Beschrijvinge
Van het Machtigh Koninckrijcke
JAPAN,

et lant van Japon (nu gemeenelijck Japan en by de inwoonderen Nippon genaemt) wert voor so veel ons bekent is/ een Eylant te sijn gheoordeelt/ waer vande seeckerheyt niet wel te weten is/ want het principaelste daer van voor den Japanderen noch onbekent blijft; men reyst/ gelijck ick dickmael ondervraeght/ ende mijn hebbe informeeren laten/ boven de Provintie van Quanto, daer de Majest. het principael van sijn Domeynen uyttreckt/ en de Keyserlijcke Stadt/ en Casteel Jedo in leyt/ noch 27 dagen Noort-oost/ wel so Oostlijke aen eer men komt by de uyterste hoeck van ’t lant T’sunga genaemt/ aen de Zee gheleghen; van daer vaert men over een water/ onghevaerlijcke elf mijlen wijt/ ende men komt in ’t landt Jesso ofte Sesso, daer kostelijcke Bonten/ ende Peltwerck valt/ welck lant vry woest/ Berchachtig/ ende Japans groote. weynigh bewoont is/ dit lant Sesso is seer groot/ door den Jappanderen dickwijls doorsocht/ diep/ ende verre door-reyst/ doch noyt tot den eynde/ noch seeckerheyt des selfs gekomen/ soo dat het haer ghemeenelijcke aen victualie ontbroken heeft/ ende gedwongen waren/ t’elcken reyse wederom te keeren/ de rapporten der visitateurs zijn oock sodanigh geweest/ dat sijn Mayest. curieus heyt/ om verder ondersoeck te doen/ wederhouden is/ want het lant (als geseyt) is woest/ ende wert in sommige plaetsen bewoont van een volck die ruygh over ’t lichaem zijn/ dragen lanck haer/ ende Baert/ als den Chinesen brutael/ beter den Wilden/ ende andere menschen gelijck: om dan te bewijsen de onsekerheydt/ ofte Japan een Eylandt is/ staet dit volgende aen te mercken/ dat het water ’t gene hem van T’sungaar naer Sesso, ende Iapan streckende is teghen geweldighe berghen/ ende dat onbewoont lant/ ’t welcke ontrent de Provintie Ochia leyt/ stuytet/ ende om niet verre/ jae onbruyckelijcke wegen omme te reysen/ wert de vaert van T’sungaar, tot op Sesso met Bercken noch tot op heden in gebruyck gehouden.

Daer in begrepen twee Eylanden Chickock en Sayckock.

De twee groote Eylanden Chickock, ende Sayckock ghenaemt/ werden van Koningen/ ende Heeren bewoont: te weten Chickock van een Koninck/ ende dry Lants-heeren: Sayckock dat grooter is/ heeft in sich een Provintie genaemt Fisen, dewelcke voor de kleynste van alle de anderen gehouden wert.

Het groote landt/ by ons Iapon ofte Iapan, ende by de Iapanders Nippon gheweest/ leyt dicht aen dese 2. voornoemde Eylanden/ ende streckt sich aen ’t landt Jesso, ofte Sesso, welckens groote onbekent blijft/ gelijck voren verhaelt is; zijnde In seven Provintien verdeelt. verdeelt in seven Provincien/ te weten Sayckock, Chickock, Ia maysoirt, Ietsengo, Ietsegen, Quanto ende Ochio; welckers Landen/ Steden ende Casteelen/ onder de Koninghen/ ende Heeren verdeelt zijn/ als by specificatie der inkomsten van ’t heele landt hier onder gestelt/ breeder te sien is. [2]

De qualiteyt en authoriteyt van de Majesteyt De Majesteyt van Japan, wert geintituleert Keyser/ ten respecte der Koningen/ en Heeren die onder sijne gehoorsaemheyt staen/ zijnde een suvereyn Vorst/ dewelcke eenen eygen Heer van het geheele lant is/ macht hebbende (gelijck in mijne tijden verscheydene reysen geschiet is) de groote Koningen/ en Heeren somtijts om kleyne misdaet uyt haren landen in ballinghschap te senden/ op Eylanden te bannen/ en met de doodt te straffen/ haer landen/ rijckdommen en inkomen aen anderen (die het naer sijn oordeel beter meriteeren) te geven.

Sijn Statie met gevolgh. De Keyserlijke stad Jedo, alwaer het groote Kasteel van sijn Majest. residentie leyt/ is groot/ zijnde het Casteel ruym 1½. mijl in ’t ronde/ hebbende dry grachten/ en dry ommegangen/ welcke graften seer diep/ en aen beyde zijden met muren van steen opgetrocken zijn/ met vele vreemde gefatsoeneerde punten en hoecken/ den eersten ring inden tweeden uytsteeckende/ met bruggen/ en veel poorten; den tweeden/ weder in de derde; ende de derde weder in de tweede/ ende eerste/ soo dat het niet wel mogelijcken is/ door de menichvuldige wercken/ in/ en uyt malkanderen treckende/ eenigh fatsoen daer van te onthouden; men gaet in de spacie van dry hondert passen/ 8. ofte 9. poorten door/ niet recht te gaen naer den anderen/ maer naer den winckel-haeck/ dan aende rechterhant ommeslaende/ dan weder de slinckerhant om/ zijnde tusschen yder twee poorten een groot pleyn/ daer aen volgende [3]passeertmen eenige hooghten van steene Trappen/ met hooge mueren opgehaelt/ weder af-komende/ passeertmen groote pleynen/ daer men eenighe Regimenten Krijs-volck in ordere stellen kan; de straten zijn extraordinaris breet/ welcke aen beyde zijde met groote heerelijcke Heeren palleysen seer kostelijck betimmert zijn/ de poorten sijn aen beyde de zijden met ysere plaeten stijf een duym dick Kruys-weeghs/ rooster werckxwijse overslagen/ en met bouten door-kloncken/ staende op yder poort een groot huys/ daer 2 a 300 mannen in tijden van noot tot teghenstant in Batallie staen konnen; in de binnenste/ ofte eerste ring van het voornoemde Casteel staet sijn Majesteyts palleys/ welck groot is en in verscheyde wooningen bestaet/ versiert met Bosschagien/ alle met handen naer de konst antickx/ als of het de natuer selfs hadde gemaeckt/ met vijvers/ rievieren/ pleynen/ loopbanen/ piqueerplaetsen en thuynen/ mitsgaders alle zijn Wijven huysen. Inde tweede ommeganck staen alle huysen/ en paleysen der Heeren van de naeste bloeden/ en naeste Raets-Heeren. Inden derden ommegang/ staen alle de paleysen der principaelste Koninghen/ en Heeren van Japan, sijnde die alle elckx op het kostelijckxte vergult/ en cierlijcke ghemaeckt. Buyten den derden ringh staen alle minderen/ en kleynen Lants-heeren Huysen/ mede yder naer sijn vermoghen getimmert/ en opghepronckt/ soo dat men van verde dit groote Casteel/ binnen en buyten als eenen gouden Bergh aensiet; want alle de Lants-heeren/ vande grootsten tot de kleynsten/ gene uyt gesondert/ yveren om sijn Majesteyt te behagen/ en ’t Casteel te versieren/ sijn Hoff yder naer sijne staet en vermoghen kostelijcker als d’andere te maken: in welcke dese Heeren huysen/ ende paleysen uyt last vande Majesteyt hare echte Vrouwen/ en kinderen die hare successeurs sullen sijn woonen/ en altijts onder ’t gesichte van ’t Keyserlijcke hof/ als ostagiers blijven moeten/ waer door dit machtigh Hof/ en Casteel/ (’t welcke gelijck als een groote Stadt is) daghelijcx krielt van meenighte Heeren/ die met groote statie/ en veel Edelluyden/ paerden/ en pallancquins vergeselschapt gaen/ dat somwijlen de straten te nau sijn om te passeeren.

Wanneer sijn Majesteyt uytgaet/ somtijts te paerd/ anders in een pallancquien rontomme open/ is ghemeenelijcke vergheselschapt met eenighe Heeren/ die men des Majesteyts gheselschap Heeren noemt/ sijnde alle Heeren van hooghe staet/ en innekomen/ doch sonder lant/ ofte bedieninge/ anders als tot gheselschap van sijne Majesteyt/ hebbende goede gaven/ sommighe Musicyns/ andere Doctoren/ eenighe instrument-speelders/ treffelijcke schrijvers/ Schilders/ Orateuren in de welspreeckentheydt/ en dierghelijcken meer; daer aen volght de eerste ofte naeste lijff guarde van de Majesteyt/ welcke mede alle uytgelesene Edel-luyden zijn/ bestaende uyt Koningen/ en Heeren Soonen/ die by Bywijven geprocureert/ en gheen successeurs en moghen zijn/ Broeders/ Cousijns/ en Maeghschap van de voornoemde Heeren/ de welcke door de veelheydt der bywijven in groote ghetalle ghevonden werden/ ghelijck ick hier een onder veel noemen sal: Des Keysers Oom/ Koninck van Mito, oudt sijnde vier-en-vijftigh Jaren/ heeft soo veel Soonen als Jaren/ ende noch eenighe Dochteren/ daer van het ghetal/ om dat het Wijven zijn/ voor de ghemeene man onbekendt blijft. Daer aen volght een ghedeelte der tweede lijf guarde/ alsoo de selvighe in eenige duysende bestaet/ de welcke met de Regiment Meesters/ ende Cornellen een party/ een Cartou schoot voor/ ende de reste soo veel ackter de Mayest. heene trecken: ende hoe-wel het ghetal der Soldaeten veel zijn/ soo is ester niet een/ die niet gheexamineert/ ende de selvighe naer volghende gaven te hebben bevonden is/ te weten dat het zijn [4]persoonen van fluxer ghedaente/ die met alderley gheweer wel schermen konnen/ die eenighsins inde Studie opghebracht zijn/ ende voor reedelijcke persoonen gheoordeelt werden; gelijck het blijckt wanneer zijn Majesteyt ergens heenen treckt/ hoe veel hondert uyt-geleesene Mannen/ soo te voet/ als te paert/ alle in zwarte zijde gekleet/ voor/ achter/ ende ter zijde hem heenen gaen/ ende dat in sulcke prijs-waerdige ordonantie in Gheleden gheset/ gaende sonder haer aen eenige zijde te begeven/ dat het wonder om sien is/ daer wort niet een woort ghesproken/ so wel van de luyden die inde straten woonen/ als van de Trabanten die ontrent ’s Keysers pallanquien gaen/ so dat men/ daer sijne Majesteyt passeert niet en hoort als ’t gedruys van veele Menschen/ ende Paerden; de straten ende wegen zijn alles sints schoon geveeght/ ende met sant bestroyt/ geen deuren mogen gesloten staen/ niemandt en mach door een venster uytsien/ noch in sijn winckel/ ofte voorhuys blijven staen/ om sijne Majesteyt te sien/ maer moet een yder binnen in huys gaen/ ofte voor zijn deur op een mat neder knielen.

Wanneer sijne Majesteyt naer Miaco reyst/ ’t welcke in 5. a 7. Jaren eens gheschiet/ omme den Dayro, (zijnde den rechten Erf-heer van Japan, die aldaer woont/ ende voor desen inden Keysers staet geweest is) reverentie te doen/ werden de preparatien/ ordonantien/ ende beschrijvingen een Jaer te voren in ’t werck ghestelt/ hoe/ ende met wat volck; wat dagen ter maent elck Heer (op dat de Landt straten/ ende wegen haer souden zwelghen moghen) reysen sal/ de helft der reys-Heeren/ die het dan te beurte valt/ reysen eenige dagen voor uyt/ daer naer volght zijn Majesteyt ende Raets-heeren/ weder eenige dagen daer naer volghen de resteerende Koninghen/ ende Heeren/ in welcke tijt een ongelooflijcken hoop volcx de Lant-straeten passeeren/ ende vergaederen haer als dan alle Koningen/ ende Heeren in dese groote Stadt/ welcke betimmert is met over de hondert duysent huysen/ ende evenwel te kleyn/ om al dit volck te logieren/ daer werden menighte lichte huysinge rontomme de Stadt voor de Soldaten/ ende het ghemeene volck te vooren op gerecht.

Den wech van Jedo naer Miaco werdt gerekent op 125. mijlen/ tusschen welcken veel Steeden/ ende groote open vlecken/ ongevaerlijcke alle 2. a 3. somtijts 4. mijlen van den anderen geleghen zijn; hebbende de Majesteyt tusschen dese spacie 28. Logijs-plaetsen/ naer rato deser mijlen vanden anderen gedeelt/ waer onder 20. vaste Casteelen zijn/ in yder Logijs van ’t eerste tot de jonghste/ zijn geordonneert een Keyserlijcke Suiete/ van Edelen/ Soldaten/ Paerden/ gheretschap tot de provisie/ ende alles/ niet soo groot/ ofte kleyn uyt-gesondert/ dat tot eene Keyserlijcke treyn/ met sulcke statie/ ende pracht vereyst wort; die uyt Jedo trecken/ blijven in ’t eerste Logijs/ die van ’t eerste Logijs/ reysen met sijn Majesteyt tot het tweede; die van ’t tweede tot het derde/ ende soo voorts tot het laetste toe/ soo dat yder Suite/ ende groot gevolgh/ niet meer als eenen halven dagh met sijne Majesteyt reyst/ tot der tijdt dat eenen yeghelijcke volghens hare instructie weder den een voor/ den anderen naer/ in ordere haer naer Miaco vervoegen/ blijvende de Casteelen/ ende Logijsen/ als in ordinarie tijden met de ghewoonelijcke wacht/ en Soldaten bewaert; in ’t optrecken weder uyt Miaco naer Jedo, werdt de selve voorverhaelde maniere van reysen onderhouden/ en wert alles daer toe dienende met ten eersten geprepareert.

In ’t Jaer 1636. wert een extraordinaris groot gebouw in Nicko, vierdagen reysens van Jedo, tot de sepulture van sijn Majesteyts Vader ghemaeckt/ in welcke Voortempel de cooperen Croon (door de Compagnie desselven Jaers aen [5]sijn Majesteyt vereert) ghehangen is geweest: in dit Lantschap Nicko is een Casteel/ met dubbelde Grachten/ en steene Wallen/ groot en sterck/ met kostelijcke Palleysen daer in/ door veel duysendt Menschen/ als arbeyders/ Steenhouwers/ Timmerluyden/ Kooperwerckers/ Goutsmeeden/ Lackwerckers/ Schilders/ en alle Hantwercks-luyden/ daer toe nodigh zijnde/ yder sijn Werck op bestemde tijt (sonder aensien van Gelt) aenbesteet/ vaerdigh gemaeckt: dit Casteel soude naer Menschen oordeel/ en ordinaris arbeyt/ tot sijn voltoyinghe by nae dry Jaren hebben vereyst/ ’t welcke inden tijt van vijf Maenden klaer is gheweest/ leggende verde in het Landt/ daer gheen Casteel noodigh/ noch dienstigh is/ oock tot gheen ander eynde ghebout/ als om sijn Majesteyt twee dagen (wanneer hy sijn Vaders nieuwe ghemaeckte Sepulture met eenighe Ceremonien soude komen vereeren) daer in Logijs te houden.

Sijn Majesteyts Schatten (bestaen in Silver en Gout/ zijn gepackt in kisten/ yder de zwaerte van duijsent Taylen) sijn ongelooflijcke/ oock voor de ghemeene man onbekent/ de welcke in alle toorens van sijn Casteel/ inde eene meer/ als inde andere verdeelt zijn; wesende daer onder Schatten/ met haer Schriften/ en Testamenten van veel hondert Jaren/ den welcken om haers ouderdoms willen in respeckt bewaert/ ende noch dagelijckx vergroot werden/ want de Gastos, van een Jaer/ de inkomsten van twee Maenden niet consumeeren en konnen.

Dese Keysers Vader/ zijnde de Soon van Ongosschio, die ’t Rijck uyt de jongste gheresene Troubelen onder een Regement ghebracht heeft/ stierf/ over de vijftigh Jaren out zijnde; voor sijnen Doodt riep hy sijnen Soon/ hem onder andere vele Vermaningen dese Redenen tot een besluyt toesprekende;

Het Landt, ende alle de Schatten die ick hebbe, sijn uwe, doch het ghene ick u selven hebbe willen ter handt stellen, is deses; Daer sijn in dese Kassen de oude wetten ende Chronijcken van ’t Landt, beschreven Sententien, ende Wijsheden, oock de principaelste Klynodien van ’t Rijck, ontfangtse in waerden, zy sijn mijn, ende onse Voorvaderen raer, ende aenghenaem gheweest.

De Kleynodien dan/ die boven alle Schatten ge-estimeert werden/ zijn dese naervolgende/ te weten.

Aen sijn Outsten Soon, Keyser van Iapan.

• Een krom-boogh-wijssche Sabel, genaemt Iojuky Massamme.
• Een dito Sabel, genaemt Samoys.
• Een dito kleyne, genaemt Bongo Doyssiro.
• Een Potjen tot gemale Tsia, genaemt Noraissiba.
• Eenen grooten Tsia pot, genaemt Stengo.
• Een geschreven schrift, genaemt Anckocki kindoi.

Aen sijn Outste Broeder, Koninck van Ouwary, en Atstano, Mia.

• Een Schilderije, genaemt Darma, diemen van achteren sien moet.
• Een Sabel, genaemt Massamma.

Aen sijn tweede Broeder, Koninck van Kinocouny.

• Een Sabel, genaemt Ießmassamme.
• Een Schilderije van Kick-vorssen.

Aen sijn derden Broeder, Koninck van Mico.

• Een Sabel, genaemt Sandame.
• Een Schrift, genaemt Sinche.

[6]

Dese ses stucken/ aen sijn dry Broeders ghelegateert/ sijn van minder waerden/ ende en hebben gheen comparatie by de ses bovenste/ aen sijn Majesteyt ghemaeckt/ echter zijnse yder rijckelijcken duysent goude Oebans, dat is seven-en-veertigh duysent Taylen Silvers waerdigh.

Het Silver/ en Gout dat gemelde sijn Majesteyt aen Heeren van den Bloede/ verscheyde wel-ghesinde Coninghen/ haer Wijven/ geselschap-Heeren/ alle Soldaten/ en Edelen die in sijn dienst waren/ yegelijcken naer sijnen staet ghemaeckt heeft/ monteert naer de rekeninge daer van zijnde/ over de dry hondert Tonnen Gouts.

Den jegenwoordighen Keyser/ naer sijn Vaders doot volkomen regeerende/ en hadde tot dien tijdt noch gheen echte Vrouwe/ en was meest ghenegen tot de Sodomerye; waer door den Dayro beweegt is geworden/ twee alderschoonste Maeghden (van sijn naeste bloede/ hoogh van staete/ en met de Edelste Titulen verheven) aen sijn Majesteyt te senden/ met versoeck/ dat wie van beyden hem behagen mochte/ deselve tot sijne Miday (daer wert Keyserinne mede ghemeent) soude ghelieven te aenvaerden/ ’t welcke op voorschreven Dayros begeert effect ghesorteert is/ doch sonderlinghe/ ofte geen Conversatie met dese Jonckvrouw hebbende/ maer sijn vorighe maniere van leven noch onderhoudende/ heeft dese Jonckvrouwe haer in een quellinge gheset/ doch/ om des Majest. ongunste niet op den hals te halen/ sulcks niet laten blijcken; eyndelijcke is ’t gheschiet/ dat de Voester van de Keyserinne (van de welcke somtijts wel een vry woort (ten respecte van haer ouderdom/ ende dat by nae als Moeders van hare soogelinghen/ de welcke doch niet meer en trouwen/ in groote eeren ghehouden werden) verstaen wesen wil) door yver gedreven/ den Majesteyt goets moets zijnde/ met reverentie aldus aenghesproocken heeft; hoe mach toch uwe Majesteyts harte tot soo verkeerde werck gheneghen zijn/ ende een soo schoone Creatuere/ uwe eyghene Dienst-maeght te vergeten/ die uwe vreughde/ door ’t dragen van uwe vruchte immers billijcker behoorde de naeste te wesen? sijn Majesteyt den welcke vrolijcke was/ ontstack in toorn/ doch sprack niet een woordt/ stont op/ en gingh naer een andere sijne ordinarie sit-plaetse/ liet aldaer ontbieden/ de Officieren vande Bouluyden/ ende werck Meesters/ haer belastende/ dadelijcken te beginnen een Paleys (Kasteelsche wijse/ met hooghe Mueren/ Graften/ Bruggen/ ende stercke Poorten/ midtsgaders alderhande kostelijcke verscheyde wooninghen daer inne) te maecken/ welcke ghebouw voltrocken zijnde/ heeft de schoone Keyserinne/ met haer Voester/ ende alle de suite van Jonckvrouwen/ die met haer uyt Miaco ghekomen waren/ daer inne gheordonneert/ de welcke sonder eens mans aenghesichte meer te aenschouwen/ daer inne scherpelijcke bewaert/ ende van de Majesteyt t’eenemael verlaten wierdt. De eyghen Voester vande Majesteyt die mede in grooter waerden/ ende als sijn Moeder in eeren gehouden wierdt/ over dese daet ten hooghsten bedroeft gheworden zijnde; siende de Majesteyt gheen Kinderen en kreegh/ ende soo doende gheen te verwachten en waeren/ heeft uyt allen Koninghen Wijven Huysen verscheyde schoone Vrouwen doen uyt soecken/ ende die in gheleghentheydt van tijden voor sijn Majesteyts ghesichte ghesteldt: onder andere veel Juffrouwen wordt een Harnas-maeckers Dochter gevonden/ die des Majesteyts Ooghen scheen te behaghen/ ende van hem bevrucht wierdt/ welcke saecke soo groote jalousie onder groote Dame heeft ghebracht/ dat soo een viele Maget/ eens Ambachts-mans Dochter/ voor haer dese gratie gheschiedt was/ dat sy resolveerden het Kindt in sijne gheboorte om te laeten [7]brenghen/ ghelijck gheschiedt is/ ende naer men segghet/ tot op heden noch (om veel bloedt stortinge te vermyden) voor de Majesteyt verborghen ghehouden werdt.

Den Oorspronck en ghelegentheyt van den Dayro. Van den beginne soo de Japanse Chronijcken beschrijven/ is het Landt tot op hondert Jaeren herwaerts van eenen Erf-heer (by haer Dayro ghenaemt) gheregheert gheweest/ den welcken van de Inwoonderen voor souvereyn/ ende oock heyligh ghehouden/ ende dien volghende noyt met inlandtsche Oorloghe (teghens sijne Persoon) bestreeden wierdt; want het een yeghelijcken daer voor hieldt/ dat sich tegens den Dayro te opposeeren/ voor sijne Heyligheydt/ als teghens Godt ghesondight was: wanneer hem dan den eenen Koningh/ (door verschillen/ ofte mis verstandt) teghens den anderen stelden/ soo was daer een overste Veldt-heer/ die de gheresene moeyte sliste/ ende naer verdienste te straffen/ sijne Doratie was; want de Dayro, door sijne Heyligheyt soo hy ghe-estimeert wierdt/ en betreede gheen Aerde/ oock Son/ nochte Lucht op syn Hooft schijnen moet/ daer wert oock aen sijn Lichaem niet verkort/ soo aen Baart/ als Naghelen/ soo dickmaels hy etet/ wert den Kost al in nieuwe Potten gekoockt/ heeft twaelf Vrouwen/ de welcke sonderlinghe verheerlijckt/ ende met veelderley ceremonien tot dien Staet ghebracht werden: als den Dayro uyt gaet/ soo volghen hem de Vrouwen in statie/ (yder in haer Carosse/ met haer Waepenen ende Titulen konstelijck daerop ghemaeckt zijnde) achter nae. Oock soo staen in sijn Regement twee ryen van twaelf Huysen/ aen yder zijde ses/ seer konstelijcken gebouwt/ met haere Wapens/ ende Titulen daer vooren ghemaeckt/ in welcke dese Vrouwen/ yder met haer ghevolgh woonen/ behouden dese/ zijn noch andere generale by Wijven huysen: in alle dese twaelf Huysen/ werdt alle avonts het bancquet/ ende Avontmael bereyt/ ende setten sich de Sangeressen/ ende Instrument Speelsters in ordonnantie/ sonder dat yemandt weet in wat Huys den Dayro rusten sal/ in welckers Huys den Dayro in gaet/ daer werden dadelijcken by een gebrocht alle de Bancquetten die inde andere elf Huysen toebereyt zijn/ oock soo komen de andere elf Vrouwen met hare staet Juffrouwen/ ende Musijcken/ om de eene (die waerdigh ghehouden is/ dat den Dayro by haer in-komt) te helpen vrolijck zijn/ daer werden Commedien gespeelt/ ende alles uyt-gerecht/ ’t ghene den Dayro best behaegt.

Als den Dayro een Soon gegenereert/ den welcken men hoopt dat Successeur van ’t Rijck sal zijn/ so werden om sijn Voester te kiesen/ 80. schoone jonghe vrouwen uyt-ghesocht/ zijnde alle Juffrouwen van treffelijcke vermaerde Edel-luyden; dese Vrouwen op datse waerdig souden mogen zijn/ de Voester van een soo grooten Heer te mogen wesen/ werden met veel ceremonien door de twaalf vrouwen/ ende ’t geheele vrouwen hofs-gesinde des Dayros, mitsgaders de negen Heeren de welcke Capitale hooghe Titulen hebben/ ende van de naeste bloede des Dayros zijn/ oock by gebreck van mannelijcke oort Dayros worden mogen/ eerstelijcke verheerlijckt; naer welcke geschiedenisse groote Feeste gehouden wert: des andern daeghs/ werden uyt de voornaemde 80. Vrouwen/ 40. gekoosen/ dewelke weder/ door dien ’t ghetal vermindert is/ met verscheyde Ceremonien/ noch hoogher verheerlijckt werden/ brenghende mede dien dagh met voorighe Feesten ende pomperijen door; de andere 40. behoudende de gekregene Titulen ende waerdigheden/ mitsgaders veelderleye ontfanghen giften/ werden afghedanckt: uyt de 40. werdender andermael thien ghekoozen/ uyt de thien dry/ ende uyt de dry voor ’t laeste mael een; in welcke verkiesinghe t’elcken de Ceremonien/ Feesten [8]ende Schenckagien vervolgens vergroot werden: naer dry dagen werd dese een/ uyt 80. gekosen Voesters/ weder met groote pompieusheyt verheerlijckt/ de Feesten daer over gehouden zijnde/ wert melck uyt hare borsten in des Kindts mondt (’t welcke een van de voornaemste der Vrouwen in dien tijdt ghevoet/ ende op de schoot gehad heeft) ghedruckt/ daer door de Voester voor de laetste mael verheerlijckt wert/ waerdigh gheworden zijnde/ het kint met haer handen te ontfanghen/ ten respecte het selve van haer melck ghenoten heeft. De ceremonien in Feesten over trouwen/ over kinder-baren/ ende over jaer Feesten/ zijn seer veel ende groot in ’t getal/ de welcke alle met groote statie ende modestie pompeuselijcken onderhouden werden.

Alle dese verhaelde Ceremonien ende waerdigheden blijven noch tot op heden by de Dayros in ’t gebruyck/ want aen middelen ende nootwendigheden/ het haer niet en ontbreeckt/ behalven het land/ dat door een anderen geregeert wert/ welcke oorsake ende beginselen des selfs in ’t korte verhalen sal.

Het Ampt van opperste Velt-heer/ was eertijds een der eerwaerdighste ampten die daer doemaels in ’t Rijck waren/ ’t welck ghemeenelijcke de tweede Soon des Dayros gegeven wierd: dien Dayro dan noch eene Sone hebbende/ welcke hy mede gaerne om de liefde des Moeders verheffen wilde/ stelde hem mede in de regeeringhe/ met ordere/ dat yder dit Officie by beurte dry Jaren bedienen soude; waer op ghevolght is/ dat de eene Broeder/ in den tijdt van zijn dry Jarige bedieninge sich selve met de groote des lands soodanigh verbant/ ende sijne staet bevestighde/ dat hy noch door goede vermaninghe des Vaders/ noch met ghewelt/ van sijn Officie te setten was; doch dit een saecke wesende van quade consequentie/ dat daer door het Rijck (’t welcke noyt gheschiet was) in eene verwarringhe te gheraecken stondt/ resolveerde den Dayro met hulpe der Koninghen/ door de andere overighe Veld-oversten/ dese sijne moetwillige Soon met ghewelt aen te tasten/ ende om te brenghen/ ghelijck gheschiet is; ’t welcke het beginsel/ ende eersten Oorlogh teghen den staet des Dayros is gheweest; ghenoemde Veld-overste in sijnen staet behoorlijck gestelt zijnde/ heeft de saecken tot zijn voordeel soo in ’t werck weten te stellen/ dat hy de wijle hem het Swaert in de handt ghegheven was/ nae de dood des Dayros, sich selven als absoluyt Heer over ’t Land verklaert heeft/ latende evenwel het Hof des Dayros, met de statie ende ghesinde/ mitsgaders respect/ ende Ceremonie/ macht/ ende middelen om te onderhouden/ in voorighe manieren blijven: ’t welcke echter de tweede Oorlogh veroorsaeckt/ ende te weghe ghebracht heeft/ dat een andere Velt-overste ghekoozen wierdt/ die de voornoemde onderbracht: naer welcke gheschiedenisse/ dese sich selven mede als de twee voorighen/ een Souvereyn Heer over het Land ghestelt heeft/ het welcke de derde Oorlogh verweckte/ ende oorsaeck was/ dat alle Koninghen/ ende vermogente Heeren een yegelijcken sijn eygen Meester/ ende ’t Land aen alle kanten met inlandsche Oorloge verdorven wiert; geen Dorp noch Vlecke/ hoe kleyn sy waren die niet teghen den anderen streden/ dan den eene/ dan den anderen boven leggende; tot datter eyndelijcke eenen fluxen Helt (die een simpel Soldaet hadde geweest) voort quam/ de welcke maer met 50. mannen beginnende/ door sijne furieusheyd/ ende goede Fortuyne soo grooten toeloop kreegh/ Casteelen/ ende Steden innemende/ dat in den tijd van dry Jaren het gheheele landt onder sijne ghehoorsaemheydt brachte; latende mede als de voorighen den Dayro met alle sijnen aenhangh/ ende Heerlijckheden/ in volle possessie/ behalven de regeeringe/ die hy aen sich selven behielt/ ende wiert van den Dayro (die sich onvermoghen bevont) [9]met groote pompe/ ende groote eer Titulen Keyser ghekroont/ genaemt Taycko, een Man van groot verstant zijnde/ aldus geluckelijck regeerende/ voorsagh dat uyt jalousie der principaelste lants Heeren (door dien sy van eene so vielen af komstigen Keyser gheregeert wierden) lichtelijcke een wrockighe Oorloghe ontstaen apparent was/ gebruyckte om sulcx voor te komen dese practijcken: hy sont naer Coria alle de principaelste Koningen/ en groote Heeren/ die hem dochte zijn hartste partye te mogen werden/ met een getal van ontrent sestigh duysent Soldaten/ omme dat Lant onder de ghehoorsaemheydt van Japan te brengen/ de welcken hy daer met veel trostelijcke Brieven/ ende Beloften/ seven Jaren lanck onderhielt/ haer vermaenende doch niet wederomme te keeren/ voor/ ende aleer het gheheele Lant onder gebracht souden hebben; dese Heeren/ ende Soldaten/ door den langen tijdt beginnende te verlanghen nae haer Landt/ Wijven ende Kinderen wierden moedeloos/ ende bedreven in Coria groote Wreetheyt met moorden/ branden/ schenden/ en ruyneeren van Menschen/ Steden ende Casteelen/ tot eyndelijcke die van Coria desen last niet langher konnende verdragen/ een Ambassadeur aen den Keyser van Japan uyt maeckten/ die ter liefden van zijn Lant/ den Keyser Taycko, ende hem selven door practijcken met vergift het Leven benaem: de Lants-Heeren in Coria noch oorlogende/ verstonden dat haer Keyser doodt was/ Dies sy sonder consent daer toe te hebben Coria verlieten/ ende haer spoedelijck een yeghelijck naer zijn Landt vervoeghden/ willende sien wien onder haer het Keyserdom toe vallen soude.

Den voorschreven Taycko hadde een eenigen Soon Fidery genaemt/ den welken als zijn Vader stierf ses Jaren out was; Taycko gevoelende dat hy sterven soude/ verkoos een der Principaelsten/ en Grootsten van ’t Landt/ daer hy hem meest op vertrouden/ met namen Ongosschio, dien stelden hy in zijn Testament als Momber over sijnen onbejaerden Soon/ doende hem met sijn Bloedt onderteeckenen/ dat hy zijnen Soon vijfthien Jaren oudt gheworden zijnde/ door de ceremonien/ ende verheerlijckinghe des Dayros, Japans Keyser soude kroonen laten/ sulcks dat den voornoemden Ongosschio, die een seer scherpsinnig/ ende verstandigh Man was/ door begheerte van Taycko, ende bewillinghe der Koningen/ ende Lants-Heeren/ om voor te komen/ dat door de jonckheyt/en Kintsheyt des Keysers/ niet yemandt anders hem in dese plaetse soude soecken te dringhen/ ende het Landt weder tot een nieuwen Oorlogh brenghen/ by provisie in de regeeringe ghestelt wierdt.

Doch desen gemelde Ongosschio en heeft zijne beloften/ die met bloede versegelt waren niet ghehouden/ maer heeft den jonghen Fidery, die noch gheen absoluyt Keyser ghekroont was/ met veelderley practijcken beschuldight/ ende ten laste gheseydt/ dat hy Fidery hem mistroude/ ende vreesde dat niet in ’t Rijck ghesteldt soude werden/ dat hy dien volghende alle preparatien tot den oorloghe maeckte/ omme het lant met ghewelt van zijn Momber te nemen/ ende diergelijcke beuselingen meer/ oock beschuldighde hem/ dat hy hem Keyserlijcke eere aen doen liet/ als mede de Koninghen/ ende Landts-Heeren/ dat sy hem de voorsz. eere aen deden/ eert hem toe quame/ ende Keyser ghekroont was: tot dat hy eyndelijcke alle zijne macht in ’t Koninckrijcke Suruga vergaerde/ ende daer mede naer Osacka (al-waer de Fidery zijn Hof hielt) afquam/ den selven seer hart belegherte/ ende naer dry maenden overwon: den Fidery in zijn uyterste noot/ badt seer nederigh om zijn leven/ segghende gheen Keyser te willen wesen/ maer versocht simpel een Lants-Heer/ ende Vasael van Ongosschio te mogen zijn/ ende om de selvige bede [10]beter te moghen verwerven/ sant zijn Wijf/ die de dochter van Ongosschio, ende hem ten wijve gegeven was/ in persoon aen haer Vader/ doch weygerden hy sijn Dochter te hooren spreken/ ende voer met zijn voornemen voort/ doende (naer dat het Casteel overwonnen was) de huysinge/ (daer hem den Fidery met zijn Moeder/ ende principaelste Adel van Mannen/ ende Vrouwen in verborghen hadden) rontomme hoogh met hout omstapelen/ ende in den brant steecken/ waer inne alle dese persoonen soo ellendelijcke omme ghekomen zijn/ hy dooden oock alle persoonen van vermoghen/ die het met den Fidery ghehouden/ ende hem teghenstandt ghedaen hadhen/ brenghende het gheheele Landt onder sijn ghehoorsaemheydt/ immer in soo goede forme/ als het van den voorsz. Taycko gheschiedt was/ des Jaers daer aen stierf Ongosschio, zijnde een oudt bejaert Man/ ende werdt zijn Soon/ ghenaemt Combo ofte Coubosamma solemnelijcken Keyser in sijne plaetse gestelt/ welcken Coubosamma den Vader was van desen regeerende Keyser/ ghenaemt Chiongon.

De nombre vande Soldaten met hare wapenen. Het inkomen/ welcke onder Coningen/ ende Lants-heeren/ naer rato der reeckeninge hier voren gespecificeert/ verdeelt is/ monteert 18400000. ofte 18. Milioenen/ ende 400. duysent Cockiens, waer van yder Cockien 10. guld. in waerden is/ naer welcker getal/ ofte inkomen/ yder Heer pro rato, zijn volck tot dienst van de Mayest. by noot/ ofte vereyschende gelegentheyt moet by brengen/ ende dienen laten; te weten een Soldaet 1000. Cockiens inkomen hebbende/ is gehouden 20. Soldaten/ en 2. Ruyters in ’t veldt te houden/ ghelijck den Heer van Firando, de welcke 60000. Cockiens inkomen heeft/ volgens zijn tacxte op brengen moet/ ende oock redelijcken op brenget 1200. Voet-knechten/ ende 120. Ruyters/ behalven dienaers/ slaven/ ende wat tot den treyn noch bygevoegt moet zijn/ ende vereyst wert; so dat het getal der Soldaten/ ’t welck in dienst vanden Keyser/ door de Koningen/ ende Lants-heeren/ naer sijne Mayest. believen kan werden op gebracht/ komt ter getalle van 368. duysent Voet-knechten/ ende 38. duysent 800. Ruyters: daer-en-boven heeft zijn Mayest. van eygen inkomen/ ende aen eygen Soldaten/ noch ongevaerlijcke 100 duysent Voet-volcx/ en 20000 Paerden/ daer mede zijn Casteelen/ ende vaste plaetsen aen alle zijden beset blijven/ ende zijn persoon gestadigh bewaert werde.

’t Meeste getal der Heeren/ principael/ die de grootste/ ende rijckste landen besitten/ hebben gemeenelijck eens soo veel/ ende sommige twee mael soo veel volcx gestadich in dienst/ als haer taxt van de Mayest. op te brengen gelast is/ waer mede een yder naer vermogen/ zijn pracht/ ende moghentheydt altijt is betoonende/ willende den een voor den anderen/ wanneer den noot vereyscht/ gemeenelijcke sodanige dinghen verrichten/ dat daer door haren naem/ ende eere mochte werden vergroot/ gelijck sulcx inden laesten Arimasen oorloge genoegh gebleeken heeft.

De Ruyters zijn alle geharnast/ doch het Voet-volck heeft niet anders als een stormhoet op het hooft/ het geweer der Ruyterye bestaet sommige in korte roers/ eenige korte piecken/ andere pijl ende boog/ en alle met sabels/ de Voet-knechten/ (die besonder in Compagnien verdeelt zijn) hebben mede alle 2. sabels/ daer-en-boven nae haer sterckte voeren sommige zware/ andere lichte/ en ordinaris roers/ lange piecken/ Nanganetten ofte seep-messen: 5. Soldaten hebben een Hooft, die in gelijcke geweer nevens haer staet/ ende over haer te gebieden heeft: 5. alsulcke Hoofden/ welcke maecken 25. Mannen/ met hare onderdanen hebben weder een Hooft/ soo dat een Compagnie van 50. Mannen (gelijckse gemeenelijcke zijn) 10. ghemeene/ ende 2. middelbare Hoofden hebben/ waer over dan noch eene is/ die [11]de Compagnie regeert/ voert/ ende ’t opperste gesach heeft: 5. alsulcke Compagnie hebben een Hooft/ ende 50. Compagnien weder een Hooft; van gelijcken is het oock met de Ruyterye. Sijn Majest. kan jaerlijcx perfect weten/ hoe veel levende zielen in ’t Landt zijn; hoe veel Soldaten/ hoe veel Borgers/ ende hoe veel Land-bouwers; alle 5. huysen zijn aen malkanderen verbonden/ ende hebben elcke 5. een Hooft/ die rekenschap moet doen/ van die daer sterven/ ende geboren werden; aen de gene die daer over gestelt zijn/ die weder aen haer Heere; den Heere aen sijn Koning/ en den Koning aen 2. Officieren/ die vanden Keyser tot dat ampt gestelt zijn.

De Rijckx-raden werden by ons Nederlanders generalijcken Raedts-Heeren genaemt/ doch heeft ygelijck Heer sijne aparte Titel/ ende Officie/ behalven 4. der De Authoriteyt van de Rijcks-raden. selver/ de welcken de hooghste van staet zijn/ alle daghen ten Hove compareeren/ ende alle voorvallende saken by sijn Majesteyt verrichten; dese werden alle vande Koningen/ ende Lands-heeren gerespecteert/ ende ge-eert/ haer inkomsten is de meeste 20. de middelbare 10. ende de minsten 3. 2. ende 1. Tonne gouts jaerlijcks: haer authoriteyt noch macht/ en vermach in ’t minste niet de Majesteyt ergens in te constringeeren/ noch geen dinck (wanneer absoluyt antwoordt bekomen hebben) 2. mael aen te raden/ ofte souden lichtelijcke uyt hare Officie in ballingschap versonden werden/ sijne Majesteyt kiest deselvighen uyt Edelluyden/ dewelke sijne naste Dienaers geweest/ ende in sijn Hof gevoet zijn/ die dan sijn oogen best behagen; door desen werden de meeste Lands-saken verricht; daeromme is een yegelijcken van hun allen sonderlijck voorsichtigh/ sijne Majesteyts Ooghen aensiende eer sy spreken derven/ hebbende haer wel wijselijcken beraden/ wat sy spreken/ vraghen ofte antwoorden sullen/ en dit alles om in de goede gratie van sijne Majesteyt te blijven/ al wasser yets onrechts/ sullen echter alle met sijne Majesteyt approberen/ en haer daer mede confirmeeren. Jae al soude een Landtschap ’t onderste boven draeyen/ so sullen sy buyten goede ghelegentheyt sijne Majesteyt niet aen-spreken/ maer moeten alle inportante saken tot gelegener tijdt werden uytgeset.

De qualiteyt van de Lantsheeren ende hare magt. Des lands Heeren haer inkomen/ gelijck by dese specificatie hier voren aengewesen is/ is groot/ doch hebben oock veel te onderhouden/ en doen extreme groote kosten: Eerstelijck moeten sy hoveeren/ en uyt hare landen 6. maenden ’s Jaerlijcx inde Keyserlijcke Stadt Jedo, (tot suite/ en gheselschap van sijne Majesteyt) preciselijcken blijven/ als te weten het een half jaer komen de Heeren van ’t Noorden/ en Oosten/ als dan vertrecken de Heeren van ’t Suyden/ en Westen/ met behoorlijcke licentie/ ’t welcke toegaet met veel ceremonien/ feesten/ en gheschencken/ yder weder nae sijn Landt/ dat half jaer dan weder verstreecken zijnde/ soo komen die van ’t Suyden/ en Westen de Heeren van ’t Noorden/ en Oosten in voorseyder forme weder vervangen; ’t welcke dese Heeren (der welcker sommighe met 6.5.4.3.2. en 1. duysent Mannen af en op reysen) extraordinaris veel geldt kost. De Heer van Firando, (alwaer des Compagnie Logie staet) de welcke een van de kleynste Heeren is/ reyst niet minder als met dry hondert mannen/ zijnde Edelluyden/ Officieren/ Soldaten/ Dienaers/ Dienaers harer Dienaren/ Paerden/ Knechten/ Geweer-dragers/ die alle tot de statie noodigh/ en by zijn moeten; den ghemelden Heer van Firando heeft in Jedo in sijne twee Huysen/ soo Mannen als Vrouwen/ Dienaers/ als Dienaressen/ over duysent zielen te onderhouden; so naer advenant doen de groote Heeren naer rato harer inkomen/ en vermoghen: in welcke Stadt (welcke als een Wereldt vol Volcks/ en Hof-gesinde) alles uytnemende duer is/ haere kostelijcke timmeragien/ die dickmaels dan dus/ dan soo hermaeckt werden/ de prachtighe Kleederen haerer Dienaren/ en principaele Dienaressen: [12]en Jonckvrouwen in hare wijve huysen/ gastmalen/ en schenkagien/ in dat magtige en prachtige Hoff/ houden deselvighe onder/ so dat sy meer spendeeren/ als sy inkomen hebben/ en meest alle ten achteren zijn: Daer-en-boven stelt haer de Majesteyt somtijts te werck/ ordonneert graften te graven/ Kasteelen te leggen/ ofte vergrooten/ gelijck by mijne tijden dickmaels geschiet is/ waer aen de Land-Heeren van ’t halve lant/ yder syn portie in hooghte/ breedte/ en diepte Pro rato haren inkomen gegeven wert; als dan ontbieden sy dadelijcken soo veel duysent arbeyders/ steen-houwers/ en ambachtsvolck/ gelt/ provisie/ en gereetschap/ als elck dunckt dat tot sijn portie van noden hebben sal; het is wonder om sien hoe vlijtigh den een voor den ander yvert sijn werck sonder aensien van gelt/ ofte kosten/ net/ hecht/ en spoedigh vaerdigh te maken.

De principaelste Heeren/ wanneer sy een nieuw Palleys maken/ timmeren (behalven de poorte tot haer eygene gebruyck) een seer kostelijcke poorte/ welcke van boven tot beneden alles met panneel/ en beeltwerck niets uyt ghesondert/ ’t eenemael dick met lack-werck vergult is; de voorschreven poorte voltoyt zijnde/ wert (op dat den regen/ en sonne het gout niet verblicken soude) geheel dicht met plancken beschooten/ en blijft soo toe/ en beslooten staen/ tot den tijt dat de maent gekomen is dat sijne Majesteyt daer door passeert/ en in dat Huys te gaste gaen sal/ wanneer dan dat gastmael ge-eyndigt is/ en sijne Majesteyt de selvige poorte weder uyt gepasseert is/ wert de selvighe bloot staende/ weder toegheslooten/ ende en gaet noyt weder open/ dit betekent waerdigheydt/ want niemant waerdigh ghenoegh is deselvige Poorte meer te passeeren: sijn Majesteyt/ gaet oock niet als in een Huys eens te gaste/ alle het gewaet tot dese gastmael noodigh/ wert lange te voren met groote kosten sorghvuldelijcke (alles met Keysers wapen daer op ghemaeckt) vergadert/ en daer nae tot een gedachtenisse/ en juweel/ van dat de Majesteyt sich vernedert/ en in dat Huys gegeten heeft (sonder meer te besigen) bewaert; tot dese gastmael wert de Keyser 3. Jaren te voren genoot/ in welcke tijt alle preparatien toegestelt werden: dese gast-mael/ brasseryen/ en schenckagien (naer dat den Keyser den eersten dagh daer geweest is) dueren 3. maenden lang/ in somma/ so dat het eerste timmeren van ’t Paleys/ en’t gastmael des Keysers bestant is/ om eenen rijcken Koningh arm te maken. Als de Majesteyt/ op de jacht geweest/ en een party Craen-vogelen (die daer in groote extime zijn) gevangen heeft/ vereert somwijle een der Vogelen/ aen een sijner toegedane vasalen/ welcke gifte des Keysers haer by naer een half Jaer inkomen kost/ dese eere is soo groot van wege dese gifte/ ten respect den Majesteyt dien Vogel met eygen handen door den Valck gevangen heeft/ dat de heele staet daer van wagen moet/ en werden daeromme soo veel schenckagien/ feesten/ en gastmalen langen tijt daer na noch gedaen/ dat alles te langh soude zijn te verhalen.

Den Heer van Zatsuma, heeft jonghst in sijn nieuw ghebouw den Keyser te gast gehad/ en die eer ontfangen die noyt Koning om een gastmaels wille vande Majesteyt voor desen verkregen heeft/ de Majest. vereerde hem met een donatie voor sijn paerden (soo ’t genaemt wert) boven de waerde van ses tonnen gouts Jaerlijcks.

Alle houwelijcken tusschen de grooten ordonneert en besluyt den Keyser; het wijf dat haer van de Majesteyt geordonneert is/ houden sy seer kostelijck/ en haer beste erve; voor welcke mede/ tegen den tijdt dat de Bruyt komen sal/ expres nieuwe huysen bouwen laten/ byvoegen de selve veele staet Juffrouwen/ en Dienaressen/ tot 100. 20. 30. 40. 50. ja tot 200. toe/ nae dat de Heeren groot van vermogen zijn/ de welcke alle seer kostelijcken in Kleederen onderhouden werden/ woonen in [13]huysen die seer kostelijcke verlackt/ vergult/ en met beeltwerck gesneden zijn; wanneer de selve uytgaen/ ’t welcke om haer vrienden te besoecken niet meer als eens in ’t jaer en geschiet/ volgen haer de staet Jouffrouwen/ alle in toegemaeckte Pallancquiens, tot 30.40.ja 50.toe/ yder met haer kameniers aen beyde zijden vande Pallancquiens seer seedigh achter den anderen; de Pallancquiens, zijn seer kostelijcken verlackt/ en met Gout ingeleyt/ werden in ordere twee vadem spacie van den anderen gedragen: het Wijf ’t welcke haer vanden Keyser gegeven wert/ is de Moeder van de Kinderen die in hare heerlijckheden succideeren/ is dan dat Wijf onvruchtbaer/ ofte dat het geen Soons voortgebracht heeft/ so wert dat rijck gemeenelijcke aen een ander/ ofte vreemde Heer gegeven.

Vele By-wijven/ so veel als ygelijck Heere sijne genegentheyt leydet/ hebben sy/ en teelen door dese middel veel Kinderen/ als ick vooren hebbe verhaelt/ hoe wel doch geen anderen/ als van het echte wijf succideeren mogen.

Alles wat tot vermaeck der menschen/ nae haer wijse bedacht mach werden/ hebben sy in hare Wijve huysen/ thuynen/ vivers/ bancquetten half op het landt/ half over ’t water staende/ alderhande landt en water vogels/ musijck/ instrumenten/ en werden daer dagelijcx Commedien ghespeelt; geen mans-persoonen laten sy tot vermaeck in hare Wijven huysen komen/ als eenighe die haer seer naer in bloede bestaen/ en dat noch selden; dese voorschreven Wijve Huysen werden seer sorgvuldig bewaert/ en moeten alle dese Jouffrouwen/ groot/ kleyn/ jonck/ en out/ sonder in ’t minste eenige conversatie met mans-personen te hebben/ in dese staet/ en dienst haer leven verslijten; geene suspucie hoe kleyn/ ick late staen de mis daet/ die niet met de doodt gestraft werdt/ het zijn oock meest alle uytgesochte schoone Deernen/ dewelcken soo den Koningh/ ofte Heer/ als sijn gemalinne/ met een sonderlinghe nedrige modestigheyt te dienen geleert hebben/ siende naer hare aenghesichte/ ofte sy spreken/ antwoorden/ lachen/ ofte swijgen sullen/ zijnde gekleet met allederley coleur van zijde/ in orderen verdeelt/ sommighe orderen draghen roode kleederen/ groene gordelen/ en groene hooft-spansels: eenighe witte kleederen/ roode gordelen/ en roode hooft-spanselen/ anderen geele kleederen/ fiolette gordelen/ en fiolette hooft-spanselen/ en veele diergelijcke verscheyde koleuren van kleederen/ meest alle geborduurt/ met verwe gheschildert/ ofte met gout genaeyt/ ofte ghedruckt: yder ordere heeft hare Officieren/ en bestaen gemeenelijcke yder in 16. persoonen/ die in ordonnantie nevens den anderen sitten/ gaen/ en dienen/ als in maniere haer gheleert is: de voornoemde Jouffrouwen zijn oock alle van Edelen af komsten/ schoon van gedaenten/ wel op gevoet/ van goeder manieren/ ende en werden in desen dienst niet minder/ als voor 15. ofte twintigh jaren aengenomen/ sommighe/ en meest voor alle haer leven; veel nemense in haren dienst van datse noch kinderen van vier/ ofte vijf Jaren out zijn; eenighe wanneerse acht-en-twintigh/ ofte dertigh Jaren out geworden zijn/ werden van hare Heeren aen eenige harer Edelluyden/ Soldaten/ of Dienaers/ elck naer sijn merite/ ten houlijcke ghegeven/ die hy dan met een verhooginge van Tractement/ ende somme gelts vereert: die tot over de dertigh Jaren wachten/ blijven voorts meest alle haer leven/ ende komen eyndelijcke tot officien onder de Vrouwen/ gelijck veel Officieren inde Wijven Huysen zijn.

Alle de Wijven van staet/ hoogh/ ende laegh zijn soo gheleert/ ende door haer wetten onderwesen/ dat sy nimmermeer haer met eenige regeeringe/ ofte wereltlijcke saken bemoeyen/ sullen haer oock wel wachten haren Heer/ ofte Man yets dier aengaende voor te stellen/ vraghen/ ofte bidden/ want sulcks al gheschiedende [14]souden gheen antwoort krijghen/ maer den Heer verstoort zijnde/ sonder spreecken door gaen/ daer sy haer subtylijcken wel voor weten te wachten/ dat haer Heere gheen misnoeghen over haer en krijge: wanneer een man (soo sy haer roemen) in zijn wijven huys gaet/ ’t welcke geschiet om sich te vermaken/ leyt uyt sijne hersenen alle sijne vocatien/ als/ of hy der selver gene en hadde/ ende weder uyt gaende/ neemt de selvighe weder aen: want in die plaetsen dan anders niet ghedaen/ noch ghehanteert wert/ dan Amoreuse vrolijcke tijtkortinghen/ met bancketten/ snarenspel/ fluyten/ singen/ dansen ende Commedien speelen; wetende soo de Wijven van hooghe/ ende lage staet/ met een sonderlinge gratie/ respect/ ende onderdanigheyt de Mannen te dienen/ ende naer ’t aengesichte te sien/ hoe ’t gemoet gestelt is.

De redenen die de Japanders, principael onder de grooten/ over de oorsake van dat hare Wijven alle binnen huys als besloten houden/ ende in geen mans gheselschap komen laten/ oock niet toestaen/ dat sy eenighe kennisse van wereltlijcke saken sullen hebben/ zijn dese: eerstelijcken seggen sy/ is het Wijf om de Man te dienen/ hem vermaeck aen te doen/ sijn Kinderen te telen/ ende op te voeden/ doch voorder niet: mede dat sulcx geschiet/ om swarigheden/ jalousyen/ moeyten/ bloet-stortinghe/ en oorloge voor te komen/ ’t welcke haer de experientie in voortijden (wanneer de vrouwen veel vryheyt hadden) geleert heeft/ ende noch veel tragedische Historien daer van te lesen zijn/ hoe menigh man door wijven bedrogen/ in decadentie en de doot geraeckt is.

De vrouwen zijn van trouwe/ ende sonderlinge schaemrode Conditie/ daer van veel soude konnen beschreven werden/ doch sal ick niet meer als een/ ofte twee notable exempelen by mijn tijdt gheschiet voort brengen: In ’t Koninghrijck Fingo was een vermaert Edelman/ die een overschoon wijf hadde/ den Koningh liet desen Edelman secretelijck dooden/ ende naer eenige dagen sijn Wijf tot hem halen/ doch dese Vrouw wetende dat desen Koningh oorsake van hare mans doodt was/ sprack den Koningh op sijn oneerlijck versoeck aldus aen/ Waerde Koningh, billijck behoorde ick mijn te verblijden, ende mijn geluckigh te achten, dat ick u dienstwaerdigh gheworden zy; doch segghe ick, dat de selvighe oogenblick ghy mijn ghenaeckt, ick mijn tonghe, (op dat ick sterve) afbijten sal; maer wout ghy eerst mijn bede verhooren, soo wilde ick sekerlijcke u Dienaresse zijn, dat is, dat ghy mijn eerst dertigh daghen respijt gevet, in welcken tijt ick mijn Heer beweenen, ende sijn uyt-vaert behoorlijck uyt voeren sal, ende mijn dan noch toe laten, dat ick op de Tooren van uwe wooninghe een eerlijcke maeltijt bereyde, en van alle mijne droeffenisse met mijn mans bloet-vrienden, een eynde maken mach. Dese curieuse begeerte stont haer den Koningh toe/ ende was verwondert waerom dese maeltijdt op den Toorn gheschieden moeste; ’t welcke naer alles volbracht/ ende den Koning goets moets was/ door blijschap/ dat den tijt van sijne luste na by quam/ veel wijns gedroncken hebbende; gingh dit schoone wijf/ ter zijden in eene Galderye/ als om haer wat te verlusten neder sitten/ wierp haer selver in presentie vanden Koningh/ ende alle die daer op de maeltijt waren van boven neder; eyndigende (sonder van den Koningh onteert te wesen) also haer leven. Een jonge Deerne in eens Heeren Wijven huys/ sat op haer knien om haren Heer wijn te schencken/ eenige tafelkens/ ende schootelen met kost stonden voor den Heer/ waer over de Deerne om te schencken reycken most/ soo ist gheschiet/ dat de Deern een ongheluck van wint over quam/ waer van soo beschaemt wiert/ dat sy geen couragie hebbende/ van op te staen/ ende door te gaen/ sitten bleef; halende haer handen/ ende armen in haer rock/ steeckende haer aenghesichte [15]in den boesem/ welcke sy met den rock bedeckten/ ende nam haer rechter borst/ die sy met een furie aen haer mont bracht/ beet de selvighe/ dat haer Tanden also gesloten inde borst bestorven/ ende door groote schaemte haer geest gaf.

Een Heer liet in sijn Landtschap/ een party schoone jonghe Deernen tot sijnen Wijven huysen op soecken/ ende vont onder anderen eenes Soldaten arme Weduwe Dochter/ die des Heere oogen sonderlinghe wel behaeghden/ ende voor een van sijn by-wijven nam; haer Moeder schreef secretelijcken aen haere Dochter eenen brief/ in welcken sy hare armoede/ van dat sy niet langer leven konde/ wijtloopigh gestelt hadde/ de Dochter besich zijnde/ met haer Moeders brief te lesen/ komt den Heer tot haer in gegaen/ des sy den brief verberghde/ ’t welck den Heer qualijck nemende/ begeerde te weten/ wat brief/ van wien en van waer hy ghekomen was/ de Dochter van groote schaemte/ dorst haren Heer de armoede haers Moeders niet weten laten/ doch den Heer haer verweldigende/ ende sy siende datse onvermooghes was/ stack de Brief/ die op sacht/ dun/ fijn papier gheschreven was/ in haer mont/ douwende deselvige in haer keel/ waer af sy verschrickte/ ende doot te wesen bevonden wiert; den Heer/ uyt jalousie/ ende toorn/ liet haer den keel op snijden/ ende sach dat den brief sonder misdaet/ en van haer arme Moeder was/ waer over seer bedroeft/ ende tot tranen te laten bewoogen wert/ nemende daer naer dese Dochters Moeder in sijn wooninge/ de welcke hy noch tot op heeden rijkelijke in waerden en eeren onderhouden laet.

Onder dese luyden is oock een groote schaempte wanneer bloet-vrienden by den anderen zijn/ dat sy haer scherpelijck wachten van eenige lichtvaerdighe woorden te spreken/ ofte van de negotie den houwelijcken staet betreffende/ al was het oock eerlijcke; so dan sulcks evenwel door onkondigheyt van yemande gheschach/ soo sullen de Jonghsten opstaen en wech gaen: sy bewijsen groote eere en liefde aen hare Ouders/ ghelooven vastelijcken/ dat die contrarie doet/ van de Goden niet onghestraft blijven sal; alle maenden des jaers/ den dagh dat hare Ouders ghestorven zijn/ sullen sy niet eeten dat leven ontfanghen heeft/ maer onthouden haer dan met vruchten des velts. Om dan weder te komen op de gelegentheydt des Lantsheeren/ sal dies aengaende vervolgen van hare inkompsten/ die verscheyden zijn/ den eenen sijn land levert uyt veel granen/ andere gout/ en silver/ sommigen kooper/ yser/ tin/ loot/ eenighen hout-werck/ hennip/ cattoen/ zijde/ alle welcke inkompsten/ perfectelijcke gerekent/ getaxeert en den Keyser bekend zijn.

Alle Heeren van groote vermogen voeght/ en ordonneert den Keyser een Cancilier by/ met dit volgende pretext en woorden.

Gunstigen, uwen ommeslagh is groot, en uwer Onderdanen sijn veel, des ick uyt sorge t’uwaerts eenen wijsen en getrouwen man, die onder ’t gesagh mijns huys opghevoet is, u hebbe willen by voegen, laet u vande selve dienen, en dese mijne sorge by u aengenaem zijn. Alle twelcke met groote danckbaerheyt/ ceremonien/ feesten/ geschencken en eere volbracht wert: de personen die van sijnen Majesteyt inde Officien gestelt werden/ zijn luyden die van jongs aen by den Majest. in sijn dry Kameren gedient hebben/ daer de Majest. sich vastelijcke op vertrout/ en een goet verstant/ en oordeel in bevonden heeft; dien doet hy sweeren/ en met bloede ondertekenen/ dat alle ’t gene so klein/ als groot/ niet uyt gesondert/ den staet van ’t lant raken/ sal sien/ hooren/ en door vinden/ perfect sal adviseeren/ mitsgaders van haers Heeren leven/ en dagelijcxen ommegang dagh register houden; de Koningen/ nochte Heeren konnen/ nochte mogen niet sonder weten vandese Cancilier uytrechten/ want des geheelen Lands Gouverno van den Heeren/ door desen Cancilier gheschieden moet. [16]

Meest alle de Heeren hebben onder hare Dienaren personen van rijpen verstande/ van de welcken sy expresselijcken willen aengewesen zijn/ sonder in ’t minste te simuleeren/ alle fauten die sy dagelijcks aen de selvige sien en bevinden/ in dier gevoelen zijnde/ dat een mensche sijn eygen gebreken niet wel sien en kan/ en dat personen die groote vocatien/ en die veel te Gouverneeren hebben/ door haestigheydt/ gramschap/ hooverdije/ ofte wellustigheyt veel tijts faelen/ des sy liever van hare eyghene trouwe Dienaers secretelijcke vermaent/ als van anderen achter de rugge bedilt werden.

De voornaemste Heere dewelcke de grootste Landen besitten hebben hare particuliere namen/ doch werden meest naer den naem van haer lant ghenaemt/ naer het welcken sy haer residentie plaetse/ ofte Kasteel oock noemen; voorts alle mans Personen hebben dry namen/ welcke namen naer de stature vande Menschen onderscheyden zijn/ te weten de Kinderen hebben Kinderlijcke namen/ de welcke Mannen nochte oude luyden niet en betamen/ wanneer deselvigen tot mannelijcke jaren gekomen zijn/ wert haer een mannelijcke naem gegeven/ die de kinderen/ noch de oude luyden niet en betaemt/ als sy dan oudt gheworden zijn/ soo gaet het dan weder als met het voorgaende in de veranderinghe vande namen toe: alle Japanders werden met den toenaem/ ofte by-naem eerst genoemt/ om dat den by/ ofte toenaem van haer Ouders gekomen is/ de Ouders seggen sy waren voor haer in de werelt/ ende dien volgende moet den toenaem die van haer ouders ghekreghen hebben/ voor haren naem genoemt/ en uytgesproken zijn.

Als een Heere te sterven komt/ zijnder gemeenelijcke thien/ twintigh/ ofte dertig naer dat de Heeren groot/ en der onderdanen veel zijn/ die hare buycken snijden/ en met haren Heere sterven; veele die sulcx doen hebben haer by haers Heeren leven daer toe verbonden/ want/ als sy sien dat haer Heer haer lief heeft/ en eenighe besondere faveur/ ofte beneficie doet/ seggen sy naer gedane dancksegginge/ Ghebiedende Heere, uwe getrouwe onderdanen zijn vele, ende wat hebbe ick doch verdient dese eere te genieten, dit lichaem (dat doch mijns Heeren is) schenck ick u wederom, en beloove dat het niet langer leven sal, als het uwe. Tot welcke bevestinghe sy dan te samen een schaelken wijn drincken/ want het schaeltjen wijn drincken is een groote solemniteyt/ ende en mogen geen verbintenissen daer ’t schaeltjen op ghedroncken is/ gebroken werden.

Het snijden van den Buyck gaet in volgender maniere toe/ sy roepen haer bloet-vrienden te samen/ met de welcken sy gesamentlijcke in een Kercke gaen/ daer werden in ’t middel van ’t pleyn matten en kleeden ghespreyt/ daerse met den anderen het scheymael eten/ drincken/ en vrolijck zijn/ alle het welcke volbracht zijnde/ snijden haer den Buyck open in een kruys/ dat de dermen/ en vuyligheyt daer henen loopt/ sommige die doch noch kloeckmoedigher zijn/ snijden haer selve daer na den keel op/ en gheven den geest/ ick ghelove datter wel vijftighderleye manieren van Buyck snijden zijn/ die ’t best doen kan heeft de meeste eere.

Aenteeckeninge.

De Kercken, ofte Pagoden zijn al van hout 3. a 4. voeten boven d’Aerde, meest viercant ontrent 10. 20. 30. a 40. voeten, yder zijde van buyten met houte Toorens, cierlijck uytgesneden en vergult, zijn seer veel, maer meest kleen, de voornaemsten met gehouwen beelt-werck, als holbollige draecx hoofden, sommige figueren als groote Reusen, en bont ghescherft, sonder ordre naer konst te oordelen, daer sy eenige korte gebeden voor spreken, werpende in sekeren kist, als een offer-kist, sekere kopere penningxkens (cassies) ghenaemt. [17]

Eenige Heeren sullen eenen hoogen steenen Muer voor de Majest. ofte in haer eygen lant tot haer eygen woninge op trecken/ werden van hare dienaren versocht/ de eere te mogen genieten/ dat sy haer onder den muer leggen mogen/ alsoo sy vertrouwen dat de mueren/ daer vrywilligh levent menschen Vlees onder gheleyt is/ geen Accidenten onderworpen zijn/ als sulckx geschiet/ soo gaen sy leggen in ’t fondament/ en laten de groote gehouwen steenen op haer lijf leggen/ van de welcken dadelijcken vermorselt/ ende verplettert werden.

Aenteeckeninge.

Die personen zijn alle lijf eygen Slaven, ende meestendeel armelijck onderhouden, daer over, om uyt de miserie te zijn, vaeck sulckx presenteeren.

De principaele Forten/ sterckten ende Steden. Sijne Majest. heeft verscheyde Casteelen/ de welcke geweldigh sterck/ en groot zijn/ onder alle welcke het Casteel Olacca, ende Jedo, de twee alderschoonste gherekent werden: der Koningen/ en groote Lants-heeren haer Landen hebbe niet door-reyst/ noch gesien/ maer soo ick geinformeert zy/ hebbense machtighe Castelen/ ende groote Steden; gheen van alle Steden/ die bemuert/ ofte bewalt zijn/ echter de Straten in alle Vlecken/ ende Steden/ zijn op een ordinarise/ ende behoorlijcke maet/ yder sestigh Ickiens langh/ zijnde alle straten tusschen twee poorten Een Ickien is dry ellen lang.besloten/ de welcke des nachts/ ende by tijden van noot toe-geslooten/ ende met wacht Lanteerens bewaert werden/ soo is oock den Wegh onder alle Lant-straten heene/ met mijl teeckens afgemeeten/ in de Steeden/ ende Vlecken/ heeft yder Straet twee Burgemeesteren/ de welcken yder voor haer Straet sorge dragen/ ende rekeninge geven moeten/ van ’t gheene onder haer volck passeert/ ende op dat niemant ongheregelt tot de Regenten met kleyne respect inne komen/ hebben sy haer Hofden/ als Vaders ende Voorspreeckers/ door wien alle Moeyten ende ongeregheltheden gestilt/ en de saken van importantie den Rechter vertoont werden.

Aenteeckeninge.

Wy hebben rontsom dit Casteel gegaen, op de kant vande gracht staende ’t omstaende water gesien, zijn de muer-steenen van groote Kesel-steenen, inde middel door gheklooft, de platte sijden om d’evenheyt naer buyten doende, inwaert, ende so op den ander gestapelt, d’openinge met kleyne steenen gevult, meest met kley in plaetse van kalck gestopt, om samen te houwen, doch nevens den inganck, en poorten, die der twee zijn, leggen 4. a 5. groote gehouwen stenen, 8. a 10. voet langh: 4. a 5. voeten hoog; voorts hebbe inde passagie naer Iedo eenige Steden en Castelen gesien, met Wallen en Grachten, flanckerende op ’t midden der straten, vele Waterputten, vermidts de Huysen van hout, den brant subject, dat meermaels, geheele straten wegh neemt.

Haer inkomsten. Gants gheen inkomen hebben de Steden ofte Vlecken/ want een yder onder sijn souverayne Heere staet; de Burgers/ Koopluyden/ Edelen/ hebben oock geen Tollen/ Accijsen/ Inkomsten/ Hooft-gelt/ noch gantsch geen gerechtigheden aen ymant te contribueeren/ als voor den gront daer hare huysen op staen/ de welcke des Heeren is; dat voor yder huys ghemeenelijck van twintigh/ tot een gulden toe (naer dat de huysen groot/ ofte kleyn zijn) des Jaers monteert/ oock moeten sy wanneer Awas voor komt/ tot dienst van den Heer/ yder huys een Man/ ofte Dienaer gheven/ ’t welcke ordinaris twee/ ofte dry mael ter maent gheschiet/ dat somtijdts voor een uur/ somtijdts voor een halve dagh te doen is: den Coninck/ ofte Heer leeft van sijn inkomen des landts/ dat de Aerde/ ende Zee geeft; [18]den Edelman/ ende Soldaten van ’t gene hem mede in ’t Landt van zijnen Heer toe-geleyt is; den Koopman van sijne winsten; den Burger/ en Ambachts-man van sijnen Hantwerck; ende de Landt-bouwers (welcke by na als Lijf eygenen zijn) van haer portie/ die haer om te konnen leven van den Heer uyt de Vruchten des Lants toegeleyt werden.

Aenteeckeninge.

Welcke lantsinkomste, als mede de Vischeryen ter Zee, de particuliere Heeren van de Majest. gegeven wert, gelijck daer is de Walvis Vangst; ende worden jaerlijcks tusschen de 2 en 300 stucks gevangen, doch vallen niet soo groot als hier, hebben maer 4. 5. 6. 8. duym breet Speck, seer veel vleesch, ’t welck hier gegeten wort.

Door wien de Justitie in civile saecken gepleegt wert. Een yegelijcken Heer/ vanden Keyser of/ tot den minsten Burger toe/ doet recht/ ende Justitie over zijn onderdanen/ en dienaers: de Majest. heeft in alle zijne Jurisdictien/ Steden/ en Vlecken zijne Regenten/ door welcken de Justitie gepleegt wert: een Edelman ofte Soldaet/ geschiet de eere/ dat hy/ de Doot verdient hebbende/ zijnen Buyck snijdet/ en hem selven het leven benemen magh; doch een Koopman/ Burger/ en andere mindere Persoonen/ moeten door de Justitie sterven/ want eenen Koopman gans niet ghesien/ maer veracht is/ om des willen: met loogenen omme gaet/ en sonder loogenen te vreesen/ de Luyden/ soo edel/ als oneedel/ om sijn vuyl gewins wille/ ende goederen te moghen venten/ soeckt te bedriegen. Den Burgher/ ende Ambachts-man is veracht om zijnen vielen staet/ dat een Dienaer der gemeente/ ende een arbeyder is/ die met sijne handen sijne kost/ ende onderhout winnen moet. Den Landt-bouwer om zijne miserabelheyts wille/ moeten den meesten arrebeyt doen/ ende het catyvighste leven leyden: maer de Edelen/ ende Soldaten/ die daer in groote menighten zijn/ werden gheacht/ ge-eert/ ende gevreest/ gaen ledigh/ hebben goede dagen/ ende werden gevoet/ onderhouden/ ende gedient/ soo van de Koopmans/ Burgers/ als Landt-bouwers/ gelijck voren geseyt is.

Geen mis daet soo kleyn/ die niet met de doodt ghestraft wert/ principalijcke de dieverye/ alwaer het maer eenen stuyver waerdigh: het spelen/ ende dobbelen om gelt/ is de doot: wie yemant doot/ ’t sy voor de hant/ ofte verradighs/ moet sterven; ende voorts alle de mis daden die in ons Vaderlandt met de doodt ghestraft werden/ geschiet in gelijcke manieren: dat geen crimineele saecken zijn/ sterft een yegelijcken voor zijn eyghen mis daet; doch die crimineele delicten begaen heeft/ die moet zijn Vader/ Broeders/ ende Soonen sterven/ alle zijn goederen werden gheconfisceert/ en zijn Moeder/ Susters/ en Dochters tot Slaef vinnen wegh gegeven/ en verkocht: de goederen welcken door confiscatien versamelt werden/ soo wel in de Keysers/ als particuliere Landen/ komen den Heer niet te goede/ ofte gheniet daer in ’t minsten niet van/ maer wert onder behoorlijke reeckeninghe/ en Rent-meesters bewaert/ en in gelegentheyt van tijden/ tot ’t maken van Kercken/ Bruggen/ ende weghen/ tot het gemeene besten gedistribueert.

Aenteeckeninge.

Het ombrengen van menschen is seer verscheyden, en wort de Dieverye aldus uytgevonden: men neemt een stucxken yser vierkant plat, een vinger dick, en wel een vierendeel lanck, gegloyt, als dan latent by na blaeu werden, en leggen den beschuldigden dit op beyde zijn hant palmen, op 1 a 2 bladen papier met duyvels Figuren bewaert, twelc [19]datelijck ontsteeckt, en werpt het selve op een gemaeckt horken, daer dicht by staende, is nu de Patients hant gebrant, of geschroeyt, so is hy schuldig, des niet, wort vry gesproken, ymant met dievery overtuygt, wert aen een kruys gebonden; voor eerst nemense een riet-stock, een arm dick, waer over twee dwars houten gebonden werden, daer op den Patient gelecht wert, men bint sijn hals met een stroo bant aen de staeck, en beyde de handen uyt-gestreckt, aen het dwars hout, so mede beyde de voeten: ende rechten hem alsdan op, en komt eener met een pieck, daer aen een platte scherp snijdende yser is 2⁄4 langh, en steeckt den gebonden van de rechter zijde in, dat het tot de lincke schouder, ende weder van de lincker syde tot de ribben, dat het door de rechter schouder uyt komt, welcke steken meermaels het herte raken, en soo datelijck doot blijven.

Somwijlen nemen den Dief, en stellen hem met den rugghe tegens een riet, daer sy den hals slecht aen binden, en geven 2 personen een stroo bant aen yder hant gebonden te houden, als de armen uyt-gestreckt zijn, komt een met de Sabel, en slaet de Persoon by den hals op de rechte schouder in, en hout dan so schuyns door de slincker zyde, onder den arm aen 2. stucken, meest af.

Ick wete geschiet te zijn/ dat een hovaerdig Dienaer sich aen een arme Edelman/ om sijn Schoen-drager te zijn/ dienst presenteerde/ eyschende om sijn arbeyt en gestaltenisse meer loon/ als hy wiste den armen Edelman hem machtigh te geven was/ den Edelman over de verwaentheyt des jongelinckx/ als hem komende bespotten/ wert verstoort/ doch liet het niet mercken/ maer antwoorden den Dienaer aldus/ Uwen loon hebt ghy te hoogh in gestelt, doch ghy behaeght mijne oogen, ghy sult mijn Dienaer zijn, naer dry dagen gebeurde het/ dat hy van sijnen Meester om een bootschap ghesonden wert/ t’huys komende/ beschuldighde zijn Meester hem dat hy te lange uyt geweest waer/ en doode hem/ betalende also bedecktlijck sijne vermetelheyt onder een rechtvaerdige schijn.

Aenteeckeninge.

Dit Volck is doch alle hooghdragende ende onwetent: meestendeel Soldaten, armelijck levende, hebben meest kleyne Jongers tot Schoen-dragers, (zijn eygentlijck soolen van stroo, of kleyne biesen ghevlochten, daer voor een booghjen van ’t selve, daer de toonen onder door steken, ende so wat vastigheyt geeft) ende geven voor een maent 10 of 12 stuyvers en sobere kost.

Strickte Order ende Justitie wert over al ende in alle sacken gestatueert ende onderhouden: niet langhe gheleden heeft den Heer van Firando, dry Juffrouwen uyt sijn Wijven huysen/ levendigh in kisten (rontomme vol spyckers geslaghen) sluyten laten; de eene om datse sonderlinghe practijcken met een Edelman gehat heeft/ (den welcken dadelijck sijn Buyck op sneedt) ende de twee andere/ om dat sy sulckx geweeten/ ende niet aengedient hadden.

Yemant die zijn Vrouwe in een besloten ofte toegemaeckte Kamer/ met een ander Man (alwaer sy sonder misdaet gedaen te hebben) vint/ die mach haer beyde dooden/ gelijck somwijlen/ doch seer weynigh geschiet; de man niet te huys/ ofte in een ander Lant-schap gereyst wesende/ dan mach sijn Vader/ Soon/ Broeder/ ofte yemandt van ’t naeste Maegschap sulckx doen/ jae de Knecht van den huyse selfs/ soo dat men weynigh van overspel hoort/ ende oock seggen mach noyt verstaen te hebben/ dat een getrout Wijf een Hoere/ ofte lichtvaerdige Vrouwe was/ anders als ’t gene ick verhalen sal.

Eenen Man vondt sijn Wijf/ met een ander in sijn slaep-kamer (hem geveynst hebbende/ uyt de Stadt ghereyst te wesen) hy doodt den Man/ ende bondt het [20]Wijf op een leeder/ ende liet haer den geheelen nacht gebonden over eynde staen: des anderen daeghs noode alle zijne/ ende zijns Wijfs bloet vrienden/ Mannen/ ende Vrouwen op een gastmael/ ende hoe wel dit contrarie de maniere was/ ten respect dat Wijven/ ende Mannen gastmalen altijt besonder ghehouden werden/ ende Wijven in Mans gheselschap niet komen/ soo most dit echter voort-gangh hebben; de Juffrouwen die in een kamer alleen saten/ nerghens van wetende/ vraeghden dickwils naer de Vrouwe van den huyse/ de Man antwoorde/ sy is besigh om het gastmael te bereyden/ weest maer vrolijck; als nu een yghelijcke Mannen/ ende Vrouwen/ by den anderen gheseten waeren/ ende de maeltijt half gheeyndight was/ ginck de Man ende sneedt de schaemte van den dooden romp/ die hy met bloempjens versierde/ ende in een gelackte toe-ghedeckte doose deede/ ontbont de Vrouwe/ deede haer een doodt kleet aen/ met den hayre los/ gaf haer dese doos (sonder dat sy wiste wat daer in was) ende sprack/ gaet brenght de Gasten dit bancket/ ende siet/ of ick u om der vrienden wille genadigh wesen sal; de Vrouwe als half doot/ ende ’t verstant half quijt wesende/ dede als haren man belast hadde/ quam in so een vervaerlijcke posture voor de Gasten neder knielen/ de doose geopent zijnde/ viel sy in zwijm ter aerde/ ende wiert dadelijcken van haren Man het hooft af geslagen/ welcke sulck een verschrickinghe onder de Gasten causeerden/ dat een ygelijcken ten huyse uyt liep.

Aenteeckeninge.

Wanneer yemant naer Jedo op de landtstrate, wesende omtrent 136. mijlen weeghs reyst, wert des middaeghs ende des avondts daer hy af sit, pleystert, of vernacht eenlijck van Vrouwen, of so sy seggen van slaefvinnen gedient: ende den Tolck vraegt aen den principalen: welcke Vrou persoon, van die daer dienen, (met fraye zijde rocken aengedaen) dien nacht by hem begeert, de selve laet haer minnelijck ghebruycken: ten tijden van desen Carons gouverno, 1639. ofte 40. is een Hans van Hamburgh aldaer den kop af-gehouwen, vermits met een seker Edelmans, of Soldaets Vrouw boeleerde, waer sy beyde meermaels af gewaerschout waren.

Door snoode ingebroockene manieren, sullen alle de voornaemste Officieren der Scheepen, daer komende datelijcken aenghesproocken werden, van Waerden, ofte Herbergieren, ofte sy geduerende haer verblijf daer ter plaetse, gheen Hoeren, ofte Concubinen begheeren, brengen dan een Vrous Persoon hier, maecken dan als een houwelijckxe voorwaerden, sy voor haer kost 3. 4. a 6. st. daeghs, tot kleedinghe een, ofte twee zijde rocken, van 20. 25. a 30. guldens, een ofte twee cattoene rocken, ende eenige hert leere schoentjens als dunne schoentjens; de Ouders ofte meesters 10. 15. of 30. guldens, dan gheeft den Hollander een maeltijt, en is voor dien tijdt getrout; naer sijn vertreck komt haest een Jappander, haer om sulcke overgaert te trouwen.

Wat criminele zwaerste ghestraft werden. De criminele saecken zijn desen/ het breecken van Keyserlijcke gheboden/ ofte ordonantien; het qualijck regeeren van een Regent de welck van sijn Majesteyt/ in regeeringe gestelt is; het verminderen/ en steelen van sijn Majesteyts middelen; valsche munters; brantstichters; schoffeerders van andere luyden Wijven/ ofte Dochters teghens haere danck; het wegh voeren van de wijven van de hooghe naer de lage landen; alle welcke mis daden/ om eens persoons wille/ alle het gheslachte van ’t naeste bloet gestraft werden: is de Vrouwe aen de daedt schuldigh/ so moetse mede sterven/ des neen wert verkocht/ en in slavernije wegh ghegeven/ alsoo een Vrouwe niet om een anders misdaedt/ als de haere sterft: de maniere [21]van straffen/ ofte dooden/ over criminele delicten is branden/ kruysen met de beenen om hoogh/ ende met het hooft om laegh/ naer dat de mis daet swaer is/ met vier Bullen van den anderen te trecken laten/ levendigh in olie/ ende in water te sieden.

Een Man/ die van sijne Majest. factooren swaer hout-werck/ ende steenen te leveren/ aen besteet was/ hadde hem vergrepen/ ende door giften eenighe Soldaten/ ende opsienders/ inden ontfangh omme gekocht/ ’t welcke uyt quam/ de opsienders wierden gheordonneert den buyck te snijden/ doch den leveraer wiert met het hooft om lage ghekruyst; den voorsz. leveraer/ was een Man van veel goede gaven/ waer over hy van de Raets-Heeren/ ende principalen van ’t Hof seer bemint was/ ende hoe wel voor Personen de welcken criminele mis daden hebben begaen te intercederen tegen ’t gebodt is/ ende dies halven oock niet en geschiet/ zijn de voorsz. Heeren/ echter t’samentlijcke te rade geworden/ door medelijden/ ende liefde tot den delincquant/ een nedrighe supplicatie voor sijn leven aen de Majest. te doen/ waer op desen onverwachten antwoordt bequamen/ u bede hebbe onaenghenaem verstaen, doch een dinck mis haeght mijn meest, dat ick door dese bede ghevoelen moet, uwer verstanden vermindert te zijn, sal dese onrechtvaerdighe misdader niet sterven, waer van komt dan dese uwe bede, oft zijn door vuyle giften, ende geldt uwe herten mede ommeghekoft, verandert van voornemen, kreuckt het recht niet, is dan daer noch yemandt onder u begeerigh naer gelt en rijckdommen, die gaet tot mijn schatten, en versadight hem selven, gaet ick hebbe u daer toe de vryheydt ghegheven: over welcke antwoort voorschreven dese Heeren sonder een woordt meer te spreecken zijn door ghegaen. In ’t straffen van criminele fauten/ hebben een seeckere maniere van doen/ welcke mede verhalen sal.

Het gebeurt somtijds (ghelijck by mijne tijden gheschiet is) dat eenen Edelman van sijne Majest. wegen/ over een Landschap ontrent de Keyserlijcke Stadt Jedo geleghen/ ghestelt zijnde/ dwongh de Land-bouwers meer als haer gesetten taxt op te moeten brenghen/ met welcke overschot hy sich eenighen tijdt vergroot hadde/ doch desen last de Landt-Bouwers te swaer vallende/ klaeghden door requesten/ aen de hooge Overigheyt/ den Edelman/ ofte Regente/ wiert geordonneert/ om dese mis daet/ met sijne geslachte den Buyck te snijden; den voorschreven Regente hadde 247 mijlen om de west/ in’t rijcke van Fingo eenen Broeder/ die by den Koningh van Fingo in dienste was; noch eenen Oom in Satsuna, die noch 20 mijlen verder was; eenen Soon in dienst vanden Koningh van Kinocuni; een Dochters Soon om den Oost 110. mijlen van Jedo ghelegen in dienst van den Koningh van Maslamme; noch een Soon in dienst vanden Gouverneur over ’s Keysers Kasteel in Quano; midtsgaders noch twee Broeders zijnde Soldaten van de Majesteyt; ontrent Jedo woonende sijn jonghste Soon/ die aen eenen rijcken Koopman/ die geen Soons/ maer een eenige Dochter hadde/ op syn eerste begeeren/ van dat noch een kint was/ gegeven is; welcke Koopman byde Compagnie oock seer wel bekent is/ alle welcke personen/ hoe verre Oost/ en West van malkanderen ghelegen waren/ op eenen dagh en uure gestorven; door dese middelen/ daer wert gherekent in hoe veel dagen den Bode/ ofte post in Satsuma, daer de verste was reysen konde/ wat Maent/ dagh en uure/ sulcks wesen kan/ welcke den achtste dagh/ der achtste Maent was/ naer welcke rekeninghe de resteerende oock beschreven wierden/ te weten dat sulcken Heer/ soodanighe persoon den achtsten dagh/ der achtste maent/ juyst als de sonne zuyden is/ sijn buyck sal snijden laten/ welck gebod strictelijcke/ en perfeckt naer gekomen wert. Den voorschreven Koopman in Osacca, [22]wiens Dochter met des Regents Sone getrouwt was stierf van rouwe/ en sijne Dochter/ naer dat haren man den Buyck gesneden hadde/ wilde haer selven oock ’t leven benemen/ doch wiert sorgvuldelijcke bewaert/ en bewaeckt/ dies sy resolveerde niet meer te willen eten/ ofte drincken/ soo dat sy mede naer elf daghen den geest gegeven heeft/ hoe het met de andere Edelluyden is toegegaen/ en in sulcke gelegentheyt (de welcke somwijlen gebeurt) toegaet/ kan by verstandige gemoederen geconsidereert werden.

Aenteeckeninge.

Men rekent hier by loopende maenden, en zijn 13. maenden voor een Jaer, om nu te helpen de ongelijcke dagen soo hebben sy als nu 2. sevende, dan 2. negende maenden.

In ’t sterven van dese natie/ principael onder de Vrouwen (dat so onnosele menschen schijnen te wesen) sietmen een groote stantvastigheyt/ en onversaeghtheydt/ sonder eenige bewegenisse van droefheyt te hebben.

Logenen werden mede met de doot gestraft/ wie voor de Justitie/ ofte hooghe Overigheyt lieght/ is de doot schuldigh: Alle dese voorverhaelde manieren van dooden/ en justificeeren/ zijn voor de Edelen/ Coop-luyden/ Borgers/ en Boeren: doch de straffe der Koningen/ en groote Heeren is de doot niet/ maer gaet anders toe.

Veerthien mijlen in Zee van ’t lant Jedo oostwaerts/ leyt een Eylant/ ontrent een mijl in ’t ronde/ genaemt Faytsiensima, ’t welcke rontsomme so steyl/ en bar is/ sonder ancker gront/ nochte haven-plaetse/ dat daer geen vaertuygh anders kan geberght worden/ als ick verhalen sal.

Dit Eylant is eerst verscheyden malen met stil weder door eenige subtijle waeghalsen/ seeldighe-lijven aen ’t lijf vast hebbende/ beklommen/ ’t welck gheschiedt zijnde/ hebben door dien middel hout-werck/ en allederhanden gereetschappen boven gekregen/ daer mede sy ’t met uytstekende balken/ hangende netten/ en touwen so hebben versien/ dat de Bercken wanneer aen ’t Eylant komen/ daer gehangen/ en een vadem ofte anderhalf uyt den water gehesen werden/ want alst eenighsints wat begint te wayen/ de Bercken door de deyningen tegens ’t Eylant in stucken slaen/ en eer het soo verde gekomen is/ veel vaertuygh/ en menschen leven ghekost heeft: ’t selve Eylandt is heel klippigh/ en onvruchtbaer/ kan oock weynigh bezeylt werden/ draeght eenige Moerbesien Boomen.

Op dit voorschreven Eylandt werden de Heeren van grooten staet ghebannen/ op alle hoecken van ’t Eyland staen wacht-huysen/ en Soldaten/ op dat niemant correspondentie met de ghebannene Personen hebben/ noch eenige assistentie doen sal; alle maenden (weder en wint toelatende) komt veranderinghe van Wacht/ en victualie/ soo voor de Soldaten/ als voor de gebannenen/ de welcken seer sober met weynigh Rijs/ Wortelen van Boomen/ en oneetbare kost gevoet werden; sy woonen in slechte kleyne huyskens/ so dat haer des Somers de hette/ en de Winters de koude seer druckt/ en moeten van de Sijdt-wormen/ die daer gevoet werden/ de Sijde versamelen/ bereyden/ spinnen/ en weven eenige stucken in ’t Jaer/ soo vele als haer te doen opgeleyt werdt.

In ’t jaer 1631. als sijne Majesteyt stierf/ wierden alle mis dadighen in alle landen en Heerlijckheden/ ghene uytgesondert/ op eenen dagh/ en ure vry geschoncken; en eenen yegelijcke mis dadige soo hy arm was een stuck gelts gegeven/ daer mede yets goets te beginnen/ in ’t werck stellen koste.

Wat Godts-dienst. Dese natie is sonderlinge niet superstitieus noch Gods-dienstig/ sy bidden noch ’s morgens/ noch ’s avonts/ noch voor den eten/ noch naer den eten/ noch tusschen [23]tijden/ het moeten al religieuse luyden wesen/ die eens ter maent inde Kercke gaen; het woort Nammanda gebruycken sy somwijlen/ ’t welcke den naem eender harer grootste Afgoden is: driemael des Jaers ordinarie preeckt een Paep inde Kerck/ alswanneer de luyden van die secte ofte gelove als dien Paep is/ aldaer om te hooren vergaderen; sommighe van een ander geloof ghebruycken in hare groote/ ofte lange sieckten Bergh Papen/ die een heel Etmael voor de siecken sitten te lesen/ en rasen/ soo dat men niet een woort daer van verstaen kan/ want alle Kerckelijcke/ ofte Godts-dienstige substantien/ oock in de medicijnen/ als andere studien/ in een hooghe spraeck beschreven zijn; welcker schrift oock sonder dat geleert te hebben/ niet gelesen kan werden.

Veel Kercken/ en Afgodts-huysen zijnder in Japan, ja meer als men soude konnen Wat tempels.gheloven; zijnde yder Kerck bewoont met 20. Papen/ de grooten/ de anderen met 16. 15. 10. tot 3. en 2. toe.

Aenteeckeninge.

De Papen zijn alle geheel kael op den kop geschoren, hebben een fatsoen van rocken aen, ghelijck de linne keelen in zuyt Hollandt, doch op Feest-daghen, bequame zijde Rocken, slaende het bovenste mantel-wijs onder de armen.

Alle dese Papen doen niet als de Wetten voor de Afgoden lesen/en de dooden Wat Priesters. lichamen begraven/ ofte verbranden/ welcker asschen dan meest alle met groote Ceremonien begraven werden.

Aenteeckeninge.

Haere doot Feesten Bom ghenaemt, die jaerlijcks by verscheyde soorten van Papen (daer toe yder haer besonder ordere, en Kerck hebben) geviert werden, gheschiedt met een maniere van Lijck-sange, rontsomme een plaetse, als een overdeckte Sepulture, achter den anderen gaende, seer met de Roomsche Catholijke processie over een komende.

De Graven, ofte Kerck-hoven staen op de Hooghte vande plaetsen daer de Kercken zijn, werden met steenen anderhalf a 2. voet hoog omlecht; met eenige verse bloemen, of tackjes, somwijl, als sy die besoecken besteken; ende brenghen dan in een kuyltjen van een steen, wat waters ende rawen rijs, ’t welck van d’arme luyden, en Ravens wegh genomen werdt, sommige Graven, hebben een Pylaerken van steen, ende haer namen daer op staen, ende zijn groote Meesters geweest.

Twaelfderley secten zijnder/ waer van de Priesters der elf secten niet en eten/ dat leven ontfangen heeft/ noch oock met Wijven converseeren mogen; wanneer dan een Paep/ dese sijne Wetten overtreet/ ende sulcx de Justitie ter ooren komt/ soo wert den Paep op den wegh/ tot aen den middel in de Aerde ghegraven/ ende een yeghelijcken (dat geen Edelman is) die daer voor by passeert/ moet met een houten saech den gedolven Paep een streeck in den hals halen/ ’t welcke wel dry ofte vier dagen duurt/ eer hy aen sijn doot komt.

Aenteeckeninge.

Dan houden wel Jongers tot Bordassen.

De twaelfde secte is de waerdighste/ en hoogh geleerste; welcke Priesters van dese secte/ ofte geloove/ getroude Wijven hebben/ ende eten alles wat op der aerde/ ende in de Zee leeft/ daer haer harte naer soude mogen lusten; dit gheloof/ ofte secte Ickko, ofte Ickois ghenaemt/ is het superstiteusten van alle: den oppersten ofte het Hooft/ van alle de Papen/ ende Kercken/ (die de daer veele zijn) werdt [24]Konincklijcke eere aengedaen/ en op den wech daer hy passeert/ in een Pallancquin ghedragen/ als mits van de luyden onder zijn gevoelen sorteerende aengebeden.

Aenteeckeninge.

Sorteeren alle onder den grooten Dayro, zijnde in soo groote estime, als den Paus van Roomen: waer over den Keyser soude verbonden zijn, alle dry Jaren in Meaka te verschijnen, om den Dayro met kostelijcke gheschencken te begroeten; daer hem het Schaeltjen (na lants wijse) gebracht wert, het selve uytgedroncken hebbende, in tween breeckt, ende by sich steeckt, zijnde als een servituyt. Van welcke besoeckinghe hier naer een besonder discours sal volgen.

Daer zijn oock geen rijcker Kercken/ nochte ghemackelijcker Papen als dese: eenige Kercken hebben gerechtigheden/ ende inkomen van den Keyser/ ofte Heer/ in welckers lant de selvige zijn/ doch de resteerende worden van den gemeene man onderhouden; ende gelijck in ’t Pausdom/ yder persoon sijn eygen Biecht-Vader heeft/ alsoo hebben de luyden in Japan, haer Kercken/ ende Papen/ de welcke sy naer haer vermoghen onderhouden/ ende handt-reyckinghe te doen; dit zijn haer Godts-diensten/ haer Aelmoesen/ haer verdiensten/ ende Ceremonien: yder van dese twaelfderley ghelooven zijn besonder/ ende verscheyden; eenighe gheloven/ dat de Mensche een onsterffelijcke Ziele heeft; dat het vlees aerde wort/ maer des Menschen geest in vreughde/ ofte in droefheydt/ naer sijn verdienste/ goedt/ ofte quaet leven in de Werelt/ hier naer wesen sal; des Wereldts ondergangh/ is voor haer onbekent; sommige geloven dat de Wereldt van eeuwigheyt geweest is/ ende tot eeuwigheyt blijven sal; dat de mensche geen ziele heeft; datter niemand als de Justitie te vreesen is. De beste van alle dese secten/ ende ghelooven/ maecken bras-huysen van hare Kercken; want alle hare Kercken gemeenelijcke op de vermaeckelijckste plaetsen/ met geboomte omwassen/ ende op hooghten ghebout zijn/ in welcken sy wanneer in ’t velt gaen om vrolijck te wesen/ dese Kercken tot haer wellust plaetsen nemen/ ende in presentie van hare Af-goden/ ende in gheselschap van de Papen/ die mede wacker suypen mogen/ alles aen rechten/ ’t gene men in droncken geselschap ghewoon is te doen; openbare Hoeren/ ende hoereryen werden daer oock gepleeght/ ’t welck de Papen alles met goet genoegen aensien; noyt en hebbe ick gehoort/ ofte vernomen dat Japanders om haer gheloof disputeerden/ ofte argueerden; oock noyt vernomen dat yemant naerstigheyt doet/ om sijn even naesten/ Vriendt/ maeghschap/ ofte vreemde van sijn gheloof/ tot een ander te trecken/ maer blijft een yeghelijcken in ’t zijne; een Persoon die gelt van nooden heeft/ sal sijn gheloof wel gaerne om de waerde van honderdt Realen van achten veranderen willen.

Aenteeckeninge.

Wy hebben gesien persoonen, met een koorde over de schouders, daer aen diversche knobbels, als onse Roosen, doch meest uyt den witten, met eenige knoopen, hare oogen zijn als luyden die haer gesichte gebroken is, dese werden genoemt Iammaboos, by ons Bergh-Papen, ende Duyvel-jagers; my is verhaelt, dat seker Persoon, langh sieck gheweest zijnde, een vermaert Iammaboos dede komen, die naer lange overluyt ghelesen, ende ghesproken, door een ander stemme die d’omstaenders hoorden, wierdt gheantwoort, wat plaeght ghy my, ick bent niet die u dit doet, maer sulcken Man, u vyant heeft my gesonden u te plagen, stelt hem te vreden, dan sal ick gaen. Wy hebben diversche harer plaetsen besichtigt, maer noyt eenige sulcke beelden, ofte Af-goden wel geformeert gelijck de Chinesen; [25]soo altijt 3. Figueren wel gemaeckt; ende geschildert, als Koninghen met kroonen, altijdts een swarten voor den derden, als mede Vrouwen beelden, drie by den ander, seer wel gedaen, van tronie blanck, en goede posture; wy hebben buyten Osacke, 5. a 6. van dese Kercken gesien, daer voor eenigh 2. a 3. groote posturen van hout als reusen stonden, eenighe hadden offer kisten, waer in sommige eenighe kooper gelt, Casses genaemt staken; hier was mede een Kercxken, daer door een snel loopent water soo weder onder de aerde door liep, waer inne eenige arme Vrouwen briefkens daer yets op gheschreven was smeten: gelijck te Roomen de oude Vrouwen de gewyde trappen beklimmen, ende Paternosters lesen.

Op de plaetsen waer de Barcken, ende Vaertuyghen voor by moeten, aen de hoecken ofte water, staet een Papen huys, als een boeren schuerken, of groot verckens kot, rontsom behanghen met geschildert papier, of als de houte plaet printen by de slechte kramers, sulcx van d’een of d’ander wet geschoncken.

Daer is ontrent een kleen half uurken ghaens van des Compagnies Logie op Firando, aen een seker inbocht een plaetse, daer een houten kasken, naulijcks een elle breet ende hoogh, als op de kant aen de strant staet, hier komen de bevrugte vrouwen, en seggen geeft my een Zoon, dan sal ick een grooten brengen? offeren aldrer wat rijs, ende legghen een houten frick (van een vinger dick ende langh gesneden aen d’achter eynde met houte krullen, daer af diverse selfs in handen hebbe gehadt) aldaer neder.

De Papen/ mitsgaders eenige onder den adel/ ende grooten/ zijn met sodomerije besmet/ en is onder haer geen sonde/ nochte schande.

Persecutie der Roomscher Christenen t’sedert een tijdt herwaerts. De Christenen pleghen onthooft/ ende daer naer gekruyst te werden/ ’t welcke doenmael een groote saecke scheen te zijn; doch vernemende dat de luyden met eenen soo blijden ghemoet al singhende/ ende lachende/ seer vrolijck zijnde/ de doodt ontfinghen/ ende dat het dooden by 30. 50. ende 100. teffens niet op en hielt; resolveerden sy het lachen/ singhen/ ende vrolijck zijn in kermen/ ende tranen te veranderen/ met de selvighe te doen aen palen verbranden/ ende op houte roosters te braden/ door welcke maniere eenighe duysenden om-ghebracht zijn; het dooden van so veel menschen geen eynde nemende/ begost het haer mede te verdrieten/ des middelen practiseerden de selvighe af te doen vallen/ welcke tormenten seer wreedelijck ende afgrijsselijck in ’t werck ghestelt wierden: de teere Jonckvrouwen/ ende Maeghden deden sy in presentie van alle menschen/ naeckt op handen/ ende voeten over straet gaen/ bonden/ dwongen/ en sleptense dat het effect sorteerden/ deden de selven van boose boeven schoffeeren/ en daer naer naeckt in groote houte kuypen (daer honderden van slanghen in waren) setten/ de welcke haer door alle heymelijcke plaetsen inliepen/ en vervulden/ en eyndelijcke alsoo den geest gaven: de Moeders hebben sy de heymelijcke plaetsen vol voncksel (dat tot het vierslagh gebruyckt wert) gesteecken; en de soonen weder de schaemte daer mede bewonden; den Dochters/ en Vaders van ghelijcken/ en dan door gewelt/ en trecken van handen/ malkanderen het vier daer in doen aen-steken/ en alsoo duysent pijnen lijden: aen heete levende wateren wierden sy ghevoert/ alwaerse het lichaem rontsom met sooden bekleeden/ en daer ghestadig het heet water tusschen gooten/ ’t welcke mede 2. a 3. dagen duurden eerse aen haer doot geraeckten: sy wierden met 50. en 100. jae heele troepen naeckt in de Bosgagien/ en velden gejaeght/ sijnde alle met brantmercken aen ’t voor hooft getekent waer aen mense kennen konden/ en wiert een yghelijcke op lijf straffe verboden/ aen haer geen voetsel/ decksel nochte huysvestinge te geven: aen de zeekant wierden staecketsels gemaeckt/ en partijen menschen/ oudt ende jongh daer inne ghesloten/ de welcken half den tijt [26]in ’t water/ en half den tijt in ’t droogh/ soo de ebbe en vloet gingh/ sitten mosten/ doch desen wiert toegestaen te eten/ en te drinken/ omse so veel te langer in ’t leven/ en in tormenten te houden/ ’t welcke gemeenelijcke 12. oft 13. dagen duurden.

Sy hebben de Moeders en Vaders geblint/ en by haer gestelt haer kleyne kinderkens/ dewelcken sy heele dagen/ en nachten tormenteerden/ en pijnighden/ soo dat de Kinderen met bloedighe tranen riepen Vader en Moeder ontfermt u over ons/ verlost ons uyt dese pijne/ van de welcken (so gy niet af valt) wy niet konnen verlost werden/ och Moeder/ och Moeder/ helpt ons/ helpt ons; so dat de Ouders dit klaghen/ en tormenteeren hoorende/ en niet konden sien/ haer hart van weedom scheen te barsten; gelijck oock eenige door groote rouwe den geest gegeven hebben; sy sneden haer de Naghelen uyt de handen/ en voeten: door drilden haer de schoncken aen armen/ en beenen.

Alle welcke tormenten te veel/ en te langhe (door de verschydenheyt der selviger) om te verhalen/ stonden de Christenen meest uyt/ en dat met so kloeckmoedige stantvastigheyt/ dat het stellen des selfs/ (hoewel het een hertneckige opgenomen natie is) onghelooflijck schijnen soude/ behalven eenigen die de pijn te groot viel/ afgevallen zijn.

Des Jaers eens is een examen in alle haere landen/ en volckeren perfect vernieuwt/ en moet yder person met sijn bloet/ in haer kercken boeck schrijven laten/ dat hy ’t Christen geloof loochende en goet Japans was; niet te min heeft het geensins op gehouden/ maer zijn alle jaren noch veel honderden Christenen gevonden/ en door tormenten omme gebracht.

Eyndelijcke hebben sy een practijck ghevonden/ de luyden by de voeten aen een galge/ met het lichaem tot aen de middel in een put te hangen/ doch vresende dat haer het bloet overstelpen soude/ sneden haer eenige cruysen in ’t hooft: waer door het bloet allenskens uyt sipperende/ sijnen uytgang nemen konde/ ’t welck nu niet meer en geschiet/ maer hangen de selven opgesneden op/ en leven onghevaerlijcke 9. a 10. dagen/ sprekende tot der laster uure met goet verstant: een Dochter over twee Jaren/ stierf eerst met de 14. etmael/ ’t welck seer langh is/ en oock selden gebuert; dit hangen met de beenen om hoogh/ is de grootste torment/ die met der penne te beschrijven/ en bedocht kan werden/ en souden oock alle Christenen (ten ware Godt haer wonderlijcke bystant dede) afvallen/ want die pijne wert onlijdelijcke geoordeelt/ daer van ick goede sekerigheyt/ en menighmael gediscoureert hebbe/ met Persoonen die alreede twee/ ofte dry etmalen gehangen hadden/ welcken de pijne te lijden onvermoghen geworden zijnde/ afgevallen waeren/ en verklaerden dat geen vier/ en andere tormenten/ by dese benautheyt in ’t hanghen te vergelijcken zijn.

Vermits nu de Christenen die de waerheydt belijden meest uyt gheroyt/ en heel dunne geworden zijn/ is daer een nieuwe licentie uyt het hoff gekomen/ wesende/ dat wanneer een Christen gevonden/ en tot hangen veroordeelt is/ weder een ander Christen weet aen te wijsen/ dat den eersten vry van den doodt en alle onheyl wesen sal/ ’t welcke tegenwoordigh veel in zwang gaet/ want af vallen helpt haer niet meer/ en sy de pijn van hangen niet uytstaen konnende/ werden gedwongen den een den ander te verraden/ door welcke middel sy verhoopen aen ’t eynde der Christenen te geraken.

Alle Christenen die voor desen zijn afghevallen/ en die door aenwijsinge van een ander Christen haer leven van de galghe verlossen/ werdt sorghvuldelijck register van ghehouden/ soo datter niet een verduystert/ ofte wegh gheraecken kan/ [27]met intentie (so ick mijn sekerlijck hebbe informeeren laten) alle de selvige sonder een te spaeren/ op eenen tijt/ (wanneer sy bycans sullen meenen aen ’t eynde vande Christen gekomen te sijn) al te samelijcke dooden.

Ten tijden alsmen de Christenen noch met den zwaerde/ kruys/ ende vuyr te dooden placht/ wierden somwijlen eenighe schoone Kinderen verbeden; als doen heeftmen tot verscheyde stonden een saeck/ verwonderens waerdigh ghesien/ als dat kinderen van 8. 9. 10. 11. 12. en 13. Jaren/ die het leven gepresenteert wierden/ ’t selve aentenemen courasieuselijcke weygherden/ segghende wy willen niet leven, en vresen den doot niet, wy willen wesen daer onse Ouders gaen in die vreughde daer ghy ons geen droefheyt meer aen doen kont: sommighe Kinderen die alsulcke couragie niet en hadden/ maer het leven opensiende daer naer toe liepen/ begheerende van den doot bevrijt te zijn/ deselvige wierden van haer Ouders weder furieuselijck naer het vier/ ende zwaert geruckt/ haer met dese woorden troostende: komt mijn kinderen, en leeft onder dese boose menschen niet, wy sullen u in een landt brenghen dat kostelijck, en schoon is, daer wy altijdt in vreuchden sullen leven; eyndigende alsoo te samen haer leven.

De Melaets/ ofte Lasarus-huysen van ’t gheheele landt/ wierden op desen tijt doorsocht/ en onder haer dry hondert vijf en tachtentigh Christenen bevonden/ de welcken in twee Ioncken verdeelt/ met eenige Portugesen uyt de Galiotten, daer toe geprest/ naer Manhila tot een present gesonden zijn.

Aenteeckeninge.

Met verwonderinge hebben alhier sulcke menighte melaets-seerigen ghesien; die de vingers, en teenen af gerot waren, diversen het aensichte lelijck bedorven.

De Ordinari Christenen wierden maer simpel gebonden naer het gerichte gevoert; doch de Papen/ so Portugese, Spaensche, als Japansche Casta, werden het halve hooft/ haer/ en baert aen den eenen zijde met een Schaermes afgeschooren/ en de geschoorne plaetse met verwe root geschildert/ mitsgaders een ghebidt in haer mont geleyt/ op dat sy niet spreken souden/ met een strop om de keel/ welcke achter naer de rugge hardt overhaelt wert/ so dat sy het aengesichte/ om aem te konnen scheppen/ ghestadigh recht naer de lucht om hooghe houden moeten/ sittende alsoo in posture geknevelt op een mager paert/ daer mede door de stadt naer ’t gherichte henen gevoert werden.

Aenteeckeninge.

Doch om dese vervolginghe beter te verstaen, heeft het ons goet gedacht de Historie der Iapanse Martelaren hier achter te voeren, beschreven door Reyer Gysbertz; ende dat ten versoeck van Cornelis van Nieuwenrode, daer wy den Leser toe senden.

Hoedanig in Huysen ende huysraet. De huysen zijn alle van hout getimmert: den brant die tot het huys houdinge ghebruyckt werdt/ is mede hout/ ende hout-koolen; oock zijn de huysen veel den brant onderworpen/ so dat de Steden daer dickmaels mede geplaeght zijn/ echter en mancqueert daer geen hout/ daer mede bewijsen/ hoe hout-rijck ’t selve lant is/ yder woonighe heeft ghemeenelijcke een vry brant pack-huys/ daer sy haer beste goederen in houden; haer huysen zijn alle vier voeten hoogh van der aerde/ met plancken gevoert/ ende die met dicke matten beleyt/ die seer net op den anderen sluyten/ also alles naer den anderen gemaeckt is: woonen meest om laegh/ houdende het bovenste om kleynigheden te bergen; zijn seer net/ ende curieus in haer beste kameren/ daer sy haer vrienden onthalen. [28]

Aenteeckeninge.

Zijn oock de Daecken der huysen van hout, gelijck als leyen, of tickels op den ander gelecht, daer de regen by af-loopt, ende boven hebben veele eenighe tobbens met water, om by brant te bevochtigen; hier valt schoon breet greenen hout, seker schoon gemarbelt hout, als het Wagenschot; menighte van wit hout, daer men hier de klavesimbels van maeckt, seer groot en breet Campher hout, en plancken van 7. 8. 10. voet lanck, 3. a 4. voet breet.

De Soldaten ende Edelluyden/ zijn haer huysen in twee zijden gesepareert; inden inganck aen de eene syde is der Vrouwen/ (die niet voor den dagh komt/ nochte gesien wert) ende aen de andere syde de Man zijn wooninge/ ende de kameren om de gasten te onthalen/ en zijn vocatie te verrichten: de koopluyden/ ende Burgers haer Vrouwen/ sitten in huys voor de hant/ haer huys met haer maeghden gouvernerende/ doch werden met alle seer heuselijcke/ ende met respect van de luyden aengesproken/ een ygelijcken sich wel wachtende/ van eenige vrypostighe discoursen/ ofte conversatien/ al wast eerlijcke met haer te houden/ want ’t selvighe soude hem/ den gene die het dede soo wel/ als der Vrouwe die het toe liet/ tot groote verachtinge/ ende schande/ jae tot mis daet gereeckent werden. Haer huysraet/ zijn fijne geschilderde vergulde schutsels/ in plaetse van schilderyen; oock zijn de wanden vande kameren/ meest alle met figuren gheschildert/ ofte vergult papier gheplackt/ ende dat soo net/ als of de muer een papier ware/ zijnde rontsom met zwarte verlacte lijsten; veel kameren/ ende vertrecken/ zijnde al met lichte schuyf deuren/ die mede als de wanden geplackt zijn/ open/ ende toegaende/ de welcken alle uyt-ghenomen/ een grooten kamer maecken; in ’t hooghste van de kamer hanght een schilderye/ ende staet een bloempot daer voor/ want gemeenelijcke het heele Jaer door bloemen te bekomen zijn; aen de andere zijde is altijdt een galderye/ die men af-tredende in den thuyn gaet/ welcken thuyn seer antickx met klippen steenen/ ende boomen/ die altijt groen zijn beplant is/ ende recht over de zael staet/ om het gesicht daer van te hebben.

Wat haer principael ciraet yder naer zijn qualiteyt. Huys-raet/ lack-werck/ kisten/ ende kassen/ daer en vercieren sy haer huys uytwendigh niet mede/ maer staet in haer vrye kameren/ (daer niemandt als de sonderlinge familiaren/ ende bloet vrienden in komen) verborgen: Tsia koppen/ ende potten/ schilderyen/ geschriften/ ende sabels/ is haer principael ciraet/ ende rariteyten/ die yder naer zijn staet kostelijcker/ ende duerder als anderen hebben.

Waer mede den anderen onthalen. In ymants/ ’t sy edel/ ofte oneedel huysen komende/ wert men seer minnelijcke om in te komen/ ende neder te sitten ghenoodight/ Toback/ ende Tsia voor geset; is den vrient dan soo aengenaem/ dat den Man van den huyse hem met wijn onthalen wil/ soo laet hy dadelijcken een verlackt schaelken/ op een voet gheset/ den vrient voorstellen/ ’t welcke geschiet zijnde/ magh den vrient sonder de wijn gheproeft hebbende/ niet door gaen; seer voldoende/ ende om de door gaende gasten/ vriendelijcke te tracteeren/ zijnse sonderlinge geneghen/ ’t sy met singen/ fluyten/ ofte snaren spel/ tot dat sy het lijf vol hebben; noch hebben sy een goede gaef/ dat wanneer ’t lijf vol is/ niet en vechten/ kijven/ ofte moeyten maken/ maer gaet een yegelijcken/ die niet meer en magh/ hem slapen leggen tot dat hy van de wijn ontlast is/ in gants Japan is niet een herberge/ ofte braderye/ van welcke huysen men niet en weet/ sy eten/ drincken/ ende zijn wel met den anderen vrolijck/ gastmalen dickmaels/ doch alles in haer eyghen huysen: den reysende Man wert wel ghelogeert/ maer drinckhuysen/ ofte tavernen zijnder geen. [29]

Aenteeckeninge.

Belangend haer spel instrumenten, hebbe noyt fluyt aldaer gesien, noch gehoort; maer als ick in Iedo was, wiert my 2. a 3. werf een blinde gesonden met een Instrument, ontrent 1½ vierendeel lanck, en breet, hebbende een vierkante holle buyck, met een blaes, of dun vel overtrocken: den hals smal, Cyters wijse, daer op vier snaren van zijde gedraeyt, daer hy in plaets wy de snaren met een penneken, sy met een plat beenken, een vinger lanck, en breet, de snaren raken, daer onder singen: ’t welck met geen soeten toon, of draeyen geschiet, maer met een holle schrale stemme doen, voor ons luttel, of geen vermaeck.

Haren wijn, wort van rijs gesoden, en met suycker, of honig smakelijck ghemaeckt, is seer brandig, en koppig: daer van een mensch licht bevangen wort, Moursack, doch meest Saltse genaemt; de besten, de mede seer gelijck Tchia, is een groen kruyt, ’t welck op seker besonder plaets wast, daeronder eenighe uytmuntende plantjes bladeren, seer dierbaer werden ghehouden, de rijcke hebben de selve in potten, van 2. a 4. mingel, en met bequame halsen; daer in dan van de beste soorte, een a 2. kleene bondelkens, hebben de selve potten seer dicht toe geplackt om geen lucht te vatten; dit wert met een sonderlinghe Meulen, (als hier de Mostert molens) gemalen; en dan nemen sy schoon water; het welck so heet is, datmen ’t nauwelijcx kan gedogen in een steenen kop, hoe ’t vremder sal sien, hoe rarer, waer inne, doch op de punt van een Mes, van dese gemalen stof gestroyt, met een daertoe hebbent quasjen mengende groen wert, ’t welck men so heet, als lijdelijk is, met slurpjes drinct; is seer goet; wanneer des avonts sterck gedroncken is (en seggen d’arme en gemene luyden) soude dien man niet gesont zijn, hy drinckt van de beste Tchia.

Tusschen Man en Wijf/ en wert niet gevryt/ maer werden alle Houwelijcken Of sy den echten staet houden. van de Ouders/ van beyde de zijden besproken/ ende ghesloten; doch by ghebreecke van Ouders/ door de naeste bloet-vrienden/ des eenen yeghelijcken Man/ zijn eyghen Wijf heeft; doch in ghevalle het Wijf den Man niet en behaeght/ mach de selvige weder laten gaen/ met behoorlijcke/ ende eerlijcke afscheyt.

Den Man mach onstraffelijcke by een Hoer/ of diergelijcke Vrouwe gaen/ ende oock noch meer Concubijnen houden; doch de Vrouwe als vooren verhaelt is/ om een kleyne misdaedt/ van met yemandt heymelijcke ghesproocken te hebben/ de straffe des doodts onderworpen is: dit voor verhaelde raeckt den Burgher/ Koopman/ ende ghemeene Soldaet/ doch den Adel/ ende Heeren niet/ want isser yemandt onder haer/ die een Wijf heeft/ die hem niet behaeght/ dien en sal hy niet uyt respect van hare eedele Ouders/ nochte om respect van syn Persoon verlaten/ maer met alle nootdrust onderhouden/ ende voeghen sich ondertusschen by Concubijnen/ ofte een By-wijf/ mede in sijnen huyse woonende; lust hem dan noch sijn eyghen Wijf te besoecken/ dat gheschiedt mede al maer somwijlen/ want de Vrouwen haer soo onvermoghen bevinden/ dat sy ghebonden/ ende de Mannen vry zijn; des om dat den Man haer door onlust verlaeten/ ende aen een zijde stellen magh/ is een yeghelijcke van haer seer naerstigh te leeren/ wat des Mans humeuren zijn/ wat hem best behaeght/ ende waer mede zy sijn hart tot haer trecken sullen/ hem in sijn onrecht/ ende quaede weghen niet een quaedt opsicht ghevende/ tot dat de Man van sijns Wijfs dienst/ ende liefde verwonnen wesende/ haer by te woonen/ ghedwonghen is. Openbaere Hoer-huysen/ ende Hoeren (’t welcke al lijf-eyghenen zijn/ van Meesters daer sy onder staen) werdender toe-ghelaeten/ op dat de ghemeene Man gherijft/ ende gheen onbehoorlijckheydt onder der luyden Kinderen/ nochte getroude Vrouwen ghepleeght soude worden. [30]

De opvoedinge haerder Kinderen. Sy voeden haer kinderen sorghvuldelijcken/ ende seer sachtelijcken op/ slaen de selvigen weynigh/ ofte nimmermeer/ als sy seer moeyelijcke krijten/ ende tieren/ al wast heele nachten over/ sullen ’t selve met patientie/ ende sachtigheydt soecken te stillen/ geensins van haer hart mogende/ de selvige te slaen/ ofte quade woorden te gheven/ oordeelende haer verstant/ noch soo verde niet te strecken/ ende dat het selvige nevens de manieren/ met de Jaren komen moet/ haer niet als met sachte/ ende goede onderwijsingen voorgaende: het is wonder om sien/ hoe wijs/ ende modest/ de kleyne Kinderen/ van 7. 8. 9. 10. 11. ende 12. Jaren (als wesende oude menschen) haer weten te houden/ spreecken ende antwoorden/ ’t welcke in ’t Vaderlandt weynigh hebbe ghesien: beneden de 7. 8. a 9. Jaren/ naer datse kloeck van ghewas zijn/ latense niet ter Schole gaen/ ende dat om de reden/ datse onder dien tijt weynigh leeren konnen/ dat het maer een vergaderinghe niet van leerlingen/ maer van speel-kinderen zy/ derhalven in plaetse van leeren/ wilt/ ende stout onder den anderen werden; als dan den tijd van school gaen gekomen is/ laten sy die allengskens beginnen/ doch niet met dwangh: het schrijven laten oock met lusten/ niet tegens ’t ghemoet strijdende geschieden/ altijts de eergierigheydt haer inplantende/ ende in ’t stuck van eere/ den een tegens den anderen ophitsende/ haer met exempelen voedende/ dat die ende die in so weynigh tijt so veel geleert hebben/ daer zijn eer/ ende geslachte mede vergroot is/ waer in de Kinderen soo gheconfijt werden/ datse door dese manier van doen/ eer/ ende meerder leeren/ als door hardigheyt van slagen soude konnen te weegh ghebracht werden/ want het een hardneckighe Natie is/ die met slaghen niet te dwingen is/ soo dat veel Meesters die haer Knechten onwaerdelijcke gheslaghen hebben/ van haer omghebracht zijn.

Aenteeckeninge.

Wij weten dat de Kinderen daer nimmer ghebaeckert, noch in swachtels met luyren gewonden werden, maer na de geboorte, komt de Vroey-Vrouwe, en strijckt de Kinderen Armen en Beentjes, die dan voorts in de mouwen van haer rocken bewaeren, en hebben der Land-lieden Kinderen in mijn lant-reyse (hoewel het kout was) so moeder-naeckt op Handen en Voeten sien kruypen.

Wat Successie ab in testoto. Wanneer de Ouders bedaeght/ ende de Kinderen tot mannelijcke jaren ghekomen zijn/ als dan stelt sich de Vader uyt de regeeringe/ Koopmanschap/ Winckel/ ofte Ambacht/ ende set sijn outste Soon daer in/ hem ghevende de grootste plaets van’t huys/ ende ’t meeste part van’t capitael; alst luyden zijn van middelen/ ende vermogen/ die gaen in een ander huys woonen; de rest dan/ die noch onder de Ouders over blijft/ is tot opvoedinghe/ en patrimonie van de resterende Kinderen/ doch by ghebreck van dien sterft het alle aen de eerste Soon; de Dochters en brengen geen houwlijcks goet aen de Man diese trouwen; als het dan gebeurt dat vermogende luyden een stuck gelts met haer Dochter (’t welcke op den dagh geschiet alsse trouwen) mede sent/ wert het selvige van de Bruydegom/ en sijn Ouders met eerbiedigheydt/ en veel dancksegginge weder-omme ghesonden/ gans niet willende dat de Vrouw soude reden hebben/ haer te verhoovaerdigen: arme gemeene lieden/ die doch weynigh hebben/ dat die wat mede brachten/ dat soude niet te rugge ghesonden werden/ gelijck oock somtijdts niet en gheschiet: sy hebben oock een spreeckwoordt/ dat een Wijf nimmermeer een eygen wooninghe heeft/ want een Kint zijnde woont in haer Ouders huys/ ghetrout zijnde in haer Mans huys/ en out geworden zijnde in haer Kints huys. [31]

Oft die natie trou oft ontrou is. Trouw wert dese natie gheoordeelt te wesen/ en dat uyt haer eergierigheydt/ ’t welcke haer opperste wit is daerse naer schieten/ derhalven ist dat luyden van eenige schaempten den anderen niet lichtelijck veronghelijcken sullen: verliesen garen haer leven om haer eere te bewaren/ gelijck daer veel en verscheyde exempelen van zijn/ waer onder een verhaelen sal: Ten tijde als den Fidery van sijn Momber bekrijght wiert/ was den Koninck Cocora sijn Coninginne en kinderen/ nevens meer anderen Koninghen en Heeren wijven by den Fidery als in ostagie/ den Heer van Cocora dan was by den Momber/ hem mede partij tegens den Fidery verklarende; voormoemde Fidery sulcx vernemende/ ordoneerden den Cocoraes Wijff en Kinderen/ tot sijn beter versekeringe binnen in ’t Casteel te komen; ’t welcke de vrouwe eerbiedelijcke met dese woorden weygerde/ Gebiedende Heer ick ben een wijff, die onder mijnen Koninck, gelijck mijnen Man onder uwe Majesteyts gehoorsaemheydt staet, ordoneert sulcx aen mijn Heer, op dat ick van hem weder geordoneert zijnde, u gebodt naer komen magh: Den Keyser hier over tot toorn verweckt/ laet haer aenseggen/ komt/ ofte ick sal u met gewelt halen; doch dit een groote edele Vrou zijnde/ de welcke uyt haer huys te gaen voor een groote schande (so voor haer Heer/ als voor haer eygen persoon) te wesen hielt/ resolveerde liever te sterven/ als dat haer sodanige oneer overkomen soude/ des siende des Fidery begeerte niet wederstaen konde/ ging met haer Voester/ kinderen/ en Jouffrouwen (de welcke met hare Meesteresse te sterven gheresolveert waren) in een kamer/ die sy rontomme met bossecruyt/ en branthoudt wel hoogh bestapelen liet; sy schreef haer Testament/ en eenighe droevighe vaerskens/ welcken sy eenen getrouwen Edelman een harer dienaren ter hant stelden/ hem belastende wanneer het vuyr aen haer leven soude hebben sien opgaen/ ’t selvige spoedelijcke sijn Heer te rapporteeren/ en dit haer Testament hem overleveren/ ghelijck gheschiedt is. Noch een ander trouwigheydt is mede onder de selfde/ dat wanneer een persoon teghens yemandt bidt en seght/ bewaert mijn leven en eere/ ’t selvige sal hy tot de laeste droppel bloedt toe naer komen/ niet siende naer wijff/ ofte kleyne kinderen/ maer heeft hem dese eergierigheydt (door de bede van sijn vriendt) soo hoogh en verde gedreven/ dat gheen ongevaerlijckheden/ noch de doodt selven hem van sijnen voornemen wederhouden kan: als eenighe mis daet door verscheyde persoonen bedreven/ en een daer van ghevanghen tot bekentenisse gekomen is/ de selven sal sich gemeenelijcke doot pijningen laten/ om sijn mede gesellen in gheen zwarigheydt te brengen/ en hoe-wel het pijninghen seer zwaer en wreet toe gaet/ sonder persoonen aen te sien/ ende eyndelijck de doodt het eyndigen van ’t pijninghen besluyt/ zijnse met sulcke belofte verbonden; welcke te breecken/ ende sijn evenaeste in de doodt te brengen/ de eere in generley wijse toe laet/ maer blijven soo hartneckigh/ ende stantvastigh/ dat sy met een opgesetten moet alles verdragen/ wat haer aengedaen wert.

Wat voor handelinghe in dat Rijck gedreven wert ende door wat natien. De handelinge die in Japan ghedreven wert/ is door de vreemde natie/ geschiet weynigh ten respecte van de groote Heeren des lants/ ende dat het Landt meest alle waren van sich selven heeft: de vreemde natie die daer negotieren/ ende jaerlijcks Koopmanschap van veelderley sorteeringhe aen de Marckt brenghen/ zijn eerstelijcke de Chinesen, welcken van het begintsel dat Japan gepeupeleert is gheweest/ sulckx tot op heden onderhouden: met de Spanjaerden ende Portugesen, heeft het mede stijf hondert Jaren geduert: de Engelsen hebben weynigh Jaren desen handel by der hant ghehadt/ doch door de weynigh profijten/ ende groote Gastos weder gestaeckt; Siammers, en Canboiders, plegen mede somwijlen met 1. of [32]twee Joncken te komen/ ’t welck al eenigen tijt seer heeft beginnen te minderen: eyndelijcken zijn de Nederlanders daer ghekomen/ ende by naer de veertigh Jaren daer genegotieert/ die daer tot op heden noch wel vast gheseten zijn. Het principael van alle de Koopmanschappen/ dewelcke de vreemdelingen daer in brengen/ werden naer de groote Stadt Miaco gevoert; mitsgaders de inlantsche Waeren/ die der Koningen ende Heeren Landen (zijnde van verscheyden sorteeringen) uyt leveren/ alwaer den stapel van het gheheele Lant is: op dese plaetse/ ende in dese Stadt vergaderen haer oock alle Koopluyden en Factoors des geheelen Landts; om de goederen die sy uyt haer Landt mede gebracht hebben te verkopen/ en weder goederen te kopen/ die in haer Lant ghetrocken zijn; welcke Koopmanschappen ende Waeren/ sommige 2. a 300. mijlen vert heene ende weder gevoert moeten werden; ende dit alle door de meenighte van Bergen/ ende Dalen/ op paerden/ de welcke in dat Landt seer overvloedigh/ ja ongeloofelijck zijn.

Aenteeckeninge.

De Portugesen hebben voor 200. Jaren, soo door de Ziammers, Cambodiers ende Chinesen kennisse van Iapan gekregen, aldaer genegotieert, bevindende alhier soo gesonden klimaet, vruchtbaer, en silver-rijck landt, als gheen plaets inde Oost-Indien bekent; hebbende groote simpatie met de Papistise Ceremonien, daer over soo grooten Progres, inde voortplantinghe van hunne Relighe gedaen hebben: ende in Nangesackij heerlijcke Kercken gebout; door de glorieuse, ende overmoedighe Spanjaerden Ambitie geraeckten in haet, en vermits ghemelte Castilianen forse wilden bedrijven, zijn de schepen besprongen, met groote bloet-stortinge van Japanders, alle so door brant, en vechten doot gesmeten.

En in ’t Jaer 1636. de Portugesen met alle Vrouwen, soo by hun luyden ghewoont hadden, door het Jaerlijckx over voeren van de Zemnarise Papen geheel uyt-geleydt, ende ’t lant verboden.

Den handel bestaet in alle waren die tot onderhout des menschen/ mitsgaders tot pracht/ ende kostelijckheydt van nooden is: de vremdelingen brenghen Jaerlijckx 4. a 5000. Picol zijde/ ende een meenighte zijde stuck goederen/ ontrent twee hondert duysent stuckx Harte-vellen/ ende hondert duysendt stucx Roche-vellen/ groote party kenp/ ende lijnwaet/ roode wolle/ sit-kleederen/ spiaulter/ quicsilver/ allederley drogen tot Medecijne/ Naghelen/ Peper/ Muscus/ Sappan-houdt/ Suycker/ Porceleynen/ Campher/ Borackx/ Calamback/ Oliphants-tanden/ Root corael/ ende voorts allederley sorteeringe van kleyne kramerye/ de welcken door de Chinesen meest gebracht werden.

Zijn groote subtijle Meesters om yser te gieten, ’t welcke geschiet onder den blauwen Hemel, hoe kouder, hoe liever, dat sy in een vat smelten, rontsomme van binnen een half voet dick, met aerde, ofte kley bestreken, ende van buyten met ysere houpen bebonden, daer gestadig met Kracht van wint blasen: waer uyt dan met lepels het yser scheppen, ende subtijlder als eenig Luyckenaer gieten.

Veele rijcke vermoghende Koopluyden zijn daer/ dewelke groote negotien doen.

Wat binnenlantschen handel.
Wat navigatie sy hebben en voor desen gehat hebben. Als boven verhaelt is/ so werden alle Koopmanschappen/ so van ’t West/ ende Zuydt eynde/ als van ’t Oost/ ende Noordt eynde/ op den stapel naer Miaco ghebracht; alwaerse tegens malkanderen in silver/ ende gout/ yegelijcke naer sijne gelegentheyt overgeset werden.

Van den beginne dat haer lant gepeupeleert is geweest/ hebben sy op China gevaren ende groote aliantie met den Koninck van China gehad; den welcken/ mitsgaders [33]den Koningh van Japan jaerlijcx haere ghesanten aen malkanderen plegen te senden; de Japanders die daer veel in China woonen/ ruyneerden op een tijdt door een oploop/ een geheele stadt/ die plonderden/ Wijven/ ende Dochters schoffeerden/ ende met de luyden seer qualijck leefden; daer op gevolght is/ dat de Chinesen te samen gekomen zijnde/ alle de Japanders die het niet ontvluchten konden/ doot geslagen hebben: de Chinesen Koningh verstaen hebbende/ dat weynigh Japanders soo veel quaet hadden konnen uyt-rechten/ was over dese daet niet min verschrickt/ als verwondert; resolveerde oversulx alle Japanders voor eeuwigh uyt sijn Rijck te bannen/ tot welckers ghedachtenisse/ een grooten steenen Calom heeft doen oprechten/ ende daer inne het bannissement der Japanderen met goude letteren graveren laten: noch dede hy een gebodt uyt gaen/ dat gene sijner Onderdanen op pene vande doot/ naer Japan meer souden varen; ’t welcke doemael strickter als nu naer gekomen wiert/ ofte de Chinesen die naer Japan komen/ moeten haer reyse een anderen naem geven/ ofte souden alle haer goederen/ en vaertuygh geconfisqueert/ ende haer Persoonen in perijckel des doots ghebracht werden; niet teghenstaende heeft de Keyser van Japan zijn landt voor de Chinesen tot op desen dagh open ghehouden/ niet willende quaet met quaet loonen/ met insicht/ dat de oorsaecke deses daets niet vande Chinesen, maer van sijn eygen Volck voort gekomen was.

Aenteeckeninge.

Wy zijn bericht van gheloofwaerdighe personen, dat dese Japanders in ballinghschap van ’t vaste lant China, op dese Eylanden zijn gesonden, en aldaer de selve ghepopuleert, vermidts diverse groote Heeren teghens den Keyser van China conspireerden, sulcks ontdeckt zijnde, wierden eenige ghevanghen, en gheexecuteert, bevindende daer soo veel aen vast waren, hebben die alle op naest gheleghen Eylanden versonden, andere zijn ghevlucht, en haer op dese vruchtbaere gronden neder gheset, op dat sy nu haere af komste van Chinesen niet soude schijn hebben, als die om misdaedt uyt-ghejaeght zijn; hebben gheresolveert, een geheel veranderinghe van habijt, manieren, Ceremonien, spraeck en schriften, want de Chinesen hebben seer lanck hayr, dat nimmer gheschooren werdt, ’t welck sy in een knoop, boven op den kop te schicken weeten; de Japanders scheeren den kruyn van voor, tot luttel boven d’ooren, met een Schaer-mes glat af, het resterende hayr, binden sy inden neck, met een wit bandeken van papier gedraeyt, een duym lit lanck uyt-stekende, en dan afgekort, de Chinesen groeten malkander staende, met aenraeckinghe der handen, sy doen den ander groet en eer, al buckende, ende by naer den aers ter aerden geseten. Den Chinees heeft baert, sy scheeren het gantsch af.

Sedert dat de Japanders uyt China gebannen zijn geweest/ plegen sy op Taiovan te varen/ alwaer haer van de Chinesen Koopmanschap toe ghebracht wiert/ doch die van China dat vernemende/ is haer dien toe-vaert mede ghesloten/ waer door Taiovan eyndelijcken te verlaten ghedwonghen gheworden zijn; eenighe hondert Jaren naer dien tijdt hebben de Japanders die vaert wederom by der handt ghenomen/ ende van sijn Majest. verkreghen seven passen/ oft vrygheleyden om te moghen varen op Touckien, Cambodia, Siam, ende eyndelijcke op Taiovan, in welcke passen de ordonnantien waeren/ waer naer sich de varende Persoonen in anderelanden komende/ souden hebben te reguleeren/ op dat het voorighe Exempel in China gheschiet/ mochte voorgekomen werden/ doch verscheydene insichten/ ende consideratien/ hebben sijn Majest. bewooghen/ sijne gegeven passen in te trecken/ en gheen van sijn Onderdanen buyten sijn Landt te vaeren/ toe te staen; men [34]seght om dese naervolgende redenen; dat so hoogh sijne Majest. op sijne reputatie staet/ en in ’t minste van gene vreemdelingen geoffenceert wil zijn/ so oock niet toelaten wil/ dat sijn Ondersaten/ sulcks aen yemant in andere landen doen souden/ gelijck noch binnen weynig jaren in Siam met vatten/ en dwingen vande Koningh/ als in Taiovan met vatten/ ende dwingen/ van den Gouverneur geschiet was.

Ten anderen om dat geen geweer (’t welcke door de vaert beswaerlijcke voor te komen is) uyt sijn lant soude werden gevoert/ daer mede yemant schade mochte komen te lijden; ghelijck voor dry Jaren in Firando, noch twee Chinesen, een Vader/ ende sijn Soon/ (om dat de Vader geweer uyt te voeren getracht hadde) beyde ghekruyst; ende vijf Japanders (die ’t haer onnoosel sonder te weten waer toe/ verkocht hadden/) onthooft zijn. Ende eyndelijck ten principale/ om dat sijn Onderdanen in andere landen varende/ met het Christen gheloove niet souden besmet werden/ ende ’t selve in Japan niet verder uyt-breyden.

De profijten van de handel. Niemant treckt profijt vanden Koop-handel/ (nochte Keyser/ nochte Heer/in welcker lant de selvige gedreven wort) anders als de Koop-luyden die de goederen kopen/ en verkopen/ welcke winsten/ (ten zy door geluck/ ofte door schielijck reysen/ van eenige waren) sober zijn/ want het landt is groot/ en de menschen zijnder ongeloofelijcke veel/ so dat daer een stuyver te winnen is/ thien handen tegen zijn.

Met niemant ter werelt houden die van Japan correspondentie/ hebben oock tot Haere correspondentie. noch toe in geenige landen haer Ambassadeurs gehadt/ anders als over veel Jaren in ’t Rijck van China, ghelijck hier vooren breeder verhaelt is: den Koningh van Spangien, den Paus van Romen, als mede den Koningh van Siam, hebben verscheyden reysen capitale Ambassadeurs aen den Keyser van Japan ghesonden/ welcke eerlijck/ ende feestelijck onthaelt zijn/ doch is in wedergeldinge wegens der Japanders sijde van gelijcken noyt geschiet.

De Commoditeiten die Japan uyt gheeft. Daer is niet dat tot menschen nootdruft vereyst wert dat Japan niet in sich selven heeft/ als te weten Gout/ Silver/ Kooper/ Yser/ Tin/ en Loot/ ende dit alles in goede abondantie/ oock Catoenen/ ende kempte lijwaten/ mitsgaders Catoen/ en vachten ofte vellen van Bocken/ ongevaerlijcke duysent Picol zijde/ dry ofte vier duysent Picol Filoselle/ goede party Harte vellen/ hout-werck in groote menighte/ ende voorts alle lijf-tochten van eetbare waren/ ende droogen tot de medicijne/ als het lant voor zijne Inwoonders van nooden heeft.

Aenteeckeninge.

Den steen Croos wert by haer dapper ghesocht, die als Oesters aen de Klippen wast, ende met laegh water vergadert wert. Heeft veel geberghte met langh gras, ende een manier van Egelentier doorn, geele Lelien, enckelde Egelentieren, ende andere bolle bloemen dragende, daer de groote Heeren, groote Lief-hebbers van zijn, hebben oock groote Vogel-huysen, Valcken, ende minder gevogelte.

Hunne Doctoren, ende Medicijn-Meesters, souden sommighe seer expert zijn door ’t gevoelen der Polsen yemants sieckte wetende, ordonneeren bequame recepten, bestaende meest in Pillen, hebben goet verstant van de eygendom des Radix China, doch in wonden te cureren onervaren.

De munte/ mate ende gewichte. Over heel Japan is een sprake/ een fatsoen van kleedinge/ een munte/ ende een gewichte/ te weten inde munt van Gout/ ende Silver/ behalven de Casies, de welcke in verscheyde Koninghrijcken/ door gantsch Indien, verscheyden van alloy/ ende waerdye zijn; daerom de Majest. geresolveert heeft/ eenen nieuwe munte van kopere Casies te laten hergieten/ ende de andere ouden om die te beter te konnen opsamelen/ boven de waerde in te kopen/ waer mede nu al vier jaer besich geweest is. [35]Daer is dryderley goude munte/ d’eene zijnde de grootste/ weegt 6 Rialen zwaerte/ ende doen acht-en-veertig Taylen, yder Tayl tot seven-en-vijftigh stuyvers: de tweede middelbare/ weghen de thien stucx/ ses en een halve Rialen/ en doet ses en een halve Tayl: de derde en kleynste/ weghen de thien stucx/ een vijf achtendeel Riael/ en doet een ende een sestendeel Tayl. Het silver wert gegoten op den alloy van Kroonen/ ende in’t fatsoen van lange breede staven/ ofte schuyten/ sonder seker gewicht/ maer by den gis: welck Silver uyt de menighte der schuyten/ net tot vijftigh Tayl gewogen wert/ ende yder 50. guld. in sacht handigh Papier gebonden/ ende soo met de papieren malkanderen toe getelt: daer is noch een kleyne silvere Munte in ronde boontjens/ mede sonder gewichte gegoten/ wegende van Maas, of Schelling/ tot thien Maas, ofte Schellingen toe: daer aen volghen de Casiens, de welcke verscheyden in waerdye zijn/ te weten van 8. tot 26. Schellingen toe/ het duysent. De El/ ofte Meet-stock: de maet tot de granen/ ende het gewichte van Cartijs, is als geseyt is/ over al een/ ende gansch niet onderscheyden.

Aenteeckeninge.

Haer gangbaer silver, is maer van onsen Kroonen silvers deugt, en wanneer het gesmolten wort, tot Capel silver (so sy’t sommige noemen) verliest men 2 a 23 per cento.

Wat Vee ende gevogelte. Gelijck voren verhaelt hebbe/ zijnder eerstelijck Paerden/ ende groote menigte beesten/ soo Koeyen als Stieren/ (alsoo sy geen beesten snijden) mede overvloedig veel Harten ende wilde Verckens (als mede tamme Verckens) voorts Beeren/ Honden/ Katten/ ende alle diergelijcke. Gevogelte isser mede/ nametlijck Swanen/ Gansen/ Entvogels/ Reygers/ Kraan-vogels/ Arenden/ Valcken/ Faysanten/ Duyven/ Snippen/ Quartels/ Hoenderen/ ende alderley kleyn gebeente/ dat men bedencken kan.

Medicinale wateren en andere vremdigheden. Daer zijn verscheyde heete Wateren/ door welcke veel gebreckelijcke menschen genesen werden/ als daer zijn Copere/ Salpeterige/ Solphrige/ Yserige/ Tinne/ soute en soete Wateren; ick hebde daer eenige gesien/ onder anderen een dat Tinnigh was/ ’t welcke quam uyt een Speloncke/ tegens een hooge berg staende/ het gat ofte Speloncke was ongevaerlijck thien Voeten in ’t ronde/ van binnen door zijn diepte heel doncker/ doch van voren/ soo verre men daer in sien konde/ was dese mont ofte openinge/ onder/ en boven/ rontsom vol scherpe Steenen/ van fatsoen als korte dicke Oliphants tanden/ seer wonder om sien/ als een Hayen muyl/ ofte als men de mont van de Helle te schilderen placht: uyt welcke holligheyt/ dit Water met groote menighte/ nacht ende dagh altijdts gestadelijck uyt vlietet; zijnde niet heeter/ als dat een Mensch daer in te sitten/ verdragen kan.

Een andere hebbe gesien/ die mede tegen den voet van ’t geberghte/ op het vlacke landt/ niet verre van de Zee geleghen was/ welcke zijn tijt van water te geven hadde/ als te weeten tweemael ordinaris in ’t etmael/ t’elcke reyse een uyr lanck/ maer als de wint hert oost deur waeyden/ so komt het dry ende somwijl vier mael als voren in’t etmael; eenen steenachtigen put isser/ daer dit heete water uyt komt/ de welcke met seer groote zware steenen toe geleyt is/ wanneer den tijt naeckt/ soo komt dat water met sulcken krachtigen wint/ ende groote menighte uyt der aerden gedreven/ dat de groote steenen daer op leggende/ beweegt werden/ schudden/ ende beven/ makende sulck een kracht ende getier/ (wel dry ofte vier vadem hoog inde lucht springende) als’t geluyt van een grof geschut: dit water is so vehiment heet/ dat ordenaris water ver nae/ met geen vier soo heet kan werden gemaeckt; doende versengen daer het (’t sy wollen ofte linnen) op te vallen komt/ het blijft oock dry mael soo langh als ander Water heet/ eer het uyt sich selven kout wert: [36]de plaetse om geen schade te doen/ is rontom met een steenen muer omtrocken; heeft onder aen de voet verscheyden grooten/ die met Rioelen het water inde luyden haer huysen leyden/ ’t welcke als geseyt is/ tot cureringe van veel menschen gebruyckt wert.

Dan andere vreemdigheyt. Het Chinees, Japans, Corees, ende Tonquins zijn vier spraken/ alle vier heel besonder van den anderen verscheyden/ soo dat den een/ den anderen geen een woort verstaen kan; oock is haer ordinari letter van schrijven heel contrarie/ ende en gelijcken den anderen niet/ sy hebben dan doch noch een ander fatsoen van letteren/ waer inne alle haer geleertheden/ ende studien beschreven staen door dese letteren/ brieven/ ofte schriften geschreven zijnde/ sullen alle dese vier natien (mits datse geleert/ ende gestudeert zijn) dat selvige eenigh gheschrift/ yder in sijn spraeck lesen/ ende verstaen/ wesende eenen inhout/ doch vier verscheyde spraken.

Haer manier van schrijven/ rekenen/ en of oock eenige Historie voor de Posteriteyt in het licht brengen. Sy schrijven met pinceelen sonderlijcke vaerdigh/ meest alle haer boodtschappen geschieden door brieven/ ’t welck om dies wille dat het so ras voort gaet/ haer geen tijt verlettet: het wert by haer voor een konst gehouden/ ende is een gaef die in yder niet te vinden is/ veel sins in weynigh regelen te konnen stellen/ waer toe een yegelijcke tracht/ ende practiseert: haer Requesten/ schriften/ ende brieven/ insonderheyt die haere hooge overigheyt lesen sullen/ zijn so kort/ nochtans volkomen van substantie/ dat het wonder is. De maniere van Italaens Boeck-houden is by haer niet/ echter zijnse seer keurigh in haer rekeningen/ van inkoop/ ende verkoop te stellen/ en gaet alles wel ordentelijcke/ ende vaerdigh toe: also gaet het oock met haer rekenen/ ’t welcke op een bort met ronde bollekens/ aen stockxkens gesteken (zijnde eenen fatsoen als dat vande Chinesen, maer grooter zijnde) gheschiet/ weten daer mede te rekenen/ addeeren/ multipliceeren/ divideeren/ de regel van drien/ in’t geheel/ ende gebroken te maken/ ’t welcke alles soo ras/ ende vaerdigh/ als in Nederlant, ofte door onse Nederlanders, dat ordinari persoonen/ ende geen overvliegers zijn/ geschieden kan.

Veel Boecken/ ende Biblioteken zijn daer/ doch so abondant/ ende onder de gemeene Man niet als in Nederlant, sy lesen oock weynigh/ in gelijckenisse van onse natie gesproken; de Jaerlijckse Chronijcke van ’t lant/ wert by den Dayro gehouden/ ende vervolght/ oock werden alle Boecken vande Dayro, sijne Heeren/ ende Edelen/ de welcke wel achthondert sterck zijn/ mitsgaders van zijne/ ende zijner Heeren Vrouwen gemaeckt/ want sy luyden/ soo Mannen/ als Vrouwen/ zijnde meest alle maeghschap/ ende van ’t selvighe Geslachte onder malkanderen/ die niet anders doen/ als de Wellusten der Werelt ghenieten/ ende haer in Wijs heyt oeffenen; soo dat oock ygelijcke in dat Geslachte sonder aensien van sijn af komste/ naer merite van sijn Verstant/ met Titulen verhooght/ vermeerdert/ en verheerlijckt/ weder hooghen door haer slechtigheyt verkleent werden: om welcke hare Wijs heydt/ ende waerdigh geslachte/ soo hovaerdig/ en groots zijn/ dat sy niemant anders/ als haer selven achten; houden oock gheen conversatie met yemant als haer Mede-gesellen; want haer Wooningen/ ende Straten/ aen malkanderen/ ende rontsomme bemuert/ ende af-gesloten zijn; haer Kledinge is een ander fatsoen; sy spreken een hooger Tale/ een Spraecke als vooren verhaelt is/ daer alle haer Geleertheden in beschreven zijn/ ende zijn meer als hondert persoonen onder haer/ die Edelder als de Keyser gehouden werden/ ende met hooger/ ende waerdiger Titulen verheerlijckt zijn. [37]

edert dat het leste van’t Jaer 1622. ende het begin van’t Jaer 1623. in Nangasacque ontrent hondert-en-dertigh personen/ soo Mans/ Vrouwen/ als Kinderen/ zijn verbrant/ ende onthooft/ daer mede onder andere Geestelijcke gheweest zijn de twee Papen/ die hier soo lange in de Logie geseten hadden/ ende by de Vloot van Defensie/ komende uyt de Manilla, ofte het Schip de Elizabeth, omtrent Ila formosa verovert waren/ te weten/ Don Pedro de Suynego, Spaengiaert, ende Louys Pietersz van Antwerpen: onder de verbranden/ is oock geweest een Italiaen, genaemt Spinelo van Genua, oock noch een Nederlander, nevens meer andere Portugesen, ende Spaensche Papen/ ende de rest Japanders, die de Papen geherberght/ ende Huys-vestinge verleent hadden/ als mede de naeste gebueren/ volgens de Japansche coustume is/ te weten/ dat als dito Suynego, en Louys Pietersz. geinciteert werden/ verbrant/ ende onthooft werden/ omtrent 130. Persoonen/ ende de volgende reys 100. so Mans/ Vrouwen/ als Kinderen/ daer mede onder sijn gheweest/ den Japanschen Schrijver/ ende eenen Tolck vande Logie/ die met de Papen/ die hier gheseten/ ende gheconspireert hadden/ om haer los te helpen/ ghelijck sy ’t selve oock onderleyt hadden/ doch werden wederom bekomen; dit wierde by de Japanders te hooger genomen/ selfs omdat sy Dienaers hier ten huyse waren/ waer over oock gene genade voor haer te bekomen was.

Om dese/ ende de naervolgende brandingen wel te verstaen/ sullen dit wat breeder aenwijsen/ om niet by elcke brandinge/ in ’t particulier yet aen te wijsen/ hoe/ ende in wat maniere het gheschiedt. ’s Avonds te vooren/ als daer yemandt sal ghebrandt worden/ wert op een Becken gheslagen/ ende om-gheroepen/ dat yder Huys/ ter plaetse daer de brandinghe sal gheschieden/ sal brenghen/ 2. 3. 4. oft 5. bossen Brant-hout/ meer/ ofte min/ na datter vele zijn om verbrant te werden; yeder straet heeft eenen Oversten/ volgens Japansche coustuyme/ die daer op moet letten/ dat van yeder huys sulck hout ontfangen wordt; ’t zy dan dat sy Christenen zijn/ of Heydenen: daer werden ter plaetsen daer ’t geschiet soo veel palen opgerecht/ alster persoonen zijn/ om verbrant te werden/ ende het hout werdt rontom geleyt/ omtrent stijf anderhalf vademen van de palen/ daer wert een inganck ghelaten/ om de delincquanten in te brenghen/ die alsdan met een slecht koordeken/ met de eene handt soo hoogh op ghebonden werden/ als sy konnen/ de andere los-latende/ de voeten werden oock om leegh aenden pael gebonden/ den inganck toeghestopt zijnde/ ende het hout hoogh/ en effen ghenoegh gheleydt zijnde/ rontom werdt het vyer aen alle kanten daer in ghesteecken/ soo dat de arme Menschen [38]meer versmoort/ of gebraden/ als verbrant werden: als Don Pedro de Suynego, ende Louys Pietersz. verbrant waren/ zijn des nachts eenige Portugesen, ende Japansche Christenen ter plaetse gegaen/ ende hebben vande lichamen/ die niet half gaer waren/ diversche stucken af-gesneden/ om het selve alsoo/ volghens Roomsche Christenen ghebruyck/ voor Heylighdom der Martelaren te ghebruycken; waer over ’s morgens weynigh vande geexecuteerden te vinden was. Dit heeft de Regierders van Nangasacque aldaer seer verdrooten/ ende daer over seer verstoort zijnde/ hebben korts daer nae/ als Spinola, ende de voornoemde Nederlander met haer gheselschap verbrandt werden: bevolen dat men in een kuyl een deel hout soude smijten/ ende de verbrande lichamen daer op leggen/ ende wederom veel hout daer boven op doen/ stekende also den brant daer in/ tot dat het alles tot asschen verbrant was/ welcke assche sy alsdan verre ghenoegh in Zee brengen lieten/ op dat gheen gedachtenisse daer van tot eenighe superstitie soude ghebruyckt werden. Voor desen zijnder in Nangasacque eenige onthooft/ waer van de hoofden ende lichamen wel vijf Japonsche Mijlen in Zee ghebracht werden: niet teghenstaende/ affirmeeren dito Christenen/ ende gheloven oock dat het waer is/ dat dito hoofden wederom te Lande zijn gekomen/ daer sy veel spuls mede gemaeckt hebben/ ende die als Heylighdom wegh ghesonden. Als den voorsz. Spinola, ende sijn geselschap verbrant wert/ was onder de selve/ als boven een Nederlander van Brussel, die binnen in ’t perck komende/ hem niet en wilde laten binden/ maer viel op sijn knien/ ende om-vatte een der palen/ met beyde sijn Armen/ blijvende also met het aensicht tegen de Aerde ligghen/ tot dat hy doot was; vijf anderen die de palen wat dicht by den anderen stonden/ ende oock boven de wint waren/ soo dat haer het vyer minst/ ofte langsaemst/ beschadigen konde/ maeckten met haer boven-lijf/ eenighe wint/ daer sy den anderen/ soo veel doenelijck was mede verkoelden/ ende malkanderen met woorden vertroosten/ tot dat sy versmacht waeren. Twee anderen/ die wat naerder onder de wint waren/ ende de vlamme haer touwen verbranden/ zijn door ’t vyer ghesprongen/ seer verbrant zijnde/ versochten af te vallen/ om alsoo haer leven te salveeren/ doch werde vande Justitie/ die tot de executie geordonneert waren/ met stocken/ en spietsen weder in ’t vyer ghestoten/ seggende/ dat sy nu af wilden vallen/ uyt gheen rechte ernst en quam/ maer alleen om dat sy de pijn des vyers niet verdragen en konden/ daer over oock geen genade voor haer en was/ sy mochten ’t selve eer bedacht hebben/ veel andere meer diergelijcke grouwelijcke dinghen te dier tijt geschiet/ souden hier van konnen vermanen/ maer achten dit genoegh sal zijn.

Met dit voorgaende/ scheen de vervolginge op-gehouden te zijn/ tot dat in Januario 1624. in Jedo een Paep ghevanghen werde/ ende de Weert die hem herberghde/ met sijn gantsche Familie/ ende meer andere Persoonen tot 127. a 128. toe/ die al t’samen een mijl van Jedo, by een plaetse genaemt Suniagouw verbrant werde/ also sijne Majest. seer verstoort was/ dat ter plaetse (daer hy sijne residentie hielt) Christenen/ insonderheyt Papen gevonden wierden: daer de Paep in huys gevonden wert/ was een seer rijck Man/ ende werde verraden van een verlochent Christen/ die hem gheveynsde noch Christen te wesen/ ende een Aelmisse versocht/ ende bequam/ waer over hy de kennisse van al de saken verkreghen hebbende/ de Rechters ’t selve aen diende/ ende tot een recompense kreegh des Mans huys/ ende al sijn goet/ met expres verbodt/ dat men het selve hem niet moste verwijten/ noch schampere woorden geven/ op groote straffe/ om alsoo meer andere te bewegen/ sulcks in ’t werck te stellen. [39]

De Broeder vanden Heer van Firando Ginterrodom, die in Jedo, als Ostagier/ ende Agent voor sijne Broeder lagh/ heeft het selve datelijck herwaerts gheadviseert/ so dat in ’t leste van Januarij/ zijnde noch hunne nieuwe Jaers feest/ als de tijdinghe quam/ heeft de Heer alhier/ ende op alle de plaetsen onder zijn ghebiedt staende/ seer scharp ondersoeck over de Christenen ghedaen/ die niet af en wilde vallen/ zijn datelijck al omghebracht: hier in Firando waren seer veel Christenen/ ten respect het een kleyne plaetse is/ doch zijnder niet dan ses-en-dertigh/ of seven-en-dertigh ghedoot/ d’andere zijn altemael afghevallen; onder de ghedooden hebben ghesien een Jonghsken van ses a seven Jaren/ dat met soo grooten vrolijckheydt nae de doodt ginck/ segghende/ ende singhende Christelijcke Liedekens op Japons, dat het selve te verwonderen was van soo kleynen Kindt/ sy werden alle met een Barcque ghebracht aen ’t N. ofte N. W. zijde van dit Eylandt/ alwaer stercke Stroomen loopen/ ende seer diep water is/ werden met eenighe Steenen aen ’t Lijf ghebonden/ ende alsoo over boort ghesmeten: De Graven daer eenighe Steenen of andere teeckenen op stonden/ daer Christenen onder begraven laghen/ zijn altemael in Zee gebracht/ ende de plaetse slecht gemaeckt/ op datmen niet soude konnen sien waer die leggen: Soo isser op alle de omleggende plaetsen onder sijn gebiet staende oock mede ghehandelt/ onder de ghevanghenen was eenen onsen Tolck Lion ghenaemt/ met sijn Huys-ghesin/ Vader/ Moeder/ ende alle sijn Wijfs Vrienden/ tot het ghetal van honderdt Persoonen/ daer onder waren sijn twee kleyne Kinderen/ daer van het eene noch aen de borst lagh: Ick sondt een Assistent/ ghenaemt Symon Symonsz. derwaerts/ ende dede hem presenteren de Kinderkens vande Compagnies wegen op te voeden/ soo hy die aen my wilde langhen; het welcke hy refuseerde/ seggende: dat hy de Kinderen met hem wilde nemen. Daer was onder dese 10. Persoonen een Kint van omtrent vijf Jaren en een half/ daer teghens Symon seyde: Wel Jonghen/ waerom zijt ghy hier? Daer op het Kindt seer vrolijck antwoorde: Om dat ick een Christen ben. Daer worde groote neerstigheyt gedaen/ om desen Tolck te doen afvallen/ werde oock veel dagen na d’anderen opgehouden/ ende alsoo men seyde dat hy ’s anderdaeghs soude ghestorven hebben met al de sijne/ liet hem de Gouverneur ontrent midder nacht segghen/ dat hy hem datelijck nae Nangasacque met alle sijn gheselschap soude vervoegen/ waer over hy noch deselve nacht inde Logie sijn afscheyd quam nemen; of hem dese ghenade gheschiede ter liefde van ons/ ofte om de langhe kennisse die de Heer aen hem ghehadt hadde/ alsoo onse Tolcken daghelijcks by sijn Ge. van doen hebben/ wanneer hy hier is/ is onbekent. Met hem worde noch een van de Enghelsche haer Tolcken/ ende noch een of twee andere/ die al t’samen uyt Nangasack van afkomste waren/ derwaerts gesonden/ als niet willende dooden die onder een ander Heers ghebiedt behoorden/ om de saecke alsoo een schijn te geven.

Dit gedaen zijnde/ werden alle de Huys-waerden van elck Huys in een van de Kercken in Firando ontboden/ alwaer sy voor haren Godt sweeren moesten/ dat daer gheen Christenen in haer Huys waren/ ofte onderworpen haer seer grouwelijcke straffe/ soo ’t contrarie bevonden werden/ het welck sy al t’samen met haer bloedt hebben onderteyckent/ dat sy uyt haer vingeren/ uyt haer hand/ oft waer sy willen uyt haer lichamen trocken/ door ’t snijden van een Mes/ doch meest uyt de kleyne vinger van haer slincker handt.

In Nangasacque bleef het evenwel heel stil met de Christenen/ dan datter soo nu ende dan een Paep wel hier of daer ghevanghen worde/ onder anderen den [40]vijfthienden Meert 1626. isser een half Mijl buyten Nangasacque een Spaensche Paep gevanghen/ een out Man/ die wel veertigh Jaer hier in Jappon sijn residentie ghehouden heeft: Den Gouverneur Gonrocque scheen niet veel sins in het vergieten van menschen bloet te hebben/ soo dat hy oock altijdt sieckelijck was/ ofte hem geveynsde te zijn/ soo veel ick aen hem konde bemercken: als ick by hem ben gheweest/ scheen hy eenige quellinge te hebben/ soo dat hy nacht/ noch dagh rusten en konde/ soo hy seyde/ ende over sulcx gestadelijck solliciteerde/ om van sijn dienst ontslaghen te zijn/ het welcke hy in ’t Jaer 1626. heeft verkreghen/ ende is in sijn plaetse geordonneert den Edelman ofte Heer zijnde van des Keysers volck/ ghenaemt Kauwaytsdo, een Man seer vermaert in kloeckheydt/ ende rechtveerdigheyt/ maer oock seer straf/ doch de experientie heeft bewesen/ dat hy niet soo straf is geweest/ als hy wel vermaert was/ soo dat de Christenen in Nangasacque voor sijn komste seer vreesden/ te meer alsoo die van Nangasacque voor desen altijdt van Koop-luyden/ ende andere particuliere persoonen geregeert zijn geweest/ zijnde de Gouverneur als een Factor van sijne Majesteyt om van de vreemdelinghen die daer komen te ontfanghen/ ende te koopen alsulcke goederen als sijne Majesteyt van doen heeft/ soo dat daer geen Edelman te voren in Nangasacque bekent was: want den Japanschen Adel is boven eenige andere Natie hoogmoedigh ende trots/ achten geen Koop-luyden/ of particuliere persoonen/ dat dito Christenen te meer dede vreesen.

Anno 1626. desen nieuwen Gouverneur Kauwaytsdo den 17. Junij in Nangasacque arriverende/ heeft den 19. dito. drie-en-vijftigh palen laten stellen/ ende het brand-hout daer ronds-omme leggen/ ontrent anderhalf Vadem van de palen af/ gelijck hier de costuyme is: den twintighsten dito/ heeft voorts doen brenghen derthien Persoonen om te verbranden/ te weten/ drie Papen/ als Francisco Parquero Bisschop/ oudt ’t seventigh jaren/ Portugees, den tweeden Balthazar de Tores, een Predicker/ out acht-en-sestigh jaren/ Spangiaert, den derden Iwan Baptist oock een Predicker/out seven-en-vijftigh jaren/ Italiaen, noch vijf Portugesen/ zijnde Albremen Josse met sijn Soon/ een Jongen van veerthien Jaren/ Baltehazar de Solse, Piloot/ zijnde een man die in Nangasacque een schoon huys/ ende een seer treffelijck/ groot/ ende playsierigh Hof heeft/ Iwan de Coste, oock een Piloot/ ende Diego de Costa, zijnde in Nangasacque geboren/ noch vijf Japanders/ die de Papen so nu/ en dan geherberght hebben: De Papen/ ende Japanders zijn volstandigh ghestorven/ maer de vijf Portugesen zijn af-gevallen/ ende hebben voorts de Afgoden aangebeden/ ende haer op sijn Jappaens laten scheren: Dese en souden niet verbrant zijn geworden om datse Christenen waren/ maer om dat sy teghens het verbodt van den Keyser wederom in Japan waren gekomen haer Vrouwen ende kinderen besoecken/ alsoo sy daer getrout waren/ ende de drie daer Vrouwen/ ende kinderen hadden/ de twee andere haer Moeders/ soo dat haer ’t afvallen weynig gebaet soude hebben/ ten ware dat sy haer hadden laten leven/ om het quaet exempel/ dat sy de Japansche Christenen/ met haer afvallen souden geven.

Den twaelfden Julij/ zijnder wederom negen persoonen gejustificeert/ te weten/ vijf Mans persoonen verbrandt/ drie Vrouwen/ met een Joncxken/ out omtrent vijf of ses Jaren onthooft/ dit is volk dat de Papen geherberght hebben/ daer sitter oock noch veel ghevanghen/ die al verwesen zijn: dan de Gouverneur was haestigh nae Miaco ontboden/ daer den Keyser gearriveert is/ dat par avonture eenige/ haer leven doet verlengen.

Den negenentwintighsten Julij/ isser wederom buyten Nangasacque in Umbra [41]een Paep gevanghen/ die hem seer armelijck by de Lazarisen in kleyne Hutjens/ die sy hier/ en daer in ’t velt op slaen/ alsoo sy inde Steden niet gedooght werden te woonen/ daer hy hem ettelijcke Jaren onderhouden heeft/ om te minder suspitie van hem te hebben/ alsoo de Lazarisen/ die daer in Japan veel zijn/ seer geschout werden/ ende niet lichtelijck yemant in haer Hutgens/ ofte koytgens (die seer miserabel zijn) komen/ ’t zijn oock maer kleyne dincxkens/ die sy van stroo op maecken/ om des nachts voor de regen bevrijt te zijn/ des daeghs gaen sy om Aelmissen uyt.

Den Gouverneur Kauwaytsdo siende dat de Christenen seer stantvastich zijnde/ ende haer getal noch seer groot was in Nangasacque, soo dat hy noch al veel duysenden om te brengen soude hebben eer die alle uyt-geroeyt souden zijn/ heeft een ander practijcke bedacht: hy/ ende Phesodonne, hebben nu al veel daghen doende geweest/ gelijck sy noch doende zijn/ om de Christenen te dwingen/ dat sy moeten verklaren by eede/ op peene van groote straffe/ wat/ of hoe veel geldt sy ter See hebben/ ’t sy met Portugesen, Japanders, ofte Chinesen, ’t sy oock op Bodemerye/ ofte met hare eygen Dienaers/ ofte volck/ het welcke sy alle seer perfeckt aen teeckenen/ ende het vaertuygh dat inne komt/ haer Visateurs binnen stellen/ ende de goederen van sulcken persoon aen tasten als verbuert: dit gaet meest teghen de rijcken/ soo datter veel af vallen; te meer/ oock alsoo hy haer dreyght/ dat sy de doodt doch niet ontgaen sullen: doch dit alles met vriendelijcke woorden/ ende by maniere van raetgevinge; die arm ende behoeftigh zijn/ dreyght hy seer scharp/ soo sy niet willen af vallen/ ter contrarie soo sy hem willen gehoor geven/ belooft hy haer veel/ om aen gelt/ ende aen goet te helpen/ ende andersins behulpig te wesen/ gelijck hy oock metterdaet doet aen de gene die afvallen/ gevende aen de een Huysen/ aen de andere Erven/ van de ghene die om-gebracht worden; anderen wederom logeert hy de gekomene Chinesen die met haer Joncquien (welcker getal wel over de tsestigh is soo groot als kleyn) ghekomen zijn/ ende dito Chinesen, alle haer goederen verkoopende/ doet hy betalen thien par cento aen haer Waerden/ daer voor sy genieten brant/ licht/ ende hier door raecken veel armen/ die niet aen de kost wisten te komen/ aen een kleyne rijckdom. De Portugesche Koop-luyden/ die met de Galiotten ghekomen zijn/ mogen tot geen Christenen t’huys legghen/ gelijck voor desen/ ten sy de selve af vallen; daer moghen oock ghene Christenen by haer komen/ ofte met haer Koopmanschappen/ gelijck voor desen/ als sy meerder vryheydt hadden/ oock handelden de Portugesen liever met de Christenen/ als andere/ ende betrouden die beter/ daer door veel Christenen voort gheholpen werden/ dat nu niet meer magh gheschieden: Met dese/ ende dierghelijcke middelen brenght hy meer Volcks tot Af val/ als hy wel met groot Rigeur soude gedaen hebben.

Den achtsten October/ dede de nieuwe Gouverneur alle de verloochende Christenen/ ofte nieuwe Heydenen/ in hare beste Kleederen by hem komen/ welcker getal over de vijfthien hondert was/ hy heeft haer met eenige beleefde Woorden aen ghesproocken/ ende beloftenisse van verder hulpe/ en faveur te bewijsen ghegeven/ om alsoo door haer exempel alle de andere mede te brenghen tot af-val/ de Gouverneur is van zijn Majest. ten Hoove ontboden/ dies hy preparatie maeckt om te vertrecken/ soo dat apparent dit Jaer by het voorgaende gelaten sal werden.

Anno 1627. den achtsten February/ zijn in een Dorp (omtrent een mijl van Nangasacque, ghenaemt Mongy, doch staet onder de Heer van Arrima, ghenaemt [42]Bongemendo) twaelf persoonen/ soo Vrouwen/ als Mannen ghevanghen/ die al t’samen Roomsche Christenen waren/ ende op dese naevolghende wijse getormenteert: Eerstelijck hebben sy een heet yser genomen/ ende hebben al de twaelf persoonen/ een brant-merck aen haer voor-hooft gegeven/ ende daer nae vraeghden haer de Rechters/ of sy wilden af vallen/ ende haer geloof versaecken? daer op sy resolutelijck antwoorden/ neen: daer is maer een Godt/ daer door sy konden saligh werden/ daerom konden sy die niet verloochenen. Hier op heeft men haer wederom twee brant-mercken gegeven/ op yder wangh/ ofte kaecken/ ende also sy niet wilden renegeeren/ heeft men haer moeder-naeckt ontkleet/ so wel de vrouwen/ als Mans/ ende armen/ ende beenen uyt-gestreckt geworden/ hebben syse met tamelijcke dicke rieden seer jammerlijck gheslaghen/ tot datse bykans doodt waeren; ende alsoo sy doen niet wilden renegheeren/ hebben syse met heete ysers aen haer schamel-heden ghebrandt/ soo wel Vrouwen/ als Mans/ ende op andere teere plaetsen haers Lichaems: Onder dese twaelf persoonen/ is gheweest een Kindt van ses jaren/ dat alle de voornoemde tormenten/ mede aen zijn teer Lichaem heeft uyt-gestaen/ ende alsoo volstandigh als een van de groote gebleven: Dit ghepasseert zijnde/ ende alle volstandigh blijvende/ zijn weder in de ghevanckenisse gheleydt/ middelertijdt zijnder meer andere ghevanghen/ tot het ghetal van een-en-veertigh toe/ die alle op veelderley wijse getormenteert zijn gheworden/ met stocken/ ende rieden jammerlijck geslagen/ met heete ysers op alle de teere plaetsen haers lichaems gebrant/ ende veel dirgelijke tormenten te lange hier te verhalen/ oock eenige de vingeren van de handen/ ende de teenen van de voeten af gehouwen: dan alsoo sy door geen tormenten waren te beweghen tot verloocheninge van haer gheloof/ soo zijn sy op de naevolgende wijse om-ghebracht/ seventhien der selver zijn in Zee verdroncken/ daer onder een Man was/ met zijn Vrouw/ ende drie Kinderen/ d’een oudt seventhien Jaeren/ d’ander derthien/ ende een van ses Jaren; dit jonghste/ als het sagh Vader/ Moeder/ Suster/ Broeder/ ende zijn ander gheselschap/ de steenen om den hals/ ende om ’t lijf binden/ ende sy het Kint oock grepen/ om het selve te doen/ wilde het daer niet wel aen/ Waer over de Heeren d’Ouders vraeghden/ of sy het wilden laten leven/ daer d’Ouders op antwoorden/ dat sy het met haer wilden hebben. Soo is dit onnoosel Kindt/ met alle de anderen in See gheworpen. (Hier is te weten/ dat d’Ouders/ volghens dese Landts costuyme/ macht over leven/ ende doodt van haer Kinderen hebben) voorts zijnder acht persoonen/ nae dat sy met alle tormenten versocht waren onthooft; ende de resterende sesthien persoonen zijn ghebracht op een plaetse in Jappans ghenaemt Singock, ofte op onse spraecke de Hel; zijnde een groot ziedent heet water/ dat onder uyt een steylen berch komt met een groot gedruys/ op welcken bergh sy dese arme menschen brachten/ ende als sy die op den punt der selver gestelt hadden/ hebben sy haer noch gevraeght/ of sy wilden verloochenen? ende alsoo sy neen seyden/ hebben syse van boven neder in dit ziedende heet water ghestooten/ ende hebben alsoo dese arme Martelaers/ haer zielen met een groote stantvastigheydt Gode op-gheoffert. Over hare stantvastigheydt is grootelijcks te verwonderen/ dewijle sy soo weynigh in Godts woort ghefondeert zijn/ soo dat men het eer een hertneckigheyt/ als stantvastigheyt soude mogen noemen: (want soo veel de Schrift belanght) weten sy weynigh/ ende konnen soo een Pater-noster/ ende een Ave Maria lesen/ ende voorts eenige gebedekens der Heyligen/ dit ist principaelste dat sy uyt de Schrift weten: vande Papen wort haer voorts in gedruct/ niet te verloochenen op ’t verlies van haer saligheyt/ [43]met veel grouwelijcke dreygementen; het is te verwonderen/ daer sy soo kleynen fondament uyt de H. Schrift hebben/ datmen daer noch onder haer vint/ die soo stantvastigh zijn/ ende so veel ongelooffelijcke tormenten uyt-staen.

Den veerthienden Maijo/ zijn in Arrima wederom neghen Christenen om-ghebracht/ seven Mans/ ende twee Vrouwen/ sy zijn gelijck de voorgaende/ met alle manieren van tormenten versocht/ ende also sy volstandig bleven/ ende om te sterven gevoert werden/ nae ’t boven-verhaelde heet water/ hebben sy den naem Jesum, ende Maria, na de Roomsche wijse/ aen-geroepen/ ’t welck haer diversche reysen verboden wert/ dan alsoo sy het evenwel niet en wilden laten/ heeft men haer een gebidt in de mont geleyt/ daer mede sy niet meer en konden spreken/ aen ’t heet water gekomen zijnde/ heeft men haer met water-scheppers van ’t selve heet water/ over haer lichaem ghedrupt/ ende sachtjes ghegoten/ insonderheydt op haer swackste leden/ ende daer na gevraeght/ oft sy wilden verloochenen/ maer also sy volstandigh bleven/ heeft men haer gebonden/ ende in ’t selve heet water geworpen/ ende daer verdroncken.

De Gouverneur Kauwaytsdo wederom van Jedo in Nangasacq gearriveert zijnde/ heeft den acht-en-twintighsten Julij doen verbranden/ een Spaenschen Paep/ die het voorleden Jaer/ in een Lazarus huysken gevangen worde/ oudt omtrent ses-en-dertigh Jaren/ met twee zijnder Dienaers Japanders, ende drie Lazarisen/ daer hy by huys gehouden heeft/ nu in ’t een/ dan in ’t ander Hutken; daer sitten noch drie Papen gevangen/ daer toe de palen al gherecht zijn; soo datter over een dagh/ of twee/ noch twee/ of drie sullen verbrant werden/ met de Huys-waerden die haer gheherberght hebben/ de Vrouwen/ ende Kinderen sullen onthooft werden/ sy zijn al verwesen/ ende hebben hare sententie al ontfangen.

Den seventhienden Augusti/ waren vijf Personen verwesen om te verbranden/ drie Mannen/ ende twee Vrouwen/ de Vrouwen zijn af-gevallen/ maer de mans zijn verbrandt: den eenen was een Paep/ doch een gheboren Japander, ghenaemt Thomas Soyse, ofte op ’t duysch Thomas Tolck, was een gheleert Man/ heeft wel eer in Nangasacque ghepredickt/ doen de Christenen aldaer noch in haer fleur waren/ by hem zijn veel naemen ghevonden/ van Christenen/ van de om-ligghende plaetsen van Nangasacque, so Ombra, als Arrima, daer over veel duysenden haere namen bekent zijn geworden/ die haer selven stil hielden/ daer men niet af en wiste/ daer nu seer jammerlijck mede ghehandelt werdt; soo dat sy moeten afvallen/ door langhduurighe tormenten/ ofte worden jammerlijck om-ghebracht: d’andere twee was den Vader/ ende den Soon/ daer dese Paep in huys ghevanghen werdt.

In Nangasacque hebben wederom een nieuwe vont gevonden/ om Heydens te maecken: de Gouverneur heeft twaelf/ of derthien Personen/ boven nae Jedo ghesonden/ daer onder twee stock oude Mannen zijn/ seer rijck/ ende by de voorgaende Keyseren/ altijt in regieringe van Nangasacque geweest/ soo dat sy te Hove seer wel bekent zijn/ soo wel om haer Officien dien sy bedient hebben/ als om haere Rijckdommen. De andere sijne Soonen/ Swaghers/ ende andere Vrienden/ die haer accompagneeren/ ende al t’samen (soo ’t schijnt) wel gheresolveert zijn/ om te sterven; sy zijn den vijfthienden Augusti/ hier ghepasseert/ wat uyt-komste sy sullen hebben/ sal den tijdt leeren. Het ander particulier Volck/ die gheen middel en hebben/ zijn buyten de Stadt int Geberghte ghejaeght/ met expres verbodt/ ende opsicht die daer op is/ dat sy in gheen van de omlegghende Dorpen moghen komen/ noch oock weder in de Stadt geen Hutgens/ ofte dack boven haer hooft [44]moghen hebben/ om voor de reghen/ ofte Son beschut te zijn; maer ghelijck als de Beesten in ’t Velt blijven legghen. Daer zijn opsienders geordonneert/ die al de quartieren ronts-om door loopen/ om waer sy eenigh stroo t’samen sien ghebonden/ daer yemandt voor de reghen/ ofte Son soude konnen onderschuylen/ datelijcken aen brandt te steecken. In Nangasacque isser veele van de Christenen/ haer deuren/ ende vensters toe-gespijckert/ soo dat sy niet uyten huys en moghen gaen/ yets van buyten van doen hebbende/ moet haer door hare gebueren/ ofte andersints door gaten toe-ghesteecken werden. Veele die’er met haer handt-werck gheneeren/ zijn de selve handt-wercken verboden op groote straffe: oock durft haer niemant te werck stellen. Het varende volck/ dat met de Joncquen nae alle quartieren/ daer de Japanders handelen/ varen/ en moghen geene uyt het lant vertrecken/ ten zy dat sy afvallen. Dit varende volck/ waren meest al te samen Christenen/ waer over seer veel Volcks afvalt: niet alleen het varende Volck/ die niet anders weten/ ofte konnen om den kost mede te winnen/ als varen/ maer oock van alle de boven-genoemde/ insonderheyt van de ghene die in ’t gheberghte van Nangasacque gebannen zijn/ werter vele seer beweeght/ door het gestadigh huylen/ ende krijten der Kinderen/ ende Vrouwen/ die de hitte des daeghs/ koude des nachts/ reghen/ ende windt/ niet en konnen verdraghen/ de Lichamen swellen als Padden/ van dit ongemack; soo dat veele Mannen/ die wel voor ghenomen hadden/ niet af te vallen/ door alle dese voorverhaelde qualen/ het selve niet en konnen uyt-voeren.

Den seventhienden Augusti/ zijnder in Nangasacque achthien Personen ghejustificeert/ thien der selver verbrant/ waer onder twee Franciscaner Monicken waren/ de eene genaemt Francisco, out omtrent vijftigh Jaren/ de andere waren Japanders, te weten/ ses Mans Persoonen/ ende twee Vrouwen/ de eene 63. ende d’ander 61. jaer out/ de resterende acht/ zijn onthooft/ vier Mans Persoonen/ een Vrou/ ende Kinderen/ twee Kinderen out omtrent/ vier a vijf Jaren/ ende een van drie Jaer.

Den 26. October/ maeckte de Gouverneur Kauwaytsdo preparatie om na Jedo te vertrecken/ alsoo hy wederom te Hove moste komen: daer zijn vijf Jappaensche Heeren met Vrouwen/ ende Kinderen/ soo dat in alles/ omtrent een a twee-en-dertigh Persoonen sterck zijn/ die oock Roomsche Christenen zijn/ het is van het Volck van Fidecosamma, den rechten/ ende laetsten Keyser van dat gheslacht/ ’t welck in den jare 1616. door ’t in-nemen van Osacka wegh gheraeckt is: ’t zijn Nota/ men heeft hier na vernomen met de wederom komste vande Galiotten/ dat alle dit Volck in Maccou door de groote Peste ofte eenige andere sieckten die aldaer waren/ gestorvē zijn/ uytghesondert een oude vrou.Heeren van seer grooten aensien/ by hem geweest: (soo men seyt) de Galiotten worden gedwongen/ haer mede te nemen nae Maccou, met hare gantsche Familie/ met expres verbodt/ haer niet in Maccou te houden/ maer mette eerste ghelegentheyt nae Goa te senden; soo ’t hier nae contrarie gehoort wort/ soo sullen de Portugesen met haere Galiotten hier komende/ lijf/ ende goedt verbeurt hebben: wat d’oorsake is/ dat dese uyt het landt ghesonden werden/ is ons onbekent/ of het om haer hooghe af-komste/ ofte groot gheslacht is/ blijft heel secreet/ soo dat men de rechte oorsaeck daer van niet en kan vernemen.

Anno 1628. ten tijde de Gouverneur Kauwaytsdo boven in Jedo is gheweest/ heeft dat volckjen dat op ’t geberghte geweest is/ omtrent Nangasacque een weynigh verlichtenisse gehadt/ zijn wel inde Stadt/ haer vrienden komen besoecken/ ende andere aelmissen halen/ oock de vrienden haer buyten gaen besoecken/ ende onder d’Hutjens by den anderen gheschuylt/ ende inde naeste huyskens oock wel by den anderen ghekomen/ soo dat haer de winter verdragelijck gheweest is/ als [45]den voorgaenden Somer/ tot dat in ’t leste van Julij/ de Gouverneur Kauwaytsdo weder gekomen zijnde/ dito Christenen die ’t voorleden jaer op ’t gebergte gebannen waren/ sijnde 348. persoonen die niet af-gevallen waren/ nae Arrima gebracht/ alwaer sy onnatuurlijcker wijse gestadigh gepijnight wierden/ te weten/ met heet water begoten/ met heete ysers gebrant/ met rieten geslagen/ heele dagen moeder-naeckt in de hitte van de Son/ ’s nachts inde koude/ ende vele diergelijcke tormenten/ tobbens met Slangen voor haer geset/ dreygende haer daer in te setten/ roosters ghemaeckt/ met hout daer onder gheleydt/ dreygende/ hare kinderen daer op te braden/ in haer presentie: eenige die door alle dese pijnen sieck worden/ dat sy vreesden te sullen sterven; siende dat sy de pijne niet langer konnen verdragen/ hebben de selve door Doctoren wederom laten cureeren/ maer als sy wederom tot kracht gekomen waren/ zijnde wederom op nieus ghepijnight/ ’t welck also dagelijcx continueerde. Met Vrouwen/ ende Jonge-dochters/ hebben sy soo gehandelt/ dat ick my schame sulcx te seggen/ ick laet staen te schrijven/ waer over het selve oock nae late: eenige hebben dese pijne twintigh dagen uyt-gestaen/ eer sy af-gevallen zijn; oock sommige veertigh a vijftigh/ ja tsestigh dagen. Ultimo September/ warender noch vijf/ ofte ses van alle den hoop/ die niet af-ghevallen en waren/ d’welcke het vleysch aen haer Lichaem altemael verrot was/ soo dat sy van etter/ ende vuyligheydt als pryen stoncken/ ende hadden een sterck voornemen/ om de eere (als Martelaers ghestorven te zijn) te bekomen/ welcken naem al-hier by de Heydenen seer ghehaet werdt/ om dat de Christenen daer so veel van houden. De Heer van Arrima, hadde desen last op hem genomen/ alsoo hy meende dat Kauwaytsdo al te barmhertigh met dito volck om ginck/ datse deselfde niet datelijck en dooden/ ghelijck hy de Christenen wel wenschten ende oock gehoopt hadde/ ’t selve en geschiet niet uyt liefde/ die sy tot dat volckjen hebben/ om haer leven te salveren/ maer alleen om dat sy haer de naem van Martelaers niet en gunnen/ ende door het exempel van af-vallen/ veel meer andere daer toe bewegen.

Den seventhienden September/ zijnder wederom in Nangasacque vierentwintig persoonen gejustificeert/ twaelf onthooft/ ende twaelf verbrant: onder de verbrande waren wederom twee Spaensche Franciscaner Monicken/ beyde noch jonge Mannen/ ende niet over vijfendertig a sessendertigh Jaren out/ de reste Japanders, soo Mannen/ Vrouwen/ als Kinderen/ te weten/ de Waerden/ daer sy gelogeert hebben/ met haer huys-gesin/ als mede de gebueren.

Het is te weten/ dat sooder een Paep in een huys ghevanghen/ ofte bekomen wert/ dat dat huys-gesin/ met noch twee huys-gesinnen/ aen yeder zijde van het huys/ zijnde t’samen vijf huys-ghesinnen/ moeten gestraft werden: een Huys-waert/ met zijn Wijf worden verbrandt/ om dat sy de Papen geberght hebben/ de gebueren worden gedoodt/ om dat sy niet gelet en hebben/ dat in haer Buermans huys een Paep was: dese ghebueren komen dickwils qualijck daer mede toe/ hebben haer leven dickwils Christenen noyt gunstigh geweest/ ende verliesen evenwel haer leven/ ende al haer goet/ dat seer beklaeglijck is; want de Papen in de huysen daer sy zijn/ sitten des daegs gemeenlijcke in kuylen/ onder de aerde/ die daer onder de kamers in ’t huys zijn/ welcke boven met plancken/ ende matten bedeckt wordt; andere staen dagelijckx op een kleyne plaets/ achter het secreet/ ofte heymelijck gemack/ in stanck/ ende vuyligheydt/ alwar men geen Beesten/ ick laet staen Menschen soude vermoeden te wesen: oock verberghen hun sommige/ tusschen twee beschotten/ die seer dunne schijnen te wesen/ soo dat het dickwils [46]onmogelijck is/ dat het de gebueren souden konnen mercken/ dat daer een Paep in huys waere/ evenwel moeten sy daer mede om lijden: het ghebeurt wel datter eenige vande gebueren so veel bewijs brengen/ dat sy noyt geen Christenen gunstigh zijn geweest/ ende also haer leven daer af brengen/ doch weynigh/ maer blijven niettemin van hare goederen berooft.

In ’t laetste van December hebbe schrijvens van Sr. Melchior Santvoort bekomen/ datter van de voornoemde drie hondert acht-en-veertigh Personen/ de drie lesten zijn gestorven/ sy waren so uytghemergelt/ dat sittende/ nedersijgende doot ghebleven zijn/ d’een ontrent een dagh of anderhalf na d’ander. Dit zijn d’eenighe gheweest van alle de boven genoemde personen/ die dese pijne dus lange hebben konnen uytstaen/ ende de eere van Martelaers ghestorven te zijn/ verworven hebben.

Anno 1629. op den seven-en-twintighsten Julij is in Nangasacque gearriveert den nieuwen Gouverneur/ genaemt Onemendonne, zijnde van hem selven Heere van Bongo, ende mede afkomstige Dienaer van den Keyser/ gelijck de voorgaende Gouverneur/ eer sy tot het Rijck zijn gekomen: Hij is veel tijts van des Keysers weghen tot een Rechter in andere plaetsen ghebruyckt/ oock mede ’t zy door sijne Dienaers/ of sijn eygen Persoon gebruyckt om te vernemen/ ofte in andere Landen niet geconspireert wort teghen den Keyser/ ofte den stant van’t Rijck: Ende is seer straf (soomen seyt) gelijck oock hier na sal blijcken; hy is eygentlijck ghesonden tot de volkomen uytroeyinghe van de Roomsche Christenheyt/ (alsoo het schijnt) sy meynden den voorigen niet straf genoegh geweest was: Hy heeft met hem ghebracht omtrent vier hondert persoonen of Soldaten/ daer onder oock zijn dertigh Edelluyden te paert/ met haer Dienaers: Alle die Edelluyden met haer Volck zijn buyten de Stadt gelogeert/ die ’smorgens metten dagh te Hove quamen/ ende ’savonts metten doncker wederom vertrocken. Hy dede het gerucht lopen/ datter wel seven hondert Soldaten waren/ doch isser niet meerder gewest/ als de voorgenoemden.

Den tweeden dagh na dito Gouverneurs arrivement in Nangasacque, heeft hy diverse Palen doen rechten/ en het brant-hout op de boven verhaelde wijse daerom doen leggen: De eene seyde dat hy de Capiteyn Moor, Don Ieronimo de Masleda, ende d’andere vier Portugesen ghevangenen/ zijn mede-broeders/ soude doen verbranden; andere meenden het ware om eenighe Jappanders, die Papen geherberght hadden; doch van alle dese is niet gevolght/ maer heeft den vierden dagh na sijn arrivement/ sijn eygen Volck/ te weten/ d’Edelluyden met eenige Soldaten gesonden inde straten: om sulckx beter te verstaen/ ’t is te weten/ dat de Stadt van Nangasacque in acht-en-tachtentigh straten verdeelt is/ die des nachts met poorten afghesloten werden/ ende yder straet/ of quartier heeft sijnen besonderen naem/ en eenen Oversten/ als Hopman of Opperhooft/ die van alle saken (die in de Stadt passeren) informatie neemt/ yder vijf Huysen van die straet hebben wederom een Hooft onder haer vijven/ soder yets onder de vijf huysen passeert/ is hy gehouden dien Opperhooft dat aen te dienen; daeromme oock sooder yets in die vijf Huysen passeert/ dat niet strax aenghedient wert/ werden sy alle vijf daerom gestraft/ gelijck hier boven by het sterven vande Christenen te sien is. Desen Opperhooft van dito straet moet dagelijcx by de Stats-rechter komen/ en hem oock alles openbaren/ hoe kleyne saken dat het ook zijn/ ’tgene dito rechter niet en dorst over hem nemen/ dient het de Gouverneur aen/ of die in des Gouverneurs plaetse blijft als hy vertreckt; so datter op alle dingen seer nau regart wort genomen. [47]

Den ouden Gouverneur Kaywaytsdo heeft by geschrift aen desen nieuwen overghelevert alle de namen van de straten/ ende hoe veel huysen dat Christenen zijn/ mette namen van de Waerden van dien/ so dat Onemendonne geen moeyten heeft gehadt/ om te vernemen/ hoe veel Christenen daer noch waren/ maer heeft stracx na sijn arrivement al de wegen te water ende te lande doen besetten/ soo datter niemant konde ontvluchten/ ende heeft yder Poorte savonts vroegh doen sluyten/ en ’s morgens laet genoegh weder open ghedaen/ soo dat men van d’eene straet/ in d’ander niet heeft konnen komen/ als by dage/ om van elck een gesien te werden/ daer sijn Volck op hebben gepast.

Hy heeft daer na in strate/ voor strate sijn eyghen Volck ghesonden/ die tot den Oversten van dito strate ghegaen zijn/ ofte hem by haer ontboden hebben/ die haer als dan moesten wijsen/ waer sulcke luyden (als sy op geschrift hadden) woonden/ daer sy datelijck dan in huys quamen/ ende den huys-waert vraegden/ of hy noch Christen was/ of niet? so hy seyde neen/ ende af-gevallen te zijn/ hebben sy het selve aengetekent/ ende niet anders tegen hem gesproken/ dan latende hem/ ende sijn huys in gouverne blijven. So hy seyde ja/ noch Christen te zijn/ hebben sy hem gevraeght/ oft hy wilde afvallen/ ofte niet? ende hy antwoordende neen: hebben hem belast datelijck na ’t Hof te gaen/ alwaer komende/ sonder dat hem yets meer gevraeght wort/ in een brant-vrye Godon gestoten/ terwijl hy derwaerts gingh / hebben sy Vrou/ ende Kinderen/ ende het ander huys-gesin oock op de selve maniere ghevraeght/ so die mede neen seyden/ hebben sy alle de goederen perfectelijck aen-getekent/ deuren/ ende vensters toe-gespijckert/ ende verzegelt/ nemende het volckjen daer uyt; soo deselve afvielen/ hebben sy de selve aenteyckeninge wel gedaen/ maer hebben de Personen/ tot bewaringe van dito goederen in huys ghelaten: als sy dan een goede party volck by den anderen hadden in dito Godonnen/ heeft hy die met sijn eygen Volck na Arrima doen brenghen/ by het meermael ghenoemde heet water Singacko, ofte Hel op onse spraeck genaemt/ alwaer sy balcken van ’t vaste lant op klippen/ die hier ende daer aen hoecken in ’t water liggen/ gebracht hebben; daer op sy ledige huyskens ghemaeckt hebben/ daer een Man in over-eynde kan sitten/ de solderingen zijn doorluchtigh geweest/ als Lantey/ gelijck men in de Malaeysche, ofte Javaensche huysen leydt/ daer op hebben sy doen leggen een half voet dick versch gras/ ofte diergelijcke versche ruychte/ om den damp/ ende stanck die ’t water ghenoegh van hem selven heeft/ te vermeerderen/ om also meerder benautheyt te causeeren/ ende alsdan het volcxken daer op geset: de huyskens waren seer dicht/ ende als het volck daer in was/ slooten sy de deure toe/ doch alle ooghenblick openden sy die wederom/ om te sien offer oock eenigh volck versmachten: sy letten oock daer op datter niemandt in slaep en viel/ op dat onder schijn van dien niemant doodt en bleef. De genen die seer swack wierden/ daer sy voor vreesden/ hebben sy daer uyt getrocken; andere soo lange als sy eenige sterckte daer inne sagen/ lieten sy sitten/ tot dat sy oock heel flaeu waren/ of ten waere sy afvielen/ dan wierden sy daer uyt ghelaten. Dit is het werck gheweest/ dat sy met het arme volckje by nacht gedaen hebben.

By dage hebben syse aen dit water ghestelt/ ende met heel kleyne waterscheppertgens van ’t selve water langhsaem over het heele lijf ghedrupt/ uyt-ghesondert op het hooft/ haer ghestadigh vraghende/ of sy niet en wilden afvallen. Dit water is soo scharp/ ende inpenitrerende/ dat het tot het ghebeente in valt/ jae tot door de lichamen drijvet/ so sy wat sterck gooten/ het schijnt sulpher/ hars/ ende diergelijcke materien te wesen. In Japon zijn veel warme waters/ maer geen [48]dat soo hoogh op-porrelt/ ende koockt als dit/ door de groote door-dringentheydt hebben sy ’t op de hoofden der menschen niet derven ghebruycken/ op dat sy niet doot en souden blijven: Daer zijnder seer weynigh geweest/ die dese martelisatie drie dagen hebben konnen uytstaen/ ende sooder eenige gheweest hebben/ die van het druypen van het water/ ofte van des nachts stooven te swack zijn geworden/ hebben sy de selve door treffelijcke Medecijn-meesters (die sy tot dien eynde daer mede hadden) wederom laten verstercken/ ende cureren/ ende als sy die oordeelden/ eenige krachten te hebben/ hebben die als voren wederom getracteert/ so dat de arme menschen/ hoe stantvastigh die zijn/ ende hooghe voornemen sy oock hadden/ hebben moeten renegeren: dit hebben sy aldus met diversche partyen gecontinueert/ de gantsche Maent van Augusti/ tot dat alles gherenegeert was: onder alle dese menighte van menschen/ is niemant volstandigh gebleven/ als een Jongen van tusschen de seventhien/ ende achtien Jaren/ die so dickwils gedruypt/ gestraft/ wederom gecureert/ ende dan weder ghepijnight is gheworden/ tot dat hy eyndelijck doot is gebleven.

Met de Vrouwen hebben sy op een andere wijs gheleeft/ de huysen daer gheen Man en was/ dat Weduwen waren/ so het heel oude Vrouwen waren/ hebbense mede nae het heet water gesonden; onder de jonge Vrouwen hebben sy eenige gewilt/ dat moeder-naeckt gelijck de Beesten op handen/ ende voeten door de straten souden gaen: daer zijnder al eenige geweest/ die ’t onderleyt hebben/ maer de groote schaemte heeft het haer niet konnen doen volvoeren; ten soude haer oock al niet gheholpen hebben/ want sy souden haer boven dien noch wel andere dinghen hebben doen voornemen/ om haer tot af-val te brengen.

Een sekere teere eerbare Vrou/ zijnde Weduwe/ ende Christen/ goede kennisse van Sr. van Santfoort, hadde eenen Soon van ontrent achthien Jaren/ dien sy wilden dat sijne Moeder soude misbruycken in haer aller presentie: de Moeder/ ende Soon door dusdanigen grouwel/ seer verschrickt zijnde/ hebben haer geensins laten bewegen/ door de dreygementen die daer gheschieden/ soo sy dat niet doen en wilden/ des hielden sy haer niet voor Christenen maer afvallende; desen naem en wilde de Moeder/ noch de Soon niet hebben; maer presenteerden te sterven/ alsulcken doodt alsmen haer soude willen aen doen. Eyndelijcke dese Rechters siende/ dat sy haer door gene dreygementen hier toe en konden brengen/ hebben de Vrouwen genomen/ ende by een Henghst ghebracht/ doende haer by armen/ ende beenen vatten/ om haer vande selvighe te laten misbruycken/ alles in presentie van haer Soon/ met vele groote dreygementen/ ende quade woorden: eyndelijck siende de groote stantvastigheyt vande Vrouwe/ ende niet konnende uyt-rechten/ door geenige middelen/ noch door den raet/ ende solliciteeren van so treffelijcke harer vrienden/ noch door allerley dreygementen/ ende persuatien/ hebben sy haer/ met haer Soon by ’t voornoemde water ghebracht/ gelijck daer komende/ sy oock ghewilt hebben/ dat de Moeder haer Soon/ ende de Soon zijn Moeder souden gieten/ soo vele als sy selver wilden; de Soon heeft het sijn Moeder/ noch de Moeder de Soon niet konnen doen/ hoewel haer de scheppers met water selfs in de hant ghegheven werden: alles met veele dreygementen/ staende om haer met vele piecken/ ende bloote Sabels/ ende vele schandelijcke woorden teghens haer sprekende: de arme Vrouwe siende datse niet aen haren doot konde komen/ noch van alle dese qualen verlost werden/ is eyndelijck af-ghevallen. Ick hebbe dit wat breeder willen verhalen/ op dat veel andere diergelijcke dinghen die gheschiet zijn/ hier uyt ghepresumeert mogen werden/ alsoo my verdriet meer daer van te verhalen. [49]

In somma dese Gouverneur Onemendonne, heeft in 45. a 46. daghen/ al de Christenen uyt-geroeyt/ sonder eenige Bloetstortinge/ als de eenighe voornoemde Jongen; daer het de andere Gouverneurs met soo veel bloet-vergietens/ in vijftien a sesthien Jaren niet en hebben konnen doen; hy heeft in geenige tormenten de Rechters van Nangasacque, ofte van Arrima daer by willen hebben/ op dat by hem alleen de Eere van dit stuck Wercks mocht blijven: dat sy de luyden dus ghetormenteert hebben/ sonder dat de selve wisten dat sy sterven souden/ is niet om dat sy het Bloet verschoont hebben/ ofte daer van Sonden maken/ van volck te dooden/ maer om de naem van Martelaer te beletten; daer sy wel weten/ by de Roomsche Christenen veel werckx van gemaeckt wort: hy heeft geen Paep konnen krijghen/ maer heeft groot Gelt daer op ghestelt. Men seyt/ dat indien hy daer een hadde/ dat hy hem op de selve wijs soude tracteren/ ende hem soo lange martelen/ tot dat hy soude af vallen/ het welck hem een groote vreucht soude zijn.

Na dat het altemael afgevallen was/ heeft hy elck Waert van yeder Huysgesin doen onderteeckenen/ dat sy niet meer Christenen waren/ noch Christenen in Huys hadden/ van het alderkleynste/ tot het aldergrootste Huysgesin toe. S^r. Melchior van Santvoort, ende S^r. Vincent Romeyn ondertekenden dat sy Hollanders waren/ daer mede sy voldaen hadden. Dit is geschiet terwijlen dese Willem Jansz. ende ick noch in Nangasacque waren; wy vertrocken van daer wederom na Firando, den drie-en-twindigsten September: hier mede zijn alle Wegen/ te Water ende te Lande weder geopent. De Gouverneur hadde gedurende dese tijdt geenige Saken willen hooren/ ofte aennemen van particuliere Personen/ anders als dat de Christenen aen ginck. Hy heeft noch in ’t lest van September alle sijn Volck weder na zijn Landt gesonden/ niet by hem houdende als zijn ordinaris Suite/ hy begonde al voor ons vertreck/ daegelijcx sijn playsier te nemen in vele schoone Hoven/ die ronts-om Nangasacque liggen/ gelijck een Man die hem verheugt in ’t triumpheren over een groote Saecke/ die hy uyt-gerecht heeft. Dit is dan het eynde van al de Roomsche Christenheyt/ hier in Japan, die over sesthien Jaren/ al over de vier hondert sterck waren: Hoe vele datter dit Jaer afghevallen is/ kanmen niet perfect schrijven; dan gelijck als hier voormaels/ als ick in ’t Jaer 1626. in Nangasacque was/ waren sy daer al noch over de veertigh duysent sterck/ soo Mans/ Vrouwen/ als Kinderen daerder nu niet meer van en is.

FINIS.

[50]

n den Jare 1626. den 20. October/ naer dat de reverentie aen den Keyser/ en Raden des Rijckx gedaen hadde/ hebbe mijn af-scheyt/ en licentie so van den ouden/ als den jongen Keyser bekomen/ zijnde net vier daghen voor de Feest/ waer over een yder sich verwonderde/ door dien de Majest. met het toe bereyden van het Feest/ tot de komste van den Dayro, daghelijkx in grooter occupation waren; en sijne Majest. evenwel begherigh was/ om de Hollanders voor den Feest voorsz. te licentieeren; daer der contrarie so wel de Siammer, als Portugese Gesanten/ noch voor de Majest. niet waren verschenen/ derhalven om voor verhaelde redenen tot naer gedane Feest uyt gestelt wierden/ ende also de Feeste naer onse despeschie seer nakende was/ konden qualijck sonder de selvige eerst te sien/ van daer vertrecken/ te meer omdat daer toe van de heer van Firando, ende Cackuseymondonne versocht wierden.

Den 24. dito/ tegens den avont beneffens alle onse Dienaers ghegaen ontrent ’t Hof/ en Paleys des Keysers/ alwaer een plaetse hadde doen hueren/ om den Keyser/ den Dayro, ende alle Lants-heeren des rijcx van Japan te mogen sien passeeren; genootsaeckt waren/ de selve nacht daer te blijven/ om het groote gedrang/ en overvloedigh volck/ dat nacht/ en dach langs de straten passeerden.

Den 25. dito/ ’s morghens vroegh soo haest den dagh aenquam/ wiert een werelt vol volck gesien; van het Pallays des Keysers af/ tot het Hof van den Dayro, daer sy moesten passeeren/ was met schoon wit sant seer net geeffent/ aen weder zijden vanden wech met houten tralien/ ende Soldaten beset/ soo van beyde de Keysers/ als den Dayro (alle te samen gekleedt in groote witte langhe kleederen/ yder op ’t hooft hebbende eene zwarte verlackte storm-hoet/ gewapent met twee Sabelen/ ende een Nanganet, ofte Japansche piecke) die daer gestelt waren/ om den wech/ ende passagie van de Carossen/ ende Cavallerye/ voor het groote ghedrangh des volckx te beschermen; dat sich daer al meer als twee etmalen van te voren/ uyt alle hoecken/ ende quartieren van Japan vergadert hadde: alle lopende wateren/ en graften/ daer ontrent den wech zijnde/ waren al te samen met hout-werck over timmert/ daer het vol stellagien/ ende kramers op gemaeckt was/ die vol van aenschouwende/ ofte toe siende persoonen saten.

Voordes om te komen tot den proposte van desen. Eerstelijcke passeerden veel Dienaeren/ soo van den Dayro als Keyser/ over ende weder/ neffens veel Palanquimos, [51]ofte dragers/ die de bagagie vanden Dayro (in groote vierkante swarte verlackte kassen/ boven op de decksels geschildert/ met vergulde wapens) naer het Keysers Hof droegen/ welcke ghemelde bagagie met een groote suite van volck geaccompangeert wierde.

Hier aen volghden ses-en-veertigh Palanckijn stoelen/ daer de staet Jufferen vande Gemalen/ ofte vrouwen des Dayro, in naer het Hof/ ofte Paleys des Keysers gedraghen wierden: dese stoelen waren al t’samen seer curieus/ ende aerdigh gemaeckt van schoon wit hout/ ongevaer een Vadem hoogh zijnde/ beslagen met geel koper/ ende met groen lof-werck geschildert/ welcke yder van vier Mannen gedragen wierden.

Een weynigh naer desen passeerden noch 21. vande gemelde stoelen/ ofte Norrimonnen (soo de selvige hier genoemt werden) doch swart verlackt/ ende vergult.

Achter desen passeerden noch 27. stoelen/ yder een vadem hoogh/ met de deuren/ ende Vensters heel vergult; waer inne eenighe principaelste Heeren des Dayros, naer ’t Hof des Keysers ghedraghen wierden: yder van dese Stoelen wierde een groote Quitosol, heel vergult/ ende met een wit fijn kleedt overtrocken/ te vooren ghedragen: dese Heeren wierden van 108. Pagies/ in een witte leverye geaccompangieert: hier aen volghden 24. Edelluyden te Paerde/ die gekleet/ ende gewapent reden/ op de maniere als wanneer ten strijden trecken; hebbende op ’t hooft een kleyn swart verlackt mutsken/ achter met een swart pluymken; hare kleederen waren rocken; groote wijde mouwen/ lange smalle broecken/ van effen sattijn/ groen/ blaeuw/ wit/ ende alderhande van koleuren/ seer kostelijcke met gout/ ende silver-draet gheborduurt/ daer by kleyne verlackte laerskens/ met goude streepkens vergult/ hare zijt geweeren waren vergulde Sabels/ gewapent met pijlen/ ende boogh om haer middel gegort/ met breede seer kostelijcke gheborduurde Sluyers/ of velt teeckens/ welcker eynden achter over wederzijde vande Paerden hingen: hare Paerden waren altemael schoon/ ende seer kostelijcke/ kort van lijve/ ende kleyn van hooft/ ende ooren; met schoone verlackte/ ofte vergulde Sadelen/ ende kostelijcke Kussens/ soo geborduurt/ als met Tijghers vellen overtrocken/ voorts wat meer tot de Paerden vereysende was/ alles met roode ghetwernde zijde/ met vergulde Hoorens voor ’t voorhooft/ de Manen met Gout/ ende Silver-draet doorvlochten/ voor om de borst/ achter op de billen/ met roode zijde Netjens/ met lange strengentjens naer beneden hangende/ behangen; in plaetse van Hoef-ysers/ hadden Schoene van roode flos zijde ghebreyt/ yder Paert wiert van twee Lackeyen geleyt/ ende twee groote Quitosollen te voren gedragen/ met schoon fijn linnen bekleet waren/ ende daer over een roodt laecken kleet met frengie/ welcke diende tot overdecksel van de Paerden/ als mede een Nanganet, ofte langhe Piecke/ de scherpten bekleet met root/ ende swart Laecken/ gheaccompangieert yder van acht Pagies ofte Dienaers/ alle te samen in een witte leveraye/ yder ghewapent volgens de coustume met twee sabels/ dese Cavallery trock seer ordentelijcke gepaert/ achter malkanderen voorts/ uyt ’t Hof des Dayros, naer het Paleys des Keysers.

Hier aen volghden dry groote kostelijcke schoone Carossen (daer de dry principaelste Vrouwen des Dayros, inghevoert wierden) yder hoogh vier vadem/ lanck twee vadem/ breet stijf een vadem/ met schoon kostelijck beelt-werck/ van Lack/ ende gemale Gout verciert/ aen weder-zijde met dry vensters/ voor twee vensters/ behanghen met kostelijcke Gordijnen/ den ingangh der selver was van achteren/ op de maniere ghelijck een Poorte van een Paleys/ aen weder-zijde met [52]korpsdeguarde/ beneden de vensters was het heel swart lack/ de wielen der selver met breede vergulde randen/ van binnen met seer nette gedraeyde stijlen/ altemael met parlemoer/ ende ghemalen gout ingheleyt/ ende versiert/ die in het voor by passeeren op het swarte lack sich vertoonden/ by naer ofte de wielen teghens een spiegel draeyden/ de verdecksels waren boven ront/ achter ende voor verheven met een ghevel/ op de manier van haere Palleysen/ welcke ghevel seer kostelijck was versiert/ ende ingeleyt met Parlemoer/ alle hoecken beslagen met fijn Gout/ het verwulfsel was swart verlackt/ daer op vergult de Wapenen des Dayros: elck van dese seer kostelijcke Carossen/ wierden van twee groote stercke swarte Bullen/ die met roode netten van getwaernde zijde bekleet waren/ voort ghetrocken; welcke van vier Lackeyen/ gekleet in witte levereyen/ geleydt wierden: elck van dese voorsz. Carossen/ wierden geschat op 70000. Tayl (Een Tayl Japans wert 57. stuyvers Hollants gerekent/ so dat yder Carosse in Hollandts geldt soude komen te kosten 19900. guldens.) Japans aen wederzijde liepen veel Pagies/ in langhe witte levereyen/ ende ghewapent/ achter yder Carosse wiert een vergulde Schabel ofte Voet-banck gedragen/ nevens een paer verlackte muylen.

Hier aen volghden noch 23. Norimonnen ofte Palanquijs, stoelen/ gemaeckt van spier-wit hout/ beslaghen met geel koper/ alwaer de Dienders van de voorsz dry Vrouwen des Dayros in gedragen wierden/ yder geaccompangeert/ met een groote Quitosol, twee Pagiens/ ende vier dragers: naer de voornoemden Norimonnen volghden 68. Edel-luyden des Dayros te Paerde/ ghekleet/ ende ghewapent als voren gemelt/ die al-te-samen by paren/ twee in ’t gelidt achter den anderen volgden/ geaccompangieert met een groote suite van Dienders/ Pagies/ Lackeyen/ Pieckeniers/ ende Slaven.

Hier aen volghden twee groote schoone Carossen/ van ghelijcke forme/ ende schoonheden/ als daer de dry gemalen des Dayros ingevoert wierden/ uyt-ghesondert op het verwulf stonden de wapenen des Keysers/ in groote gulde Circkels: inden voorsten was den ouden Keyser/ genaemt Sadosienminamo Tonofindelanda, ende inden tweeden/ den jongen Keyser/ genaemt Oeudesienminamo Tonoyuemyt samma: voor dese voorsz Carossen/ gingen tachtigh paer Edel-luyden te voet/ gewapent yder met twee Sabelen/ ende: een Nanganet, waren Trabanten van de Majesteyten, by haer geintituleert Sambreys, alle kloecke manhaftighe Persoonen van aensien/ nevens vier groote kostelijcke vergulde Quitosolen; vier Mannen met vierkante ebben stocken: vier dito met ysere stangen/ tot bescherminge van de [53]passagie/ welcke altemael ordentlijcke voor de Carossen marcheerden: oock wiert mede voor yder Carosse van des Keysers/ twee schoone Paerden geleyt/ gesadelt/ ende met groote pracht versiert/ ter zijde van welcken ginghen acht ghewapende Mannen/ met pijlen/ ende bogen/ nevens twee lange piecken.

Hier aen volgen de Broeders/ so van den ouden/ als jongen Keyser/ nevens alle Lants-heeren des geheelen Rijckx van Japan te Paerde/ gekleet/ ende ghewapent op de selvige maniere als voren vermelt/ uyt-ghesondert den eene prachtiger als d’ander/ doch yder naer dat sijnen staet/ ende af-komste vereyste/ te samen in ’t getal 164. Lants-heeren/ waer van de voorsten die hare Majesteyten volghden genaemt waren.

• Owarny Camny Samma, Broeder van den ouden Keyser.
• Quyne Deymangon Samma, Broeder van den ouden Keyser.
• Massammenemoet Nocammy Samma, Broeder van den ouden Keyser.
• Matsendeyro Thuyquesnocammi Samma, Heer van Canga, seer machtigh.
• Matsendeyro Moutsno cammy Samma, Satsumadonne ofte Heer van Satsuma.
• Matsendeyro Jondonne.
• Matsendeyro Symoutsquedonne.
• Matsendeyro Quonnenochwuchoo.
• Turogano deynangono cammy Samma, ouste P^r. des Iongen Keysers.
• Myttotchonango Samma, Broeder des ouden Keysers.

Dese voorschreven thien Heeren reden kort achter de Carossen vander Keysers/ een voor een achter den anderen/ doch yder was naer sijn staet/en vermoghen geaccompangieert met een groote suite van Edelluyden/ Pieckeniers/ Lackeyen/ Pagies en slaven. Hier aen volghden de reste van de Lants-heeren/ te weten hondert vier en vijftig/ die alle te samen gepaert 2. in’t gelit achter den anderen reden/ yder naer advenant sijner af-komste/ de grootste persoonagien reden aen de slincker zijde/ welcke volgens deser lants coustume voor de hooger-hant wert gehouden: van dese voorschreven 154. Lants-heeren waeren de voorsz. Ouwaydonne (opperste Raets-heeren des ouden Keysers) en Woutadonne (opperste Raets-heeren des jongen Keysers.) Dese voorschreven Cavallerije trock altesamen achter den anderen seer ordentelijcke voort/ met groote pracht/ en pompeusigheydt/ met schoone kostelijcke moedige paerden/ die overweg al dansende gingen.

Hier aen volghden vierhondert/ ofte twee hondert paer gewapende Soldaten/ altemael met witte liveryen.

Noch passeerden ses schoone nieuwe Carossen/ half soo groot als de voorgaenden/ welcker yder van een Os voortgetrocken wiert; doch naer advenant van gelijcke schoonheyt als de voorgemelden/ alwaer de byvrouwen des Dayros in ghevoert wierden/ achter desen volghden 68. ofte vier-en-dertigh paer Edelluyden te paert/ geaccompangeert met veel dienaren/ en slaven: noch een Carosse/ daer den Secretarie van den Dayro in gevoert wiert/ vergeselschapt met seven en dertigh Edelluyden te paerde.

Hier aen volgden de naervolgende Norimonnen, of Palanckijn stoelen, alwaer eenige grooten des Dayros in gevoert wierden. Eerstelijcke.

Achter dese Norrimonnen volghden 46. groote vergulde Quito sollen, nevens veel dienaers en dragers/ die den anderen verpoosden. [54]

Hier aen passeerden vier-en-vijftig Edelluyden/ altesamen in een vremde kleedinge/ sijnde de Musicanten van den Dayro, nevens eenighe Instrumenten/ bestaende in Pijpen/ Gommen/ Beckens/ Trommelen/ Clocxkens/ en eenige andere snaren spel/ dat by de onsen onbekent is.

Achter de voorschreven Musicanten volghden den Dayro, sittende in een groot vierkant huysken/ ront-omme met schuyfdeuren/ aen elck vierkant met een kleyn vensterken/ met zijde gordijnen; dit huysken was omtrent anderhalf vadem hoog/ ’t verdecksel was heel ront/ in’t midden met een vergulde knoop/ alwaer een haen op stont van klaer gout/ hebbende de vleugels van den anderen gespreyt: dit huysken was wonder schoon/ met alderhande figuren rontsomme versiert/ de hoecken beslagen en met klaer gout boven het verwulf was Hemels blau versiert/ met Sterren/ nevens Son en Maen; hier aen gingen net vijftigh personen/ die dit huysken voort droegen; dese dragers waren Edelluyden des Keysers/ alle temael gekleet in lange witte rocken/ met zwarte verlackte mutsen: hier voor gingen 20. paer Edelluyden/ die seer bont gekleet waren/ by naer op het fatsoen der ouder Romeynen, met Europische Storm-hoeden/ zijnde trabanten des Dayros, elck gewapent met een Nanganet welcken heel vergult waren: achter den Dayro reet een van sijn principaelste Heeren/ gewapent als voren/ welcke in zijn hant voerden een schilt op de maniere gelijck een Portugese Carake/ dat in ’t midden vol pijlen stack; als mede veertigh groote Quitosollen, alletemalen bekleet met fijn wit linnen/ toe-behoorende de voorsz. Trabanten des Dayros: daer aen voor het jongste volgden/ 13. groote verlackte kassen/ die van Palanquijn draghers achter aen wierden gedragen; tot besluyt van dese Keyserlijcke processien volgden ontrent by de vierhondert persoonen alle in witte kleederen/ welcken 6. in ’t gelidt achter den anderen gingen.

So haest den Dayro, en zijn gevolg gepasseert waren/ quam den avont op handen/ het volck/ so vande stellagien/ als die op de huysen saten/ (twelke de meeste part vrou-luyden en jonge Dochters waren) begaven sich onder malkanderen op de straten/ om elck naer sijn logiment te keeren; dit overvloedig/ en ongelooflijk veel volcx/ causeerden dien avont/ en den gantschen nacht/ wegens het gedrang des volcx/ met de Cavallerey daer onder/ sulcken schrickelijcke getruys/ en rumoer inde hele stad van Meaco, datmen meende een oploop inde selve stad soude gecauseert hebben/ door dien in ’t gedrang veel volcx vermoet onder de voet geraeckten/ oock eenigen die door ’t geboeft/ dat daer onder schuylden/ seer schelmachtig vermoort wierden/ en dat met haer eygen geweer ofte korte Sabelkens/ die haer onder het gedrang/ (sonder te weten van wien) uyt haer scheeden gehaelt waren/ sulcx dat daer eenighen vermoordende veel gequest wierden oock anderen door aemachtigheyt verstickten/ want wie eens onder de voet geraeckte/ wiert overloopen/ ende versmoort.

’s Morgens vroeg wierden ettelijcke personen by der straten/ so mannen/ vrouwen/ als kinderen doot gevonden/ als mede veel voor treffelijcke luyden hare getroude vrouwen/ mitsgaders eenige jonge Maegden/ die van Osacca, Saccay, ende andere naburige plaetsen van daen waren; welcker sommige meer als 14. dagen/ met haer Bagagie gemist wierden; waer uyt gepresumeert wiert/ dat sommige door den kalen Adel der lantsheeren heymelijcke geschoffeert waren/ die by ontijden blindelinge moeder-naekt/ met een linnen kleet om de middel bevonden wierden/ daer dese boevery door ontdeckt is: die van Meaco beloofden een groote somme gelts aen de genen/ die sulx wisten te openbaren/ doch also meer presumeerden/ [55]sulcx by de grooten gedaen te wesen/ konde niet lichtelijk ondeckt werden: de meeste part van ’t volck/ wiert haer Bagagie in ’t gedrang af-handigh gemaeckt/ gelijck Terroseymondonne, Secretaris van den Heer van Firando, een Man/ hy personelijcke sach voor sijn oogen/ sijn Fascombacque (zijnde een leeren kasken) zijnen dienaer ontnemen/ ’t welck ontrent 80. guld. Japans waerdig was/ dat hy niet beletten konde/ door dien genoeg te doen hadde/ met een Nanganet inde Vuyst/ om zijn eygen persoon te beschermen: eenige Paerden wierden den buyck op gesneden: waer dat een Norrimon, ofte Palancquijn stoel passeerden/ daer vrouwen of eenige van den Adel in naer huys gedragen wierden/ zijn van ’t geboeft ’t onderste boven geworpen/ de dragers gequetst/ ende de Edel-luyden berooft.

Wy begaven ons nevens onse Dienaers mede op den wegh onder ’t voorsz gedrangh/ door dien ons geraden wiert/ op de stellagien/ van dien nacht niet sonder prijckel van vermoort te werden/ te mogen blijven/ waren derhalven genootsaeckt van twee quaden het beste te kiesen; in ’t midden van het gedrangh zijnde/ wierden soo geparst ende geklemt/ dat een straet lenghte/ sonder een voet aen de aerde te raken gedreven wierden; doch eyndelijck sijn wy al t’samen sonder merckelijke schade (waer voor den Almachtighen Godt/ niet genoegh te dancken hebben) met den donckeren avont in onse Herberge gekomen.

Den Dayro was met alle sijn Vrouwen dry daghen ende nachten in ’t Palleys des Keysers/ alwaer hy van de Keysers/ ende hare Broders gedient wierde: den last van het toebereyden des kost/ voor den Dayro, hadden de naervolgende Heeren/ Sugadonne grooten Rechter van ’t Landt/ en hooft Stadt Meaco: Juocamosamma: Coberytothomysamma: Nacamoramockiemonsamma: Mannosabroyemonssamma; Yder maeltijt voor den Dayro bestont in hondert veerthien gerechten.

De naer volgende persoonen des Keysers/ hadden den last van het gast-mael/ voor de dry principaelste vrouwen vanden Dayro, die in de dry voorsz. Carossen gevoert wierden: Ouwaydonne, opperste Raet des ouden Keysers: Iuemondonne, Raets-persoon: Farimadonne: Qiniemondonne: Sioyserodonne: ende Chirotadonne.

Dese naervolghende Presenten zijn gheschoncken van den jonghen Keyser aen den Dayro. Te weten.

3000. Schuyten silver, yder van 4. Tayl: 3. Maes. 2. Kostelijcke Sabels, vergult, en met gout beslagen. 200. Gevulde schoone Iapanse zijde Rocken. 300 Stuck gewrogte Satijnen. 20. Picol rouwe Zijde. 1. Stuck Calambacq, langh 2. Ickien (een Ickien is de langte van dry ellen) een voet; dick stijf een vadem. 5. Groote silvere potten vol Musques. 10. Schoone Paerden; met haer toe behooren.

’t Naervolgende aen den Secretario des Dayros geschoncken.

300. Schuyten Silver, yder van 4. Teyl, 3. Maes. 20. Schoone zijde Iapanse Rocken.

Dit naervolgende gheschoncken van den ouden Keyser/ aen den Dayro.

200. Paren gout, yder van de waerdije van 54. silvers. 100. Stuck gevulde kostelijcke zijde Rocken. 2. Groote silvere potten met honingh. 5. Catti Calambacq. 200. Stuck roode Sayen. 5. Silvere potten, met Almusquier. 5. Schoone Paerden, met haer toebehoorten.

FINIS.

[56]

erleden Jaer zijn de Hollandtsche Schepen/ voor d’eerste mael in Nangasacqui verscheenen/ alwaer sy op een Eylant woonen/ brantvry/ en onverhindert haren handel dryven/ ende is door de Overheyt gelast/ dat wy den Capiteyn in ons eyghen huys souden logeeren/ en hoe-wel ’t selve niet al bequaem zy/ is echter den Capiteyn daer mede te vrede/ ende in persoon daer inne gelogeert gheweest/ daer mede het huys verheerlijckt/ ende ons eere geschiet/ waer voor wy danckbaer sullen zijn.

Door den Capiteyn is ons ter hant gestelt het geschenck/ het welcke hebt ghelieven toe te senden/ namentlijck/ een stuck Sargies/ een stuck Rasset/ ende drie Catty roode Zijde/ waer voor wy danckbaer zijn. Verleden Jaer hebbe ick den Koopman Augustijn een Brief mede gegeven/ ende van de Iapansche saken onderricht/ doch naderhant verstaen de selve met het schip omtrent Quinangh verongeluckt/ ende gestorven zy/ tot onse droefheyt.

Na vermercken heeft u E. de Japansche regeeringhe wel begrepen/ ende daer over een Brief met verscheyde versoecken gesonden. Jegenwoordigh is in Nangasacqui Gouverneur Bassa Sabrosey Mondonne, hebbende daer over vele Jaren geregeert/ Men plag in Japan de Hollanders op te dringen/ gelt op interest te nemen van de Japanders/ dat haer niet meer en sal geverght worden. soo dat het jegenwoordigh niet en is als voor desen/ het is en kloeck verstandigh/ ende goedertieren Heer/ den selven heeft de Hollanders met een goede gelegentheyt ontfanghen/ zijnde hem van outs bekent/ datse in Japan ghehandelt hebben/ ende en laet niet toe/ dat yemant haer gelt leene/ maer sal haer veel goets doen/ meer als men met de penne kan schrijven.

Alle menschen seggen dat den tijt/ wanner de Hollanders in Nangasacqui gekomen zijn/ denOp een seer gelukighe tijdt sijn de Hollanders in Nangasacqui ghekomen. geluckigen tijt voor haer sy geweest.

Uwen Brief is in eenige poincten niet recht/ waeromme metten anderen goet gevonden hebben/ deselve niet aen de hooge Overheyt te bestellen/ maer in Nangasacqui te behouden/ ghevende u daer van advijs; in de selve zijn meer als dertigh poincten/ die in desen niet willen verhalen/ vertrouwende als ghy desen wel doorleest/ de selve wel sult verstaen. Maer dese Japansche coustuymen/ zijn u noch niet ten rechten bekent/ dat d’oorsaecke zy/ dat ghy soodanigen Brief in ghestelt hebt.

By-aldien dat ghy aen de Overheyt in Japan schrijven wilt/ soo hebt in ’t eerste wat gedult/ ende negotieert eerst 4. a 5. Jaren in Nangasacqui, als wanneer ghy sult konnen sien/ hoedanigh hier gehandelt/ en alles ten besten van de Compagnie gedirigeert wert.

De Japansche Wetten zijn rechtmatigh/ dan wat hart ende straf/ voornamelijck tegens de Christenen/ maer naedien de Hollanders soo langhe Jaren in Japan genegotieert/ ende noyt getracht hebben/ het Christendom voort te planten/ ofte [57]

Dat de Hollanders langh in Japan hebben gehandelt sonder getracht te hebben/ aldaer het Christendom in te voeren/ maekt hen aengenaem in Nangasacqui een plaetse geen particulier Heer/ maer den Keyser selfs toe-behoorende. hen met diergelijcke te bemoeyen/ maer hun altijt gerust gehouden hebben/ soo is by de Overheyt sulcx wel bemerckende/ toe-gestaen in Nangasacqui te komen handelen/ zijnde geen plaetse van een particulier Heer/ maer van den Keyser selfs/ alwaer alle vreemde natien haren handel konnen drijven/ by-aldien ghy sulcks mede gelieft te doen/ soo sal alles wel zijn.

Maer gelieft uwe Onderdanen/ die ghy na Japan sent/ ofte die hier blijven te belasten/ datse haer wachten vande uyterlijcke Godts-dienst/ maer datse hare Christenheydt heymelijck/ ende bedeckt houden/ ende als de Japansche Wetten wel begrepen/ ende alles wel achtervolght sult hebben/ sult alles verkrijghen wat ghy begeert/ selfs ongeeyscht/ maer by-aldien dat ghy weder aende Japansche Overheyt schrijft/ ende daer eenigh versoeck inne stelt/ wegen de Christenheyt/ so sal het niet wel gaen/ van gelijcken/ so lange by de Hollanders yets gedaen wort/ dat nae het Christendom smaeckt/ soo sullen sy niets verkrijgen/ wat sy oock mochten versoecken.

Soo men bevont dat wy het Christendom eenighsins door de vinger sagen/ souden wy/ Siroye Mondonne, de Tolcken/ ende alle op ’t Eylandt zijn/ mitsgaders het Eylant selve inde gront verdelght worden.

Als ’t aenstaende Jaer den Capiteyn verandert wort/ soo sent gheen ander als den Capiteyn Elserach, dien de Japansche Wetten/ ende coustuymen bekent zijn/ ende alles metter haest weet af te handelen/ maer soo ’t een onervaren Persoon zy/ so sal alles traeg voort gaen. Den Gouverneur Phesodonne, ende alle de groote van Nangasacqui, ghelijck oock alle menschen vande omliggende Quartieren/ hebben goet gevallen inden Capiteyn Elserach, ende by al-dien de selve weder in Nangasacqui komt/ sal den handel wel waer genomen werden.

In gevalle ghy goet vint te ordineeren dat de Christenheyt verborgen ghehouden/ ende daer van niet gesien wort/ sult alles verkrijgen wat ghy begeert/ gheen swarigheyt onderworpen te zijn/ ende in meerder achtinge komen.

Nangasacqui beter plaetse als Firando voor de Compagnie/ ende staet deselve te worden een groote stam/ om met menighte van spruyten eeuwigh aen te groeyen. Nangasacqui is veel gelegener plaetse als Firando, ende sal de Compagnie daer met meerder voordeel/ als Firando den handel drijven/ doch in gevalle straf gheregeert worden/ sulcx sal wat swaer vallen/ maer by-aldien ghy ghelieft te belasten dat gheen Christen dingen ghebracht/ ende van het Christen gheloof niet gherept wort/ soo sult ghy tot een groote stam worden/ ende met meenighte spruyten eeuwigh aen groeyen/ ende dan sal ’t even-veel zijn/ hoe veel Schepen men in Japan sent/ alsoo wy alles met hulpe van den Capiteyn ten besten van de Compagnie sullen dirigeeren.

Tot geleyt van desen Brief sende een Pot Cha/ nevens een koper Becken/ ende Lampet/ zijnde slechts een erkentenisse. ’t Gene vorder te segghen hebbe/ is den Capiteyn Elserach mondelingh gecommuniceert/ uyt wien alles sult konnen verstaen. Onderstondt van Jebia Siragemondonnes: Ende wat lagher/ den Hollantschen Generael Samma, (zijnde een hoogen Eer-tijtel.) Buyten op stont gerecommandeert dat den geenen die den Brief te lesen ghegeven souden werden/ de selve recht/ ende na den sin wilde vertalen. [58]

Gelijck in den onsen vanden twaelfden stantie doorgaens aenroeren/ heeft de trafijcke desen jare geheel sober voordelen gecontribueert/ daer toe ghekomen zijn de extraordinare desastren ter zee/ welcke inconvenienten ’t Indisch Fons vry wat verswacken/ ende ten achteren setten/ dat buyten twijffel eer lange wel veranderen sal: Godt beware de Compagnie meer voor so sware ongelucken des Nota/ dat dese 15. ende boven dien noch 16. t’samen 31. Tonnen Gouts al waeren ghesonden/ waer van inde naest komende Somer/ en volghende Jaren extraordinarie groote ende rijcke retouren te verwachten zijn.Zees; in welck gevallen te vertrouwen hebt/ so van u Ed: Anno aenstaende gesecondeert werden/ met 15. Tonnen aen Gelt/ ende koopmanschappen; ende wy daer teghen een Retour bestellen van 30. Tonnen/ dat de Indische effecten meer staen t’accresseeren/ als daer nu van af-gesteken wert. Japan na alle apparentie sal ons 11. a 12. Tonnen overwinste gheven/ Persien niet minder als drie hondert duysent guldens/ de andere profijt gevende Comtoiren/ sullen de achter komende residenten wel drie Tonnen overwegen/ so bestaen nu de Batavische ongelden/ die dit Jaer hoogh geloopen zijn te minderen/ terwijle de timmeragie/ ende Fortificatien van de Pack/ ende Woon-huysen komen te cesseren: in teghendeel slaet van den Vyant kleyn voordeel te behalen/ ende is apparent/ desen Jare ontrent Spirito Sancto niet sullen vermogen te kruysen/ in voegen ’t gene desen aengaende door het Portugaels bestant komen te missen; by profitable Negotie sullen trachten goedt te maken/ waer toe Japan groote hope aen biet: ten ware niet vreemt so den Chinees datGroote apparentie om uyt den handel van Japan jaerlijcx te trecken 50. Tonnen Gouts. Rijck frequenterende/ ontseyt/ ofte door ons ten principalen van daer gediverteert wort/ dat Jaerlijcks 50. Tonnen by den Japanschen handel pofiteerende/ ende meer/ also dat Rijck ruym hondert Tonnen in goede getrocken koopmanschappen/ met 60. 70. a 80. par cento avanceerende kan ghebeneficeert worden. Godt geve dien handel alleen mogen gaudeeren/ ende de Mijne op 1Formosa Gout-rijk bevonden wort/ als wanneer de Participanten eenmael de vruchten vande gesupporteerde onkosten/ moeyte/ ende arbeyt; mitsgaders rijcke retouren/ sonder gelt uyt Nederlant te senden/ staen te erlangen. Den Almogenden verleene 2hier toe sijnen segen. By desen sende ’t translaet vande Missive van Siragemondonne, Burgemeester/ ende Hooft des Eylandts Kisma in Nangasacqui, alwaer de Compagnies Dienaers/ volghens ’s Keysers orde resideeren/ ende den handel exerceeren/ daer van in onse voorige Brieven mentioneeren. U E. ghelieve met de sulcke die vande Japansche saken kennisse hebben/ aendachtelijck op den inhout te letten/ ’t schijnt als het Christendom niet toucheeren/ ende ons in Japan desen aengaende modest dragen/ vele3 vrydommen sullen toestaen/ ende profitabelen handel sullen verleenen; wy sullen alles ten besten van de Compagnie menageeren/ ende betrachten doenlijck zijnde/ dat den handel immer ten principalen allen gauderen/ ’t welck Godt gunne.

FINIS.

[59]

Gesteldt door Leonart Campen.

ele zijn van gevoelen/ ende hebbent oock in der daet bevonden/ dat gedurende den tijdt het de Mog. Heeren Staten Gener. der vereenighde Nederlanden, ende zijn Princelijcke Excell. ghelieft heeft hare Onderdanen te vergunnen/ naer de Oost-Indien te varen/ om den Handel tot welvaren van ’t gemeene beste te bekomen/ dat tot wat plaetsen/ en by wat Princen wy komen/ ofte aengenomen zijn/ door vreese van schade/ ofte hope van proffijt/ ons alleen als Vrienden souden ingelaten/ ende handelinge vergunt hebben/ soo zijn wy nochtans van gevoelen/ gelijck oock mijne voorgangers so ick meene dat zijn E. Keyserlijcke Majesteyt van Japan, niet om der voorschreven twee poincten in zijn lant laet havenen/ ende de vrye commertie/ dan alleenelijck/ om te betoonen zijne goetdadigheyt/ de macht sijnes Rijckx/ d’onversaeghtheyt zijner uytlantsche vyanden/ en de goede genegentheydt die hy tot alle vreemde natie/ (welcke als vrienden in zijn Eylant komen) is hebbende.

Dat sijne Majesteyts goetaerdigheyt genoech machtigheyt/ onversaeght/ ende genegen/ tot vreemde natien is/ blijckt hier uyt/ dat hy de Chinesen in zijn lant gedooght/ den vryen handel nevens anderen vergunt/ ende haer niet soo veel ten lasten leght/ als zijn eygen Lant-saten; daer sy luyden ter contrarie de Japanders in haer lant niet gehenghen/ houden haer als vyanden/ en op yder hooft datse bekomen een seeker stuck gelts staet/ dat menigen Portugees in plaets van een Japander dicmaels ’t leven kost.

Item hy is; eertrachtende/ hem bepalende binnen zijn eygen Rijck; niemant den oorlogh aendoende; noch toestaende/ dat zijne ondersaten buytens lants yemant eenige overlast doen; noch oorsaecke zijn/ dat vreemde Princen in oorloge geraken/ oock en doet niemant assistentie/ wie ’t op hem versoecken; noch en yscht van geenige hulpe; zijne macht bestaet in grootheydt sijns Rijcx/ ende overvloedigheyt van vele manhaftige onversaegde Soldaten; alderhande wapenen heeft hy in overvloet; Casteelen die onwinbaer schijnen te weesen veele; geenighe oorlochts materialen gebrekende; lijf tochten zijnder van alles genoech; Rijckdommen en gebrekender niet; veel silver/ ende gout-mijnen zijnder/ koper/ yser/ loot/ tin/ ende andere meer; ’t geeft oock zijde in abondantie; van kattoen/ hennip/ en diergelijcke duysent dingen; in voegen datter qualijck yets te bedencken is/ dat het Rijck van Japan niet en heeft: Item ’t kan hem self voeden/ ende is van alles versien; ’t heeft gheen naeburige Princen van doen/ zijne Majesteyt heeft oock noyt yemant versocht in zijn landt te komen/ dat/ wat Princen/ ende natien hem komen besoecken/ sijn alle tijt wellekom/ ende als vrienden ontfangen geweest/ de deur en is voor niemant gesloten. [60]

De Castilianen, ende Portugesen aldus van de wel ghelegentheydt/ macht ende rijckdommen des Keyserrijckx van Japan, wel onderricht wesende/ zijn niet minder genegen gheweest/ tot voorder uytbreydinghe van haren staet/ voortplantinghe der Religie/ ende verrijckinghe van hunne koophandel/ als ander Koninckrijcken ’t selve aen te soecken/ (als Don Jan, de eerste van die name/ ende thiende Coninck van Portugael, yverigh/ ende naerstigh is geweest/ tot onderkenninghe der selver) alwaerse in den tijdt van tachtigh Jaren/ dan in Japan commersie ghedreven hebben/ het niet alleen soo verre ghebracht hebben/ dat Manilha door dien handel geheel zy opghekomen/ maer oock Malacca, Goa, ende andere plaetsen meer door die traffique verbetert/ ende verrijckt zijn/ ghelijck wy sulckx by experientie hebben bevonden/ ghedurende den tijt dat de Dienaren vande Generale vereenighde Nederlantsche Oost-Indische Compagni in dese Rijcke commercie/ ende ommegangh ghehadt hebben/ daer van hare groote Cargasoenen/ en Jaerlijckse silver retouren oock getuyghden/ welck d’eene tijt meer/ d’ander tijt minder/ door malkanderen ongevaer Jaerlijckx by de 12. a 150000. ducaten bedragen/ ende noyt minder als vijftigh/ ende ghemeenelijcke vijf-en-tseventigh ten hondert avance genoten hebben. Dese treffelijcke proffijten hebben de Maccause Portugesen jaerlijckx uyt Japan ghehaelt/ ’t welcke zy in 4. a 5. maenden winnen/ waer van in ’t gaen/ ende keeren/ 20. dagen op de Zee zijn/ ende ⅕ part Capitaels is: of haer desen loffelijcken koop-handel/ ende overschoone soete proffijten Japan doet in waerden houden/ ofte niet/ kan een yder considereeren/ ende so seer als haer de winsten hier toe locken; noch meer wert hun ghemoet daer toe gedronghen door de Roomsche Chrisstenheyt/ welck door den sonderlingen yver vande Papen soo seer aengewassen/ ende toegenomen is/ datse over de veertigh duysent zielen opschrift ghehadt hebben/ die haer alle tot hunne Religie begeven hadden; waer uyt men kan bespeuren/ datse haer met de Japansche schatten niet alleen hebben laten genoeghen/ maer getracht met hunne religie ’t gantsche Rijck soo te infecteeren/ dat daer van geheelijck Heer/ ende Meester soude werden/ ghelijck sy haer oock ingebeelt hebben te zijn/ en nieuwers aen heeft ontbroken/ als een hooft; dan ’t heeft Godt niet gelieft/ ende is haer door de Nederlantsche Instrumenten verhindert. Soo sy Japan tot hare devotie/ ofte onderdanigheydt hadden konnen brengen/ gelijck Godt lof niet en doen/ wat voorder nut sy daer van souden hebben getrocken/ ofte wat sy daer mede in ’t sin hadden/ kan men wel presumeeren/ doch onse meninge is niet daer van verhael te doen/ noch hebben oock ’t ghene voorsz is niet verhaelt/ als twijffelende dat den stant deses Rijckx ymandt onbekent/ ofte daer van ignorant soude zijn/ dan hebbe dit alleen in ’t korte sommarische wijse willen voorstellen/ om eenige te verlichten/ dewelcke onwetende/ ende blint/ Japan niet alleen verachten/ maer oock voor de Compagni ondienstigh geacht hebben.

Komende dan tot ons voornemen/ soo kan een yder wel considereeren/ dat de Portugesen, ende Castilianen, soo bot/ nocht slecht niet en zijn/ datse eenige plaetsen sullen aensoecken/ haer ter neder setten/ ofte koopmanschap dryven/ als op al sulcke diese dienstigh/ ende profitabel sullen achten te zijn/ datse de voorgemelde profijten hebben genoten/ en noch genieten souden/ soo ’t haer door ons niet belet en wiert/ want het blijckt/ dat die van Maccau jegenwoordigh rijck zijn/ by haer huysen als paleysen/ ende stercke Stadt/ leven als aertsche Goden/ daerse van te voren kael waren ende van weynigh middelen: wat smaetheyt haer in Japan aen gedaen is/ hoe veel persoonen daer ongerechtelijck om ’t leven zijn gebracht/ ende dagelijcx noch omgebracht werden/ ja het verlies van ’t Casteel/ Craecke van Andrea [61]Plasoa, welcke door Keysers mandaet met gewelt aen getast/ ende voor Nangasacque in de grondt gheraeckt is/ noch oock ’t perijckel dat van ons ter Zee liepen/ heeft haer van dit Rijck niet konnen doen desisteeren/ nochte de vaert verlaten. Doen ’t haer met de Caraken te periculeus/ ofte beswaerlijck viel/ hebben sy ’t met kleyne Navetten onderleyt; dit alles soude dese hovaerdige trotse Natie (welcke naer de Monarchie van de geheele Werelt staen) niet konnen verdragen/ waert dat haer de soete profijten de schouderen onder dit slaefachtigh Jock niet en dede buygen.

Wat kan hier op by de onse ghealligeert werden/ is het niet gelijck wy te voren hebben aengewesen/ dat de deur niet alleen voor ons open is/ maer oock voor alle Natien/ welcke sijn als vrienden in Majest. Landen komen handelen; wy hebben oock gedurende den tijt in Japan zijnde/ niet dan alle vrientschap genoten/ doch niet soo veel profijt als de Portugesen, maer wel soo vele eere. Schade isser niet ghevallen/ de winsten zijn naer de Cargasoenen geweest; vele verscheyde Koopmanschappen/ ende verscheyde dienstige provisien hebben wy daer uyt ghevoert: oock vele verscheyden oude Schepen gerepareert/ ende van alle behoeften versien/ behalven noch de Vloten die jaerlijcks tot af-breuck van onse algemeenen vyandt/ van hier/ naer de Manilhas gedepescheert/ ende weder gekeert zijn/ sonder tegen-seggen van yemant; handelende met de buyt naer haer eygen wel-gevallen/ betalende geenige rechten meer/ als ghewoon zijn/ welck is de ordinarische schenckagie/ ende reverentie aen sijne Majesteyt te doen/ waer soude men in Europa van eenen Christen Prince meerder faveur genieten/ ende minder molestie lijden.

Nu het den Almogende soo belieft heeft/ ende door het kloeck beleydt van de E. Heer Gouverneur Generael J. P. C. soo verre ghekomen is/ dat wy die van Maccau niet alleen breydelen/ maer haer oock verhinderen na Japan te varen/ hun af sluytende van de treffelijcke profijt-gevende Commertie/ welcke sy over so veel jaren in dien Rijcke hebben gehadt; so en resteert voor ons niet meer/ dewijle sy daer uyt zijn/ als te letten te bekomen ’t ghene sy soo langhe genoten hebben; waer toe van nooden is dat sonderlinge wert gelet/ dat geenige Japoenders beschadight/ mishandelt/ noch in hunne voyagie verachtert werden/ dan dat een yder passeert/ ende repasseert/ ter plaetse daer hunne affairen gelegen zijn/ met haer so veel vrientschap te bewijsen/ als doenelijck wesen sal/ gelijck oock de gesintheyt van zijn E. is/ die niet laet de Japoenders alle vrientschap aen doen.

Doch en moeten wy niet minder suymachtigh wesen/ als de Portugesen yverig geweest hebben/ om desen Rijcke Jaerlijcx van alle Koopmanschappen te versien/ ende letten wel dat daer niet minder/ dan eer meerder wert ghebracht/ als voor desen by haer lieden gedaen is/ want ’t sy ’t selve (volgens den voorslag vande Edele Heer Gouverneur Generael) wel gelucke/ dat Godt geve; soo zijn die van Japan niet alleen ontbloot van de Maccause Commertie/ maer oock geheel versteken van alle hunne vaert/ ende handelinge diese over veel Jaren in verscheyden Rijcken/ ende diversche plaetsen/ als Kouthinchina, Kamboia, Siam, ende Manilha hebben gehat/ van welcke plaetsen sy gemeenelijck tusschen de 2. ende 3000. Picol Zijde/ behalven verscheyde andere dienstighe waren Jaerlijcks pleghen te brenghen/ daer zy/ nu de saecken ghelucken/ naer alle apparentie van alle de ghemelde Rijcken/ ende quartieren niet meer konnen bekomen/ als die van Maccau en doen.

Om dat sijne Majest. ghenegentheyt t’onswaerts niet te doen declineeren/ ende alle oorsaecken van miscontentement te weeren/ waer op sonderlingh dient [62]gelet/ als voor de waerheyt verklare/ ende houde oock versekert dat die van Japan experiencie hebben van gelijcke gevoelen/ soo desen machtigen Potentaet/ alleene het alderminste misnoegen schepte/ en ons zijn vrientschap/ ende Rijck weygerde/ het grootste/ ende principaelste obstaeckel te zijn/ dat ons soude verhinderen/ tot ons desseyen te geraken; ende hebben de Jappanders in sulcken kas meer te vreesen/ als de Spanjaers, ofte Chinesen, welcke geen minder macht/ ende couragie/ en gebreken/ om ons uyt de Piscadores (ofte daer ontrent/ waer ons souden moghen ter neder slaen) te verdryven; alst wesen moste/ wy souden ons sonder Japan konnen behelpen/ dan niet op sulcke naer gelegene plaetse/ als wy voren hebben gheseydt/ ’t welck wy eerst bevinden souden/ als wy met haer in vyantschap waren/ dat Godt niet en gheve.

Dat om zijn Majest. vrient te zijn/ en eens te genieten/ de lange gewenste soete profijten/ die onse vyanden so menige jaren hebben genoten/ so is het nu den rechten tijt/ ende houde daer voor/ dat ons niet ontstaen en sal/ door d’een ofte ander middel desen loffelijcken Chinesen handel te bekomen/ so ’t behertight wert/ gelijck sy van zijn E. wel hoogh is gerecommandeert/ ende den wegh aengewesen.

Den Chineschen Handel bekomende/ en gebreeckt niet anders/ als jaerlijcks naer Japan te senden/ alsulcke cargasoenen/ als wy hier naer verhalen sullen/ welcken volgende/ wy niet alleen zijne Majest. vrienden sullen zijn/ ende ghenieten de soete smaeckelijcke proffijten/ die onse Vyanden so menige jaren hebben genoten/ maer sullen ons Heeren Meesters uyt de winsten/ en overschot/ van alle Chinese waren/ soo veel jaerlijcx eysschen sullen/ konnen versien werden/ sonder dat haer E. de selve een stuyver sullen kosten/ als wanneer wel verseeckert mogen houden/ dat het haer E. niet ontstaen en sal/ jaerlijks de geeyste hondert tonnen Gouts/ ende meerder retouren te bekomen.

Japan sal ons veel dienstiger zijn/ en meer proffijten geven/ dan ’t voordesen aen de Portugesen gedaen heeft/ so de saken andersints gelucken/ gelijck wy hopen/ en dat de meninge van de E. Heer Gouverneur Generael effect soorteert: want bovē ’t gene dat de Portugesen jaerlijcx uyt Maccau brachten/ wierter gemeenelijck noch 2 a 3000. Picol gelijk wy voren hebben geseyt/ door de Japanders uyt Coutchinchina, Coutchin, Manilha, en andere plaetsen meer gebracht/ waervanse tegenwoordigh versteken zijn/ en niet anders hebben te verwachten/ als ’t gene haer door ons gebracht wert/ ende konnen haer de merckt stellen naer ons eygen wel gevallen.

’t Cargasoen datter van nooden is/ ’t welck ick soude eyschen/ datter sonder twijffel kan vertiert werden/ ende dat de proffijten geven soude/ waer uyt de Heeren Meesters jaerlijcks uyt het overschot soo veel Chinesche waren souden bekomen/ als haer E. eysschen souden/ sonder dat het hun een pennick soude kosten/ is hier naer volgende.

Dit voorsz. Chinees Cargasoen jaerlicx naer Japan gesonden/ so verbinde ick mijn de Heer/ en Meesters (so lange mijn Godt ’t leven spaert) voor niet te dienen/ by so verre ick haer E. in den tijt van 4. a 5. maenden/ ’t selve niet en benificere/ en in goet fijn Silver met avance van 85000. Realen van achten retour/ ’t welck ick suffisant houde/ om haer E. Jaerlijcks van alsulcke Chinesche waren te versien/ als souden mogen eysschen. Ist te weynigh? sent meerder/ so sal de winste grooter zijn; oock hebben wy met voordacht de goederen meer als 20. per cento hooger getaxeert/ als apparent sullen ingekocht werden/ in respecte van wel weten/ en oock versekert houden/ dat de goederen ons voor eerst duyrder sullen komen te kosten/ dan de Portugesen in Maccau ghedaen hebben/ alwaer ’t maer ten aensien van ’t Fort/ ende cargasoen dat tot den Chineschen handel expres sullen moeten houden.

’t Contant tot desen handel te formeeren/ weet ick de Heeren Meesters/ boven de sware lasten/ die alreede by der hant hebben/ seer bequamelijcke vallen sal; dan kan ’t niet gelijckelijcke geschieden? haer E. voldoen de helft/ de sake kan hier soo wel gheschickt werden/ dat een derde part Japans capitael zy/ ende oock den derde part Chinees: so dat de Heeren Meesteren/ eyndelijcke niet meer als ½ part te fourneeren hebben/ ’t welcke sy in ses maenden konnen vry winnen.

De ernstelijcke vermaninge/ en de hoge recommandatien/ die de Heeren Bewinthebberen in hare missiven doen/ van jaerlijcx groote Cargasoenen naer ’t Vaderlant te senden/ tot soulaes vande groote lasten die haer E. zijn dragende/ daer toe oock groote reden hebben/ door welke oorsaken dickwijls veel plaetsen tot groot leetwesen vande E. Heer Gouverneur Generael/ en Raden van Indien, naer hunne eysch niet konnen versien/ heeft mijn gedrongen dit schriftelijcke aen haer E. te vertoonen: en gelieven de Heeren Meesters/ van den stant deses Rijcx van Japan te induceeren/ en te letten dat desen onsen eysch jaerlijcx promtelijcke voldaen werde; kan het uyt de Chinese waren niet alleen vervallen/ so moet het met goede sorteringhe van lakenen/ en Europische waren versien werden/ als oock niet weynig Nagelen/ Peper/ Olifants tanden/ en andersins vergroot werden; op dat betonen mogen/ dat ons uytgeven met der daet over een komt; waer door de Heeren Meesteren niet alleen de geseyde profijten sullen genieten/ maer oock haer Dienaers sullen ge-eert/ en gepresen werden/ tot groot lof der Nederlantsche Natie. [64]