a~g aki~g
ba~gkáy ay balutin n~g isá~g watawat n~g Pilipinas at akó'y ilibí~g sa
lupà n~g aki~g sarili~g lupà na sanhî n~g aki~g pagkakasakit».

«Siyá ko~g lagi~g mithî a~g akó'y mamatáy n~g boó~g kasiyahán n~g
aki~g bayan, sa pagtata~ggól n~g kanyá~g lúbusa~g kasarinlan».

Kagilágilalás na lubhâ ku~g pagtutularin a~g dalawa~g hukbó~g
naglalamas noón sa kanikaniyá~g kakayahán, sandata at katalinuhan sa
digmâ, sa kabayanihan n~g pagsásalasaan na animó'y m~ga hukbó~g
magkasukát n~g lakás bagá ma~g sa katutohanan ay hindî pa anino n~g
hukbó~g amerikano a~g atí~g m~ga baguha~g kawal; gayón mán, sa
katalinuhan n~g pamamatnugot n~g bayani~g si Henerál Luna ay
nagpapanatili sa ati~g m~ga kawal n~g katapa~gan, at úbos kaya~g
panunupád sa m~ga kautusá~g kawal na kanyá~g pinaiiral sa ibabaw n~g
m~ga sundalo natí~g pawa~g panandalia~g tatag at dî mán
na~gakakákilala n~g m~ga kauta~gán n~g m~ga tunay na kawal n~g isá~g
tunay na hukbó.

Sa kaba~gisán n~g kanya~g pagpapairal n~g m~ga kautusá~g digmâ at sa
nasa~g a~g baguhan nati~g m~ga pinunò ay mápantáy sa isá~g kalagaya~g
hindî mananaghilì sa m~ga kawal na sanáy sa digmaan, ay nakátagpô
siyá n~g marami~g «naghinanakit» sa kanyá~g kagahasan, at isá~g araw
na ninasà niyá~g makipagkita at makipanayam sa Pa~gulo~g Aguinaldo, na
noó'y na sa Kabanatuan, upá~g magmu~gkahì marahil n~g isá~g bago~g
paraá~g ináakalà niyá~g isagawâ, ay hinadla~gan n~g isá~g punlô n~g
sarili ring Hukbó na niyaó~g iká 5 n~g Hunyo n~g taó~g 1899, at walá~g
pa~gimi~g tumudlà sa kanyá at a~g kanyá~g buhay ay tinampalasan.

Sa kanyá~g palad na yaó'y náparamay a~g kanyá~g «ayudante» na si
Koronel Francisco Román, at buhat na noón ay nawalán n~g isá~g
matalino~g ulo at walá~g pagál na bisig a~g atí~g hukbó~g
pinagtamasaha~g itabóy n~g m~ga kaaway han~ggá~g sa napipilan na na~g
patuluyan.

Si Antonio Luna, gaya n~g m~ga dakila~g Bayani, ay namatáy n~g walâ sa
panahón; ~guni't sa kanyá~g kamatayan ay naìwan niyá a~g aral na
lubhá~g mapakinaba~g sa m~ga panahó~g hináharap natin.

A~g kanyá~g kamatayan ay nagí~g sanhî n~g lubhá~g marami~g m~ga
kurókurò, na ipinaghihinala~g yaó'y likhâ n~g kalupitan, ~guni't sa
anó mán, talagá~g a~g m~ga dakila~g tao ay nakatatagpô n~g isá~g
kamataya~g dî karaniwan, upá~g magí~g sanhî n~g isá~g matamá~g
paglilimì at magí~g bató~g urian n~g kanyá~g m~ga kaha~gáha~ga~g
kata~gian.

M~ga kamatayá~g gaya n~g kay Luna, sa dapat na ikápauwi sa walâ at
magí~g sanhî n~g isá~g paglimon na walá~g ha~ggán, ay lalo~g
bumubuhay sa m~ga diwà, nagpapatibók n~g pusò at gumígisi~g sa madlâ
sa ikakíkilala n~g lubusan sa kanyá~g m~ga paglili~gkód na
karapatdapat.

Nagpupugay akó sa libi~gan mo, dakila~g Henerál, at minsan pa'y
úulitin dito a~g lúbusa~g pagha~gà sa iyó~g kabayanihan.

[Larawan: =HENERAL ANTONIO LUNA= SINAWI NG KAPALARAN NA PATAYIN NG MGA
KAWAL NG SARILING HUKBO.]




=GREGORIO DEL PILAR=


Musmos pa'y namuhî na~g lubhâ sa masasamá~g palakad n~g m~ga kastilà
sa kanilá~g bayan; pama~gkí~g buò palibhasà ni Gat Marcelo H. del
Pilar, ay nagpasasà rito buhat sa kamusmusan n~g isá~g dalisay na aral
n~g pagibig sa baya~g sarili, kaya't na~g kasalukuya~g a~g «Noli» ni
Dr. Rizal, ay dî mabasa n~g hindî magí~g isá~g «malakí~g kasalanan» si
Gregorio ay isá sa m~ga lalo~g masipag na tagalaganap noón.

Sa gana~g kay Gregorio a~g «Noli» ay siyá~g aklát n~g kaligtasan n~g
lahì.

Na~g a~g hiyáw n~g layà ay lumaganap sa walo~g lalawiga~g Tagalog, si
Gregorio, ay nahikayat na magsundalo at a~g gayón ay isinagawâ batà pa
man siyá~g lubhâ, at buhay noón sa pamamagitan n~g m~ga dî karaniwa~g
katapa~ga~g badhâ n~g kanyá~g m~ga kilos, ay hinagdán niyá~g untiuntî
a~g kabayanihan ha~ggá~g sa na~g lagdaán a~g «Pacto de Biak na Bato»
ay nakaratí~g na siyá sa tu~gkuli~g Koronel.

Námahál siyá~g lubhâ kay Aguinaldo at siyá ay ipinagsama sa Ho~gkó~g
na~g malagdaán na a~g kásunduan, at silá'y tumulak niyaó~g iká 27 n~g
Disyembe n~g taó~g 1897, gaya n~g nátulukoy sa násabi~g kásunduan.

At nanatili si Gregorio del Pilar sa Ho~gkó~g samantala~g si Aguinaldo
ay dóroón at sa para~g tiniyáp na pa~gyayari, a~g m~ga kastilà at
amerikano ay nagkaroón n~g sígalutan; at sanhî n~g pagpapadalá rito sa
Pilipinas n~g isá~g Hukbó~g dagat sa ilalim n~g pamamahala n~g
Almirante Dewey. A~g Lupon Pilipino sa Ho~gkó~g ay inanyayaha~g
manumbalik na mulî at magpatuloy n~g paghihimagsík.

A~g m~ga pa~gyayari rito ay lubhá~g maliwanag sa kasaysayan n~g
dalawá~g digmaan, subalit hindî kalabisá~g ba~ggitín dito na si del
Pilar ay dati~g katulo~g n~g m~ga amerikano sa pagbaka sa m~ga
kastilà, sa paniwala~g a~g m~ga kawal na yaón ay katulo~g natin sa
pagtuklás n~g kasarinlan.

Si del Pilar ay nagpatuloy n~g pakikibaka sa pili~g n~g atí~g m~ga
kawal, laban sa manlulupig, baga ma~g talós na a~g pakikibaka ay tahás
na pagpapatiwakál yáyama~g a~g kaaway ay lubhá~g malakás, marami at
makapa~gyarihan.

At a~g hukbó natín ay nápatabóy n~g nápataboy ha~ggá~g sa kaitaasan,
na~g dî humihiwalay si del Pilar sa pagtata~ggól sa Kuartel Henerál na
kinalalagyán ni Aguinaldo.

Si Gregorio del Pilar a~g siyá~g náhira~g na magta~ggól sa Paso~g
Tilád na ta~gi~g pagdadaanan n~g sino ma~g magnánasa~g lumusob sa
Kuartel Henerál at a~g kanyá~g limampuó't limá~g m~ga pili~g kawal sa
katapa~gan at katápata~g loób, ay nagpamalas n~g dî karaniwa~g
kabayanihan.

Sa ku~g anó~g pakanâ, ay nátaluntón n~g m~ga amerikano a~g Paso~g
Tilád, at silá ay linusob n~g walá~g patuma~ggâ ha~ggá~g sa a~g lahát
n~g limampuó't limá~g kawal na doó'y nagbábantáy, gayón din si Henerál
Gregorio del Pilar ay pinuksá~g lahát na~g wala~g pítaga~g kalupitán
n~g m~ga kawal na lumusob, na binubuô n~g mahigít na 300 katao na
kabayuha~g pawà.

Sa lokbotan ni Gregorio del Pilar ay nátagpuán a~g isá~g araw-araw na
talâ na kinábabasahan n~g gayari:

«Ku~g isá~g malakí~g hukbó a~g lulusób sa akin at sa aki~g m~ga kawal,
ay mapapasukò akó; ~guni't lalo~g magigí~g kanaisnais sa ganá~g akin
a~g ako'y mamatáy sa pagtata~ggól sa aki~g pinakaiirog na Iná~g
Bayan».

Ganitó namatáy a~g isá~g matapa~g na sundalo na sa katiyagaán at sa
walá~g maliw na pakikibaka ay sumapit sa tu~gkuli~g Henerál sa gula~g
na dalawampuó't dalawa~g taón lama~g.

Siyá'y anák n~g mabulaklák na Bulakán at ipinagmamalakí siyá n~g
taná~g kababayan sa kanyá~g walá~g katulad na kabayanihan.




=MARCELO H. DEL PILAR=


[Larawan: Marcelo H. Del Pilar]

Isa~g dakila~g bayani na sa pagtata~ggól n~g katuwiran n~g bayan ay
linisan a~g taná~g kariwasaan at kaginhawahan sa sarili~g lupà at
tumiwalá~g sa m~ga kapilas n~g buhay upá~g mahikap sa silo~g n~g iba~g
La~git a~g ikatitimawà n~g ati~g Iná~g Pilipinas.

Si Marcelo H. del Pilar ay sumila~g sa maliwanag niyaó~g iká 29 n~g
Agosto n~g 1850, sa matikmá~g bayan n~g Bulakán. Bayan n~g
magagandá~g diwata~g nakayáyaya~g umawit sa may m~ga hilig sa túlain.

A~g kanyá~g amá ay si G. Juan H. del Pilar at a~g kanyá~g ina ay si
G~g. Blasa Gatmaitan. Talagá~g lahì n~g m~ga «Gat» a~g bayani natí~g
itó at pagkápalibhasà ay may m~ga kaya rin namán a~g kanyá~g m~ga
magula~g at a~g kanyá~g amá ay máginoó sa bayan, kayá't námulat n~g
ti~galâ a~g noó may matataás na indayóg at maibigin sa katuwiran.

Pagkapagaral niyá n~g m~ga uná~g titik sa sarìli~g bahay ay nások siyá
sa Páaralan n~g San José at pagkatapos dito ay lumipat siyá sa
Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás upá~g dito magtapós, at boó~g ni~gní~g
niyá~g ipinakita a~g dî karaniwan niyá~g talino ha~gga~g sa a~g
katibayan n~g pagká «Licenciado en Jurisprudencia» ay kanyá~g kamtín,
noó~g taó~g 1888.

A~g sigasig niyá sa pagibig sa lupa~g sarili, na noó'y lubhá~g
sinísiíl n~g masama~g pamamalakad, ay palagì niyá~g ipinakilala sa
kanyá~g m~ga pamamahayag; na a~g pagkahilig niyá sa pagtiwalá~g at
paglayà, ay lubós bagá ma~g a~g gayón ay talagá~g kasalana~g
pinag-uusig at ikinábibitay n~g panahó~g yaón n~g kalupitan.

At a~g talagá~g maáasaha~g bu~ga~g hinóg n~g gayón gawî ay sumapit at
niyaó~g 1888 na rin ay ipinagsakdal siyá sa kasalana~g
«Filibusterismo»; na~g kanyá~g mátunugán, kapagkaraka at yáyama~g a~g
kanyá~g ulo sa gayó~g kasalanan ay nagáamóy ba~gkáy ay tumakás siyá~g
agád at sa Espanya na rin nagtu~go, upá~g doón pasimulán n~g ubos kaya
a~g pakikibaka sa m~ga kaaway n~g ati~g pagtiwalá~g sa kapa~gyariha~g
kastílà.

Asawa at dalawa~g anák, kaginhawahan at a~gkán ay linisán niyá~g
walá~g balino at umasa~g a~g kanyá~g há~garin ay banál sa gayó~g
pagyao. Sa Espanya ay itinatag niyá a~g kanyá~g kapisanan n~g
«Solidaridad Filipina» sa Barselona niyaó~g 1889. A~g kapisana~g yaón
ay magmimithî n~g m~ga kabaguhan n~g pamamalakad dito sa Pilipinas.

Pinamatnugutan niyá a~g kapuripuri~g pahayaga~g «La Solidaridad» na
itinatag doón ni G. Graciano López Jaena, at siyá'y kinatulo~g niná
Dominador Gómez, Fernando Canon, Antonio Luna, José Rizal, Mariano
Ponce at iba pa~g m~ga bayani~g pilipino noón, na sa pamamagitan n~g
utak at panitik ay bumuwag niyaó~g matandá~g kapa~gyarihan n~g m~ga
harì dito sa Pilipinas.

A~g kalakhán n~g kanyá~g pusò, katapa~ga~g maglahad n~g katuwiran
niyá~g ináakala~g apì, at a~g katayugan n~g kanyá~g paláisipán ay
nagi~g sanhî n~g lúbusa~g pagha~gà sa kanyá n~g kapanalig at kaaway
man sa paghihimagsík na yaón na lubhá~g kasakitsakit.

A~g salapî n~g kanyá~g a~gkán ay nahughóg, a~g kanyá~g m~ga anák ay
hindî na mulî pa~g nákita at nagdanas n~g lalo~g kakilákilabot na
kahirapan sa silo~g n~g iba~g la~git, upá~g a~g katuwiran n~g bayan ay
pátuluyan at walá~g sagwíl na maipagta~ggól.

Sumakabilá~g buhay si G. Marcelo H. del Pilar niyaó~g iká 4 n~g Hunyo
n~g taó~g 1896 sa gitnâ n~g isá~g karálitaa~g hindî madalumat.

Bilá~g pagkilala n~g Baya~g Pilipinas sa kanyá~g walá~g kamátaya~g
m~ga gawâ, ay ipinasyá na a~g kanyá~g labí ay kunin sa líbi~ga~g
kanyá~g pinagpapahi~galayán n~g ganáp, at ~gayón ay nasa líbi~gan na
n~g m~ga Bayani dito sa Maynilà, upá~g a~g mabuti~g alala noón ay
magi~g isá~g mabutí~g halimbawà sa ati~g m~ga bago~g sibol.

Kapuripuri~g halimbawà na gaya n~g pamana ni Marcelo H. del Pilar ay
hindî dapat maparam sa alin ma~g puso~g Tagalog, yáyama~g a~g lahát
niyá~g punyagi ay iniukol lama~g sa ikalálayà n~g Bayan at hindî sa
kaginhawaha~g sarili.

Talagá~g a~g m~ga tunay na Bayani ay hindî naghíhintáy n~g ganti~gpalà
sa kanya~g m~ga gawâ at sikáp, at sukat na yaó~g kasiyahá~g loób na
dinadanas n~g taó~g gumágawâ n~g tunay na udyók n~g budhî a~g siyá
niyá~g nagi~g katulo~g sa mahaba~g panahón niyá~g ipinakibaka;
~guni't a~g m~ga tao~g bihasa ay nasísiyahán namá~g magáral sa
kanilá~g m~ga kadakilaan, sapagká't a~g m~ga diwa~g gaya n~g kanilá ay
talagá~g maliwanag na sulô na nagpapanuto sa m~ga lipi~g sumisipót sa
isá~g lalo~g maginhawa~g kabuhayan.

Mapalad a~g m~ga bayan na bagá ma~g walá~g gaano~g maipagmalakí sa
kanyá~g likás na pagkabayan máta~gì sa kasikapan n~g kanyá~g m~ga
anák, ay sibulan n~g bayani n~g katauhan na nakagígimbál at
nakapa~gguguhò n~g kalupitán at pa~gaalipi~g nakapipigil sa táhasá~g
ikaúunlád n~g m~ga bayan at m~ga tao.

At gaya n~g sabi ni Dr. Dominador Gómez, si Marcelo H. del
Pilar--anyá--ay isá~g «mabuti~g tao» at sa kanyá~g diwà ay dî
nagkákapuwá~g a~g anó ma~g masamá~g adhikâ, sapagká't sa kanyá~g pusò
ay nagsísikíp a~g wagás na pag-ibig sa Tinubua~g Lupà.»




=MARIANO PONCE=


Niyao~g iká 22 n~g Marso n~g taó~g 1863, sa silo~g n~g masayá~g
La~git n~g Baliwag, sa bayan n~g magagandá at mabibini~g dalaga na
nápabalità n~g gayon na lama~g, ay doón nakákita n~g una~g liwanag a~g
kababaya~g Mariano Ponce, isá sa tatló~g tu~gkô n~g mithí~g kalayaan
nitó~g lupaí~g pinaggugulan nilá n~g lahát n~g punyagî at pagsasakit.

A~g kabataan niyá ay maaga~g iminulat sa pagaaral sa baya~g sarili at
na~g makatapos siyá n~g m~ga pá~gunahí~g pagáaral ay lumipát siyá sa
San Juan de Letrán ha~ggá sa niyaó~g 1885, ay kanyá~g tina~ggáp a~g
katibayan n~g pagká «Bachiller en Artes»: Nagpatuloy siyá n~g pagáaral
n~g pagká Ma~ggagamot sa Páarala~g madlâ ni Sto. Tomás sa loób n~g
dalawá~g taón at sa «Universidad Central de Madrid» niyá tinapos a~g
násabi~g karunu~gan, kun saán niyá nátamó a~g katibaya~g pagká «Doctor
en Medicina».

Nagi~g maginhawa sana a~g kanyá~g buhay ku~g a~g kanya~g pagká
Ma~ggagamot ay iniukol niyá sa sarili ~guni't a~g gayón at hindî niyá
ginawâ, at a~g hirap at sakít na kasalukuyan n~g bayan na
na~gá~gaila~gan n~g lalo~g mabibisa~g lunas ay siyá~g pinagubusan n~g
punyagî.

Si Mariano Ponce ay náhilig n~g gayón na lama~g sa pagliliná~g n~g
m~ga kabaguha~g hiníhi~gî n~g panahó~g yaón at siyá ay umánib sa m~ga
kababaya~g na~ganánahanan sa Madrid; upá~g doón ay himagsikín a~g
Pámahalaán sa pusò n~g kanyá~g Pa~gulo~g Bayan, sa loób n~g kapisana~g
kanilá~g bininyagá~g «Asociación Hispano-Filipino». Si Mariano Ponce
a~g siyá~g nanú~gkulá~g kulá~g kalihim noón ha~ggá~g sa sumapit a~g
taó~g 1896, taón n~g malakí~g m~ga pagbabago sa Kapulua~g Pilipinas at
simulâ n~g m~ga bago~g tudlí~g n~g kanyá~g kasaysayán sa pagkábansâ.

Nagi~g tagabanság n~g Kapisana~g Hispano-Filipino a~g «La Solidaridad»
at si Ponce a~g nagi~g tagapa~gasiwà noón, samantalá~g si Graciano
López Jaena a~g siyá~g Namatnugot. A~g pamagát na «Nani~g» kanyá~g
m~ga tudlí~g.

Na~g a~g Himagsikan ay mábunyág na sa atí~g Kapuluán, sapagká't si
Ponce ay kilalá~g isá~g tanyág na pilipino at mahilig sa m~ga
kabaguha~g kanilá~g tuwî na'y lininá~g ay dinakíp siyá pagdaka at
ibinila~ggô, ~guni't dî siyá nagtagál at pagkalipas n~g dalawá~g araw
ay pinalayà siyá at a~g kanyá~g minainam ay a~g lumayó~g agád at
lumipat na ~gâ sa Ho~gkó~g. Pagdati~g niyá roón at ilá~g araw pa
lama~g a~g karáraán, ay nagtatag silá roón n~g isá~g Lupon na a~g
layunin ay magsumikap n~g ikapagtatagumpáy n~g Hímagsikan; si Ponce ay
nagi~g isá~g masugid na kagalawád noón.

Na~g a~g Presidente Aguinaldo ay sumapit sa Ho~gkó~g dahilán sa «Pacto
de Biak na Bató» si Ponce ay siyá~g nagi~g Kalihim at a~g tu~gkuli~g
itó ay kanyá~g ginampanán ha~ggá~g sa si Aguinaldo ay muli~g
manumbalik sa Pilipinas niyaó~g 1898, upá~g ipagpatuloy a~g
Paghíhimagsik.

Na~g m~ga panahó~g yaón ay si Ponce rin a~g Kinatawa~g panlabás
magsikan sa Pilipinas.

Sa pagnanasa~g mapagaralan a~g m~ga kanugnóg na lupaín ay naglayág si
Ponce at dinalaw a~g Indo-China, Cabodhe, Canton, Shanghai, at kanyá~g
sinikap na mákilala a~g m~ga kaugalian at a~g m~ga kata~gian n~g
na~gásabi~g bayan. Nagi~g kaibigan siyá n~g m~ga litáw na tao roón at
n~g m~ga tanyág na kawaní n~g kanikaniyá~g Pámahalaán.

At kahit siyá malayô sa sarili~g lupa ay hindî niyá iwinalay kahit
saglít man lama~g a~g marubdób niyá~g pagibig sa sarili~g bayan,
kayá't pagkaraán n~g mahigít na dalawampuó't anim na taó~g
pagkakáwalay at pakikipamayan sa m~ga ibá't iba~g lîpì at kaugalia~g
tao ay mulî siyá~g umuwî sa sarili at sa kanyá~g pagbalik na itó ay
nagi~g Patnugot siyá sa Páhayagá~g «El Renacimiento» at buhat sa m~ga
tudlí~g n~g násabi~g páhayagán ay kanyá~g ipinagpatuloy a~g kanyá~g
nasimulán na~g pagsisikap n~g ikaliligaya n~g kanyá~g iniibig na
Pilipinas.

Niyaó~g 1909, a~g kanyá~g m~ga kalalawigan sa Bulukán bilá~g tumbás sa
kanyá~g pagsasakit ay tulad pa íisá~g tao~g tina~gkilik a~g kanyá~g
pagnánasa~g magli~gkód sa tinubua~g lupà sa loób n~g Kapulu~ga~g Bayan
at siyá'y ihinalál na Sugò roón upá~g kumatawan sa Lalawiga~g Bulakán
sa Gusalì n~g m~ga Batás.

Nagí~g Kalihim na Pa~gkalahatán si Ponce n~g Pa~gkati~g Nasiyonalista
at kasa~ggunì n~g Lupon tagaganáp. Si Ponce ay isá sa m~ga nagtatag
n~g Páhayagá~g «El Ideal», na siyá~g tagapamanság n~g Lapian niyá~g
kináaaniban.

Sa kabilâ n~g pakikipamiyapis na mahigit na limampuó~g taón at
pagkatapos na maipakilala a~g lalo~g malakí~g pagtatapát sa m~ga
mahahalagá~g símulain n~g pagkáma~ghíhimagsík, a~g kaibigan at
kinatukatulo~g ni Dr. Rizal at ni Gat Marcelo H. del Pilar, niyaó~g
Mayo n~g taó~g 1918, ay namatáy sa Ho~gkó~g ~guni't a~g kanyá~g
ba~gkáy ay itinawid dito sa Pilipinas at siyá'y ilinibí~g sa Libi~ga~g
Hilagà.

Ta~gî sa lubha~g marami niyá~g nasulat sa m~ga Páhayagán ay kumathâ
rin naman siyá n~g isá~g aklát na pinamagatá~g «Sun Yat Sen», na
kinápapalooban n~g kasaysayan n~g nagtatag n~g Pámahalaá~g
Republikano sa Kainsikán. Si Ponce ay isá~g matalik na kaibigan ni Dr.
Sun Yat Sen, niyaó~g dakila~g insik na nagguhò n~g kapa~gyarihan n~g
m~ga Harî sa kanilá~g lupain.

Ku~g isá~g araw áy mápasa Baliwag kayó at makáisip magmalas n~g m~ga
katagíta~gi~g tikmâ n~g m~ga tagaroón, na nagbabadhâ n~g sipa~g,
tiyagâ at punyagî, na tuwî na'y kanilá~g ikinata~gî sa m~ga iba~g
lalawigan, ay gunamgunamin ninyó~g sa lupai~g yaón ay doón sumila~g
a~g isá sa tatló~g tu~gkô na kinasasaligan n~g lahát n~g biyaya~g
ati~g tinátamasa ~gayón.

Si Ponce ay tunay na kabila~g sa m~ga kawal n~g sandaigdigan.


[Larawan: =Isang Tanawin pagpasok n~g Luok n~g Maynila.=]


[Larawan: Pascual H. Poblete ang Ama n~g Pahayagang Tagalog sa
Pilipinas.]




=PASCUAL H. POBLETE=


A~g pagúukulan natin ~gayón nitó~g ilá~g katagâ ay anák n~g
makasaysaya~g Naic, lalawigan n~g Kabite, niyá~g lalawiga~g nagii~gat
n~g m~ga kilusá~g pawa~g tu~go sa ikaúunlád at ikatitimawà n~g bayan
natin sa kapa~gyariha~g banyaga~g nakasásakop.

Ipina~ganák si ma~g Pascual, gaya n~g karaniwa~g tawag sa kanyá,
niyaó~g iká 17 n~g Mayo n~g taó~g 1857. Buan n~g m~ga bulaklák
palibhasà a~g kanyá~g isinila~g, kayá't a~g kanyá~g diwà ay
namúmulaklák din namán sa sagana~g m~ga likhâ na pawa~g ~gayó'y
pinakíkinaba~gan na n~g kanyá~g m~ga kababayan.

«Walâ n~g tao~g gaya niyá marahil--aná~g Taliba niyaó~g iká 7 n~g
Pebrero n~g 1921--sagana~gsaganà sa isip n~g sarisari~g akalà at
balak. A~g Monumento kay Rizal sa Luneta, a~g pagtatatag n~g
pa~gkati~g independista, a~g pagkakaroón n~g sarili~g Ba~gko, a~g
pagpapadalá n~g m~ga pensionado sa América at marami pa~g balak diyá~g
~gayó'y isá na~g katotohanan, patí na nitó~g «Pagdiriwa~g sa ikaapat
na raá~g taó~g pagkakátuklás sa Pilipinas» ay pawa~g gali~g sa kanyá~g
utak. At walá~g kilusá~g nábabago na~g dî siyá kahalò.»

Isá~g katotohana~g hindî matátawaran na a~g lahát halos n~g
malalakí~g kilusán sa pagunlád n~g Pilipinas ay may kinálaman a~g
ati~g si ma~g Pascual, magi~g sa m~ga kilusán sa kapamayanán at magí~g
sa náuukol sa sarili~g wikà, lalò na sa atí~g Pámahayagán na
máituturi~g na si Poblete ay amá nitó sa paglalaganap rito sa ati~g
lupían.

A~g kanyá~g una~g tudlí~g na pambukás sa pusò n~g ati~g bayan ay
ilinathalà niyá sa «La Oceanià Española» niyaó~g taó~g 1879 na~g
kasalukuyan pa lama~g siyá~g tumátahak sa gula~g na 22 taón, at sa
Páhayagá~g itó ay nagli~gkód siyá ha~gga~g sumapit a~g taó~g 1889;
sampuó~g taó~g sinkád.

Buhat sa Páhayagá~g yaón niyá binukò a~g pagkakaroón dito sa Pilipinas
n~g isá~g Páhayagá~g dalawa~g wikà: Kastilà at Tagalog at salamat sa
pasisimunò n~g dakila~g Marcelo H. del Pilar ay itinatag a~g
Páhayagá~g «Diario~g Tagalog» niyaó~g 1882, iká 2 n~g Mayo, na ku~g
saán nagpasimulâ n~g paghahasík n~g m~ga binhí~g mapapakinaba~g na
bagá ma~g dî kinálugdán n~g m~ga kastilà n~g panahó~g yaón ay nagtamó
namán n~g pagkakaligà n~g m~ga kababayan natin.

A~g «Diario~g Tagalog» ay siyá~g ta~gi~g tagapamanság n~g m~ga mithiin
sa isá~g bago~g pá~garapi~g kahilihili at sa Páhayagá~g itó
ilinathalà n~g Dakila~g Tagalog, si Gat Rizal, a~g kanyá~g «Amor
Patrio», at dito rin namán na~gagsilapì n~g pagtataguyod n~g dakila~g
adhikâ, a~g pinakamarami~g mairugin sa sarili~g kalayaan, at sa daho~g
Tagalog nitó sumulat at naglaganap n~g m~ga bago~g tánawin sa ati~g
bukas noón, na ~gayó'y tinatamasa na, a~g marilág na si Pascual H.
Poblete.

Nagí~g tagapa~gasiwà n~g «Revista Popular» at mánunulat din namán
dito, na kanyá~g pinaglathalaan n~g lalò niyá~g mapapakinaba~g na m~ga
tudlí~g tu~gkól sa m~ga karaniwa~g karunu~gan na daglia~g naisásagawa
sa bahay, at sa katotohanan, a~g Páhayagá~g yaón ay munakalà niyá,
kayá't a~g ati~g Plaridel ay kinatulo~g din namán niyá rito sa
paglalathalà n~g m~ga tudli~g na may kinálaman sa m~ga babae at sa
m~ga Páaralá~g bayan.

Nagí~g mánunulat at tagapaghulog sa ibá~g wikà n~g Páhayagá~g «Revista
Católica de Filipinas» at n~g «Patnubay n~g Católico» at isá rin sa
na~gagtatag nitó at masugid na tagapaglaganap n~g m~ga karunu~gan,
siní~g at hanap buhay.

At pinápalad mandín sa anyaya~g yaón n~g mabuti~g Talà, kayá't sa
kauntí~g naíimpók na salapî sa kanyá~g m~ga Páhayagán ay panibago na
nama~g minunakalà a~g isá~g malaya~g Páhayagán na pinamagata~g «El
Resumen», sa Páhayagá~g itó náipakilala ni Poblete a~g kanyá~g
katusuha~g manlinlá~g sa m~ga nakaabá~g na talibà n~g «Censura»,
sapagká't nagawâ niyá~g makapaghandóg n~g m~ga kalugódlugód na tudlí~g
na tumátawag sa pintuan n~g diwà n~g kanyá~g m~ga kalahì, na~g dî mán
siyá nápansín n~g m~ga kaaway n~g ati~g kasarinlán.

Walá~g alinla~ga~g matítiyák na a~g «El Resumen» ay siyá~g naglagáy
n~g matibay na sáligan n~g ati~g paghíhimagsík, gaya n~g pinatútunayan
n~g m~ga katagá~g itó na kanyá~g ilinathalà niyó~g iká 12 n~g Hunyo
n~g 1892: «Magá~glalapì tayó~g naga~gkakaisá sa usapí~g sarili at
bakahin natin a~g m~ga kabalbalán at paghihinalà niyaó~g m~ga
nagnánasa~g a~g lalawiga~g kastila~g itó ay «magi~g kuta~g lumà n~g
matandá~g kaugalian», at dî man nilá nágugunitâ na a~g dî mapigila~g
pagunlád, sa kanyá~g banayad na kilos ay nagbúbukás n~g landás sa
lahát n~g dako at ginigipò a~g sino ma~g sa kanyá~g paglakad ay
sumagabal.»

Itinatag din namán niyá a~g «El Bello Sexo» niyaó~g Enero n~g 1891, at
niyaó~g iká 11 n~g gayón di~g buan n~g 1893 ay lumuwál sa maliwanag
a~g isá pa~g Páhayagá~g kanyá ri~g likhâ na pinamagatá~g «El Hogar» at
nagí~g katulo~g n~g balita~g «Pliegong Tagalog» na nagbábanság n~g
lalo~g maháhalagá~g pagbaka sa ati~g m~ga kaaway.

Na~g siyá ay ipatapon sa Espanya, ay nagí~g mánunulat n~g «El
Progreso» nagí~g katulo~g sa «El Pais» at sa Páhayagá~g pilipino roón
na may pamagát na «Revista de Ultramar» na ilinathalà sa kakastilaan
n~g kilala~g «bibliógrafo» na si G. Manuel Artigas y Cuerva.

Nápakamahimalâ a~g pagunlád n~g ati~g bayan n~g m~ga panahó~g ito na
sa isá~g igláp lama~g halos, ay nagipò a~g tatló~g dáana~g taó~g
kaalipinán at niyaó~g 1889 na mulí~g magbalík sa lupa~g sarili, si
ma~g Pascual, ay naglathalà n~g isá~g bago~g Pahayagá~g pinamagatá~g
«El Grito del Pueblo» at «A~g Kapatid n~g Bayan» na tumagál ha~ggá~g
taó~g 1907 at sunódsunód na itinatag a~g «Rizal», «Aurora» at
«Filipinas» m~ga li~gguha~g nápabanság din, at pagkatapos ay a~g
revista «Cervantes».

Sa pagkámandudulá, si ma~g Pascual ay nagi~g isá~g talà na lubhá~g
mani~gní~g, siyá a~g may akdâ n~g Dr. Jose Rizal--El Concejo de los
Dioses, na kanyá~g ipinalimbág at linagdaán n~g pamagát na López Blás
Hucapte (Pascual H. Poblete); at sa pagtata~ghál n~g kanyá~g Ang
Pagibig sa Tinubuang Lupa (El amor Patrio) ay sinagasà sa ta~ghalan
n~g nasira~g si kapitá~g Lara n~g Policía dito sa Maynilà a~g tagpô na
pinagtáta~ghalán n~g ati~g kaakitakit at pinagpala~g watawat, at
hinandulo~g a~g máni~gni~g (artista) na may hawak noón, at sinambilat
na walá~g patuma~ggâ a~g tatló~g kulay na kumatawán sa atí~g
kabansaán, at si ma~g Pascual ay dinakíp na gaya n~g isá~g sálarín
dahilán sa kanyá~g «Pagibig sa Tinubua~g Lupà» na itináta~ghál at
kinagiliwan n~g madlâ.

Talagá~g a~g magigiti~g ay dî nátatahimik at kayakap na lagì n~g m~ga
katiisan; niyaó~g gabí~g yaón ay tinahak na naglálakád a~g m~ga
lansa~gan dito sa Maynilà, na naáakibatan n~g m~ga pulís at ihinaráp
siyá sa ta~ggapan n~g Henerál Otis.

Kinákaila~gan a~g isá~g katigasán n~g loób na di karaniwan upá~g a~g
mabuti~g gawà ay máipatuloy na~g m~ga panahó~g yaón, at si Poblete ay
dî nabalino muntík man, lagi~g patuloy na animo ay walá~g pa~ganib.

Hindî pa mandín na~ghihinawà a~g diwa~g yaón na mapaglikhà at niyaó~g
iká 30 n~g Disyembre n~g taó~g 1913 ay pinaluwál sa maliwanag a~g «Día
Filipino» na ku~g saán nápalathalà a~g m~ga walá~g kamataya~g bu~ga
n~g panitik n~g ati~g dakila~g Rizal. At dî pa sukat a~g lahát n~g
nába~ggít, ay ilinathalà pa rin n~g kanyá~g mayama~g diwà a~g «La
Exposición Oriental de Filipinas», a~g «Crédito Agricola» at «El
Oriente» m~ga Páhayagá~g kinálulanan n~g kanyá~g m~ga walá~g pagál na
pagwawarì ha~ggá~g sa a~g kamatayan na dî man nágugunitâ ay dumalaw sa
kanyá~g táhanan upá~g ulilahin a~g labi~gdalawá~g anák at isá~g
banyaga~g aliw at kasayahan.

Itó'y na~gyari isá~g ta~ghali~g mainit n~g Pebrero, ikalimá~g araw n~g
taó~g 1921, sanhí~g a~g lahát halos n~g Páhayagán ay para~g ginimbál
sa dî ináantabayana~g pa~gyayari, na~gagputós n~g luksâ a~g boó~g
bayana~g matalino at sampuô n~g m~ga kastila~g dati~g m~ga kaaway ay
na~gagsiluhà rin gaya n~g lathalà n~g «El Mercantil» na--anyá: «Era
un gran talento y un enorme trabajador, y ha hecho por su Patria obra
fecunda con el pensamiento y con la pluma, con la voluntad y con la
acción. Si la justicia fuese moneda corriente en el mundo esta
desgracia promovería un duelo nacional».

Sa lubhá~g marami~g Páhayagá~g kanyá~g linikhâ, itinatag at
pinaglaganapan n~g kanyá~g m~ga kaisipán ay máidaragdág a~g m~ga
kathá~g sumusunód:

«Pagsisiyam sa Nuestra Señora de Loreto», «Buhay ni San Vicente de
Ferrer» (ha~go sa Flos sanctorum ni P. Rivadeneira) «Uliran n~g
Kabaitan» ó Buhay ni Patricio Horacio, «Buhay ni San Isidro Labrador»;
tinagalog a~g «Noli Me tangere» at «Filibusterismo» ni Dr. Rizal;
sinulat a~g «Patnubay n~g Pagsintá» ... «Lucrecia Triciptino» at ibá
pa~g lubhá~g marami~g mátutukoy.

Gaya n~g dapat ma~gyari si Poblete ay hindî tumakwíl sa pagnanasa~g
magsarilí a~g ati~g bayan gaya n~g pinatútunayan n~g lahát niyá~g
lathalà, kayá't dî rin namán náligtaán n~g m~ga kaaway natin, na~g a~g
una~g hiyáw n~g layà ay saliwán na n~g m~ga hagunót n~g pu~glô sa
Balintawák, at si Poblete ay kagyát ipinadakíp at ilinulan sa bapor
«Manila» upá~g ibila~ggô sa Seuta, ha~ggá~g sa m~ga una~g araw n~g
Enero n~g 1897.

Sa kanyá~g pa~garawaraw na talâ ay nábabasa a~g gayari: «Sa loób n~g
37 araw na ami~g ipinaglayág ay natátalian akó n~g abot siko».

Pinagúukulan ~gâ namin n~g munti~g ulat na itó a~g amá n~g Pahayagan
sa Pilipinas, a~g walá~g pagál na manlilikhâ at diwa~g walá~g sawà sa
pagmumunukalà n~g ágara~g ikatutubós n~g Baya~g Tinubuan.

Náriyan a~g isá~g mani~gní~g na huwaran n~g m~ga nagsísisiból.

Ku~g isá~g araw ay makasapit kayo sa Libi~gan sa Hilagà at a~g
bantayog kay Poblete ay inyó~g mákita, ay alalahani~g a~g m~ga labí~g
doó'y nálilibí~g ay a~g labí n~g isá~g tapát na anák n~g Tinubua~g
Lupà.

Sa kanyá~g alabók nawâ, na mulí~g nanúnumbalik sa pina~ggali~gan, ay
sumibol a~g lalo~g kawiliwili~g simoy na makayayakag sa inyó na siyá
ay uliranín tuwî na.

Siyá ay isá~g mabuti~g amá, tapát na asawa at mabuti~g anák, at higít
sa lahát n~g itó, siyá ay isá~g mámamayá~g kahilihili.




=RAFAEL DEL PAN=


[Larawan: Rafael del Pan]

Iuulat namin ~gayón a~g buhay n~g isá~g anák Pilipinas na kaipalà ay
siyá~g lalo~g dapat na ipagmalakí n~g ati~g bayan sapagká't siyá'y
buhat sa amá at iná~g m~ga kastilà, at walá~g pina~gháhawakan a~g
kanyá~g pagká pilipino kundî a~g siyá ay pinalad na dito sumila~g
niyaó~g iká 17 n~g Hunyo n~g taó~g 1863, sa loób n~g Maynilà,
Pa~gulo~g bayan nitó~g kapuluán.

A~g una niyá~g pagáaral ay ginanáp sa ilalim n~g pamamatnugot n~g
m~ga Hesuitas, ~guni't sa ilá~g taón pa lama~g n~g pagáaral ay
nagkasakít na at sa tagubilin n~g m~ga ma~ggagamot ay napilita~g
ilayag sa kabilá~g dagat at sa Barselona na nagtapós n~g m~ga
símulai~g pagáaral.

Niyaó'y magwáwaló~g taón pa lama~g a~g gula~g n~g bata~g si Del Pan,
at musmós pa ay námulat sa Espanya na ku~g saan nákita a~g m~ga
tiwalí~g palagáy sa m~ga, pilipino na kanyá~g kababayan, sapagká't sa
Pilipinas siyá nakákita n~g una~g liwanag.

Kailán man ay dî niyá tinulutan a~g sino man na siyá ay tawagi~g
kastilà at lubos niyá~g ipinagmalakí a~g baya~g itó n~g m~ga Lakán at
bayani~g mairugín tuwî na sa alin ma~g bagay na makabubuti sa kanilá~g
bayan at lipì.

Nagbalík sa Pilipinas upá~g dito ganapín a~g pa~galawá~g bugsô n~g
pagáaral at sa «Colegio de San Juan de Letran» tina~ggáp a~g
katibaya~g «Bachiller en Artes». Lumipat sa Páarala~g-madlâ ni Santo
Tomás at dito nagáral n~g «Derecho» at sa ikaapat na taón pa lama~g ay
napilitan na namá~g bumalík sa Espanya niyaó~g 1884, at sa
«Universidad Central» sa Madrid tinapos a~g nálalabí pa~g pagáaralan
upá~g tamuhin a~g katibaya~g «Licenciado en Jurisprudencia» na
ilinagdâ niyaó~g buwan n~g Hunyo n~g taó~g 1885.

Pagkalipas n~g isá~g taón at kalahatì, at ala~gala~g sa kanya~g
kathá~g «Los efectos Jurídicos de la ignorancia del Derecho» ay
tina~ggáp niyá a~g katibaya~g «Doctor». Niyaó~g panahó~g yaón ay
kasalukuyan siyá~g kalihim n~g «Ateneo de Madrid» ku~g saan siyá
lagi~g nakipagtu~ggalian at nagta~ggól sa ikapagtátamó n~g m~ga
kabaguhan tu~go sa paglayà sa kapakinaba~gan n~g Pilipinas, dî lama~g
sa salitâ kundî sa pamamagitan man namán n~g m~ga maháhalagá~g
tudli~g sa taná~g Páhayagá~g kanyá~g pagláthalaan n~g kanyá~g kurókuró
tu~gkól sa bagay na yaón na sa ganá~g kanyá ay lubhá~g kaila~gan.

Tunay ~gâ at na~g m~ga panahó~g yaón, a~g m~ga Rizal natin, Lopez
Jaena, Govantes, Aguirre, Regidor, Lorente at ibá pa~g maririlág na
m~ga pilipino ay na~gagsísikap na rin n~g ikapagtátagumpay n~g ati~g
dakila~g mithî, ~guni't itó'y dî nakababawas sa kanyá~g pamumukôd, sa
pa~gyayari~g siyá ay anák n~g amá at iná~g pawa~g m~ga kastilà, kaya't
a~g kanyá~g m~ga palagáy sa súliranin n~g baya~g Pilipinas ay lagì
na~g nakababaklá sa m~ga may hawak n~g ugit n~g ati~g Pámahalaán.

Nanumbalik na mulî sa ati~g sarili~g lupà niyaó~g 1887 upá~g harapín
n~g lúbusan a~g pagkáabogado, at gayon din namán n~g pagkamánunulat at
sa «Oceania Española» na pinamatnugutan n~g kanyá~g amá, a~g kanyá~g
pinaglathalaan n~g mahahalagá niyá~g tudlí~g na pawa~g nakagimbal din
sa m~ga Páhayagá~g kampí sa Pámahalaán.

Na~g tawagin sa sinapupunan ni Bathalà a~g kagala~ggala~g niyá~g amá,
si Rafael Del Pan a~g humalili sa pamamatnugot n~g «Oceania Española»,
at niyaó~g Hulyo n~g 1892, ay naglathalà n~g ku~g ila~g tudlì~g na
pinamagatan «Hay que irlo pensando» na ku~g saan niyá ipinagta~ggól
a~g pagkakaroón natin n~g m~ga Sugò sa Batasán, na nagi~g sanhî n~g
m~ga pasarí~g n~g «Diario de Manila», «La Voz Española», at «El
Comercio», m~ga Páhayagá~g kalaban n~g mithî, at walá~g ta~gi~g
nákatulo~g sa sigasig na yaón, mata~gi sa «El Resumen» n~g ati~g
kababaya~g si G. Pascual H. Poblete.

Na~g a~g ati~g Dakila~g Bayani, si Gat Rizal, ay ipinatapon sa
Dapitan, a~g ta~gi~g Páhayagá~g dî nagsuób n~g kamanyá~g sa
Pámahalaán, ay a~g «Oceania Española» na nagi~g sanhî n~g m~ga «i~gos»
n~g taná~g nagbábanság na tapát sa Espanya, n~g m~ga lalo~g mabibigat
na parata~g kay Del Pan na ikinasapa~ganib n~g kanyá~g pagkatao,
~guni't boó~g tigas na tina~ggáp na lahát a~g m~ga upasalà na sa
pamamagitan n~g m~ga Páhayagán ay sunódsunód na sa kanyá'y itinudlâ.

Sa kapanahunan di~g yaón binalak a~g pagtatatag n~g «Colegío de
abogados», na kináhalalan niyá~g Pa~galawa~g Pa~gulo, at pagkalipas
n~g ilá~g panahón ay náhalál siyá~g Pa~gulo, niyaó~g bantóg na
kalipunan.

A~g walá~g sasál niyá~g pagbaka sa m~ga mali~g pamalakad n~g m~ga
kastilà dito sa atin, ay nakayakag n~g lubhá~g marami~g kaaway n~g
kanyá~g mithî, lalo~g lalò na n~g kapisanan n~g m~ga kastilà rito sa
atin, anó pa't lagi~g dinaliri si Del Pan at mandin ay ipinaghihintáy
lama~g n~g isa~g kátaó~g ikapagbubuntó sa kanyá n~g poót, kayá't
niyaó~g bago~g datí~g dito a~g Henerál Primo de Rivera, ay naglayág si
Del Pan at tumu~go sa Espanya, at nakipisan doón sa m~ga punyagî n~g
ati~g m~ga Arejola, Ilustre, Gabladon, Artigas, at ibá pa~g kababaya~g
pawa~g «naglalamay» sa ikapagtátamó n~g m~ga kaluwagan n~g ati~g Iná~g
Pilipinas.

Na~g a~g Espanya at Amérika, ay magpáhayagan na n~g digmâ, at sa
Espanya ay itatag a~g isá~g Lupon na pinamagata~g «Comité Filipino»,
siyá a~g nápili~g Pa~gulo n~g násabi~g kapisanan na binúbuô n~g m~ga
batiká~g ma~ghihimagsík. Niyaó~g 1899 ay lumipat sa Ho~gkó~g upá~g
pumisan sa «Comité Central» at dî nalaunan at isinugò sa Amérika, na
kunsaan nagpasikat na lalò n~g pagsasakit sa ikapagtátagumpáy n~g
dakila~g mithî n~g bayan.

Nanumbalik sa Pilipinas niyaó~g 1903 upá~g mabuhay n~g tahimik sa
panunu~gkula~g abogado, ~guni't hinihi~gi sa kanyá~g muli~g magsulit
n~g «Corte Suprema», at a~g gayó'y ginampanán niyá at nakakuha n~g
isa~gdaá~g punto, kátaástaasa~g bila~g sa pagsusulit na mátatamó sa
gayó~g pagsukat n~g kakayahán. A~g kanyá~g pa~galan sa pagkáabogado ay
nagsikíp sa Pilipinas at siyá ay nagi~g kapisan n~g bupete~g lalo~g
bansá~g na nákilala sa tawag na «Del Pan, Ortigas, Pischer». Siyá ay
isá sa pinagsa~ggunia~g lagi n~g Pámahalaán sa pagbili n~g m~ga
lupai~g praile.

Hindî nasiyahán na~g magi~g siyá a~g sanhî n~g pagkakatatag n~g
«Colegio de Abogados» at ninais na dagdagán pa n~g isá~g lalo~g
malaki~g likhâ, at kanyá~g sinikap na magkaroón tayo n~g «Cámara de
Comercio de Filipinas» at a~g gayó,y nagí~g isá~g pa~gyayari.

Bila~g kinatawán n~g Lapia~g «Unión Nacionalista», ay linagdaán niyá
niyaó~g iká 12 n~g Marso n~g 1907 a~g katibayan n~g pagiisá n~g m~ga
Lapia~g «Unión Nacionalista» at n~g «Independista» upá~g mákilala na
lama~g sa tawag na «Partido Nacionalista», at a~g sáligan n~g násabi~g
bago~g Lapian ay masásabi~g halos nagbuhay sa kanyá~g bantóg na
panitik.

A~g pagkákaisá n~g m~ga kapisanan sa Pilipinas, magí~g sa kalakal,
kapamayanan at Polítika, ay siyá~g lagí~g pa~garap ni Del Pan.

Bila~g pagkilala sa m~ga kata~gian ni Del Pan ay ihinalál siyá niyaó~g
Septiyembre n~g 1909 upá~g magí~g kasa~ggunì n~g «Comité de
Coodificación» na pina~gu~guluhan n~g M~gl. na Manuel Araullo, ~gayó'y
kasalukuya~g Pa~gulo n~g Pinakamataás na Húkuman dito sa Pilipinas. Sa
Lupon n~g pagsisinóp na itó ay kanyá~g ibinunyág a~g m~ga lalo~g
masela~g na pagáaral tu~gkól sa «Derecho Penal» at na~gaila~gan siyá~g
maglakbáy sa boó~g daigdig upá~g pagtuladtularin a~g m~ga batás na
náuukol sa bagay na yaón. A~g kanyá~g m~ga palagáy at hinuhà tu~gkól
sa «Derecho Penal» ay pinapurihan n~g bantóg na Pa~gulo noón n~g
Mataás na Húkuman, a~g M~gl. na Cayetano Arellano.

Sa ibabaw n~g lahát n~g tagumpáy na itó ni Del Pan, ay lumasáp din
namán n~g m~ga lalo~g masasakláp na upasalà n~g m~ga mai~ggítin, at
siyá a~g nagí~g tudláan na~g m~ga may likhâ n~g paghahati~g «Filipino
de Cara y Corazón» na puminsalà n~g gayón na lama~g sa mabuti~g lakad
n~g ati~g m~ga pagkati~g polítiko.

Náriyán a~g isá~g tao, na bagá ma~g sa kanyá~g m~ga ugát ay malinaw na
dugo~g kastilà a~g nanánalaytáy, at bahid ma'y walá~g pagkapilipino
mata~gì sa kapalara~g dito makákita n~g una~g liwanag, ay ubos kaya~g
nagpunyagî, sa ikaúunlád n~g kanyá~g Baya~g Tinubuan, sa ibabaw n~g
m~ga upasalà n~g m~ga karugô, at m~ga kalupaín man.

M~ga tao~g gaya ni Del Pan ay dî dapat mahimbí~g sa limot.
Karapatdapat sa pagturi~g n~g m~ga kalupain sa Pilipinas na kanyá~g
ipinagmámalakí; nitó~g Tinubua~g Lupà na pinagubusan niyá n~g utak at
sikap, upá~g makasapit sa isá~g tunay na pagkakáisá sa pagtuklás n~g
m~ga marara~gál na mithî. Magí~g pagturi~g a~g m~ga talata~g itó sa
kanyá~g kapuripuri~g halimbawà.

A~g káhulihuliha~g Bantayog na iniwan ni Rafael Del Pan sa Tinubua~g
Lupà at a~g «Código Correccional» na kumakali~gà sa m~ga katuwiran n~g
m~ga kula~g palad na nagdurusa.




=P. MARIANO GOMEZ=


Hindi maáari~g sulatin a~g kasaysayan n~g Pilipinas na~g dî
mábaba~ggít a~g pinagpala~g pa~galan n~g Pari~g Tagalog na itó,
yayamá~g sapól pa n~g hímagsikan tu~gkól sa m~ga lupain niyaó~g taó~g
1822, a~g pa~galan niyá ay sinambisambitlâ at nagí~g para~g ugat n~g
sasakyá~g nagpápanuto sa mabuti~g landasin.

[Larawan: =Libingan ni G. Pascual H. Poblete, manunulat na walang
pagal at talaisip na kahangahanga.=]

Sa kanyá uta~g a~g pagkalutas n~g hímagsíka~g yaón na kanilá~g
linagdaán ni Luis Para~g, at a~g malakí~g usapin n~g m~ga pari~g
Tagalog, na kanyá~g ipinagta~ggól n~g ubos kaya at pinaggugulan n~g dî
kákauntí~g salapî upá~g ipagtagumpáy sa Espanya, yáyama~g sa m~ga
Húkuman dito sa Pilipinas na~g m~ga panahó~g yaón, a~g katuwiran ay
isá~g balità lama~g na dî tinatamasa n~g m~ga tubò sa sinawi~g lupaín
natin.

Tunay at ipinagta~ggól niyá at ipinagtagumpáy sa Pa~gulo~g baya~g
nakasásakop sa atin, a~g usapin n~g m~ga pari~g Tagalog; subalít gaya
n~g lahát n~g tagumpáy n~g m~ga baya~g nasásakupan, ay nagí~g tagumpáy
na panandalian na dî man lama~g nasamantala, a~g panunumbalik ni
Henerál García Camba at ni Matías Vizmanos, sapagká't sa loób lama~g
n~g isá~g taón at kalahatì na itinigil dito sa Pilipinas ni Henerál
Camba, ay nagawâ na n~g m~ga kaaway n~g «Clero» na yaón ay palitán ni
Henerál Ora, na may m~ga símulaí~g tiwalî at dî makapagtútulot na a~g
pagunlád ay manatili sa Pilipinas. Buhat noón magí~g si Vizmanos at
magí~g si Parî Mariano Gómez, na pinagúukulan namin nitó~g ulat, ay
na~gapilita~g manumbalik sa pagpapahi~gá muna, yáyama~g a~g «lupà ay
hindî handâ» sa m~ga mithî n~g báyan.

Buhat sa isá~g mariwasá~g a~gkán, si Parî Gómez ay kumita n~g una~g
liwanag sa baya~g Sta Cruz, Maynilà, at umanó ay buhatan sa isá~g
a~gká~g Hapón na napilita~g pumanaw sa Pilipinas at dito ay naiwan a~g
kanilá~g asaasawa at m~ga anák niyaó~g dáana~g taó~g XVII.

Sa pagká Pari, si Gómez ay napabantóg n~g gayón na lama~g sa
pagkámabuti~g magpasunód, at aná~g m~ga pinagsa~ggunian namin, umanó
ay na~g siyá'y dakpin sa Bakoód at ilulan sa isá~g pala~gkin, ay
ninasà n~g kanyá~g m~ga kapanalig na siyá ay agawin sa m~ga kawal,
~guni't nápakalaki a~g kanyá~g kapa~gyarihan sa kanyá~g m~ga tao,
kayá't sukat a~g kanyá~g pagkakasu~gaw sa sasakyán at sabihi~g
«Babalik akó agád sa inyó~g pili~g» ay mapayapa~g na~gagihimpil a~g
talagá~g ma~gagsisiagaw sa kanyá sa kukó niyaó~g m~ga ganid.

Sa imbakan n~g m~ga mu~gkahi sa Katedral, ay naii~gatan pa ha~ggá
~gayón a~g kanyá~g m~ga bu~ga~g isip sa kanyá~g m~ga pasyá, na
pinakapuri n~g lubhá~g marami~g dalubhasa~g kapanahón at aná~g ibá, ay
sa tatló~g binitay niyaó~g Pebrero n~g 1872, ay si P. Gómez a~g pinaká
pahám.

Tu~gkól sa katampalasanan n~g sa kanilá ay pagkakábitay a~g ati~g
Kahan~gaha~ga~g Lumpó ay nagukol sa kanilá n~g gayari~g katagâ: «A~g
baya~g itó na náhimbi~g na dáana~g taó~g at dî man lama~g nagpapamalay
na may buhay, at lubhá~g marami a~g naniwalá~g patáy na ~gâ, ay
sinugatan n~g sugat na pampatáy; at sa pagdamdám n~g sugat na itó ay
nágula~gtá~g, nágisi~g, at natahó~g siyá ay buháy pa palá ay may
karamdaman. Bakit siyá buháy, paanó nabubuhay at sa anó nabubuhay?»

«M~ga súliraní~g hininóg at boó~g kataimtimá~g ginunamgunam na~g dî
natiyak na tugunin, ~guni't a~g m~ga bayan ay dî lumulutas n~g m~ga
súliranín na~g ágaran, at a~g sandalî n~g paglutas ay sumapit, a~g
paghihímagsík ay sumuplí~g; sapagká't a~g binhi~g kanilá~g dinilíg n~g
kanilá~g mahalagá~g dugô ay nahulog sa mabuti~g lupà, a~g marubdób na
pagsambá sa kalayaan ay mulí~g dinamdam n~g bayan natin».

Bila~g para~gál sa Tatló~g Pare~g binitay niyaó~g 1872 a~g m~ga
Katipunan, niyaó~g 1896, sa kanilá~g pagpapákilalanan ay binába~ggît
n~g m~ga tagá ikalawá~g hanáy a~g gayari: «Gom-Bur-Za», banal na
pálita~g salitâ na nagpápani~gas n~g pusò, na nagbabanság n~g m~ga
una~g pantig n~g tatló~g dakila~g pa~galan.

Isá~g Bantayog a~g nitó~g m~ga huli~g kilusán ay itinayô sa bayan n~g
Bakoód, bila~g para~gál sa kanyá~g pa~gala~g dî nalilimot n~g kanyá~g
m~ga kababayan.

Magì~g diwà nawâ n~g bayan nati~g pinagsusu~gîtán n~g palad a~g
tilamsík n~g iyó~g diwá ¡oh dakila~g Martir n~g m~ga usapi~g bayan!

Tátapusin namin a~g ulat na itó sa ilá~g katagâ ni Dr. Rizal sa
«Filibusterismo» na anya:

«A~g pananampalataya sa pagta~ggi~g kayó'y dustaín, ay naglagáy sa
áli~gla~gan n~g kabuhu~gá~g sa inyo'y ibinubuhat.»

«A~g Pámahalaán sa pa~gsisikap na ligirin n~g himalâ a~g inyó~g
usapín, ay nagpápatunay n~g anó ma~g kamalia~g kanilá~g nágawâ sa
usapí~g yaon sa mapa~ganib na sandalî, at a~g boó~g bayana~g
Pilipinas, sa pagti~gkalâ sa inyó~g alaala at pagtawag sa inyó~g
Martir, ay táhasa~g dî naniniwalà na kayo'y may bahid ma~g
kasalanan.»




=ANDRES BONIFACIO=


[Larawan: Andres Bonifacio]

Sino~g anák n~g Pilipinas a~g dî nakákikilala kay Bonifacio?

Si Andrés Bonifacio ay anák n~g paggawâ at dî pinalad na makápagliná~g
n~g munî na gaya n~g m~ga mapalad na iniwi sa duyan n~g kariwasaan.
Anák dukhâ at sa kabataan ay naulila sa m~ga magula~g na nagpapalà
kayá't maaga~g nakitalád sa buhay upá~g sa palihán n~g pa~ga~gaila~gàn
ay makayarî n~g isá~g kálolwá~g nápákalakí, isá~g diwa~g dî karaniwan,
at isá~g pa~ghalina~g katutubò na lininá~g at pinamaibabaw sa kanyá~g
pa~gkatao.

Siyá'y tubò sa makasaysaya~g bayan n~g Tundó, Maynilà, at anák ni G.
Santiago Bonifacio at G~g. Catalina Castro. A~g una~g liwanag ay
nákita niyá noo~g iká 30 n~g Nobyembre n~g taó~g 1863.

Ulila palibhasà sa gula~g lama~g na labí~gapat na taón at may apat
pa~g kapatíd na na~gá~gaila~gan n~g kanyá~g pa~ga~galagà ay napilita~g
a~g kabuhayan ay kitain sa alín ma~g paraán at a~g gayón ay kanyá~g
tinuklás sa paghahanap buhay sa isá~g bahay kalakal, kina Fressel &
Co., na kanyá~g pinaglakuan n~g kanyá~g paglili~gkód.

Sa kahirapa~g kanyá~g tinatawíd ay lalo~g tumi~gkád sa kanyá a~g
pagkakátuwás n~g m~ga kalagayan n~g tao, a~g kaibhán n~g baya~g sakop
at n~g nakasasakop; a~g kakayahán n~g m~ga pinalad na na~gagsiduno~g
sa tulo~g n~g salapî, at a~g kaabaán n~g m~ga sawî na dî makaratí~g sa
likmuan ni Minerva sa kakula~gán n~g kaya na makapagliná~g n~g munî;
at sa dapat na ikáligáw n~g landás, ay lalo~g nápanuto at magisá~g
nagsamantalá n~g kanyá~g m~ga labis na panahón sa paggawâ, at magisá~g
ipinagaral; samantala~g nabúbuksán untiuntî a~g kanyá~g baít sa
ta~gláw n~g m~ga dakila~g aral na nátataluntón niyá sa malawak na
kahârian n~g karunu~gan, ay lalò nama~g tumíti~gkád a~g kanyá~g
pagibig sa kula~g palad niyá~g Tinubua~g Lupà.

Isá~g sulat na sumapit sa kamáy ni Gat Bonifacio a~g sa ibá't ibá~g
bagay na sinasabí, ay natatapos sa ganitó.

«Tunay na a~g Baya~g itó (A~g Pilipinas) ay apí~g apí at supil n~g
isá~g Pámunuá~g tagá iba~g lupà; ~guni't mahirap at mapa~ganib na
totoó a~g tayó'y magakalá n~g isá~g pagbaba~gon; baká pa a~g ma~gyari
ay lalò tayo~g mápahamak. Bayaan muna nati~g silá ay magtamasa sa
kaginhawahan».

Sa ibabâ n~g sulat na itó ay tinitikan ni Gat Bonifacio n~g gayari:

  «Ku~g a~g paniniíl ay Trono n~g galák
at busabos tayó~g tuntu~ga~g panatag
ku~g a~g tunay na Ley, siníra't hinamak,
Iguho ang Harî ang siyang marapat[1]»

  «Ku~g Baya'i balót n~g sapot na itím
a~g buhay ay laa~g inisín sa libí~g
sa tabi~g n~g gabí'i, may másisinag di~g
liwanag n~g bago~g panahó~g dáratí~g»

Sa pagkamánunulat si Gat Bonifacio ay nápabantóg sa m~ga tudlí~g
niyá~g linagdaan n~g «May Pagaasa» at «Agapito Bagumbayan».

Sísipiin namin dito a~g bahagi n~g isá~g tulâ niya na inii~gatan n~g
isa~g mapagmahál sa kanyá~g m~ga lathalà.


=Halaw sa mga Tula ni Gat Bonifacio=


PAGIBIG SA BAYAN

  Mayroón pa kaya~g pagsinta~g dakilà
Lalo pa~g mani~gní~g at kaha~gaha~gà
Ta~gî sa pagibig sa sarili~g Lupà?
Walâ na marahil. Tunay na walâ ~gâ.

       *       *       *       *       *

  Na~g mapasila~g ka Lupa~g Tinubuan
A~g lagi~g nais ko~g pinagsasakitan
A~g lahát ko~g awit ó kayá'y tuwâ man
Ta~gi~g Bayan ko a~g pinagúukulan.

       *       *       *       *       *

  Walá~g lalo~g sákit sa isá~g Bayani
Na dî ihahandóg sa Bayan ko~g kasi
Dugô ma't ligaya, duno~g na pamuti
Kahit kamataya~g ikaruruhagi.

       *       *       *       *       *

  Bayan ko ay siyá~g nagbigay n~g buhay;
Tulad sa Iná ko~g ta~gi~g nagyayaman,
Mani~gní~g na sinag tulad n~g sa araw
Na nagpapalusóg sa abâ ko~g lagay.

       *       *       *       *       *

  Masawi't mamatáy si~gisá~g liwanag
Ku~g danasin itó n~g dahil sa Liyág
Ku~g lalo~g malakí a~g tiisi~g hirap
Lalò pa~g ligaya. ¡Oh kaysarapsarap!

[1] Sa tiklop ng papel na sinipian namin ng mga talatang nasaitaas ay
dî na mabasa ay hinalinhan namin ng malalaking titik P ang K.

Nagbasá n~g m~ga aklát na «La Triste Italia», «Historia de la
Revolución Francesa», «Ciencias Políticas» (Karunu~gan sa Pamamahalà)
«Derecho Internacional», «Historia Universal» ni Cesar Cantú, at «Las
Memorias de un Soldado» (M~ga talâ n~g isá~g sundalo). May isá siyá~g
aklatan saganà sa mabubuti~g aklát, ~guni't kinain mandín n~g lahò
na~g siyá'y mamatáy.

Si Mabini at si Rizal ay nagí~g lagî niyá~g kasa~ggunî sa m~ga
kilusá~g náuukol sa Bayan, at sa pagkákita niyá~g a~g «Liga Filipina»
na itinatag ni Gat Rizal, ay lagi~g nabubulabog ay inakalà niyá~g
ihalili roón a~g pinagpala~g «K. K. K.» na siyá~g bumigkis na tulad sa
iisa~g taó sa tana~g pilipino na nagbago~g buhat sa pagkakahimbi~g
upá~g pawiin sa Kapuluan a~g taták n~g kaalipinan.

Una~g bu~ga n~g kanyá~g dî karaniwa~g kisláp n~g diwâ ay a~g
pagtatátag n~g dakila~g «K. K. K.» (Kataástaasán, Kagala~ggala~g,
Katipunan) n~g m~ga anák n~g Bayan. Katipuna~g una~guna~g nagtaním sa
pusò n~g m~ga tagarito n~g isá~g marubdób na pagibig sa Tinubua~g
Lupà. Kapisanan n~g m~ga magiliwi~g anák sa Iná~g Bayan palibhasà a~g
na~gagsisibuò n~g Katipuna~g yaón na itinatag ni Andrés Bonifacio, ay
pawa~g may likás na pagibig sa Tinubua~g Lupà, isá~g kapatira~g
kahilihilî; kayá't minamarapat nami~g sipiin a~g kanyá~g dakila~g arál
upá~g uliranín n~g atí~g m~ga hulí~g sibol a~g simulâ at binhî n~g
m~ga kalayaan nati~g sa ~gayó'y tinatamasà.


M~GA ARAL N~G KATIPUNAN.

«A~g kabuhaya~g hindî ginugugol sa isá~g malakí at banal na
kadahilanan ay kahoy na walá~g lilim kundî damó~g makamandág».

«A~g gawá~g magali~g na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at hindî sa
talagá~g nasa~g gumawâ n~g kagali~gan, ay hindî kabaitan».

«A~g tunay na kabanalan ay a~g pagkakawa~ggawâ; a~g pa~gibig sa
kapuwà, ay a~g isukat a~g bawa't kilos, gawâ at pa~gu~gusap sa
talaga~g katuwiran».

«Maitím man at maputî a~g kulay n~g balat, a~g lahát n~g tao ay
magkakapantáy; ma~gyayari~g a~g isá'y higtán sa duno~g, sa yaman, sa
gandá; ~guni't dî mahíhigtán sa nagkatao».

«A~g may mahál na kalooban ay iuuna a~g puri kay sa pagpipita sa
sarili; a~g may hamak na kalooban ay iuuna a~g pagpipita sa sarili kay
sa puri».

«Sa taó~g may hiyâ a~g salitá ay panunumpâ».

«Huwag mo~g saya~gin a~g panahón: a~g yama~g nawawalà ay ma~gyayari~g
magbalik; ~guni't a~g panahó~g nagdaán na ay dî na muli pa~g dadaán».

«Ipagta~ggól mo a~g ináapí at kabakahin a~g umáapí».

«A~g taó~g matalino ay a~g may pagii~gat sa bawa't sásabihin, at
mátuto~g ipaglihim a~g dapat na ipaglihim».

«Sa daá~g matiník n~g kabuhayan, a~g lalaki ay siyá~g patnugot n~g
m~ga anák; ku~g a~g umaakay ay patu~go sa kasamaán, a~g inaakay ay sa
kasamaán din».

«A~g babai ay huwag mo~g tigná~g isá~g líba~gan lama~g kundî isá~g
katuwa~g at karamay sa m~ga kahirapan nitó~g kabuhayan; gamitan mo n~g
boó~g pagpipitagan a~g kanyá~g kahinaan, at alalahanin a~g iná na
pinagbuhatan at nagiwi sa iyó~g kasa~ggulan».

«A~g di mo ibig gawín sa iyó~g asawa, anák at kapatid ay huwag mo~g
gágawín sa asawa, anák at kapatid n~g ibá».

«A~g kamahalan n~g tao ay walâ sa pagkáhari, walâ sa pagpapata~gos n~g
ilo~g at puti n~g mukhà, walà sa pagkápari na kahalili (raw) n~g Dios,
walâ sa mataás na kalagayan sa balat n~g lupà; wagás at tunay na mahál
na tao, kahit lakí~g gubat at walá~g nabábatid kundî a~g sarili~g
wikà, yaó~g may mágandá~g asal, may isá~g pa~gu~gusap, may da~gal at
puri, dî umáapí, yaó~g maruno~g magdamdám at maruno~g lumi~gap sa
Baya~g Tinubuan».

Lumaganap n~g gayón na lamá~g a~g m~ga dakila~g aral n~g Katipunan sa
lahát halos n~g nasasakupan n~g Walo~g Lalawiga~g Tagalog; at kahit na
nakasapit sa kaalamán n~g Mara~gál na henerál n~g Hukbó~g kastilà na
si Don Ramón Blanco, palibhasà ay isá~g dalubhasà~g Pámunuán na dî
kaayon sa kagahasaan ay dî napadalá sa m~ga buló~g na paghihímagsík
n~g kanyá~g m~ga nasasakupan. A~g una~g balita~g itó na boó~g
katahimika~g lumaganap sa matataás na kagawaran n~g Pámunuá~g
Pá~glahát nitó~g Kapuluaán, ay na~gyari niyaó~g iká 9 n~g Agosto n~g
taó~g 1896 sa sumbó~g n~g Kura sa Tundó na Fr. Mariano Gil, at
sapagká't dî pinansín at di pinahalagahán n~g Mara~gál na si Henerál
Blanco, ay nagkaroón n~g m~ga lihim na kilusán at pakanâ na nagpasapit
sa Pámahalaán sa Madrid n~g pa~gagaila~ga~g magpadalá rito n~g isá~g
«walá~g paulikulik» na Henerál, upá~g máiligtás a~g kapa~gyarihan n~g
Espanya sa isá~g dî maiiwasa~g Hímagsíkan. At si Henerál Polavieja, ay
kagyát dumati~g upá~g humalili sa dati~g Henerál Don Ramón Blanco.

Una~g bina~gsakán n~g kalupitán n~g bago~g Henerál ay si G. Pío
Valenzuela at Aguedo del Rosario at sa isá~g maigsi~g bugsô n~g
kapusukán n~g pikit matá~g panúnupád n~g kaba~gisa~g walá~g kahulilip,
ay mahigit sa tatló~g daá~g magitan n~g pagpapadakip n~g walá~g anó
ma~g abogabóg sa bawa't mátamaán n~g malas n~g kanilá~g m~ga tiktík na
gumágaláw sa lilim n~g kapa~gyarihan n~g m~ga kaaway n~g ati~g
paglayà.

Halos araw araw ay may binábaríl na kula~g palad, at kabila~g sa m~ga
itó, a~g na~gyari niyaó~g iká 30 n~g Disyembre n~g taó~g 1896, a~g
lalo~g kálakílakiha~g upasalà sa Baya~g Pilipinas, a~g kálakílakiha~g
kabuhu~gán, na sa pa~galan n~g Espanya ay ginanáp n~g banyaga~g
Pámunuán dito sa Kapuluan na pagpapabaríl sa lalo~g pinaká dakila~g
Tagalog, sa Bayani n~g m~ga Bayani, na si Gat José Rizal at Mercado.

A~g Himagsíkan ay lumaganap na~g gayón na lamá~g sa lahát n~g puso~g
may bahagyá~g hinanakít sa Pámahalaá~g nápakabigát na at dî na ibig na
talimahin, at buhat sa Hiyáw n~g Layà sa Balintawák niyaó~g iká 20 n~g
Agosto n~g taó~g 1896, ha~gga~g Abril n~g taó~g 1897 ay itinaguyód
n~g «amá» n~g Katipunan a~g Híma~gsíka~g nápasimulán n~g walâ sa
panahón sa kapusukán n~g m~ga masasamá~g Pámunuán n~g kastilà rito sa
Pilipinas.

At lumaganap a~g lakás n~g m~ga Katipunan sa lahát n~g dako, subalit
sa Kawit, a~g lakás ni Aguinaldo ay kaha~gáha~gà.

Dî kawasà ay kinilala si Aguinaldo na Pa~gulo~g Hukbó, sanhî n~g
ipinagkahatî n~g m~ga «katipunan» sa dalawá~g malakí~g pa~gkát, na:
Aguinaldista at Bonifacista.

Na~g panahó~g yaón si Bonifacio ay nása Kawit, ~guni't sa pagilag sa
m~ga dî maiiwasa~g pagbubu~gguan n~g dalawá~g pa~gkat ay linisan ni
Bonifacio a~g Kawit at tutu~go sana sa Batangas, ~guni't sa Limbó~g,
isá~g Nayó~g sakop n~g Indá~g, ay kanyá~g násagupà a~g m~ga kawal ni
Pawa, at a~g inilaga~g pagbubu~ggô ay sumapit; si Bonifacio ay
nasugatan at a~g kanyá~g dalawá~g kapatíd, si Ciriaco at si Procopio
ay na~gasawí~g nápatáy.

Binihag si Bonifacio n~g kanyá~g m~ga kaaway at ihinaráp sa Húkuma~g
digmâ na naglagdâ sa kanyá n~g hatol na kamatayan, ~guni't hindî
isinagawâ ni Aguinaldo, at bagkús pinatawad, ~guni't itinagubili~g
siyá'y papanawin.

Dinuyan si Bonifacio upá~g ihatíd sa poók na kanyá~g pagdúrusahan,
~guni't siyá'y ibinulíd n~g na~gaguuso~g, sa isá~g ba~gi~g malalim sa
Marigondon, na kanya~g kinálibi~gán n~g buháy. Itó'y na~gyari niyaó~g
iká 26 n~g Abril n~g taó~g 1897.

Kalunoslunos na wakás na itinalagá n~g kalupitán sa amá n~g dakila~g
kilusá~g tu~go sa paglayà.

A~g araw na itó ay ipinagluluksà ha~ggá ~gayón n~g m~ga tunay na
«Katipunan» a~g kai~ggitan ay nagtagumpáy, a~g isá~g pulutó~g na kawal
n~g ati~g di~g Hukbó~g naghíhímagsík ay nagpatunay minsan pa n~g isá~g
dî na mababawi~g kamálian at a~g buhay ni Gat Andrés Bonifacio ay
linapasta~gan n~g walâ sa panahón, tinampalasan n~g isá~g kahatulá~g
nápakalupít na ta~gi~g a~g kasaysayan a~g makatúturól n~g táhasan ku~g
sino a~g dapat managót n~g gayó~g nakalulunós na wakás. Ani Bonifacio
sa kanyá~g m~ga salaysay: «Hindî tayo dapat matakot kan~gino man kundî
sa kasaysayan.»

Talagá~g a~g isá~g baya~g bago~g umúunlád sa pagtata~ggól n~g kanyá~g
katuwira~g naáapí ay nagháhandóg n~g lalo~g dakila~g buhay. Sa
kalupitan ni Polavieja ay pinatigís a~g dugô n~g diwà n~g Hímagsíkan:
Si Gat José Rizal y Mercado; at sa kabilisán n~g isá~g hatol na ágaran
ay pinadanak a~g mahalagá~g dugô ni Gat Andrés Bonifacio, na siyá~g
tunay na bisig n~g Hímagsíkan natin.

Na~g si Gat Andrés Bonifacio ay isakdál sa kasalana~g «Taksíl sa
Tinubua~g Lupà» ay boó~g lu~gkót na nagsabi n~g ganitó:

«Taksíl akó pagkatapos na kayó~g lahát ay akí~g matipon at maiparuto
sa landasi~g itó na patu~go sa isá~g ganáp na kalayaan? Taksíl akó?
... ¡Salamat!»

At a~g kanyá~g kamatayan ay nagí~g pasimulà n~g kanyá~g buhay na
walá~g ha~ggán sa baya~g Pilipinas, na sa kanyá~g kará~galan ay
nagpúpuri namímintuhò at lubós na gumágala~g; at a~g isá~g pagkawalá~g
kamatayan na gaya n~g sa lahát n~g dakila~g Bayani na nagpakata~gî sa
paglili~gkód sa kanyá~g Tinubua~g Lupà, ay kanyá~g kinamtán.

Isá~g Páaralá~g bayan sa Tayumán a~g itinayo upá~g papurihan siyá~g
lagî n~g m~ga sisipót na a~gkán; upá~g doón ay pagáralan a~g m~ga
dakila~g aral na isinulat niyá n~g kanyá~g malinis na dugô; upá~g ubos
kaya~g pabulaanan a~g parata~g na «taksíl» na ibig ibabaw sa kanyá n~g
m~ga nagsiusig na manánagót sa kasaysayan n~g ati~g bayan.

Isá~g araw na pa~gilin sa loób n~g isá~g taón, a~g puto~g na pambawî
n~g kalapasta~ganan sa kanyá, a~g iginawad sa kanyá~g kara~galan n~g
Pámahalaá~g kasalukuyan.

«Minsán santaón, ay binábawî n~g baya~g Pilipinas a~g kalaitlait na
parata~g na nagí~g halagá n~g buhay ni Gat Bonifacio. Siyá'y may
matuwíd n~g kanyá~g sabihi~g: «Upá~g ipagta~ggól a~g usapin n~g bayan
ay dî lama~g a~g lakás n~g loób at tapa~g a~g kaila~gan.»

«Isá~g malakás a~g loób at matapa~g na pinagagalaw n~g diwa~g dî
nasasalig sa kataru~gan at katuwiran, ay maáari~g makabawî n~g
upasalâ, makapinsalâ, makagunaw at pumatáy, ~guni't kaylán ma'y dî
makapagtatatag n~g isá~g baya~g may ganap na kalayaan».




=P. JACINTO ZAMORA=


Niyao~g Agosto iká 14 n~g taó~g 1835, sa kalapit na bayan n~g
Pandakan, Maynilà, ay sumilá~g sa Maliwanag a~g isá~g sa~ggól na
tinawag na Jacinto Zamora.

Sa kabataan pa ay nagpakita na n~g kabaitan at pagsisigasig sa
pagáaral, ha~ggá~g sa nagí~g Parè.

Hindî magágawâ n~g sino ma~g pilipino a~g sumambit n~g m~ga biyayà n~g
Hímagsíkan, na~g dî mákikita sa pagsuysóy n~g sanhî noón a~g dakila~g
binhî na dinilig n~g sarili~g dugô niyaó~g 1872 n~g tatló~g banál na
pari~g Tagalog, si Pari Burgos, si Pari Gómez at si Pari Zamora.

Iká 15 n~g Pebrero n~g taó~g 1872 n~g basahin a~g kalaitlait na hatol
kiná José Burgos, Mariano Gómez Jacinto Zamora (m~ga Parè) at siná
Máximo Inocencio, Crisanto de los Reyes, Francisco Saldua at Enrique
Paraiso, na nagásakdál na ma~guupat at m~ga may kinálaman sa aklasa~g
kawal na na~gyari sa Liwasan n~g Kabite niyaó~g iká 20 n~g Enero n~g
1872.

At iká 18 n~g Pebrero n~g nasabi~g taón ay nakyát sa bibitayán a~g
na~gáhatulan, upá~g pagpalain n~g kanilá~g malilinis na buhay a~g
kamataya~g kalaitlait.

Sa kara~galan n~g Tatló~g Pari ay ihinandóg ni Rizal a~g pa~galawá~g
bahagi n~g «Noli» na pinamagatá~g «El Filibusterismo».

A~g pagaani sa punlâ na ihinasik n~g Tatló~g Párè ay kasalukuya~g
tinatamasa n~g kanilá~g m~ga kabarò sa Pilipinas.

Niyaón, ay hindî man lama~g makapamahalà n~g isá~g Simbahan a~g m~ga
Pari~g Tagalog, at ~gayón ay hindî lama~g nakapamamahalà n~g simbahan
ó nagigi~g Kura, kundî marami pa ri~g sumapit na sa mataás na
katu~gkula~g Obispo, at anó a~g malay natin ku~g sa hináharáp ay
makapág Arsobispo na rin at Kardenal a~g m~ga Pari~g Tagalog.

Isá sa m~ga walá~g patawad na kamalia~g nágawâ n~g iginuho~g
Pámahalaán n~g m~ga kastilà, a~g pagkakápabitay sa marilág na si Pari
Jacinto Zamora.

Aná~g m~ga kasulata~g náuukol sa bagay na itó, na may kinálaman sa
aklasa~g kawal niyaó~g 1872, a~g utos na pagpapadakip ay hindî sa
Pari~g itó~g binitay nálalagdâ, kundî sa isá~g nag~ga~gala~g José
Zamora, Parì rin, ~guni't hindî ~gâ lama~g nákatulo~g sa hindî
malílimot na kilusá~g ginampanán n~g tatló~g dakila~g Pari~g Tagalog
na siná Burgos, Gómez at Zamora, at dahil sa bagay na itó a~g kautusán
sa pagdakíp ay nabago sa pamamagitan n~g mahiwaga~g pakanâ n~g m~ga
kaaway n~g tatló~g kawaní sa Lupon ng Pagbabago (Comité Reformador) at
si Pari Jacinto a~g ipinadakip, at na~g halu~gkatin a~g kanyá~g
sulatán ay nátuklás a~g isá~g liham na ipinadalá sa kanyá ni Pari
Duran, Kura sa San Anton, na nagsasabi n~g gayari:

«Dakila~g pagkakatipon. Dumaló kayó na~g walá~g pagkukula~g. A~g m~ga
kaibigan ay pawa~g may tagláy na marami~g pulburá at pu~glô.»

A~g sulat na itó a~g ta~gi~g pina~ghawakan, upá~g igawad sa kanyá a~g
kalaítlait na hatol na bitayin.

Na~g panahó~g yaón na a~g m~ga konbento ay siya~g pinagtitipunan n~g
m~ga mánunugal ku~g pintakasi, a~g «pulbura» at «pu~glô» ay
na~ga~gahulugá~g «salapi», at a~g panyaya~g itó kay Pari Zamora n~g
Kura sa San Anton ay sa isá~g pagtitipon n~g magkakaibigan.

Ku~g si Pari Jacinto Zamora ay di kinatulo~g n~g pagtata~ggól sa
usapin n~g «Clero Filipino» disin di nabitay a~g kababaya~g itó.

Na~g panahó~g yaón a~g pagibig sa Tinubua~g Lupà ay daá~g patu~go sa
m~ga balaho at kamatayan, samantala~g sa kapanahunan natin gayón, a~g
m~ga tagapagtaguyod n~g gayón di~g simulain ay tumatahak sa m~ga
sampaga, sinusuób n~g kamanya~g na nagbaba~guhan, nagsisihimláy sa
malúlundóg hihigán at pawa~g awit n~g papuri a~g nari~gig.

Mápanuto kayà tayo sa ganito~g kiyás n~g kapanahunan?

A~g panahón na siyá~g saksí n~g lahát n~g pa~gyayari, ay siyá~g
magúulat sa araw n~g bukas n~g ipamámana sa atín n~g walá~g tuto~g
katuturán n~g m~ga ~gayó'y «nagsisiibig at naglili~gkód sa ati~g
Tinubua~g Lupà».

May isá~g kasabihán dito sa atin, na: «a~g m~ga una raw tao rito sa
Kapuluan ay pinamámahalaan n~g m~ga patáy» sa malinaw na sabi, a~g
m~ga halimbawà n~g na~gagsiyao, ay siyá~g pinapatnubay iginagala~g at
linálandás.

Subalit sa ~gayón, na, «a~g m~ga patáy ay pinamamahalaan n~g m~ga
buháy na tao» a~g pagkámakabayan ay napakaginhawa, a~g waldasan ay
nagi~g isá~g karaniwa~g bagay, a~g pagibig sa bayan ay
ipinagtitimpalakan sa apat na sulok n~g daigdig, ~guni't a~g
katotohanan ay dí mababago, at a~g tanikalá~g gintô na ibinibigtí sa
ati~g kalayaan bila~g bu~ga n~g «maginhawa~g pagibig sa bayan» ay
sumisiból; a~g agos n~g kayamanan na lumulunod sa ati~g kalayaan ay
bumabalo~g, bumúbukál, bumbabahâ, at..... oh! ku~g magkalupitlupit,
bigyán man tayo n~g layà, a~g laya~g iyon marahil ay magigi~g isá~g
sagabal sa atin, sa pagká't di tayo makagigitaw sa nakatabo~g gintò na
winaldás na n~g m~ga wala~g patuma~gga~g «umibig sa bayan, n~g boó~g
ginhawa.»


[Larawan: Bantayog kay Dr. Rizal sa Atimonan, Tayabas.]




=GAT JOSE RIZAL AT MERCADO=


[Larawan: Dr. José Rizal]

Lahat n~g sásabihin tu~gkól sa dakila~g Bayani~g itó ay nasabi na n~g
m~ga lalo~g Pantás at m~ga Dalubhasa~g tao n~g sansinukuban,
pagkápalibhasà ay nápata~gi siyá n~g gayón na lama~g sa lahát n~g
Bayani~g sumipót dito sa Pilipinas at siyá'y nápabila~g sa m~ga
dakila~g Bayani n~g sa~gkatauhan.

Lahát n~g paraán ay sinikap n~g kanyá~g m~ga kapanahón upá~g siyá'y
manatili sa pusò n~g madlâ.

Sa lalo~g mababa~g halagá~g selyo, a~g kanyá~g larawan ay nároroón
upá~g a~g kanyá~g aláala ay huwag máliblib sa lalo~g katagutagua~g
nayon at kaabáabaa~g buhay na dî makapagi~gat n~g isá~g larawan niyá~g
nakapagbibigay siglá sa m~ga puso~g lumálamlám sa pagibig sa Tinubua~g
Lupà.

Si Gat Rizal ay pinara~galán din n~g Pámahalaán natin na taglayin n~g
salapi~g papel na dadalawahi~g piso a~g kanyá~g larawan, upá~g
magpalipatlipat sa m~ga kamáy n~g lahát n~g naninirahan dito sa ati~g
lupain at sa labás man, na makapagi~gat n~g salapi~g yaón na
nákikilala sa tawag na «isá~g Rizal».

M~ga aklát na násusulat halos sa lahát n~g wikà a~g iniukol sa kanya~g
kara~galan. Isá~g malaki~g bantayog na pinaggugulan n~g salapî n~g
ati~g Pámahalaán a~g sa gitnâ n~g Luneta ay nagpápaalala n~g kanyá~g
kagiti~gan. A~g kanyá~g pa~galan ay kilalá n~g lahát n~g pilipino,
pinipintuhò at pinarára~galan sa ati~g Kapuluán n~g banyagà at
kababayan man, n~g batà at n~g matandâ, n~g Pantás at n~g ha~gál; n~g
puhunan at n~g paggawâ; at sa iba~g lupaín ay pinaúunlakán din n~g
lahát n~g pilipino sa kanyá~g dakila~g araw, sa araw na a~g kanyá~g
buhay ay kinitil n~g kalupitan.

Sumila~g si Gat José Rizal niyaó~g iká 19 n~g Hunyo n~g taó~g 1861, sa
bayan n~g Kalambâ, Laguna, at siyá'y anák ni G. Francisco at ni G~g.
Teodora Alonso.

Anák sa baya~g Tagalog at lipi~g Tagalog na tunay, kayá't a~g pagibig
sa Tinubua~g Lupà ay kala~gkáp n~g kanyá~g pagkátao. Aral sa táhanan,
sa pagtuturò n~g m~ga magula~g na nagnasa~g magmulat n~g kanyá~g bait
sapól sa pagkámusmós, ay nagawâ sa kanyá~g mura~g bait a~g gula~g na
siyam na taón pa lamá~g ay makalikhâ na n~g isá~g dulà na kinagiliwan
n~g Kápitan sa bayan.

Sa kanugnóg na bayan n~g Binyá~g ay nagáral siyá kay G. Justiniano
Aquino at Cruz at sa loób lama~g n~g ilá~g buwan ay walâ na~g máiturò
sa kanyá a~g Guro~g Bayan, yama~g nátutuhan na niyá~g lahát a~g
nálalaman noón kayá't na~g Hunyo, n~g taón 1872 ay lumipat siyá sa San
Juan de Letrán, ~guni't dî siyá náwili rito, kayá't lumipat agád sa
Páaralán n~g m~ga Hesuita ha~ggá~g sa tinamó niyá a~g katibayan n~g
pagká «Bachiller en Artes».

Lumipat siyá sa Universidad de Sto. Tomás, upá~g magáral n~g
«Filosofia» «Medicina» at «Agrimensura» at yama~g nápansín niyá~g
hindî mabuti a~g ti~gín sa kanyá n~g m~ga Guró doón, at sa payo n~g
kanyá~g m~ga kaibigan, niyaó~g Mayo n~g taó~g 1882 ay lumayag siyá~g
patu~go sa Europa, pagkatapos niyá~g tamuhín a~g katibaya~g pagká
«Agrimensor».

Dumáan siyá sa Singapur, Kanal n~g Sues, at sa Marselya siyá lumunsád,
at buhat doón ay napatu~go sa Barselona na kinakilalanan niyá sa m~ga
kalupaí~g dóroón. Tumu~go siyá sa Madrid at sa «Universidad Central»
doón, ay nagpatuloy siyá n~g pagáaral n~g «Medicina», «Literatura» at
«Filosofia»; kasaliw n~g pagáaral niyá n~g m~ga karunu~ga~g nábangít
ay dî niyá napaglabanan a~g hilig n~g kanyá~g diwà sa sini~g, kayá't
nagáral din siyá n~g Paglililok (escultura) at n~g pagkuha n~g
larawan sa pamamagitan n~g lápis at n~g kulay na lubhâ niyá~g
ikinata~gî.

Pagkátapos niyá~g tamuhin a~g m~ga katibayan sa «Medicina»,
«Filosofia» at «Literatura» niyaó~g taó~g 1885 ay lumipat siyá sa
Paris na kanyá~g kinátagpuán sa m~ga kalupai~g Antonio at José Luna,
at Pardo de Tavera; buhat sa Fransiya ay lumipat siyá sa Alemanya
upá~g makinyíg n~g m~ga bantóg na Panayám sa «Universidad de
Heidelberg»: lumipat siyá sa Berlin at sa baya~g itó niyá tinapos a~g
walá~g kamataya~g «Noli».

Si Dr. Jagor sa Berlin na masikháy na sumuysóy n~g m~ga kapakanán sa
Pilipinas ay nakátagpô sa ati~g Rizal, n~g isá~g mabutí~g kaibigan.
Buhat sa Berlin ay lumipat si Rizal sa Austria at dito niyá nakaniíg
si Prof. Blumentritt; mulâ sa baya~g itó ay napatu~go siyá sa Italya.
Dito niya isinalin sa Tagalog a~g «Wilhem Tell» at saká umwî dito sa
Pilipinas.

Si Rizal ay mawilihin sa pagáaral n~g wikà, at itó a~g sanhî n~g
kanyá~g pagliklík sa lahát halos n~g m~ga Pa~gulo~g bayan sa Europa,
at na~g siyá'y dumatí~g dito sa ati~g lupaín, upá~g harapín a~g
pa~ggagamót ay nagsásalitâ na siyá n~g halos lahát n~g wiká~g liná~g
sa Europa at Asia.

Noó~g 1888 ay ninasa~g mulí~g maglakbáy sa m~ga ibá~g dako n~g
sansinukob at siyá'y dumaán sa Ho~gkó~g na kanyá~g kinátagpuán sa
dakila~g Tagalog doón na si Ginoó~g José Basa; pagdaán sa Hapón, upá~g
pagáralan sa sarili~g lupà a~g wika~g Hapón, dumaán sa Amérika, bago
nagtulóy sa Inglaterra at sa baya~g itò nákaniíg si G. Antonio Ma.
Regidor. Sa Londres at sa bahay ni G. Regidor niyá isinalin at
tinuligsà a~g Kasaysayan n~g Pilipinas na sinulat ni Pari Morga, na
lubhà niyá~g ikinabantóg sa panitikan.

Iká 9 n~g Nobyembre n~g taó~g 1887 na~g sulatin ni Profesor
Blumentritt a~g páuna~g salitâ sa «Morga» ni Dr. Rizal.

Sa pánitikan ay may isá siyá~g mainam na bakás na naiiwan sa bawa't
panahón. Bila~g páuná n~g kanyá~g panunulat ay násabi na namin na
siyam na taón pa lama~g a~g kanyá~g gula~g na~g sumulat n~g isá~g dulà
na noón pa ma'y kinábakasán na n~g dì karaniwa~g indayog n~g kanyá~g
diwà. Niyaó~g 1887 na magdaos n~g isá~g Timpalák a~g «Licco Artístico
Literario» dito sa Maynilà na sinalihan n~g lubhá~g marami~g mánunulat
ay nápili at nagtagumpáy a~g kanyá~g tulà na may pamagat na «A la
Juventud Filipina». Sa kapanahuna~g si Rizal ay nagáaral pa sa Ateneo
sa pagpapara~gál sa Mahal na Birhen ay sumulat siyá n~g isá~g dulà na
pinamagatán niyá~g «Junto Al Pasig», na lubhá~g kinágiliwan n~g
na~gagsipanoód na pawa~g dalubhasá. Sa Timpalák na idinaos sa
pagpapara~gál sa ikáapat na raa~g taó~g ikinamatáy ni Cervantes, ay
nagtagumpáy a~g titik ni Rizal na may pamagát na El Concejo de Los
Dioses. Sa Madrid ay nagkaroón n~g ibá~g himíg a~g kanyá~g m~ga sulat
at dito na ~gâ nábunyá~g a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g Lupà.

A~g kanyá~g «Noli» ay sinimulán niyá~g sulatin sa Madrid at natapos sa
Austria, a~g «Filibusterismo» ay sinulat niya sa Ghert Olanda, noó~g
1891.

Hulyo iká 3 n~g taó~g 1892 na~g nagpulo~g sa bahay ni G. Doroteo
Ongjungco sa daa~g Ilaya blg. 176 Tundó tu~gkól sa «Liga Filipina» at
iká 6 n~g Hulyo n~g 1892 na~g ipinadakíp ni Henerál Eulogio.

[Larawan: Si Dr. Rizal at ang kanyang mga ginagamot sa Dapitan.]

Despujol at ipapiit sa Fuerza Santiago.

Niyaó~g iká 11 n~g Pebrero n~g 1893 ay itinatag ni Dr. Rizal a~g
«Liga Filipina» isá~g kapisana~g pilipino na pinagukulan ni Mabini n~g
gayarí~g katagâ: «Na~g makita~g a~g lahát n~g sikáp ay walá~g tarós at
salát sa kaayusan, at di nagbibigay n~g katampata~g wakasin, ay
linikhâ ni Rizal a~g Liga Filipina».

Na~g si Rizal ay ipatapon sa Dapitan siyá'y nagsaka doón at nagtayô
n~g Páaralán sa m~ga tagaroón; kahit iisa~g igláp ay hindî siyá
nátahimik at pawá~g iniukol sa kabutihan a~g kanyá~g m~ga gawâ. A~g
m~ga maysakit doón ay nakatagpò sa kanyá n~g isá~g walá~g bayad na
Ma~ggamot.

Samantalá~g siyá'y nároroón ay isá~g amerikano~g nag~ga~gala~g Taufer
na kasama n~g isá~g anakanakan na nag~ga~gala~g Josefina Bracken ay
dumalaw sa kanyá, upá~g ipagamót a~g m~ga matá~g hindî makákita at
pinasiyahán na n~g m~ga iba~g Ma~ggagamot n~g walá~g lunas, a~g
Josefina~g itó ay siyá~g nagi~g kapalad ni Dr. Rizal at nákasama niyá
sa buhay na yaón sa tapunan.

A~g m~ga kahili~gan ni Dr. Rizal upá~g siyá ay patawarin ay hindî
dini~gig n~g m~ga makapa~gyarihan, ~guni't kailán ma'y dî nanawi sa
kanyá a~g pagasa, at sa gayó~g kalagayan ay tuma~ggáp siyá n~g isá~g
sulat n~g matalik niyá~g kaibiga~g austriako na si Prof. Blumentritt,
na kanyá~g hili~gí~g sa Pamahalaá~g siyá'y makaparoón sa Kuba bila~g
Ma~ggagamot n~g m~ga kawal na kastilà doón, at a~g gayó~g kahili~gan
ay pinaki~ggan ni Henerál Blanco, kayá't siyá, sa paniniwâlá~g siyá'y
walá~g masamá~g nágawâ ka~gino man na titigatig sa sarili~g budhî,
kasama ni Josefina at n~g kanyá~g pama~gki~g si Maria Luisa, ay agád
napa Maynilà at sa kasamaá~g palad, na~g silá'y dumaó~g sa luók n~g
Maynilà a~g sasakyá~g patu~go sa Espanya ay nakáalis na, kayá't sila
ay na~gapilita~g maghintáy n~g panibago~g sasakyá~g lálayag, na dî
iba't a~g «Castilla». At si Rizal ay tumulak na ~gâ, ~guni't a~g
Hímagsíka~g pina~gu~guluhan ni Gat Bonifacio ay nabunsód n~g walâ sa
panahón at isá~g pahatid kawad na buhat kay Gobernador Polavieja a~g
tina~ggap, na~g a~g «Castilla» ay dumaóg sa Kanal n~g Sues, hatid
kawad na naguutos na dakpin si Dr. Rizal, at sinalubo~g sa Barselona
a~g ati~g kababayan upá~g ipiit doón.

Pagkaran n~g ilá~g araw ay ilinulan siyá~g mulî upá~g ihatid sa
Pilipinas. Na~g idaán sa Ho~gkó~g ay sinikap ni Dr. Regidor na siyá'y
palayain sa pamamagitan n~g «Habeas Corpus» ~guni't hindî
ipinagtagumpáy ni G. Regidor, a~g kanyá~g banál na nais na mapalayà si
Dr. Rizal.

Siyá'y inusig dahil sa pagkakátatag n~g «Liga Filipina» at
pagtataguyod n~g Himagsikan, at hindî siyá pinahintuluta~g
makapagtan~ggól máliban sa siyá'y pinapamili sa m~ga Pámunuá~g doón ay
nátitipon. Napili niyá si G. Luis Taviel Andrade, isá~g mara~gál na
kastila~g nagta~ggól sa kanyá n~g ubos kaya, ~guni't hindî dini~gig at
hinatulan siyá~g barilín sa Liwasan n~g Bagumbayan.

Sa pagkamánunulat ni Rizal ay walâ na~g máitatawad. Masasabi na~g
walá~g alinla~gan, na a~g kanyá~g panitik a~g siyá~g lumikhâ n~g m~ga
kabaguhan sa kapamayanan, na kasalukuyan nati~g tinatamasa at siyá~g
nagpayanig n~g matibay na Pámahalaán n~g kastilà na mahigit n~g
tatló~g daa~g taó~g sa atin ay naghari.

A~g dakila~g Bayani~g itó na pinagúukulan namin n~g ulat ~gayón, ay
siniíl n~g kalupitán na~g dî malilimuta~g Henerál Polavieja at niyaó~g
iká 30 n~g Disyembre n~g taó~g 1896 sa lawak n~g Bagumbayan ay
pinapagdanak a~g kalinislinisá~g dugô n~g isá~g banál na anák n~g
Pilipinas.

A~g hagunót na hálakhakan n~g kanyá~g m~ga kaaway ay nariri~gig pa
halos na~g dumati~g a~g hatol n~g tadhana~g matapos a~g kalupitán n~g
m~ga kastilà rito sa atí~g lupaín at niyaó~g Mayo n~g 1898 a~g
makapa~gyariha~g baya~g amerikano, sa likhà n~g m~ga pa~gyayari ay
nagpadalá rito n~g kanyá~g m~ga sasakyá~g pandigmâ, upá~g sa
pamamagitan n~g m~ga pu~gló~g ibinúbuga n~g m~ga kanyón sa Hukbó n~g
dati~g Pa~ginoón at Harì ay mábabâ at mahalinhán a~g watawat na «gintô
at dugô» na sumaksí rito sa ati~g lupai~g mapagkali~gà n~g m~ga dî
mahulilip nakalupitán.

At buhat noón a~g m~ga uná~g banaag n~g Bagó~g Araw n~g Pilipinas ay
namiták sa sila~ganan n~g kanyá~g pagasa.

Bila~g pagwakás sa ulat na itó ay ilalakip namin dito a~g huli~g bu~ga
n~g panitik n~g Bayani~g Tagalog na pinamagatán niyá n~g Mi Ultimo
Adios.


=A~G AKI~G HULI~G PAALAM=

(HA~GO SA WIKA~G KASTILA)

Paalam, sintá ko~g Lupa~g Tinubuan
Baya~g sinaganà n~g sikat n~g araw
Marikit na mutyâ n~g dagat sila~gan
Edeng maligaya~g sa ami'y pumanaw.

Sa iyó'y handóg ko n~g ganap na tuwâ
Malu~gkót ko~g buhay na lantá at abâ
Nagi~g dakilà man, boó~g pagnanasa~g
Ihahandóg ko rin sa iyó~g paglayà.

A~g na~gasa digmá~g dumog sa paglaban
Alay din sa iyó a~g kanilá~g buhay
Hirap ay dî pansín at dî agam agam
A~g pagkáparoól ó pagtatagumpáy.

Bibitayá't dusa~g linikhâ n~g ba~gis
O pakikibaka~g lubhá~g mapa~ganib
Walá~g kaila~gan ku~g itó a~g nais
N~g bayan at madlá~g pinakaiibig.

Mamámatáy akó, ~gayó~g námamalas
A~g buka~g liwayáy na na~ga~ganinag
N~g minimithî ko~g araw na sísikat
Sa likód n~g dilím na kagulat gulat.

Ku~g a~g kulay pula'y kinákaila~gan
Upá~g itinà mo sa iyó~g liwaywáy
Dugô ko'y ibubò pa~giti ko~g alay
Na~g iyá~g sinag mo ay lalo~g dumi~gal.

Lagi ko~g pa~garap mulá~g magkaisip
Magpaha~ggá ~gayó~g maganáp a~g bait
Ay mápanoód ka~g hiyás na marikit
Na~g dagat sila~ga~g dito'y lumiligid.

Matá mo~g marikit sana'y lumigaya
Walá~g bakás luha't puspós na n~g siglá
Ti~galâ a~g noó, balisa'y walâ na
Walá~g bahid poót walâ na~g pa~gambá.

¡Pa~garap n~g buhay! Marubdób ko~g nais,
Ikaw ay lumusóg, hiyáw n~g pagibig
N~g kálulwá ko~g gayák sa pagalis
Upá~g lumayà ka, buhay ay lumawig.

Kay tamís málugmók, máta~ghál ka lama~g
Mamatáy n~g upá~g mabigyán ka~g buhay
Mamatáy sa silo~g n~g la~git mo~g mahál
Málibi~g sa lupa~g puspós karikitan.

Ku~g sakásakali~g sa abá ko~g libi~g
Mayumi~g bulaklák ay iyó~g mápansi~g
Sumila~g sa gitnâ n~g damó~g mahinhín
Hagká't a~g halík mó'y aki~g táta~ggapin.

Sa noó ko~g hapô na doó'y ninidlíp
Sa libi~ga~g hukay na lupa~g malamig
Ay táta~ggapín ko a~g iyó~g pagibig
Init n~g pagiliw n~g nínintá~g dibdib.

Bayaan mo~g akó'y malasin n~g buwan
Na~g kanyá~g liwanag na lubhá~g malamlám
Bayaá~g ihatíd sa aki~g libi~gan
Mahinaho~g sinat n~g kanyá~g liwaywáy.

Bayaa~g humibik a~g simoy n~g ha~gin
At ku~g may dumapò sa Tandâ n~g libi~g
Na anó ma~g ibon, bayaa~g awitin
N~g huni~g matimyás a~g payapa~g aliw.

Bayaa~g a~g araw na lubhá~g mani~gas
Ulán ay tuyuin, si~gáw ay itaás
Magi~g pa~ganuri't dalisay na ulap
Kala~gkáp a~g hibik n~g aki~g pagliyag.

Bayaa~g a~g aki~g maaga~g pagpanaw
Ita~gis n~g isá~g tapát na magmahál
Ku~g payapa~g hapon sa aki'y magalay
N~g isá~g dala~gin, akó'y patu~gkulán.

Idala~gin mo rin a~g kinapós palad
Na na~gamatáy na, yaó~g na~gaghirap
Sa tana~g pasakit, at a~g lumála~gáp
Nami~g m~ga iná n~g luha~g masakláp.

Iyó~g idala~gin a~g bawa't ulila
A~g na~gapipiít na na~gagdurusa,
Iyó~g idala~gin sana'y matubós ka
Sa pagkaalipi~g lao~g binábatá.

Ku~g nababalot na a~g m~ga libi~gan
N~g sapot n~g gabi~g payak kadilimán
Ku~g walâ n~g tanod kundî pawa~g ba~gkáy,
Huwag gambalain a~g katahimikan.

Pakimatyagán mo a~g hiwaga~g lihim
At mápapaki~gán lu~gkót n~g taginti~g
N~g isá~g kudyapî, ito ay ako rin
Ináawitan ka n~g boó~g paggiliw.

Ku~g a~g libi~gan ko'y limót na n~g madlà
At walâ n~g kurós ni bató ma~g tandâ
Sa na~gaglílina~g ay ipaubaya~g
Bu~gkali't isabog a~g natimpi~g lupà.

A~g m~ga abó ko bago pailanlá~g
Máuwî sa walâ na pina~ggali~gan
Ay makalat ulí~g para~g kapupunán
N~g iyó~g alabók sa lupa~g tuntu~gan.

Sa gayó'y walâ na~g anó man sa aki~g
Akó'y limutin mó, aki~g lilibutin
Yaó~g himpapawid, kapara~ga't ha~gin
At akó sa iyo'y magigi~g taginti~g.

Ba~gó, ti~gig, higi~g, awit na masayá
Liwanag at kulay na lugód n~g mata,
Uulit ulitin sa tuwítuwî na
A~g kataimtimán n~g aki~g pagsambá.

Sintá~g Pilipinas, Lupa~g Tinubuan
Sákit n~g sákit ko, ~gayón ay pakingán
A~g hulí~g habilin: Sa iyó'y íiwan
A~g lahát n~g lalo~g inirog sa buhay.

Akó ay tútu~go sa baya~g payapà
Na walá~g alipi't puno~g mapa~gabâ
Doó'y di nánatay a~g paniniwalà
At a~g naghahari'y yaó~g si Bathalà.

Paalam na akó, magula~g, kapatíd,
Bahagi n~g puso't una~g nákaniíg,
Ipagpasalamat na akó'y máli~gíd
Sa buhay na itó~g puspós n~g ligalig.

Paalam irog ko~g Banyaga~g hira~g
Aki~g sinisinta, aki~g kasayahan.
Paalam sa inyó m~ga minámahál
Mamatáy ay ganáp na katahimikan.


[Larawan: Ang Bantayog kay Rizal sa Liwasan ng Bagumbayan]



=TUNTUNAN=

PAUNANG SALITA      DAHON IKA  5
ALI MUDIN                      7
RAHA SOLIMAN                   10
RAHA LAKANDULA                 12
TOMAS PINPIN                   14
FRANCISCO BALTAZAR             17
JOSE CRUZ                      22
P. PEDRO PABLO PELAEZ          26
P. JOSE BURGOS                 28
JUAN LUNA Y NOVICIO            32
GRACIANO LOPEZ JAENA           35
APOLINARIO MABINI              38
JOSE MA. BASA                  44
PEDRO A. PATERNO               47
ANTONIO MA. REGIDOR            51
FELIPE G. CALDERON             54
CAYETANO ARELLANO              56
SUSANA REVILLA                 59
TEODORA ALONZO                 63
MELCHORA AQUINO                67
APOLONIO SAMSON                69
MIGUEL MALVAR                  71
EMILIO JACINTO                 74
ANTONIO LUNA                   77
GREGORIO DEL PILAR             81
MARCELO H. DEL PILAR           83
MARIANO PONCE                  86
PASCUAL H. POBLETE             90
RAFAEL DEL PAN                 94
P. MARIANO GOMEZ               98
ANDRES BONIFACIO              101
P. JACINTO ZAMORA             107
GAT JOSE RIZAL                110



[Larawan: _ANG HIYAW NG LAYA SA BALINTAWAK_ Bantayog sa Kagitingan]



=PINAGSANGUNIAN.=

C. N. VALDEZA         Great Filipinos
P. A. DE PAZOS        Heroes Filipinos
M. ARTIGAS            Historiografia Filipina
"                     La Primera Imprenta en Filipina
"                     Los Sucesos de 1872
JOSUE SUNCUYA         Historia Prehispana de Filipinas
I. DE. LOS REYES      La Religión del Katipunan
P. A. PATERNO         Historia de Filipinas
G. DE SAN AGUSTIN     Conquista de Filipinas
J. MA. RIVERA         Conferencias Literarias
L. K. SANTOS          Discursos Públicos
D. RIVERA             Informaciones varias
H. CRUZ               Ku~g sino a~g kumathá n~g Florante
E. DE LOS SANTOS      Florante (Versión Castellana)
"                     Proceso del Dr. José Rizal
"                     Emilio Jacinto
A. CRAIG              Lineage, Life and Labor of Dr. Rizal
J. PARDO DE TAVERA    Biblioteca Filipina
"                     The Character of Dr. Rizal
S. CALDERON           Patnubay n~g Bayan (articulos varios)
P. H. POBLETE         Día Filipino
W. RETANA             Vida y Escritos del Dr. José Rizal
M. M. NORTTON         Builder of the Nation
M. PONCE              Sun Yat Sen
D. C. VELARDE         Ecos (Homenaje a Da. Susana Revilla)
C. SALA               Cultura Social   "             "
MANILO                Notas Biográficas
R. L. SEVILLA         Informaciones varias
A. GUEVARA                  "
D. GOMEZ              M. H. del Pilar (La Vanguardia)

Philippine Review
El Renacimento Filipino
Filipinas ante Europa
The Philippine People
La Solidaridad
The Independent
La Ilustración Filipina
The Orient
Cultura Filipina
Patnubay n~g Bayan
Ecos
Cultura Social
Día Filipino




=PASASALAMAT=

_Buhat dito ay pinasasapit namin ang pasasalamat sa mga
pinagsangguniang naghandóg ng mahalagang tulong na ikinayari ng:_

_"SA LANGIT NG BAYANG PILIPINAS."_

_Gayon din sa balo ni Poblete at sa katotong Sofronio G. Calderón,
alangalang sa mga "clise" na sa kanilang kagandahang loob ay ginamit
namin sa aklát na ito._

_Sa kanilang lahat ang aming boong pusong pagturing._

       *       *       *       *       *

_Sa aming mga mambabasa ay ihinihingi ng pagumanhin ang isang di
naiwasang kapinsalaan ng pagkaligáw ng larawang na sa iká 88 dahon, na
napalitan ng ibá._

[Larawan:

SA LIMBAGAN.

«Ang Aklat ng Tagalog»

Káunaunaha~g aklát na Tagalog na I~glés na nagsúsuysóy n~g malawak na
karunu~gan n~g Pilolohia.

«Munting Balarila»

Mahalagá~g kathá n~g nagtatadhanà n~g sini~g sa pagsasalità at
pagsulat n~g Wika~g Tagalog sa ~gayon sa pa~glahát na kaugalian.

Imp. Sevilla, Manila.]








End of Project Gutenberg's Mga Dakilang Pilipino, by Jose N. Sevilla