PRÁTAÍ MHÍCHÍL THAIDHG,

Áth Chliath:
An Cló-Chumann (Teóranta), Clódóirí Gaedhilge
Sráid Mhór na Trágha.

1904

Seo chughaibh Prátaí Mhíchíl Thaidhg, agus má éirigheann leo go maith b’fhéidir go mbeadh sé de mhisneach orainn barra beag eile a chur ’san ithir na ’ndiaidh.

BEIRT FHEAR.

Meitheamh, 1904.

I.

Is maith is cuimhin liom-sa dachad bliadhan ó shoin anois, nuair a bhí sgoil rinnce ag Crois na Seana-Chluanach. Do b’é Diarmaid Geanncach an máighistir rinnce ⁊ is dóigh liom gurbh’ é Tomás na Bó an píobaire. Slán beo leis an aimsir úd, is ’mó cor a chuir an saoghal de ó shoin, ⁊ is fada fánach atáid sgaipighthe na buachaillí óga ⁊ na cailíní óga a bhíodh bailighthe gach tráthnóna ag an gCrois.

Is baoghlach go bhfuil mór-chuid aca sínte fé’n gcré ⁊ ag tabhairt an fhéir, acht pé ’ca marbh nó beo iad, tagann na deora im’ shúilibh nuair a chuimhnighim ar an sean-aimsir, ⁊ mise im’ gharsún ag suidhe ar an gclaidhe ⁊ b’fhéidir anois ⁊ aríst ag caitheamh sgraith nó cadhráin le garsún eile a bhí mar mé fhéin, go héadtrom aereach ar an gclaidhe eile, ar m’aghaidh anonn. Ní féidir ceann críona a chur ar cholainn óig ⁊ sin mar is fearr an sgéal. Tagann annró ⁊ anaithe an tsaoghail luath go leor orainn.

Bhí Mícheál Thaidhg ’na sgoláire ar an sgoil ⁊ ba ró-dheas an rinnceoir é Mícheál. Ní raibh sé ró-árd ná ró-theagartha, acht bhí sé ana-chos-éadtrom ⁊ ní raibh buachaill dá mhéid sa pharóiste raghadh cor iomrasgála 2leis. Mar is gnáthach le hógánaigh na tuatha ní raibh an t-airgead ró-fhlúirseach ag Mícheál. Ní raibh ag athair Mhíchíl acht féar trí mbó ⁊ capall. Bhí raol ’na phóca aige, acht theastuigh scilling uaidh le tabhairt do’n mháigistir-rinnce i ndeire na seachtmhaine, agus i gceann seachtmhain’ eile bheadh iachall air sgilling a bheith aige i gcomhair an phíobaire. ’Na theannta so is dóigh liom go raibh teistiún is leath-phingne mar sgór ’na choinnibh ag Stiobhna Ó Múrnáin—mar bhí Mícheál tar éis tosnuighthe ar bheith ag ól tobac.

Bhí Mícheál bocht i gcruaidh-chás. Bheadh náire ’n domhain air mara mbeadh an t-airgead aige le cur sa phláta tráthnóna Dé Domhnaigh, acht cá raibh an t-airgead le fágháil? Ní raibh aon bhreith aige ar é fhágháil ó n’ athair. Nuair a bhí Tadhg a’ Mhachaigh ’n ógánach, ní raibh sa pharóiste réice ba mhó ’ná é féin. D’fhéadfadh sé pas rinnce a dhéanamh ar thóin pláta agus nach mór ar bharr choinnleora, acht anois b’fhearr leis an t-airgead a chaitheamh leis an abhainn ’ná é a thabhairt do phíobaire ’ná do mháighistir rinnce, alfraitsithe a bhí chomh díomhaoin le bacach a’ mhála.

Dá mbeadh na cearca ag breith ’ge n-a mháthair thabharfadh sise an sgilling do Mícheál, acht ní rabhadar ⁊ ó bhí coróin ag Gobnait na nUbh uirthi, ní fhéadfadh sí a thuilleadh iarraidh ar Ghobnait chun go mbeadh dorn ubh aici le tabhairt di, d’fhonn í bhogadh,—⁊ níor bh’fhuirist an tsean-bhean a bhogadh.

Bhí siopa beag ag Stiabhna Ó Mhúrnáin i n-aice na Croise. Bhíodh tobac is píopaí aige, arán is tae is 3siuicre. Is iomdha buillín a cheannuigheas uaidh, ⁊ dá mbeadh leath-phíngne agam bhí misleáin le ceannach ó Stiabhna nó ó n-a mhnaoi. Bhíodh mo mháthair ag rádh gurbh’ í Sile chríona, máthair Stiabhna, a dhin na misleáin dó, agus ní raibh an tsean-bhean ró-ghlan. Ní fheadar an ag magadh nó dáiríribh a bhíodh mo mháthair, acht pé sgéal é, ní fheaca-sa Síle chríona ag déanamh na misleán ⁊ ní bhfuaireas féin aon droch-bhlas riamh ortha.

Deirtí go mbíodh poitín á dhíol ag Stiabhna, acht ní dóigh liom féin go mbíodh. Tá fhios agam gur tháinig na póilí ar a thóir oidhche um Nodlaig, fuaireadar meadar mhór lán de ghabháile: bhriseadar an mheadar ⁊ dhóirteadar an ghabháile, mar dheadh gur adhbhar poitín a dhéanamh bhí ann, acht ár ndóigh bhí an saoghal ag magadh fé cheann na gconstábla agus an bob a bualadh air mar gheall ar “phoitín na Croise.” Ní raibh a leithéid de lá spóirt sa pharóiste roimis ’ná ó shoin, ⁊ bhí ann lá na cúirte. ’Siad na giúistísí bhí láithreach ná Cian Ó Mathghamhna ⁊ Séamus Ó Seochrughadh—beirt go raibh sean-eolas aca ar phoitín. Nuair a bhí Séamus ’na gharsún, bhíodh a mhuinntir ag déanamh poitín go tiugh thuas i Lios Leamháin, ⁊ níl pioc d’amhras ná gur minic do bhlais Cian an Drúchtín Sléibhe.

II.

Do glaodhadh ar Stiabhna Ó Múrnáin.

“Seadh, a Stiabhna,” arsa Cian ag leamh-gháiridhe, “tá beirtha ort anois nó riamh.”

4

“Ambasa nach bhfuil fós, a dhuine uasail,” arsa Stiabhna go dána.

“Sé deir an páipéar so go rabhais-se ag déanamh uisge-beatha gan chead ag Crois na Seana-Chluanach seachtmhain is lá ’ndiu.”

“Ní rabhas, ná bliadhain is lá ’ndiu, ’ná aon lá eile acht chomh beag.”

“Deir an duine uasal so (an t-oifigeach) go rabhais, acht go háirithe.”

“Bíodh aige,” arsa Stiabhna.

“Anois, a ogánaigh,” arsa Cian le Caiptín óg na bpóilí, “cad tá le rádh agat-sa i dtaobh na cúise seo?”

“Tá an méid seo le rádh agam, a dhaoine uaisle, go bhfuaireas adhbhar déanta biotáille i dtigh an duine seo, gur dhóirteamair an stuif ⁊ gur bhriseamair an t-árthach, mar ba cheart dúinn a dhéanamh.”

Bhí fhios ag na giúistísíbh go maith cad a bhí sa mheidir i dtigh Stiabhna, acht leogadar ortha bheith ana-dhall ar fad.

Arsa Séamus Ó Seochrughadh:

“Cad é an sórt árthach ’na bhfuaireabhair an stuif?”

“Sórt tubán nó árthach mar sin.”

“Ar bhlaisis an rud a bhí ann?”

“Níor bhlaiseas.”

“Cá bhfios duit go rabhthas chun poitín a dhéanamh dhé?”

“Tá fhios agam go maith é.”

“Cé hiad a bhí led’ chois?”

“Bhí beirt chonstábla.”

5

“Bhfuil siad annso?”

“Tá duine aca.”

“Abair leis teacht ’nár láthair,” arsa Cian; ⁊ do tháinig, ⁊ sórt náire air.

“Chad is ainm duit?”

“Mícheál Ó Dochartaigh.”

“Bhfuil aon nídh le rádh agat i dtaobh na cúise seo?”

“Mhaise, níl puinn, a dhuine uasail. Bhíos féin ⁊ fear eile ann i dteannta ’n Chaiptín: fuaireamair sórt stuif mar a bheadh baidhreán i meidir i dtóin a’ tighe, do bhriseamair an mheadar ⁊ do chaitheamair an stuif amach ar an gcarn-aoiligh.”

“Agus anois, cad chuige gur dhineabhair é sin?”

“D’órduigh an t-oifigeach dúinn é dhéanamh.”

“Cad a bhí sa mheidir?”

“Ní fheadar i gceart cad a bhí ann.”

“An poitín a bí ann?”

“Níorbh’ eadh.”

“A’ bhféadfaidhe poitín a dhéanamh dhe?”

“Ní fheadar.”

“An gabháile a bhí ann?”

“Ní fheadar i gceart, acht ba deárthach le gabháile nó baidhreán é.”

“Ar chualaidhis riamh go mbíodh bean Stiabhna Ó Múrnáin ag déanamh gabháile i gcomhair na Nodlag?”

“Go deimhin, níor chuala, acht nílim i bhfad san áit seo.”

“Cogar,” arsa Séamus Ó Seochrughadh leis an gCaiptín, “an fada dhuit-se i nÉirinn?”

6

“Níl acht ráithe ó thánga anall.”

“Ó! tuigim,” ars’ an giúistís. “Anois, a Stiabhna, cad deireann tusa?”

“Níl le rádh agam acht gur dhin duine éicint amadán de’n duine uasal so. Ní rabhas-sa ná Peig ag déanamh poitín. Tá ’fhios ag an saoghal gur gabháile a fuair na póilí, ⁊ má’s maith libh-se é, a dhaoine uaisle, cuirfead-sa fínnithe os comhair na cúirte cun an sgéil seo do dhearbhughadh.”

“Ní gádh dhuit é, a Stiabhna; tá ’fhios againn go maith cannos mar atá an sgéal.”

“Acht má’s é bhur dtoil é, a dhaoine uaisle,” arsa Peig, ⁊ faobhar ’na guth, “Cé dhíolfaidh mise as mo chuid gabháile ⁊ an bhfuil aon tsásamh le fágháil agam i dtaobh na meidre a bhriseadh orm?”

“Caithfear tú a dhíol, a Phéig,” arsa Cian Ó Mathghamhna.

“Gura maith agat, a dhuine uasail,” arsa Peig.

“Seadh,” arsa Stiabhna, ag gabháil an doras amach do, “is fearr liom na pádh an lae an mhórdháil a bhaint de’n bhoicín Sasanaigh úd.”

Acht ní hé seo mo sgéal-sa anois acht sgéal Mhíchíl Thaidhg ⁊ an t-airgead.

III.

Bhí ’fhios ag Mícheál go raibh a athair ⁊ a mháthair ag dul go Cill Orglan le prátaí an Diardaoin seo chughainn. Bhíodh na prátaí go fóghanta i gcomhnaidhe ag Tadhg a’ Mhachaigh. Cheap Mícheál nuair ná raibh an t-airgead le fágháil aige-sean ar aon tslighe eile nár mhór an peacadh dho pic phrátaí a dhíol do féin. Ní 7bheadh aon’ne sa bhaile acht é féin ⁊ a dhearbhshiúr, Cáit, ⁊ níor bhaoghal do Cháit aon ghearán a dhéanamh air. Chualaidh Mícheál gur theastuigh prátaí ó Stiabhna; bhuail sé anonn chuige.

Bhí siopa Stiabhna ar thaobh an bhóthair i n-aice na Croise, ⁊ bhí tigh Thaidhg a’ Mhachaigh buille beag isteach ó’n mbóthar, ⁊ póirsín beag caol ag dul ó bhannrach Thaidhg síos go dtí an bóthar, ⁊ ní raibh ó cheann an bhóithrín go dtí Crois na Seana-Chluanach acht leithead cúpla páirce, Garrdha árd Thaidhg Óig ⁊ Láithreán an Rinnce Sheagháin Dhiarmada.

“Cogar a Stiabhna,” arsa Mícheál, “a’ gceannóchá pic phrátaí?”

“B’fhéidir go gceannóchainn mara mbeidís ro-dhaor; acht cá bhfuil siad le fágháil?”

“Uaim-se.”

“Cá bhfuairis iad?”

“Nach cuma dhuit-se sin?”

“Marbhó’ig t-athair thú.”

“Ní baoghal dom.”

“Cad tá uait ar na prátaí?”

“Níl acht leath-choróin.”

“Bíodh sé ’na mhargadh, acht caithfir-se iad a thabhairt annso.”

“Ní fhéadfainn é sin a dhéanamh, a Stiabhna, ⁊ d’fhéadfá-sa an t-asal a chur ’na gcoinnibh chomh fada le ceann an bhóithrín.”

“Ní chuirfead, a mhic ó, mar dá gcuirfinn is baoghlach go mbadh dhéine bheadh an sgéal orm ná mar a 8bhí sgéal an phoitín; acht déanfad an méid seo dhuit, d’fhonn misnigh a chur ort; raghad leath-slighe. Bíodh an cliabh agat-sa ar thaobh an bhóthair ag ceann Láithreán a’ Rinnce, ⁊ bead-sa id’ choinnibh ann.”

“B’fhearr liom dá gcuirtheá an t-asal im’ choinnibh go ceann an bhóithrín.”

“An amhlaidh a mheasann tú gadaidhe a dhéanamh díom os cómhair an phobail? Raghad leath-slighe, acht ní raghaid coiscéim níos sia.”

“Seadh; bíodh sé mar sin. Beidh m’athair ⁊ mo mháthair i gCill Orglan tráthnóna Diardaoin ⁊ bead-sa ⁊ an cliabh prátaí agam ar chlaidhe Láithreán a’ Rinnce ar luighe na gréine.”

“Agus bead-sa ann romhat,” arsa Stiabhna.

Nuair a tháinig an Diardaoin bhí muinntir Thaidhg a’ Mhachaigh go gnóthach ag ullmhughadh i gcómhair an mhargaidh.

Bhí Tadhg féin, mar ba ghnáthach leis, a d’iarraidh bheith thall ’s i bhfus; acht i ndeire thiar thall bhí na prátaí go léir istigh sa trucaill aige, go feistighthe ceangailte.

Chuir Mícheál sop tuighe isteach i mála; chuir sé an mála tuighe isteach sa trucaill, mar shuidheachán dá mháthair: do shocruigh sé a mháthair go cúramach ’na suidheachán ⁊ seo chun siubhail iad, Peig ’na suidhe istigh sa trucaill go socair sásta, ⁊ Tadhg ⁊ greim ar cheann an chapaillín aige chun go rabhadar thíos ar an mbóthar.

“A Mhíchíl!” arsa Tadhg, ⁊ é ag cur an bhannraigh amach dhe, “ná dearmad na prátaí—níor mhiste iad go léir d’iompáil ⁊ na péacáin a bhaint díobh.”

9

“Ó! ná bíodh eagla ort, a athair, ní baoghal domh-sa na prátaí a dhearmad.”

“Agus, a Mhíchíl,” arsa Peig, “tiomáin na ba a bhaile i n-am, ní bheidh aon ’ne chun iad a chrudhadh anocht acht Cáit.”

“Agus, a Mhíchíl,” arsa Tadhg, “le heagla ná beinn-se sa bhaile i n-am, dún an bhearna go maith ar an dtuar, nó brisfidh an bradaidhe úd Geadach amach.”

“Déanfad-sa san,” arsa Mícheál.

IV.

Nuair a bhíodar imthighthe chrom Mícheál ar na prátaí. D’iompuigh sé an chúil ar fad ⁊ bhain sé na péacáin díobh. Do líon sé cúpla cliabh i gcomhair mhargaidh na seachtmhaine seo chughainn ⁊ do líon sé cliabh do féin chomh maith.

Nuair a tháinig an tráthnóna, ⁊ an ghrian ag dul fé, d’árduigh Mícheál leis an cliabh ar a dhrom ⁊ síos leis an bóithrín. Bhí an t-ualach trom, acht má bhí féin ní raibh Mícheál i bhfad chun gur bhain sé amach an bóthar. Siar leis an bóthar mór. Is ar éigin a raibh sé ag cúinne an Láithreáin nuair a chualaidh se an trucaill ag teacht chuige aniar.

“Stiabhna ⁊ an t-asal atá ann,” ar seisean leis féin. Do lean sé air tamaillín eile. Do stad sé go hobann ⁊ chuir sé cluas le héisteacht air féin. D’aithin sé cnag na trucailleach ⁊ chualaidh sé “hup a chapaillín” ó n’ athair ⁊ an capallín ag sodar go socair suaimhneasach.

“Táim crochta anois nó riamh,” arsa Mícheál, “níl 10dul as agam; is daor atáim ag ceannach mo chod’ rinnce. Má leanaim orm bead féin is m’athair ar aghaidh a chéile i gcionn nóimit, ⁊ ní haon mhaith dhom filleadh, béarfaidh sé orm; cad a déanfad?”

Bhí díg mhór idir an mbóthar ⁊ claidhe na páirce, ⁊ mara mbeadh go raibh d’fhéadfadh Mícheál an cliabh a chaitheamh taobh istigh de’n chlaidhe. Chuir an t-eagla neart ’na ghéagaibh, do shleamhnuigh sé síos gruadh an bhóthair, d’árduigh sé an cliabh ar a mhuin ⁊ do leag sé tón an chléibh ar mhullach an chlaidhe ⁊ do chaith an cliabh ⁊ a raibh ann isteach sa pháirc, ⁊ ní túisge bhíodar istigh ’ná do léim seisean thar chlaidhe ’na ndiaidh. Ní raibh sé acht istigh nuair a bhí an capaillín ag teacht a leith chuige ó chasadh an bóthair le hais phuill an ghairbéil.

“D’fhóbair dhom,” ar seisean nuair a chualaidh sé “hup a chapallin” ⁊ an capall ’s an trucaill ag gabháil soir uaidh i n-aice an gharrdha áird.

D’fhan sé tamall ’féachaint an raibh Stiabhna ag teacht, acht ní raibh. Do chrom Mhícheál ar na prátaí a bhailiughadh ⁊ an fhaid a bhí sé ag bailiughadh bhí a shúil i n-áirde aige. Nuair ná raibh Stiabhna ag teacht arsa Mícheál leis féin, “Má ’s cleas atá sé chun imeartha orm-sa bead-sa suas le Stiabhna.” Do chuir sé dorn prátaí thíos i dtóin an chléibh. Annsan do chaith sé isteach ann dorn cloch ⁊ do líon an cliabh leis na prátaí. “Seo ’nis,” ar seisean, “ní miste luach a airgid a thabhairt do.”

Díreach ⁊ an cliabh líonta aige chonnaic sé Stiabhna ag teacht chuige aniar ar a shocaracht.

11

“’S fada dhuit ag teacht,” arsa Mícheál.

“Is minic do bhí cú mall sona,” arsa Stiabhna. “Ní raibh aon ghádh le deabhadh, go mór-mhór ó bhí do dhaid ar an mbóthar. Nach breallach a bheadh an sgéal agam-sa dá ndéanfainn rud ort-sa ⁊ an t-asal a chur a d’iarraidh an chléibh. Nach deas d’fhéachfadh sé dá mbuailfinn-se agus m’asailín le t’athair sa bhóithrín.”

“Bhfuil an leath-choróin agat?”

“Níl, acht tá dhá sgilling agam duit. Tá ’fhios agat go bhfuil raol agam ort i dtaobh an tobac.”

“Ní baoghal duit-se é dhearmad go háirithe. Seo, t’r’om an t-airgead go n-árdóchad an cliabh ort.”

“Seo dhuit é.”

“Gura maith agat. Is maith a thuilleas é. Tá sé chomh maith againn an cliabh a chur ar bharr an chlaidhe. Sé is fearra dhuit-se a dhéanamh ná an cliabh árdughadh leat ó’n dtaobh eile. Tá an díog tirim anois.”

“Is dócha ná fuil an cliabh ró-throm.”

“Má tá féin nach mar sin is fearra dhuit-se é?”

V.

Chuir an bheirt an cliabh i n-áirde ar an gclaidhe. Chuaidh Stiabhna thar claidhe amach ⁊ d’árduigh leis an cliabh ar a mhuin. “Go n-eirighidh an oidhche leat, a Stiabhna,” arsa Mícheál. “Badh mhaith liom dul tamall de’n bhóthar leat, acht go bhfuil ’fhios agam go mbeidh m’athair ag braith orm na ba a chur sa dtuar.”

Nuair do chuir Stiabhna an cliabh ar a dhrom ⁊ an truimeacht a bhí ann, ’sé dubhairt sé, “Mhaise, mo 12ghraidhn chroidhe thú, a Mhíchíl, chuiris pic is dúthracht sa chliabh.” Ní raibh an díog ró-ghlan ⁊ thug sé iarracht ar dhul i n-áirde ar an mbóthar, acht bhí an t-ualach ró-throm ⁊ an díog ró-dhoimhin. Bhí iachall air an díog a ghabháil siar go teorainn na páirce. Bhí sé ag cur alluis de go tiugh ⁊ ag cneadaigh mar a bheadh bó i dtinneas. Do leag sé an cliabh cúpla uair ar chlaidhe an bhóthair, do dhírigh sé a dhrom, ⁊ do chuimil sé a ghuala mar a raibh an mhuiciris ag luighe air.

Nuair a shrois sé a thigh féin, ní raibh sa bhaile roimis, acht a mháthair, corcáinín aici i n-aice na teine ⁊ í ag cur olna chun dathuighthe ann.

“Cá leagfad an cliabh, a mháthair?” arsa Stiabhna.

“Leag anuas ar an mbórd é,” ars’ an tsean-bhean.

“Tá sé ró-throm ⁊ tá eagla orm go mbrisfeadh sé an bórd.”

“Arú, cuir uait, amás maran clocha tá ann níl an t-ualach chomh trom san ar fad.”

“Ní fheadar, acht tá ’fhios agam go bhfuil mo dhrom briste uaidh ⁊ an croiceann bainte dem’ ghualainn ag an muiciris.”

“Caith anuas ar an úrlár iad, an cliabh ⁊ a bhfuil ann.”

Do chaith Stiabhna an cliabh de ar an úrlár. Do ruith na prátaí ar fuid an tighe, ⁊ do dhin na clocha an cleas céadna. Do léim dhá chloich isteach sa teine ⁊ do sgaipeadar an teine amach ar an dteinteán.

Acht níorbh’ é seo an chuid ba mheasa de’n sgéal. Bhuail cnapán mór cloiche an corcán ⁊ bhris ’na smidiríníbh é.

13

“Alliliú,” arsa Síle, “an ar buile ataoi, nó an amhlaidh a mheasann tú mé a mharbhughadh?”

Do leath a shúile ar Stiabhna. D’fhéach sé ar an dteine, agus d’fhéach sé ar an gcorcán ⁊ chonnaic sé an “dúthracht” a bhí sa chliabh.

“Mhaise, míle mí-chothrom ort-sa, a Mhíchíl, mar is tú an rógaire críochnuighthe. Acht bead-sa suas leat.”

“Cannos?” arsa Síle.

“Gearánfad len’ athair é.”

“Déin go díreach, a bhriolláin, ⁊ bhí id’ cheap-magaidh ag cruinniughadh na Croise Dé Domhnaigh. Níl aon nidh níos oireamhnaighe dhuit-se anois ná do bhéal a choimeád dúnta.”

“B’fhéidir go bhfuil an ceart agat, a mháthair, acht marbhóchaidh Peig mé mar gheall ar an gcorcán.”

“Tuilleadh ’n tubaiste chughat, acht níl leigheas air anois:—

Ar shon nár leig Stiabhna gíog as i dtaobh na bprátaí, do sgéith an sgéal amach air i gcuma éicint, ⁊ ba mhinic na cómharsain ag magadh fé Stiabhna agus Prátaí Mhíchíl Thaidhg.

Sin é mo sgéal-sa, ⁊ má tá bréag ann bíodh.

(Críoch).

BEIRT FHEAR.

14