The Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by Pascual H. Poblete This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org Title: Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal Author: Pascual H. Poblete Release Date: April 29, 2006 [EBook #18282] Language: Tagalog Character set encoding: ISO-8859-1 *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA *** Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino. [Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is marked as ~g. This work forms part of the Tagalog translation of Noli Me Tangere (1909) by Pascual Poblete which is being presented separately in this edition.] [Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay hindi na ginagamit. Ang kathang ito ni Pascual Poblete ay pasimula sa isinalin na Noli Me Tangere (1909) sa Tagalog na ibinukod sa edisyong ito.] BUHAY AT M~GA GINAWÂ NI DR. JOSÉ RIZAL NA SINULAT NI PASCUAL H. POBLETE José Protasio Rizal Mercado Maicling casaysan nang canyang buhay Ipinan~ganac si Gat Jose Protasio Rizal Mercado, sa báyan n~g Calambâ, sacóp n~g lalawigang Laguna, n~g ikalabing siyam n~g Junio n~g taóng sanglibo walóng dáan animnapo't isá. Si G. Francisco Rizal Mercado ang canyáng amá at si G. Teodora Alonso at Quintos ang canyáng iná. Ipinan~ganac si G. Francisco Rizal Mercado at Alejandra n~g taóng 1811, sa Binyáng, Laguna, at namatáy sa Maynila n~g ica 5 n~g Enero n~g 1898, at si G. Teodora Alonso ay ipinan~ganac sa Meisic, sacóp n~g Tundó, Maynila, n~g taóng 1825 at nabubuhay hanga n~gayón (8 n~g Junio n~g 1909). Si G. Francisco Mercado ay nag-aral at marunong n~g wicang castila at wicang latín, at si G. Teodora Alonso ay nag-aral sa colegio n~g Santa Rosa at marunong n~g wicang castila. Ang naguíng m~ga anác n~g mag-asawang ito'y si na guinoong Saturnina, Paciano, Narcisa, Olimpia, Lucía, María, Concepción, Jose, Josefa, Trinidad at Soledad. Bininyagan si Jose Rizal n~g araw n~g sábado, icadalawampo't dalawa n~g Junio n~g 1861. Si G. Rufino Collantes, páring clérigo at cura-párroco sa bayang Calambâ ang sa canyá'y nagbinyag, at si G. Pedro Casañas, páring clérigo at tubô sa Calambâ, ang sa canyá'y nag-anác sa binyág. Capowa namatáy na ang dalawang páring itó. Pinan~galanang Jose, dahil sa ang iná n~g Doctor Rizal ay namimintacasi sa Patriarca San José, at ang pan~galawang pan~galang Protasio ay dahil sa caarawán n~g Santong itó, alinsunod sa calendario, n~g siyá'y ipan~ganác. Hindi dating tagláy n~g amá at n~g m~ga capatíd n~g amá n~g ating Doctor ang apellidong Rizal. Pinasimulaang guinamit ang apellidong Rizal n~g mag-aral ang batang si Jose, upang siyá'y macaligtas sa mahigpit na pag uusig n~g m~ga fraile sa m~ga nag-aapellidong Mercado. Wicang castila ang apellidong Rizal, na ang cahulugán sa wicang tagalog ay ang muling pag-supang ó pag-ulbós n~g pinutol na halaman ó damó. May isá pang cahulugán; ang lupang may pananím na anó mang damóng pacain sa m~ga háyop. Pagdatíng sa icatlóng taón n~g gulang n~g musmós na si Jose Rizal ay tinuruan na siyá n~g canyáng amá't iná n~g pagbasa. Napagkilala n~g madla ang cagalin~gan niyáng tumulâ n~g wawalóng taón pa lamang ang canyáng gulang, dahil sa isáng marikít na tuláng canyáng kinat-hà, na tinakhán n~g lahát n~g m~ga manunulang tagalog sa lalawigang Silan~gan.[1] [Larawan: =G. Francisco Rizal Mercado= Ama ng Dr. Jose Rizal. Imp de M. Fernández, Paz 447, Sta. Cruz.] Sa pagcakilala n~g amá't iná ni Jose Rizal n~g catalasan n~g isip at malaking hilig n~g caniláng anác na itó sa pag-aaral, caniláng dinalá siya sa Maynila, itinirá sa isang bahay sa daang Cabildo, loob n~g Maynila; at ipinasoc n~g taóng 1871 sa Ateneo Municipal, na pinan~gangasiwaan n~g m~ga páring jesuita. Nakilala ni Jose Rizal sa bahay ni pari Burgos si na pare Dandan, Lara at Mendoza na pawang dinakip at ipinatapon sa Marianas n~g gobierno n~g España, at gayon din si parì Gomez at si pari Zamora, na ipinabitay n~g Gobierno ring iyong casama si párì Burgos, na ang naguing sangcala'y ang panghihimagsic n~g m~ga manggagawâ sa Arsenal n~g Tan~guay n~g 1872. Sumasabudhì n~g madlâ ang m~ga calupitáng dito'y guinágawâ n~g m~ga panahóng iyón. Ipinabilángo, ipinatapon ó ipinabitay bawa't filipinong numiningning dahil sa tálas n~g isip at sa pagsasangalang sa m~ga catwiran n~g lupang kináguisnan. Ang m~ga nangyaring itó'y nalimbag sa damdamin n~g batang si Jose Rizal. Lumipat itó n~g pagtirá sa Ateneo Municipal at n~g naroon na'y tila mandín lálo pang náragdagan ang canyáng sipag sa pag-aaral at cabaitang puspós n~g ugalì. Ang naguing maestro niyá'y ang m~ga jesuitang si parì Cándido Bech at si parì Francisco Sánchez. Cung ipinamamanglaw n~g batang si Jose Rizal ang nakita niyáng pag-amis sa catwiran n~g canyang m~ga caláhì ay lalo n~g dinaramdam niyá, ang m~ga sabihanan n~g m~ga fraileng madalás niyang marinig sa Ateneo Municipal na di umano'y mataas ang caisipan n~g táong culay maputi cay sa táong culay caymanguí, madiláw, abóabó ó maitím, bagay na pinagpilitan niyáng siyasatin mulâ noon, cung totoo n~gâ, sapagca't inaacála niyáng lihís sa catowiran ang gayóng pagpapalagáy. Napagtalastas n~g madlâ ang ganitóng paghahacahácà ni Jose Rizal, dahil sa isáng casulatang inilathalà n~g pantás na si Herr Ferdinand Blumentritt sa icasampung tomo n~g _Internationales Archiv fiur Ethnographie_, n~g 1897, na ganitó ang saysay: "Sinabi ni Rizal, na maliit pa siya'y malaki n~g totoo ang canyang pagdaramdam, dahil sa nakikita niyang sa canya'y pagpapawalang halagá n~g m~ga castilà, dáhil lámang sa siya'y _indio_[2] Magbuhat niyao'y pinagsicapan niyang pacasiyasatin cung alín ang catwíran ó cadahilanang pinagsasandigan n~g m~ga castila at n~g lahat n~g m~ga táong may mapuputing balát upang ipalagáy nilang sila'y matatáas ang ísip cay sa m~ga táong cawan~gis din nila ang anyô, at taglay ang cáya upang dumúnong at magtamó n~g capangyarihang gaya rin nilá. "Ipinalálagay n~g m~ga tagá Europang silá ang pan~ginoon n~g bóong daigdig: sa acalà nila'y silá ang tan~ging nagtâtaglay n~g pagsúlong sa dúnong at sa m~ga magagandang caugalian, at silá lamang ang tán~gì at dalisay na liping _homo sapiens,_[3] samantalang ipinalálagay nilang ang m~ga ibang lahi ay mababa ang pagiísip, ang guinagamit na wica'y dukhâ at walang caya upang macuha ang dunong n~g m~ga taga Europa, ano pa't ang m~ga lahing may culay caymangui, itím, diláw ó abo-abó ay isá sa pascacaiba't ibang anyô n~g _homo brutus._[4] "Nang magcágayo'y itinátanong ni Rizal sa sarili; ¿totoo n~ga cayâ ang m~ga pinatitibayan nilang ito? Ang tanóng na ito ang totoong laguing sumasaísip niya mulâ pa sa panahong siya'y nag-aaral, at di lamang sa canya cung di naman sa m~ga cápowà niyáng nag-aaral na m~ga taga Europa. Hindi nalao't canyang nápagmasid sa colegio na walang pinagcacaibhan n~g pag-iisip n~g isa't isá, [sa macatowid baga'y n~g pag-iisip n~g táong maputi ang balát at n~g táong caymangui.] Caraniwang lubha ang pagcacápantay n~g m~ga puti at n~g m~ga _indio:_ sa isa't isang panig ay may nakikitang m~ga tamád at masisipag, mápag-sákit sa pag-aaral at matamarin sa pag-aaral, matálas ang pag-iísip at mapuról ang pag-iísip; sa cawacasan ... wala siyang nakikitang ikinahíhiguit n~g m~ga mapuputíng nag-aaral at gayon din n~g m~ga may cúlay caymangui. Pinagsiyasat niya ang m~ga dunong na nauucol sa m~ga láhi; natotowa siyá pagca nangyayaring dahil sa isang paláisipang may cahirapang ibiníbigay n~g profesor ay hindî mátuclasang gawín n~g canyang m~ga casamahang mapuputî, at sila'y nan~gagsisilapit sa canyá upang canyáng gawín cung papaano. Canyang pinagdidilidili at itinututol ang lahat n~g itó, hindi dáhil sa isáng pagtatagumpay niyang sarili, cung di dahil sa isáng pagtatagumpay n~g canyáng m~ga cababayan. Dahil dito'y sa colegio n~ga nagpasimulâ ang canyáng paniniwálang nagcácapantay ang ísip at cáya n~g m~ga europeo at n~g m~ga _indio_ sa paggawa n~g ano mang bagay. At sa lahat n~g ito'y napagtalacayan niyang magcacapantay ang catutubong isip n~g europeo at n~g indio. "Ang unang pinacabún~ga n~g napagtalacayang itó ay ang pagcapagbalac ni Rizal, na cung mapag-unawa sana n~g canyang m~ga cababayan, na cawan~gis n~g canyáng pagcaunawa, ang pagcacapantaypantay na iyan, ito'y maguiguing isang paraan upang maipailanglang ang dunong n~g m~ga filipino. Dumatíng siya sa paniniwalang matáas ang pag-iisip sa pag-aaral n~g m~ga tagalog cay sa m~ga castila (ang iláng m~ga castilang n~g panahóng yao'y canyáng nakilala;) at canyáng sinsasabi n~g boong galác ang cadahilana't dumatíng siyá sa ganitong paniniwalâ. Sa ganito'y canyáng sinasabi:--Sa m~ga colegio sa amin ay isinásaysay na lahát sa wicang castila, catutubong wica n~g m~ga castila, at wicang hindi namin kilalá; cayâ n~ga't dahil dito'y kinakailan~gan naming magpumilit n~g higuit cay sa canilá sa pagpiga n~g pag-iísip, upang maunawà at maisaysáy ang isang bágay: at sa pagca't gaya n~ga n~g sinabi co na, na walang nakikitang ipinagcacaibang anó man n~g m~ga castilà at n~g m~ga indio sa m~ga colegio, at yamang gayo'y matáas ang pag-iísip namin cay sa canilá.--May pagmamasid pa siyáng guinawa, na sa canyá'y nagdagdag n~g pag-aalinlan~gan sa dating tagláy na niyá, tungcol sa cataasan n~g pag-iísip n~g m~ga castila. Guinawâ niya ang pagmamasíd, tungcol sa inaacála n~g m~ga castilang silá'y may carapatán sa lalong malalakíng paggalang at pagpapacumbaba n~g m~ga _indio_, sapagca't naniniwála ang m~ga itóng ang m~ga mapuputì, dahil lamang sa sila'y maputi, ay pawang ipinan~ganác sa isáng lúpang lalong magalíng cay sa lúpa n~g m~ga _indio_. Napagtanto n~g panahóng iyón ni Rizal, na ang paggalang at pagpapacumbabang iyón n~g m~ga _indio_ sa castila--sa pagca't siyang itinuro n~g m~ga castila sa m~ga _indio_--ay hindi lamang dahil sa ipinalálagay na pawang galing sila sa láhing matáas, cung di sa pagca't isang paraan upang maicublí ang tacot at ang malabis na pag-ibig sa sariling catawán. Ang tacot, sa pagca't sa tikís na pagamís na sa canila'y guinágawâ, ipinalálagay nilang ang m~ga mapuputî ay pan~ginoon nilá at siyáng sa canila'y nagmamay-ári; at ang malabis na sa canilang sarili'y pag-ibig, palibhasa'y caniláng napagkilala ang caugalian n~g m~ga europeo at napag-unawang dahil sa capalaluang taglay n~g m~ga ito, ay makikinabang sila cung sila'y magpakita n~g paimbabáw na pagpapacumbabâ, at gayon n~gâ ang canilang guinágawâ. Caya n~ga't hindi kinalulugdan cahi't camunti man n~g m~ga indio ang m~ga europeo: nan~gagpapacumbaba cung naháharap sa canila, n~guni't pinagtatawanán silá cung nan~gátatalicod, linílibac ang caniláng pan~gun~gusap, at hindi nagpapakita n~g cahit munting tandâ n~g paimbabáw na sa canila'y paggálang. Dahil sa hindi nataróc n~g m~ga castila ang túnay na caisipán n~g m~ga _indio_, samantalang napagtantong lubós n~g m~ga _indio_ ang tunay na caisipan n~g m~ga castila, ipinalálagay ni Rizal na mahina ang pag-iísip n~g m~ga mapuputi cay sa canyang m~ga cababayan..... Nang siya'y panahong bata pa, cailan mang marírinig ó mababasa niya ang pagpapalagay n~g m~ga mapuputi sa canyáng láhi ay napopoot, napúpunô ang canyang púso n~g gálit; n~gayo'y hindi na nangyayari sa canya itó; sa pagca't cung nárirín~gig niyá ang gayón ding m~ga pagpapalagáy, nagcacasiyá na lámang siyá sa pagn~giti at isinasaalaala niya ang casabiháng francés: "_tout comprendre, c'est tout pardonner._[5]" Ang maílab na mithî ni Rizal na mapaunlacán ang canyáng láhî ang siyáng totoong nacapag-udyóc sa canyá sa pagsusumakit sa pag-aaral hangáng sa canyáng tamuhín ang lubháng maningníng at maraming m~ga pangulong ganting pálà n~g colegio, na sino ma'y waláng nacahiguít. Dinalá si Rizal n~g canyáng casipagan hangáng sa magsanay sa _escultura_[6] n~g waláng nagtutúrò. N~g panahóng iyó'y gumawâ siyá n~g isáng magandáng larawan n~g Virgeng María, na ang guinamit niyá'y ang matigás na cahoy na baticulíng at ang ipinag-ukit niya'y isang caraniwang _cortaplumas_ lámang. Nang makita n~g canyáng m~ga maestrong párì ang cahan~gahan~gang larawang iyán ay tinanóng nilá siyá cung macagagawâ namán n~g isáng larawan n~g mahál na púsò ni Jesús; napaoo siyá, at hindî nalaon at canyang niyárì at ibinigáy sa nagpagawâ sa canyá, na totoong kinalugdan ding gaya n~g una. Nang ica 5 n~g Diciembre n~g taóng 1875 ay kinathà niya at binasa sa isáng malakíng cafiestahan sa Ateneo ang isang tulâ, na pinuri n~g lahát, na ang pamagat ay El Embarque (_Himno á la flota de Magallanes_.)[7] Nag-aaral siyá n~g icalimáng taón n~g bachillerato sa Ateneo Municipal n~g cathain niyá ang isang tulâ na canyáng pinamagatáng: _Por la educación recibe lustre la Pátria_.[8] N~g bahagyà pa lamang tumutuntong siya sa icalabíng anim na taóng gulang ay nagtamó siyá n~g títulong _Bachiller en Artes_. Nárito ang talaan n~g canyáng m~ga pinag-aralan mulâ n~g taóng 1877, at ang m~ga tinamó niyang _calificación_: 1871-1872. Aritmética................ Sobresaliente 1872-1873. Latín unang taón.......... Sobresaliente 1872-1873. Castellano................ Sobresaliente 1872-1873. Griego.................... Sobresaliente 1873-1874. Latín, unang taón......... Sobresaliente 1873-1874. Castellano................ Sobresaliente 1873-1874. Griego.................... Sobresaliente 1873-1874. Geografía Universal....... Sobresaliente 1874-1875. Latín, tercer curso....... Sobresaliente 1874-1875. Castellano................ Sobresaliente 1874-1875. Griego.................... Sobresaliente 1874-1875. Historia Universal........ Sobresaliente 1874-1875. Historia n~g España at Filipinas............................ Sobresaliente 1874-1875. Aritmética at Algebra..... Sobresaliente 1875-1876. Retórica at Poética....... Sobresaliente 1875-1876. Francés................... Sobresaliente 1875-1876. Geometría at Trigonometría........................ Sobresaliente 1875-1876. Filosofía, unang taón..... Sobresaliente 1876-1877. Filosofía, icalawang taón................................. Sobresaliente 1876-1877. Mineralogía at Química.............................. Sobresaliente 1876-1877. Física.................... Sobresaliente 1876-1877. Botánica at Zoología...... Sobresaliente Bachiller en Artes n~g 14 n~g Marzo n~g 1877....................... Sobresaliente * * * * * Lumipat si Rizal sa Universidad n~g Santo Tomás n~g Junio n~g 1877, at doo'y pinag-aralan ang Cosmología metafísica, Teodicea at Historia n~g Filosofía. Pinasimulan ang pag-aaral n~g Medicina (pangagamót) n~g taóng 1878. Canyáng pinag-aralan sa Universidad ang Física, Química, Historia Natural, Anatomía, Disección, Fisiología, Higiene privada, Higiene pública, Patología general terapeútica, Operaciones, Patología médica, Patología quirúrgica, Obstetricia. N~g taóng 1879 ay nagtatag ang _Liceo Artístico-Literario_ sa Maynila n~g isáng certamen upang bigyáng unlác ang sino mang macapagharáp n~g lalong magandáng catháng _prosa_ ó tulâ. Ang bumuboò n~g Jurado[9] ay pawang m~ga castílà. Nagharáp si Rizal n~g isáng tuláng _Oda_, na ang pamagát ay A la Juventud Filipina, at bagá man maraming m~ga castílà at tagalog ang nan~gagsipagharáp n~g canicanilang gawâ, si Rizal ang nagcamít n~g pan~gulong ganting-pálà. Nang taóng sumunod, 1880, nagtatag na mulî ang _Liceo Artístico-Literario_ ring yaón n~g isa pang _certamen_, bilang alaala sa caarawán n~g pagcamatáy ni Cervantes. Pawang m~ga castílà ang bumubóò n~g Jurado. Si Rizal ang nagtamó n~g pan~gulong gantíng-pálà, sapagca't ang cathâ niya'y siyang lalong magandá at mainam sa lahat n~g m~ga catháng iniharáp sa certameng iyón n~g maraming m~ga periodistang castílà at m~ga bantóg na fraile sa carunun~gang pawang m~ga castila rin. El Consejo de los Dioses[10] ang cathang iniharáp ni Rizal, at ang tinangáp niyang pan~gulong ganting-pálà'y isang sinsíng na guintô, na larawan ni Cervantes ang tampóc. Ang castilang si Don N. del Puzo, pantás na catúlong n~g m~ga mánunulat sa _Diario de Manila_, ang nacacuha n~g pan~galawang ganting-pálà. N~g taón ding iyóng 1880, bago pa lamang catatangap ni Rizal n~g sinabi n~g ganting-pálà ay náparoon siya sa palacio n~g Malacanyang, at talagang magsasacdal sana cay Primo de Rivera, Gobernador at Capitán General nitong Filipinas, dahil sa n~g isang gabing n~gitn~git n~g dilím ay siya'y tinampalasan at sinugatan n~g Guardia Civil, sapagca't nagdaan siyá sa tabí n~g isáng _bulto_ ay hindî siyá nacapagpugay, at ang _bulto_ paláng iyón, na hindi niya nakilala, dahil sa cadilimán n~g gabí, ay ang tenienteng namiminúnó sa isang _destacamento_; sinugatan siya n~g waláng anó-anó, na dî man lamang siyá, pinagsabihan n~g anó man. Hindî niyá nácausap ang Capitán general at hindî siyá nagtamó n~g minímithing pagwawaguí n~g catowiran. Nang ica 6 n~g hapon, icawaló n~g Diciembre n~g taóng 1880, ay pinalabás sa Ateneo Municipal n~g Maynila ang isang melodramang wícang castílà, na ang pamagát ay Junto al Pasig[11], cathâ ni Rizal, na presidente n~g _Academia de la Literatura Castellana_ sa Maynílà n~g panahóng iyón, at música ni Don Blás Echegoyen. Ang m~ga nagsilabás sa melodramang iyón ay ang m~ga sumusunod: _Leónido_........Isidro Perez. _Cándido_........Antonio Fuentes. _Pascual_........Aquiles R. de Luzuriaga. _Satán_..........Julio Llorente. _Angel_..........Pedro Carranceja. _Coro n~g m~ga diablo_ Caramihang estudiante at ang isa sa canila'y si Vicente Elio. Di maulatang m~ga pagpupuri ang inihandog cay Rizal n~g lubháng maraming guinoong nanood n~g melodramang iyón. Sapagca't sa araw-araw ay nilílibac at nilalait n~g isang fraileng profesor sa Universidad ang m~ga estudiante, hindî nacatiís si Rizal, ipinagsangaláng niyá ang canyáng m~ga casamahán sa isáng mahigpít n~guni't mapitagang pan~gan~gatwiran, at ang naguing casaguta'y ang panunumpâ n~g canyáng catedrático, na cailán ma'y hindi niya palálabasin si Rizal sa alín mang exámen. Dahil sa nangyaring iyo'y minagalíng ni Rizal ang pasá España at doón magpatuloy n~g pag-aaral, at sapagca't sumang-ayon ang canyáng ama't iná, siya'y lumulan sa vapor na ang tun~go'y sa Barcelona, n~g ica 3 n~g Mayo n~g 1882, na puspós n~g pighatî ang cálolwa. ¡Sa Calambâ [Laguna] ay nilisan niya ang canyang m~ga pinacamumutyang amá, iná at m~ga capatíd; sa Camilíng ay ang maalab na sinisintang si Leonor Rivera, magandang dalagang ang larawa'y háwig na háwig sa matimyás na si Maria Clara sa Noli me Tangere, at saca napalayô siyá sa pinacaiibig na Bayang Filipinas! * * * * * Dumatíng si Rizal sa Barcelona, (España) n~g m~ga unang araw n~g Junio n~g 1882, at hindî pa halos nacapagpapahin~gá sa gayóng matagál na pagdaragat, sinulat na niyá ang unang _artículo_[12], na pinaglagdaan niya n~g canyáng m~ga damdamin. Pinan~galanan niya ang _artículong_ yaón n~g El Amor Patrio[13], may taglay na fechang _Junio n~g 1882_, at finirmahán niyá n~g pamagát na Laong-Laan, saca ipinadalá niyá sa Diariong Tagalog[14], at inilathálà sa pámahayagang itó n~g icá 20 n~g Agosto n~g 1882. Pakinggan natin cung anó ang pasiyá n~g isáng castílà, ni D. Wenceslao E. Retana, na nagpamagát si canyáng m~ga ilinalathálà sa m~ga pámahayagan, n~g _Desengaños_, tungcól sa kasulatang sinasabi co: "Marahil ay nacainís ca canyá (cay Rizal) ang Barcelona; marahil ay nacapamanglaw at nakapágpalungcot sa canyá ang malakíng pan~gulong bayan n~g Cataluña, n~g canyáng mámasid na doo'y may lubós na calayâan ang cálahatlahátang m~ga mithî, sa pagdidilidiling doo'y waláng m~ga _inquisidor_[15] ang ísip; datapwa't sa Maynila'y mayroon. Bagá man talastás niyáng totoong caraniwang gamit na, gayón ma'y guinawâ rin ni Rizal sa isáng pananalitáng malungcót, at may hawig na isipín, n~guni't halos laguing mabanayad, palibhasa'y _mithi ang macatulong n~g cahi't dukha n~guni't maalab na pag-anib_. "Tulad sa m~ga hebreo n~g una ani Rizal--na inihahandog sa templo ang m~ga unang bun~ga n~g caniláng pag-ibig, camí, dito sa lupa ng iba, iaálay namin ang m~ga unang pananalitâ sa áming báyang nababalot n~g _m~ga alapáap_ at _n~g m~ga ulap n~g umaga_, na hindî nagmamaliw ang cagandaha't hiwagang anyô at kaligaligaya; n~guni't lálò n~g pinacasísinta, samantalang sa canya'y pumapanaw at lumálayô," Sa ganáng cay RizaL--ani Retana--ang España'y lupa ng iba; sa ganáng kanyá'y walâ n~g _bayang sarili_ (pátria) cung dì ang Filipinas. Hindî sumasaísip niyà ang _maliit na bayang sarili_ ("pátria chica") at ang _malaking báyang sarili_ ("pátria grande") na totoong caraniwan na nitong m~ga hulíng nagdaang taón; ang _maliit_ ay ang báyan, ang lalawigan ó cung dilî cayá'y ang isáng panig: at ang _malaki_ ay ang boong nación, sampô n~g m~ga ibáng lupaíng nasásacop, cahi't anóng pagcalayô-láyò ang kinálalagyan. Ang _malakíng bayang sarili_, kung sa isáng filipinong tunay na nakikianib sa España ay walâ n~g iba kung dî ang lupaíng España, na calakíp ang canyáng m~ga nasasacop sa cabilang ibayo n~g dagat, at ang _maliit_ ay ang panig. N~guni't cay Rizal ay waláng _maliit_ ó _malaking bayang sarili_, cung dî Bayang sarili; na sa ganáng canyá'y hindî ang Calambâ, hindî ang m~ga bayang ang salita'y wikang tagalog, hindî man lamang ang pulô n~g Lusóng, cung dî ang capisanan n~g m~ga pulóng nátuclasan ni Magallanes. Hindî lamang ito: sa ganáng cay Rizal, ang España'y hindî _inang bayan_; ito'y marahil ay sa mestizong castílà, sa m~ga may dugóng castílà; datapwa't hindî sa táong may dugóng dalisay n~g tagá casilan~ganan ... "Hindî malimutan niyá, ang sariling lúpà:--"Naroroon [ang sabi ni Rizal] ang m~ga unang gunitaing nangyari n~g panahong camusmusan, masayáng _hadang_[16] kilalá lamang n~g cabataan sapagca't doo'y natutulog ang boong isang panahong nacaraan na [_ang bayang may casarinlan_] at na-aaninagnagan ang panahóng dárating [_ang catubusan n~g lahi sa pamamag-itan n~g pag-aaral_]; sapagca't sa canyáng m~ga cagubátan at sa canyáng m~ga damuhán, sa bawa't cáhoy, sa bawa't bulaclac, namamasdán ninyóng naúukit ang alaala sa alín man táong inyóng guiniguiliw, na gaya rin n~g canyáng hinin~gá sa han~ging may taglay na ban~gó, na gaya n~g canyáng awit sa lagaslás n~g m~ga batis, na gaya n~g canyáng n~gitî sa bahaghari n~g lan~git ó n~g canyang m~ga buntóng-hinin~gá sa hindî mapagwáring daíng n~g han~gin sa gabí ..."--Ang ganitóng m~ga pananalita'y talagang cay Rizal; ilála sa macahulugán, sa may tinutucoy ang m~ga pananalitáng may hímig n~g hiwágà, ito n~gâ ang anyô n~g canyáng pagsulat, ang canyáng caugalian, at halos waláng makikitang bagay na prosa[17] ó tulâ na canyáng kinathâ na hindî itó ang námamasid; na ang bawa't may ísip, cahi't caraniwan lámang ang tálas ay agád mapagwawárì sa m~ga súlat ni Rizal, ang m~ga caisipán sa pamamayang naghaharì sa budhî n~g lubhang mairuguíng yaón sa kinaguisnang lúpà--"¡Hindî nacácatcat cailán man (aní Rizal) ang pagsintá sa kinamulatang lúpà, pagcâ ang pagsintáng ito'y nacapasoc sa pusò: sapagca't talagang tagláy na niyá ang tatác n~g Lan~git na siyáng ikinapaguiguing waláng catapusán at pagcawaláng pagcasírà."--At isinunod pagdaca ang ganitóng m~ga sabi, na anaki ibig niyang palacsín ang loob at itaimtím sa púsò n~g m~ga táong pinagtatalaghán n~g casulatang iyón ang pag-íbig sa kinamulatang lúpà:--"Cailán ma'y casabiháng ang pagsinta ang siyáng lalong macapangyarihang nag-uudyoc n~g m~ga cagagawang lalong dakilà; cung gayo'y talastasíng sa lahát n~g m~ga pagsinta, ang sa kinaguisnang bayan ang siyang nagbun~ga n~g m~ga gawáng lalong malalakí, lalong m~ga bayani at lalong waláng casíng dalisay. Basahin ninyó ang Historia" ... Pagcatapos na maisaysay sa iláng pangcát na totoong mataós at macatwiran ang pananalitâ, upang patotohanang sa buhay na ito'y pawang madalíng lumípas ang lahát: sinabi naman niyá, ang nangyayari pag laganap n~g sigáw na _¡ang kinamulatang lupa'y sumasapan~ganib!_ ang sarisaring pagpapacahirap at paghahayin n~g buhay na kinacailan~gang gawín.... Datapwa't _¡hindi cailan~gan! ¡Ipinagsangaláng ang nagbigáy búhay; ¡gumanáp n~g isang catungculan! Si Codro ó si Leónidas,_[18], _ang cahi't sino man, ¡ang kinaguisnang baya'y matututong sa canyá'y mag-alaala!_ "At parang naguguniguni na niya ang sa kanya'y mangyayari, isinulat ni Rizal ang ganito: "_Magháyin ang ibá n~g canyáng cabatáan; ibinigay namán n~g ibá sa sariling bayan ang m~ga ningning n~g canyang mataas na pag-iísip_ at ang ibá namá'y _nagbúhos n~g canyáng dugo_; namatáy ang lahàt at nagpamana sa kinaguisnang bayan n~g lubháng malakíng cayamanan: ang _calayaan_ at ang _caran~galan_. ¿At anó naman ang guinawâ sa canilá n~g tinubuang lúpà? Tinatan~gisan silá at _inihaharap n~g boong_ calakhán n~g loob sa sangcataohan; sa panahóng sasapit at sa canyáng m~ga anác, upang _mapagcunang uliran_".--Si Rizal ay isang manunulat na sa anyó'y hindî tumutucoy, n~guni't cung wawarîing magalíng ay lubháng mapagpatungcol n~g sinásalitâ; at cung ilalim pa ang pagsisiyasat sa lahat n~g canyáng m~ga sinulat, hindî lamang náaaninag ang canyang tan~ging budhî, cung dî hinuhulàan namán niyá ang canyáng gágawin at ang sa canyá'y mangyayari. At para manding tagláy niyá ang isang catungculang sa canyá'y ipinagcatiwalà n~g Dios upang ganapín sa ibabaw n~g lúpâ, cayá't pagca tiguíb ang calolowa niya n~g caisipán ni Tolstoi ay nang-aakit siya sa capayapàan, at cung nag-aalab naman sa canyá ang m~ga mithîin ni Napoleón ay iniuudyóc namán niyá sa canyáng m~ga cababayan ang pakikibaca, at wináwacasán n~g ganitóng pananalitâ: "¡Oh kinaguisnang lúpà!... Mulâ cay Jesucristong puspós n~g ganap na pagsintá, na naparito sa mundo sa icagagaling n~g sangcataohan, at _nagpacamatay dahil sa sangcataohang iyan, sa pan~galan n~g cautusan n~g canyáng tinubuang bayan_, magpahangang sa lálong m~ga hindî kilaláng nan~gamatáy dahil sa m~ga _revolución_[19] n~g m~ga panahong ito, gaáno carami, ¡ay! ang m~ga nagcahirap at namatay sa iyong pan~galang kinamcám n~g m~ga ibá! ¡Gaano carami ang _ipinahámac_ "n~g pagtataním n~g galit", n~g casakimán ó n~g cahan~galan, na _n~g nalalagot na ang hinin~ga'y hinandugán ca n~g pagpupuri at sa iyo'y minithi ang lahát n~g bagay na cagandahang palad_. Magandá at dakílà n~gâ ang tinubuang lúpà, pagcâ ang canyáng m~ga anác _sa sigaw n~g pagbabaca ay nan~gagdudumali sa pagsasanggalang, sa dating lupain n~g caniláng magugulang; mabangis_ at palálò pagca mulà sa carurucan n~g canyáng trono'y _napapanood na tumatacas ang tagaibang lúpa sa udyóc n~g malakíng tácot sa pagcakita sa bayáning hucbó n~g canyáng m~ga anác_, n~guni't _pagca nagpapatayan_ ang canyáng m~ga anác, palibhasa'y nan~gagcacabahabahagui sa nagcacalabánlabáng m~ga pulutóng; pagca ipinagwawasacan ang m~ga halamanan, ang m~ga bayan at ang m~ga ciudad n~g poot at pagtataniman; pagcacágayo'y sa canyáng cahihiyan ay pinupunit ang balabal at itinatapon ang cetro at nagdaramit n~g maitim na lucsâ sa canyáng m~ga anác na namatáy. Pacasintahín n~ga natin siyá magpacailán man, anó man ang ating cahinatnan, at howag tayong human~gad n~g ibang bagay cung dî ang canyang _icágagaling_. Cung magcagayo'y macatutupad tayo n~g alinsunod sa tacdâ n~g Dios na dapat na cauculan n~g sangcataohan, na dî ibá cung dî ang cahusayan at capayapaan n~g lahát n~g canyáng m~ga kinapál. ¡Cayóng páwang nawalán na n~g mithîin ang calolowa; cayóng nan~gasugatan sa púso't isa-isang nakita ninyóng nanglagas ang m~ga pag-asang caaliw-aliw, at cawan~gis n~g m~ga cahoy cung panahong tagguináw, n~gayóng salát cayó sa bulaclác at gayón din sa m~ga dáhon, at bagá man nais ninyó ang umibig, n~guni't walâ, cayóng másumpong na sa inyo'y carápatdápat; nariyan ang tinubuang lúpà! ¡Siya'y inyóng sintahín! Siya'y inyóng sintahín, ¡oh, siyá n~gâ! datapwa't hindî na cawan~gis sa pagsintá sa tinubuang lúpà n~g unang panahóng gumáganap n~g m~ga mababan~gís na pagbabanál, na ipinagbabawal at minámasama n~g tunay at dalisay na magandáng caugalian at n~g inang Naturaleza[20]; na howag ipagmagalíng ang malíng sigábo n~g budhî, n~g pagwawasác at n~g calupitán; hindî, "lálong caayaáyang pagbubucáng liway-wáy ang sumisilang sa abót n~g tanáw", masasanghayâ at m~ga payapang ilaw, na súgò n~g buhay at capayapaan; sa cawacasa'y ang liwayway na tunay n~g cacristianuhan, tagapagbalitang pan~gunahin n~g maliligaya at panátag na m~ga áraw. Catungculan n~ga natin ang manuntón sa mahirap lacaran, n~guni't tahimic at mapagbigay pakinabang sa landas n~g Dunong na patun~go sa "Pagcasulong" at mulà riya'y "sa pagcacaisang mithî at hinihin~gî ni Jesucristo sa gabí n~g canyang pagcacasákit." "Gumawa n~g sariling bayan n~g sariling bayan cahi't gaano man ang maguing cahalagahan ang siyang lalong masilacbóng nais ni Rizal, n~gunit carapatdapat na sariling bayan...." At siyang catotohanan ayon sa canyang, m~ga guinawâ. Hindî nag tagal si "Rizal" sa Barcelona. Sumasa Madrid na siya n~g unang araw n~g Octubre n~g sinabi n~g taóng 1882. Sabay niyáng pinag-aralan ang _Medicina_ at saca ang _Filosofía_ at _Letras_. Natapos ang pag-aaral niya n~g panggagamot at nagtamó siya n~g títulong Licenciado sa Medicina n~g ica 21 n~g Junio n~g 1884, at n~g 19 n~g Junio n~g 1885, araw n~g capan~ganacan sa canya ay canyang tinamó namán ang títulong pagca Licenciado sa Filosofía at Letras at gayon din ang pagca Doctor sa Medicina. Natutuhan ni Rizal ang m~ga wicang sumusunod: tagalog, castílà, latin, francés, italiano, inglés, alemán, ruso, japonés, holandés, griego, hebreo, àrabe, sanskrito, portugués, catalán, sueco at insíc. Samantalang nag-aaral si Rizal ay pinagmámasid naman niya ang caugalian at anyô n~g m~ga castílà. Nangaling si Rizal sa isáng bayang linúluklucan n~g pagbabanalbanalan, n~g dî wastóng m~ga pananampalataya, n~g m~ga paggugol n~g salapî upang yumaman at macagumon sa lugód at layaw ang m~ga walang ibang gawâ cung dî ang mangdayà sa m~ga han~gal ...; galing si Rizal sa isang bayang sa calolwa't catawan ay may walang hangang capangyarihan ang m~ga fraile, militar, empleado at castílà. Sa Madrid ay nakita niyáng hindî gayón: linílibac n~g m~ga _librepensador_[21] at n~g m~ga _aleo_[22] n~g boong calayàan ang canilang religióng católica apostólica romana at ang canilang iglesia católica-apostólica romana; námasid niyáng maliit na totoo ang capanyarihan doon n~g Gobierno; hindî niya napanood ang acala niyang mangyayáring pagtatálotalo n~g m~ga "liberal"[23] at n~g m~ga "clerical"[24]; bagcos pa n~ga niyang nákitang madalás na naglalámbal at nagcacáisa ang m~ga "republicano"[25] at ang m~ga "carlista"[26] upang canilang masunduan ang anó mang ninanais. Nagdamdam si Rizal n~g malaking sacláp n~g loob n~g canyang pagsumaguin ang walang hadlang na anó mang pagtatamasa n~g m~ga calayàan sa España, at ang capanyarihang calakilakihan n~g m~ga fraile sa Filipinas, na siyang bumíbigti sa lahing cáymangui. Pinagpilitan niyang makilala ang anyô n~g m~ga iba't ibang "partido político"[27] sa España at napag-unawa niyang hindî carapatdapat purihin ang m~ga europeo tungcól sa bagay na ito. Nakita niyang ang bawa't partido, ang lahat n~g partido ay may magaganda at cainam-inamang m~ga palatuntunan; datapwa't nahiwatigan niyáng baga man may man~gisan~gisang nagpapagal sa udyok n~g lalong wagás at dalisay na han~gád, n~guni't hálos ang lahat ay walang pinagsisicapan cung dî ang saríling cagalin~gan. Samantalang hindî pa nan~gapapahalál sa matataas na catungculang minimithî, totoong sinusuyò ang m~ga táong manghahalál, at sa canila'y ipinan~gan~gacò ang lubhang maraming bagay, at cung macamtan na ang han~gád ay hindî guinaganap ang pan~gacò at linilimot na tikís ang m~ga naghalal sa canila. Marami sa m~ga manghahalal na ibinibigay ang caniláng voto, hindi sa táong tunay na may carapatán, cung dî sa nakiusap sa canila n~g hindî nilá mahiyáng canilang pinapan~ginoon; na hindî ang tunay na may m~ga nagawang cagalin~gan n~g isang táo sa bayan ang canilang tinitingnan, cung dî cung ang taong iya'y mainam magsasalitâ, marikít magtalumpatì, magalíng sumúyo ó nacagaganting pálà n~g salapî ó iba pang pagbibiyayâ; na ang siyam na po't siyam sa sandaang europeo'y naniniwalà sa m~ga sinasabi sa canilá n~g m~ga pamahayagan, na hindî man lamang sinisiyasat cung yao'y totoo ó hindî, cung na sa catwiran ó walâ sa catowiran; sa isáng salitâ: nakita niyáng cawan~gis din n~g m~ga táong báyan dito ang m~ga táong báyan doón. Walang anó mang inilathalà si Rizal na anó mang casulatan, mula n~g canyang lihamin n~g 1882 ang "El Amor Patrio," hangang sa taong 1884, datapowa't hindî siya naglilicat n~g pakikipagsulatan sa canyang m~ga cababayan, lalonglalò na sa m~ga nag-aaral, at ang m~ga sulat niya'y binabasa n~g lahat n~g boong pag-ibig at pangguiguilalás, dahil sa canyang bayaning pagbibigáy ulirán sa pagsintá sa tinubuang lúpá. Nang 25 n~g Junio n~g taóng 1884 ay nagtalumpatì si Rizal sa isang piguíng na guinawa sa Madrid, sa pagpapaunlác cay guinoong Juan Luna, bantóg na pintor ilocano, dahil sa pagtatamó n~g pan~gulong "premio" sa "Exposición" n~g canyang balitang "cuadro," na ang pamagat ay "Spoliarium", at cay guinoong Felix Resurreccion Hidalgo, na taga Filipinas din, at mabuti rin namang pintor. Guinawâ ang piguíng na iyón sa Restaurant Inglés, pinasimulán n~g icasiyam na oras n~g gabî at may m~ga anim na pong táo ang nagsalosalo. Nan~gulo sa mesa--alinsnnod sa sabi n~g "El Imparcial", sa Madrid, n~g ica 26 n~g Junio n~g 1881--si pintor Luna; nan~gagsiupô sa dacong canan niya si na señor Labra, Correa, Nin y Tudó at sa caliwa niya'y si na señor Moret, Aguilera at Mellado (D. Andrés). Nan~gagsiupô rin doon si na señor Morayta, Regidor, Azcárraga (D. Manuel de), Araus, Fernández Bremón, Paterno (Alejandro, Antonio at Máximo,) Vigil, del Val, Moya, Cárdenas, Govantes, Rico, Gutiérrez, Abascal, Ansorena, García-Gómez, López Jaena, Más (pintor valenciano), Fernández Labrador (cubano), Rodriguez Correa at iba't iba pang maraming pintor, literato at periodista. Nagtindig si Rizal at siya ang náunang nanalitâ; minamasdan siyá n~g lahát; sa caymanguing mukhâ niya'y umaalab ang nin~gas n~g masilacbóng pagsinta sa tinubuang lúpà, at sacâ nagsaysay siyá n~g isáng talumpating hindî mapagwari cung alin ang lalong maganda: cung ang cahan~gahan~gang pagsintá sa tinubuang lupang numiningning sa talumpating iyón, ó ang cagandagandahang pagcacaanyô-anyô n~g m~ga salitâ. Pagsisicapan cong isatagalog ang talumpating iyón; bagaman talastás cong dukhâ ang aking panític at cúlang ang wica natin sa casaganaan n~g wicang castilàng guinamit ni Rizal sa gayóng pananalitâ: n~guni't mamalakhín co na cung maipakilala sa bumabasang irog ang cahi't culabóng anino n~g masilacbo't caligaligayang pananalitâ n~g ating capatid na Martir sa Bagumbayan. Pasisimulan co: "Mañga guinoo: Sa paggamit n~g pananalita'y hindî nacapag-aalinlan~gan sa akin ang tacot na bacâ pakingán ninyo acó n~g boong pag-wawaláng bahálà; naparito cayó't n~g inyóng ipanig sa sigabo n~g aming mithî ang simbuyó n~g mithî ninyóng panghicayat sa cabatáan, cayâ n~ga't waláng salang cayo'y matututong magpaumanhín. M~ga panghalinang simoy n~g pag-iibigan ang siyáng lumalaganap sa aláng-álang; m~ga ágos n~g pagcacapatiran ang siyang lumílipad na nagcacasalusalubong; m~ga calolowang masintahin ang nakíkínig, at dahil dito'y hindî acó nag-aalap-ap sa aking abáng cataohan at hindî namán acó nag-aalap-ap sa cagandahan n~g inyong loob. Palibhasa'y m~ga táo cayóng may púsò, walâ cayóng hinahanap cung dî m~ga púsò rin, at buhat sa caitaasang iyang pinamamahayan n~g m~ga damdaming mahál, hindî ninyo hinahálatâ ang m~ga walang cabuluháng pan~git na budhî; nalalaganapan n~g inyong titig ang cabooan; pinasisiyahan niyá ang naguiguing dahil at inilalatag ninyó ang camáy sa cawan~gis cong nagnanasang makipanig sa inyó sa isá lamang adhicâ, sa isa lamang mithî: ang dan~gál n~g dakílang ísip, ang ningning n~g tinubuang lúpà. ("Magaling, totoong magaling; pacpacan.") "Ito n~ga ang cadahilanan cayâ cayó'y nan~gagcacapisan n~gayón. May m~ga pan~galan sa historia n~g m~ga bayang sila lamang ay nagpapakilala na n~g isáng nangyari at nagpapaalaala n~g m~ga pagguiguiliwan at n~g m~ga cadakilaan; m~ga pan~galang wan~gis sa isáng cababalagháng hiwágà na nagháharap sa ating m~ga matá n~g m~ga caisipáng caayaaya at caaliw-aliw; m~ga pan~galang ang kinaoowia'y isang pagcacásundô, isang saguísag n~g capayapâan, isáng tálì n~g pagsisintáhan n~g m~ga nación. Nauucol sa m~ga ganitó ang m~ga pan~galan ni Luna at ni Hidalgo: nililiwanagan n~g caniláng m~ga caran~galan ang dalawáng dúlo n~g daigdig: ang Casilan~ganan at ang Calunuran: ang España at Filipinas. Sa pagsasalitâ co n~g dalawáng pan~galang ito'y nakikinikinitá co ang dalawang nagníningning na balantóc na nagmumula capowa sa magcabicábilang dacong iyon at nagcacalicaw, pagdating sa caitaasan, sa udyóc n~g pagguiguiliwán n~g iisáng pinangalin~gan, at buhat sa caitaasang iya'y papapag-isahín ang "dalawang bayan" sa pamamag-itan n~g walang catapusáng pagcacáisa, "dalawang bayang "magcacambal cahi't papaghiwalayin n~g m~ga dagat at n~g calayuan; "dalawang báyang" hindî sibulán nang "m~ga binhî n~g paghihiwalay na itinatanim n~g m~ga nabubulagang tao at n~g caniláng calupitán." Capowa capurihán si Luna't si Hidalgo n~g España't n~g Filipinas; sa pagcá't cung ipinan~ganác man silá sa Filipinas ay mangyayari rin namáng maipan~ganác sa España. Waláng sariling bayan ang cataasan n~g ísip; ang cataasan n~g isip ay tulad sa ilaw, sa han~gin; pag-aari n~g lahát; walang sariling bayang gaya n~g alang-alang, gaya n~g buhay at gaya n~g Dios. "(M~ga pacpacan)" "Lumilipas na sa Filipinas ang matatandang caugalian; ang maririn~gal na gawa n~g canyang m~ga anác ay hindî na nangyayari lamang sa loob n~g sariling bahay; iniiwan na n~g paróparóng silan~gan ang sariling bahay; sa m~ga lupaing yao'y ipinakikilala na ang paguumaga n~g isáng mahabang araw, sa pamamag-itan n~g maniningning na cúlay at namumulamulang pagbubucang liwayway, at ang láhing iyóng nagugulaylay sa boong gabí n~g historia, samantalang lumiliuanag ang araw sa ibá't ibáng lupaín, mulî n~gayóng gumiguising na kumíkinig sa untóg n~g electricidad na sa canyá'y gumibíc sa pakikipanayám sa m~ga bayang calunuran, at "hinihin~gî ang ilaw, ang buhay ang civilizacióng" n~g una'y caniláng minana na pinapagtibay ang waláng catapusáng m~ga lagdâ n~g hindî naglilicat na pag-gulong n~g panahón, n~g m~ga pagcacáiba't iba, n~g di nagmamaliw na paghahalihali, n~g pagsúlong." "Ito'y nalalaman ninyóng magalíng at ipinagdádan~gal na ninyó; cayó ang may gawâ n~g cagandahan n~g m~ga brillante n~g coronang taglay sa ulo n~g Filipinas; ang Filipinas ang nagbigay n~g m~ga bató, ang Europa ang kumikil at n~g numingníng. At pinanonood nating lahát n~g boong pagdiriwáng; cayo'y ang inyong yárì; cami'y ang nin~gas, ang lacás, ang m~ga batóng aming bigay. "(Mainam na totoo.)" "Ininóm nilá roón ang calugodlugod na talinghágà n~g Naturaleza; Naturalezang dakílà at cakilakilabot sa canyang pagwawasác, sa canyang paglacad na waláng humpáy, sa canyang hindî mapaglírip na lacás. Naturalezang matimyás, payápà at malungcot sa canyang m~ga pagsasaysay na hindî naglílicat at hindî nagbabago; inililimbag n~g Naturalezang ito ang canyáng tatác sa lahát n~g canyáng linalalang at ibinun~ga. Tagláy n~g canyáng m~ga anác ang tatac na iyán saán man silá pumaroón. Cung hindî pacasiyasatin ninyó ang caniláng m~ga ásal, ang caniláng m~ga gawâ, at cahi't babahagyâ man ang pagcakilala ninyó sa báyang iyón, makikita ninyóng na sa lahát na parang siyang bumubuò n~g canyáng dúnong, gaya n~g calolowang siyang namamatnugot sa lahát, cawan~gis n~g nagpapagaláw sa isáng máquina, túlad sa anyóng pan~gúlo, caparis n~g unang cagamitán. Hindî mangyayaring hindî sumilang ang talagang canyang dinaramdam, hindî mangyayaring siya'y maguing isáng bágay at ibáng bágay ang gawín; sa dacong ibabaw cung bagá man nagcacáiba, malicmátà lámang. Sa "Spoliarium", sa licuran n~g pinturang iyang hindî pipí ay naririn~gig ang caguluhan n~g maraming tao, ang sigawan n~g m~ga alipin, ang taguintin~gan n~g m~ga baluti't sandata n~g m~ga bangcáy, ang hagulhulan n~g pan~gun~gulila, ang m~ga híguing n~g dalan~gin, na napagwawari ang anyô at catotohanang tulad sa pagcarin~gíg sa dagundóng n~g culóg sa guitnâ n~g malacás na in~gay n~g malaking agos n~g tubig na bumabagsác mulâ sa mataas, ó ang pan~gin~giníg na nacalalaguim at cagulatgulat n~g lindól. Ang Naturalezang namamaguitnà sa pagcacaroon n~g m~ga bagay na iyon ay siya ríng namamaguitnà sa pincel na lumálagdâ n~g pintura. Bilang capalít nito'y tumítiboc sa cuadro ni Hidalgo ang isang totoong dalisay, pagpapakilalang lubós n~g calungcutan, n~g cagandahan at cahinaang pawang ipinahamac n~g maban~gís na lacás; at gayón, palibhasa'y inianác si Hidalgo sa silong n~g maningning na azúl n~g lan~git sa Filipinas, sa pagpapalayaw n~g mahinhing hihip n~g amihang galing sa m~ga caragatan doon, sa guitnâ n~g catahimican n~g doo'y m~ga dagatan, sa hiwagang caaliw-aliw n~g canyang m~ga capatagang lúpà at carikitdikitang pagcacaayos n~g canyang m~ga bundóc at n~g m~ga bundóc na nagcacatanitanicalâ. "Cayâ na cay Luna ang m~ga lilim, ang m~ga pagcacalabánlaban, ang m~ga naghihin~galong liwanag, ang talinghágà at ang cakilakilabot, bílang alin~gawn~gáw n~g madidilím na sigwá sa lupaíng mainit, n~g m~ga kidlát at n~g mauugong na pagbugá n~g canyáng m~ga volcán; cayâ cay Hidalgo'y pawang liwanag, m~ga culay, pagcacabagay-bagay, damdamin, aliwalas, cawan~gis n~g Filipinas sa m~ga gabíng may bwan, sa canyáng m~ga araw na tahimic, sa m~ga naaabot doon n~g tanáw, na pawang umaakit sa pagdidilidili at doo'y iníuugoy ang waláng catapusán. At ang dalawá, cahi't lubháng nagcacáiba, sa anyô man lamang, ay nagcacáisa cung ganáp na lilinin~gin; cawan~gis namán n~g pagcacaisá n~g ating m~ga púsong lahát, bagá man totoong nan~gagcacáiba: ang dalawáng itó, sa caniláng pagpapaaninaw, sa pamamag-itan n~g caniláng "paleta," n~g carikitdikitang sicat n~g araw n~g trópico[28], guinágawâ niláng m~ga sínag n~g dî maulátang capurihang canilang inililiguid sa canilang sariling bayan; _isinasaysay n~g dalawa ang tunay na calagayan n~g aming buhay sa pagsasamahan, sa asal na guinagamit at sa natutungcol sa pamamahala n~g calacarán n~g bayan_; ang cataohang pinapagtitiis n~g mabibigat na dalahin; ang cataohang hindi natutubos, _ang catowiran at ang mithing nakikitungáli n~g mahigpit sa m~ga di_ "wastong caisipán," _sa maling pananampalataya at sa m~ga licong cagagawán_, "sa pagca't ang m~ga damdamin at ang m~ga pasiya ay nacapaglalag-os sa lálong macacapal na cuta"; sa pagca't sa lahát n~g m~ga hadláng ay may napumumulusán, pawang nan~gan~ganinag, at cung hindî sila magcapluma, cung dî sila tulun~gan n~g limbagan, hindî lamang maghahandog n~g panglibang sa panin~gin ang canilang paleta at m~ga pincel, cung dî naman maguiguing mananalumpating totoong marikit manalitâ." Cung itinuturo n~g iná sa canyáng anác ang canyáng sariling wícà at n~g maunáwà ang canyáng m~ga catowáan, ang canyáng m~ga kinacailan~gan ó ang canyán~g m~ga pighatî; itinuturò namán n~g España sa Filipinas, sa canyáng pagcainá ang canyáng sariling wícà; "cahi man hinahádlan~gan niyáng m~ga bahagyâ na ang abo't n~g panin~gín at napacapandác ang pag-íisip," na sa canilang malabis na pagsusumicap na sumapanatag sila sa panahóng casalucuyang tinatawid, ay "_hindi nila mátanaw ang panahóng darating_ at hindî pinagtitimbangtimbang ang maguiguing bung~a n~g canilang guinagawâ;" m~ga sisiwang payát, "masasamáng ásal at m~ga pang-akit sa casamâang ásal", na waláng ibáng iniimbot cung dî ang inisín ang lahát n~g damdaming dalisay, at sa caniláng pagpapasamâ n~g púsò n~g m~ga bayan, "ay itinatanim nilá sa m~ga bayang iyán ang m~ga binhî n~g m~ga pagcacaalit at n~g sa panahong darating ay anihin ang bun~ga, ang lasong haláman, ang camatayan bagá n~g m~ga ipan~gán~ganác pang m~ga tao." "N~guni't ¡limutin natin ang m~ga capan~gitang ásal na iyán! ¡Capayapaan sa m~ga patáy, sapagca't páwang m~ga patáy na n~gâ; hindî na silá humihin~gâ, at sila'y kinacain na n~g m~ga u-od! ¡Howag nating tawaguin ang pag-aalaala sa canilá; howag nating dalhin dito sa guitnâ n~g ating m~ga casayahan ang canilang cabahúan! "Sa cagalin~gang palad ay lalong marami ang m~ga capatid; ang cagandaha't camahalan n~g loob ay pawang m~ga catutúbò sa sílong n~g lan~git n~g España: sa bagay na ito'y cayóng lahát ay m~ga sacsíng maliliwanag." Nangagcaisa cayó sa pagsagót; nan~gagsitulong cayó, at gumawâ cayó marahil n~g lalong malakí cung mayroon pa sana cayong magagawâ. Umupô cayó sa pakikisalamúhà sa aming pagsasalosalo, at sa inyòng pagbìbigay unlac sa maririlag na m~ga anác n~g Filipinas ay pinauunlacan namán ninyo ang España; sapagca't lubos na talastas ninyóng lahat, na hindî ang dagat Atlántico ang hanggahan n~g España; hindî rin namán ang dagat Cantábrico at ang dagat Mediterráneo--casirâang dan~gal n~gang tunay cung macahadláng ang tubig sa canyáng cadakilâan, sa canyáng isipan.--Narorooon ang España cung saan ipinararamdam ang canyáng pangpaguinhawang akit, at cahi't maalís man sacálì ang canyáng bandera, matitira rin ang sa canya'y pag-aalaalang hindî matatapos, hindî magmamaliw, ANO ANG MAGAGAWA NG CAPIRASONG DAMIT NA MAPULÁ AT MARILAW; ANONG MAGAGAWA NG MGA FUSIL AT NG MGA CAÑON SA BAYANG HINDI SIBULAN NG PAGSINTA AT PAGGUILIW; SA BAYANG HINDI NANGAGCACAYACAP ANG MGA MITHI, HINDI NANGAGCACAISA ANG PALATUNTUNAN NG ADHICA, HINDI NANGAGCACASANG-AYON ANG MGA PASIYA NG ISIP..? (Mahabang m~ga pacpacan.) Si Luna't si Hidalgo'y tunay n~gang inyó at tunay rin namang amin; sila'y inyóng sinisinta, at sa canila'y napapanood namin ang magagandang m~ga pag-asa, m~ga mahahalagang ulirán. Ang m~ga cabataang filipinong na sa Europa, na cailan may masigabo ang loob, at ilán pang m~ga taong nananatili ang m~ga púsò sa pagcabátà, palibhasa'y laguing gumagawâ n~g m~ga cagalin~gang dalisay sa udyóc n~g canilang malilinis na budhî, nan~gaghandog cay Luna n~g isáng corona, mahinhing alay, tunay n~gang maliit cung isusumag sa maalab naming nais, n~guni't siyáng lalong cúsà at siya namang lalong maláyà sa lahát n~g pag-aalay na guinawâ hanga n~gayón. Datapwa't hindî pa nasisiyahan ang Filipinas n~g pagkilalang utang na loob sa canyáng maririlág na m~ga anác, at sa pagcaibig niyáng maipakilalang ganáp ang m~ga caisipang umuulic sa canyáng budhî, ang m~ga damdaming sa puso'y umaawas, at ang m~ga salitáng tumatacas sa m~ga lábì, naparito tayong lahát sa piguìng na itó upang papag-isahin ang ating hán~gad, upang bigyang catuparan ang pagyayacapang iyán n~g DALAWANG LAHING nan~gagsisintahan at nan~gagiibigan, na nan~gagcacaisang may apat na raang taon na sa caasalan, sa pagpapanayam, at sa pamamayan, UPANG MANGYARING SA PANAHONG DARATING NA ANG DALAWANG LAHING IYA'Y MAGUING ISA LAMANG NACION SA BUDHI, sa canícanilang m~ga catungculan, sa canicanilang pitháyà, sa canicanilang m~ga taglay na biyáyà. (Pacpacan.) ¡Ipinagdíriwang co[29] ang ating m~ga artistang si Luna at si Hidalgo, capuriháng dalisay at wagás n~g DALAWANG BAYAN! ¡Ipinagdiriwang co ang m~ga táong sa canila'y tumulong upang sila'y macatagál sa lubháng mahirap na pagsalun~ga sa landás n~g Arte! ¡Ipinagdiriwang co, at n~g uliranin n~g cabataang filipino, na "inaasahang mahál n~g AKING SARILING BAYAN[30] ang gayóng m~ga cagandagandahang m~ga halimbáwà at n~g ang _ináng España_[31], na mapagsicap at mapagmalasákit sa icagágaling n~g canyáng m~ga lalawigan, "pagdaca'y gawín ang m~ga pagbabagong utos na malaon n~g panahóng pinag-íisip"; may daan na n~g araro at ang lupa'y hindî cutad. ¡At îpinagdíriwang co, sa cawacasán, ang ililigaya niyong m~ga magulang na sa canilang pan~gun~gulila sa guiliw niláng m~ga anác, mulâ sa lubhang malayong lupaing caniláng tinátahana'y sinusundan n~g titig, na basâ n~g lúhà at n~g púsong tumítibóc na naglálagos sa m~ga dagat at sa calayuan, at "inihahayin sa altar n~g icagagalîng n~g lahát ang m~ga matimyas na caaliwang totoong nagsasalat pagdating sa dacong calunuran n~g buhay", mahahalagá't m~ga bugtóng na bulaclác sa panahóng tagguináw na sumisilang sa m~ga pampan~gin n~g libin~gan!--(Masilacbóng m~ga pacpacan; masigabong m~ga pagpupuri sa nagtalumpatî.) Sumunod na nan~gag talumpatì si López Jaena [na pinintasán n~g dî cawásà ang m~ga fraile], si Govantes, Cárdenas, Del Val, iláng m~ga filipino, si Nin y Tudo, Más, Azcárraga, Luna (nagpasalamat), Regìdor, Fernández Labrador, Labra, Azcárraga (muling pagtatalumpatì), Morayta, Rodriguez Correa at Moret. Natapos ang piguíng n~g ica 12 n~g gabî. Pakingan natin n~gayón ang salítà n~g castilang si D. Wenceslao E. Retana tungcol sa talumpatî ni Rizal. Ganitó ang canyang sinabi: "Hindî n~g n~gâ macahihin~gî n~g higuít pa sa ritong cagandahan n~g pagcacatalumpatî: nagsalitâ si Rizal sa n~galan n~g Filipinas, na dî tagláy ang pagpapacumbabang hiníhin~gì n~g m~ga castílà sa m~ga anác n~g bayang iyon, cung dî parang isáng "caanib" na cusâ n~g caniláng calooban: "tayo'y dalawang bayan, tayo'y dalawang láhì, cung anó cayo'y ganoon din camí, at yamang gayo'y ibig namin ang inyong ibig. ¿Ipinagcacait bagá sa amin ang inaacálà naming carapatdapat na aming tamuhin?... ¡Dilidilihin ninyo ang panahóng sasapit!... Hindî mangyayaring manatili magpacailán man ang casalucuyang calagayan n~gayon "Walâ pang isá man lamang filipino, lalonglalô na cung gayong na sa haráp n~g m~ga castilang may matatáas na catungculan, na nacapan~gan~gahas magsalitâ n~g gayón. Ibig ni Rizal na manatili ang pagsasama n~g España at Filipinas, n~guni't "hinihin~gî niya", upang mangyari ang pagsasamang itó, na magcaroon ang m~ga filipino n~g m~ga catowiran at m~ga catan~gîang kinacamtán n~g m~ga castílà. Ipinalálagay niyang malakíng caapihán n~g canyang láhì cung dî gayón ang mangyayari, at hindî n~gâ mangyayaring tiisin niya ang gayóng caalimurahan. Hangang dito ang sabi ni Retana. Nang panahóng yao'y kinacathâ na ni Rizal ang novelang _Noli me tangere_, na sa canya'y magpuputong n~g walang hangang capurihán. Ang m~ga hulíng bowan n~g pagcátirá niya sa España'y guinamit niya sa pag-aaral n~g carunun~gang nauucol sa pag-gawâ n~g m~ga cútà (fortificaciones) sa panahóng pagbabaca, na ang guinamit na salita'y ang wicang inglés, at may m~ga dibujong nagpapaliwanag n~g canyang m~ga isinulat. Pinamagatán niyá ang m~ga dibujong itó n~g "Parapeto Simple."[32] "Caballo de frisa."[33] "Trampas de lobo."[34] "Estacada."[35] "Estacada de perfil."[36] "Reglas para determinar las dimensiones de los parapetos."[37] Sinabi n~g castilang si Sr. Amador de los Rios, na naguing profesor ni Rizal sa Universidad n~g Madrid sa wicang árabe, na cailán man daw ay hindî pa siya nagcacaroon n~g alagád na macasing tálas n~g isip ni Rizal. Bago umalís sa España'y nilibot muna ni Rizal ang Andalucía at Valencia, at pinagsicapan nìyang maunáwà ang anyô n~g m~ga lupaíng iyón at ang caugalian n~g m~ga taga roon. * * * * * Nang calaghatian na n~g taòng 1885, at n~g macuha na niya ang pagca licenciado sa Filosofía at Letras, at bilang calahátì na ang nacacathâ niya sa _Noli me tangere_, siya'y na pa sa París, sa udyóc n~g manin~gas na han~gad na macapaglibot sa mundo, upang macapag-aral n~g lahat n~g bagay at n~g mabihasa siyang magaling sa pagwiwicang francés. Nakisama siya, pagdating sa París, sa bantog na oftalmólogo[38] na si M. Wecker, upang matutuhan niyáng lubós ang panggagamót sa matá. Nagsanay rin siya roon sa m~ga wicang inglés at alemán. Ipinagpatuloy niya sa París ang pagcathâ n~g _Noli me tangere_. * * * * * Nang m~ga unang araw n~g taóng 1886 ay lumipat si Rizal sa Alemania. Nagtumirá siya sa ciudad n~g Heildelberg, na kinalalagyan n~g ilog Néckar, na sumasabang sa ilog Rhin. Buhat diya'y nakipagsulatan siya sa Profesor Ferdinand Blumentritt, sa Leitmeritz, (Bohemia). Nacaibigan niya sa Heildelberg ang profesor Dr. Galezowsky. Hindî nalimutan ni Rizal susumandalî man ang Filipinas, at nagpapatotoo n~g bagay na itó ang canyáng tuláng sinulat sa Heildelberg n~g ica 22 n~g Abril n~g 1886, na pinamagatán niya n~g: "A las Flores de Heildelberg."[39] N~g macatira siyang ilang bowan sa Heildelberg at sa Wilhelmsdorf, ay napa sa Leipzig naman at doo'y pumasoc n~g pagcacajista upang macakita n~g pagcabuhay. Nang m~ga unang araw n~g taóng 1887 ay siya'y napa sa Berlin at doo'y canyáng na caibigan ang m~ga bantog na pantás na si Doctor Virchow, na sa canya'y nagpakilala upang siya'y maguing capanig n~g "Sociedad Antropólogica Berlinesa"; si Dr. F. Jagor, dakilang "naturalista" at maglalacbay na sumulat n~g librong "Reisen in den Philippinen", na ipinalimbag sa Berlin n~g 1873; si Dr. Joest, marilag na "geógrafo" at si Dr. Schiilzer, pantás na mangagamot. Nang taóng 1886 ay natapos ni Rizal ang pagcathâ n~g _Noli me Tangere_, at n~g m~ga unang bowan n~g 1887 ay ipinalimbag sa Berlín ang sinabi n~g libro. Nang calaghatían n~g taóng 1887 ay dumating sa Maynila ang iláng _Noli me Tangere_; datapwa't pinacaiin~gatang lubhâ n~g bawa't pinalad magcaroon, sa tacot na bacâ dumating sa balítà n~g pinúnò, ó n~g m~ga fraile, ó n~g m~ga guardia civil ó n~g m~ga castílà ay pagbintan~gan siyang "filibustero"[40] at pagusiguin n~g cakilakilabot. Bawa't macabasa n~g "_Noli me Tangere_" ni Rizal ay nan~gagsasabing ang librong ito'y siyang bagong _Biblia_ n~g bayang filipino; sa macatowid baga'y sa m~ga aral na nababasa sa _Noli me Tangere_ ni Rizal naroroon ang catubusan n~g bayang filipino. ¡Laking pagcacagulo n~g m~ga fraile at n~g lahát n~g m~ga castílà n~g matalastas nila ang napapalamang m~ga casaysayan sa libro ni Rizal! Pagdaca'y gumawâ ang m~ga fraile n~g isá at waláng higcát na pagpupulong. "¡Laking capusun~gan! ¡Isáng "indio" isang "macacong indio", isang "matsing na indio"--ang sabihan nila--ang nan~gan~gahas pumintas n~g ating m~ga cagagawan!" May nasumpun~gan si párì Pedro Payo, fraileng dominico at casalucuyang arzobispo dito n~g panahóng iyón, na isáng _Noli me Tangere_; dinalidaling binasa itó at pagcatapos ay agád ipinadalá n~g ica 18 n~g Agosto n~g 1887 cay párì Gregorio Echevarría, na fraileng dominicong gaya rin niya, at rector n~g cung tawaguin nila'y _Real y Pontificia Universidad de Santo Tomás de Manila_, upang siya namán ang sumiyasat. Dalîdálì namáng binása nitó at pagcatapos ay nagtatág n~g isáng capulun~gang naboboo n~g tatlóng fraileng m~ga dominico, na ito'y si párì Matías Gómez, si párì Norberto del Prado at si párì Evaristo Fernández Arias, upang silá ang humatol cung ano n~gà cayâ ang nan~gapapalamán sa novelang sinulat ni Rizal. Nang ica 30 n~g Agosto n~g 1887 ay nagpadalá n~g sulat sa Arzobispo na si párì Payo ang rector sa Universidad na si párì Gregorio Echevarria, at doo'y sinasabing binasa at pinagsiyasat n~g isáng capulun~gan ang _Noli me Tangere_ na ilinathalâ ni J. Rizal, at caniláng lubos napagtantong ang librong iyo'y totoong isáng malakíng heregía, capusun~gán at nacasisirang púri sa Religión at isáng ganáp na paglabág at pag-alimura sa Gobierno n~g España at sa lahát n~g m~ga mahál na capisanang castílà rito, at pangguguló n~g catahimican n~g púsô at n~g budhî n~g bayan at n~g m~ga namamayan dito, at mangyayaring pangalin~gan n~g m~ga casacunaang totoong cahapishapis sa España. Sa maiclíng sabi, alinsunod sa capulun~gan n~g m~ga fraile, ang librong iyon ni Rizal ay casamasamaang panglabág sa Religión, panglait sa España at pangguguló sa calooban at damdamin n~g tagarito. Ipinadalá namán nì párì Payo ang sulat na iyón sa capitán general na si D. Emilio Terrero. Sa magcabicabilang panig n~g Maynilâ, n~g boong Filipinas ay pinag-uusapan n~g lihim n~g m~ga castílà, n~g m~ga filipino, n~g m~ga taga ibang lupaín ang pasiyá tungcol sa _Noli me Tangere_, ¡n~guni't waláng nacatatalós, waláng nacacabasa pa n~g _Noli me Tangere_! At lumálakí n~g lumálakí ang bulung-bulun~gan, ang sabihana'y ang librong iyó'y cakilakilabot, calaguimlaguim, waláng cahalintulad n~g samâ ... ¡at lumálakí namán n~g lumálakí ang pagmimithî n~g bawa't macahiguing n~g balitang iyóng mabasa ang _Noli me Tangere_! caya't pinagpilitan n~g lahát at n~g bawa't isá ang magcaroon; n~guni't hindî macakita, mahirap macakita cung dî sa pamamag-itan n~g lalong matatalinong paraan. N~g m~ga unang araw ay nacabibili n~g tatlóng piso bawa't libro, hindî nalao't dumating n~g sampong piso, labingdalawáng piso, labinglimang piso, dalawampong piso ... Nang malao'y hindî na dalawampong piso ang halagá n~g bawa't "Noli", lalô pang malakí, at cahi man malakí ang ìbayad, cung castílà ó mestizong castílà ang humahanap ay hindî macakita; caya't napilitan ang m~ga castílà at ang m~ga punong castílà na magpabilí sa Europa, at sapagca't mainam na pang-udyóc sa anò man ang pakikinabang n~g limá, anim hangang macasampong ibayo, ang m~ga castílà rin ang namilí sa Europa n~g _Noli me Tangere_ sa halagang manalapî, at sacá dinalá rito n~g lihim at ipinagbilí rito n~g lihim sa capowâ castílà rin, sa m~ga fraile, sa m~ga filipino at sa m~ga taga ibáng lupaín sa halagang camalácmalác na dalawampô hangang dalawampo't limang piso ang isá. Sa sulsol ni párì Payo ay ipinadalá naman n~g capitan general na si Terrero ang _Noli me Tangere_ sa "Comisión Permanente de Censura"[41] upang ito'y maglagáy namán n~g canyáng pasiya. Si párì Salvador Font, fraileng agustino ang siyang naglagda n~g pasiyá, na doo'y pinacacalaitlait si Rizal hangang sa tawaguing isáng "han~gal" daw na waláng pagpalagyan sa catacsilán at samá. Ang _Noli me Tangere_, aní párì Font, ay isang paglabág at pamumusóng sa Religión n~g España; isang paglabág at pamumusóng sa Pan~gasiwaan, sa m~ga castilang cagawad n~g Gobierno at sa m~ga Tribunal n~g justicia; isang paglabág at pamumusóng sa hucbó n~g Guardia Civil, isang paglabág at pamumusóng sa icapapanatili n~g m~ga nasasacop n~g España, at pagcatapos n~g ganitong bugsô n~g "paglabag at pamumusóng" ay sinabi niyang sa canya raw pasya at acálà, ay dapat ipagbawal n~g capangyarihan n~g capitán general ang pagdadala rito, paglilimbag ulî rito at paglalaganap dito n~g librong _Noli me Tangere_, na totoong nacacapahamac. Bucod sa lalong m~ga casakitsákit na m~ga pag-alimura cay Rizal at m~ga pagpaparatang n~g m~ga gawang hindî man lamang napapanaguinip n~g ating capatid na Martir, ay idinugtong pa ni párì Font ang ganitong m~ga salitâ: "ANG TANGING HANGAD ni Rizal ANG CASARINLAN NG LUPAING ITO, at ang adhica niya'y iwalat ang mahal na catibayan n~g Bayang sarili[42], niyang Bayang sariling sa canya'y nagbigay n~g pagcatáo, na sa canya'y nag-arúgà at nagpasúso sa m~ga dibdib na maran~gal, na sa canya'y nagpacain n~g tinapay at n~g m~ga aral n~g magagandang asal; at ang Filipinas na dating sumasamba sa di totoong Dios, mangmang at mahahalay ang caugalian ay guinawang ganap na bayang católico, bayang lalong may calayaan at marunong sa lahát n~g m~ga bayang nabubuhay sa ilalim n~g pagtatangkilic n~g m~ga nación sa Europa, at ang lahing lalong sumasaligaya sa ilalim n~g nacapagbibigay guinhawang lilim n~g mapagcalin~gang m~ga cautusan sa India"; ... at iba't iba pang m~ga salitang nagpapakilala n~g masilacbó niyang poot cay Rizal. At winawacasan niya n~g ganitong saysay: "Itó n~gâ ang pasiya n~g napifirma sa ibabâ nitó, upang ipagbawal n~g mahigpít ang dito'y paglaganap n~g librong itó ... Maynilà, ica 29 n~g Diciembre n~g 1887.--_Fr. Salvador Font_, agustino calzado." Ipinalimbag ni párî Font at inilaganap sa boong Filipinas at sa boong España ang canyang pasiyang itó, at sa ganitong nangyari ay lalô namang lumakí ang pagmimithî n~g maraming mabasa ang cathâ ni RizaL, caya't ang guinawang iyon ni párì Font ay siyang nacatulong n~g dî cawasa n~g pagcalat n~g _Noli me Tangere_ sa boong daigdig. ¿At ano ang sinasabi sa librong iyon upang macaligalig n~g dî ano lamang sa m~ga fraile at m~ga castila, macabagbag n~g loob n~g m~ga filipino at bigyan n~g dî ugaling cahulugan n~g m~ga taga ibang lupaín? Man~ga bagay na hindî himalâ, m~ga bagay na hindi dapat pagtakhan; walang sinasaysay cung dî ang cactotohanan; nagcámalî aco, walang sinasaysay roon cung dî ang culabóng anino n~g catotohanan n~g m~ga nangyayari rito sa Filipinas na pananampalasan, pag-amis, paglapastan~gan, paninirang puri at walang licat na pan~gun~gulimbat sa m~ga filipino n~g m~ga fraile; ang m~ga pag-iríng at pagpapahirap n~g guardia civil dito, at ang m~ga hidwang cagagawan n~g ilan sa m~ga empleado[43] at hindi empleadong castila. Walang sinasabi sa librong iyon cung dî ang m~ga hidwang caasalán at ang m~ga malíng pananampalataya n~g halos lahat n~g m~ga filipino, at ang canilang labis na pagca mapaniwalain sa lahat n~g sa canila'y pasampalatayanan n~g m~ga nagpapangap na cahalili n~g Dios, niyang Dios na totoong mahabaguin, dakila sa pagca masintahin sa canyang kinapal, walang han~ggan ang pagca mairuguin sa catowiran; niyang nan~gagpapangap na corderong ma-amo, nagsipanumpang mananatili sa carukhaan, sa pagpapacalinis n~g budhî at calolowa, sa paglayô sa cahalayan at sa maruruming layaw n~g catawan, sa tunay na pagpapacumbaba at pagca masunurin, bago'y ang guinagawa'y lihis na lihis sa canilang m~ga catungculang banal, sa canilang m~ga sumpâ, sa m~ga damdamin n~g bawa't taong may dalisay na calooban.... Mulâ niyo'y nagcalayong lalo ang dating nagcacahiwalay n~g pagtitin~ginan n~g m~ga castila't n~g m~ga filipino, baga man sa hayagan, sa paimbabaw ay hindî nagbabago. Napopoot n~g dî cawasà ang m~ga fraile't ang m~ga castílà na ang isang "indiong" gaya ni Rizal ay magsalitâ n~g catotohanan, at nalulugod namán ang m~ga filipino sa pagcacasalitâ n~g catotohanang iyan. Pakinggan natin ang sabi n~g castilang si Wenceslao E. Retana tungcol sa bagay na ito: "¡At anó! anang m~ga filipino--¿diyata't ipinalalagay na dî capaslan~gan ang sa araw araw at sa boong panahón ay sumulat n~g sari-saring m~ga paglait at m~ga pagpaparatang na laban sa amin, at n~gayo'y mamasamain nilang ang isáng filipino'y "minsang" macasulat n~g boong catotohanan?" "Filibustera" ang novela ni Rizal, sa pagca't isang filipino ang sinasabing cumathâ; cung ang nalagay na cumatha'y isang castílà--at marami n~ga sa m~ga castílà ang dî mag-aalinlan~gang magsabing yao'y gawâ niya--hindî n~ga nila pan~gan~galanan n~g gayon." "Inulit-ulit ni Costa[44] hangang sa nagsawa ang sabing: "bayan (ang España) n~g m~ga eunuco"[45]; at sinabi naman ni Unamuno[46] ang ganito: "bayan (ang España) n~g m~ga dowag." Datapwa't si Costa at si Unamuno'y hindî ipinan~ganac sa Filipinas." Dumating sa Senado n~g España n~g Junio n~g 1888 ang ligalig dahil sa _Noli me Tangere_. Ipinagcanulô n~g senador Vila sa canyáng m~ga casamahang, sa Filipinas daw ay may ipinasoc na isang libro na cung tawaguin ay "novela" at ang pamagát ay _Noli me Tangere_, na kinathâ n~g isang "indio" na canyáng alám ang pan~galan, doctor sa Medicina n~g Universidad sa Madrid, caibigang matalic n~g Principe de Bismarck at sa canyáng dunong ay nahalal na catedrático n~g Medicina sa isang Universidad n~g Alemania. Ang "novelang" yaon ... anang senador Vila ... isang pangcalat n~g aral na laban sa religión católica, pang-akit sa protestantismo, tagapaglaganap n~g aral ni Proudhon, at iba't iba pang gaya nitong pawang hindi catotohanan. Sa Congreso naman n~g España ay pinagcaligaligan din ang _Noli me Tangere_. Nagsalitâ naman doon ang general na si D. Luis M. de Pando, n~g ica 12 n~g Abril n~g 1889, n~g sari-saring paratang sa librong iyón. Datapowa't hindî nababasa n~g senador Vila at n~g general Pando ang _Noli me Tangere_; walà silang nabasa cung di ang pasiya lamang ni párì Font. Ang guinawang ito n~g m~ga pantas na castílà at ang walang licat na pag-uusig n~g m~ga fraile sa librong iyon, sacá ang matamáng pagbabalitâ naman ni Blumentritt sa m~ga pan~gulong pamahayagan sa sangdaigdigan, sa carikitan n~g kinathâ ni Rizal, ang siyang lubhang ikinabantóg nitó sa lahát n~g m~ga nación. * * * * * Mulâ sa Marzo hangang Mayo n~g 1887 sinulat ni Rizal ang iba't ibang bagay. Isinatagalog niya ang ilang m~ga tulâ ni Goethe; kinathâ sa wicang francés ang m~ga librong "Histoire d'une clef", ang "La Pécheuse et le poison," isang maiclíng casaysayan tungcol sa linggo n~g palaspas, ang "Tartarín sur les Alpes," ang "Unter den Linden," ang "Le pistolet de la petite Baronne" at saca ang wicang inglés na: "Are account of the Life and Writings of Mister James. By Patrick Murdock, D. D. F. R. S." Nang magtatapós na ang Abril n~g 1887, si Rizal ay nanaw sa Berlin at na pasa Dresde, at doo'y nakilala niya at naguing caibigan si Dr. A. B. Meyer, marunong na filipinólogo[47] at tagapamatnugot n~g _Museo Etnográfico_ roon, na siyang pan~gulo sa galíng sa lahát n~g kilala sa boong daigdíg tungcol sa bagay na iyon. Nagalác n~g dî sapálà ang Dr. Meyer n~g makilala niya si Rizal, at pinagpakitaan niya itó n~g ganáp na magandang calooban. Pumaparoon si Rizal sa Museong iyon sa araw-araw at canyang pinagsusumag ang anyo at calagayan tungcol sa baít at hilig n~g lahát at bawa't isá sa m~ga láhì. Nalís si Rizal sa Dresde at na pa sa Leitmeritz (Bohemia) at doon tumuloy sa bahay n~g cakilala na niyang dati sa pagsusulatan lamang na si Profesor Ferdinand Blumentritt, na namamatnugot n~g Ateneo Municipal sa ciudad na iyon at marilag na pantas na umiibig sa Filipinas n~g dî paimbabaw, na gaya n~g dî mamacailang ipinakita na niya at ipinakikita pa sa gawâ. Bagaman hindî nacararating dito sa Filipinas ay malaki pa marahil ang pagcakilala niya sa lupaing ito at sa m~ga tagarito cay sa maraming nagpapangap na nacacakilalang lubos sa sangcapuluang itó[48]. Sinasabi ni Blumentritt na nagtamo siya n~g isa sa m~ga casayahang lalong malakí, n~g makita at mayacáp niya si Rizal. Nag-ibigan siláng tulad sa tunay na magcapatid, at hindi sila nagpupupuan. Iniin~gatan niya hanga n~gayon n~g boong pagmamahal ang isang larauan niyang guinawa ni Rizal sa sandalíng pagguguhit n~g lápiz. Hindî maalis sa ala-ala ni Rizal ang m~ga pag-alipusta n~g m~ga fraile sa m~ga filipino, caya n~ga't sa canyang m~ga pakikipag-usap sa canyang matalic na caibigang si Profesor Blumentritt ay canyang nasalità ang ganito: "Na ang lahat n~g m~ga lahi n~g m~ga tao ay nagcacaibaiba lamáng sa canicanilang anyô at caugalian sa dacong labas, n~guni't alinsunod sa Psicología[49] ang maputi, ang abo-abo, ang marilaw, ang caymangui at ang maitim ay nagcacaisa ang naramdaman, nagcacawan~gis ang m~ga umuudyok na budhî at hilig, na nagpapatibóc n~g púsò: at ang pinagcacaibahan lamang ay ang paraan n~g pagsasaysay ó paggawâ. "Na walang napagkikilala ang m~ga antropólogo[50] cung dî ang m~ga lahi; na ang napagmamalas lamang n~g m~ga mapagmasid n~g m~ga pamumuhay n~g bawa't nación ay ang pagcacaiba't iba n~g calagayan n~g mayaman at mahirap, n~g mahal at timawa; na sa m~ga nacióng lalong m~ga paham, na gaya baga n~g Francia at Alemania, ang lalong marami sa m~ga nananahan doo'y casing pantay rin n~g calagayan n~g pag-iisip n~g m~ga tagalog, at ang culay n~g balat, pananamit at wicang guinagamit ang bilang caibhan lamang." "Na ang pag-íisip ay tulad sa m~ga cayamanan at cung may m~ga nacióng mayaman at mahirap, ay may m~ga tao ring mahirap at mayaman; cung may nagbabalac na táong siya'y ipinan~ganac na pagdaca'y mayaman, ang gayong tao'y namamali, sa pagca't siya'y sumilang sa sandaigdigang dukhâ at hubád na cawan~gis n~g alipin; minamana ang catalasan n~g isip na tulad naman sa cayamanang naipamamana. Pawang mayayaman sa pag-íisip ang m~ga nación sa Europa; datapwa't ang m~ga tao roon n~gayo'y hindî mangyayaring macapagsalitâ, cung di ring lamamg maghahambog, na pagdaca'y mayaman na sila sa pag-íisip mulâ n~g mátayô ang canilang m~ga nación; nagcailan~gan silang gumugol n~g maraming siglo[51] sa pagpupumilit sa pamamag-itan n~g pagbabaca upang camtán ang m~ga calayâan, magagaling na m~ga cautusan at iba pang sarisaring paraan, at n~g masundoan ang m~ga cayamanan n~g pag-iisip na canilang ipinamana pagcatapos sa m~ga táo n~gayon; ang m~ga nagpapakinang n~g isip n~gayon, ang catowid baga'y ang nagtuturo n~gayon sa m~ga cabataan, di n~ga nila magagawâ ang gayong m~ga bagay cung hindî sana nila sinamantala ang salinsaling natutuhan n~g m~ga táong sinundan nila, at cung hindî naman sila lubos na nagsumakit; ang bagay na ito'y sinasacsihan n~g Historia[52] n~g panahong una'y hindî higuit ang cagalin~gan n~g pagpapalagay n~g m~ga romano sa m~ga alemán, sa pagpapalagay n~g m~ga castílà sa m~ga tagalog." "Na ang m~ga pagpintás na guinagawâ n~g m~ga taga Europa sa nan~gagcacaiba't ibang m~ga lahing may culay (ang m~ga caymangui, maitim, marilaw ó abo-abó) ay hindî mabigyang caliwanagan sa isáng matibay na catowiran; cayâ silá nagcacagayo'y dahil sa talagang handâ na ang caniláng calooban sa dî paniniwalâ, at dahil naman sa canilang pagcaisip na sila ang nauucol macapangyari sa m~ga láhing hindî mapuputî. Talastas n~g lahát na nan~gan~ganib ang m~ga lahing may culay na baca sila'y pawaláng halaga n~g lahing putî, at sa ganitong dahil, cung sila'y naglilingcod sa m~ga taga Europa ay malaki ang sa canila'y ikinalalamang, at bucod sa rito'y sa pagca't pinagwawárì na hindî magagamit ang lahing may culay sa m~ga linilimbag. Datapwa't cung paglilinin~gin, ang m~ga lahing may culay na canilang tinutucoy ay m~ga táong totoong timáwà at waláng pinag-aralan, masasabing ang halaga n~g m~ga pasiya n~g m~ga lahing putî ay capantay lamang n~g sa isang tagalog, na sa canyáng paglalacbay sa Francia at Alemania ay ibig na ipalagay na ang lahát n~g m~ga tagaroo'y pawang catulad n~g m~ga manggagatas, m~ga alílâ at m~ga cocherong francés at alemáng canyáng nakita." "Na ang dahil n~g caimbihan n~g m~ga túbò rito sa Filipinas ay nagmumulâ lamang sa culay n~g balat. Maraming lalaki't babae sa Europa na nagmulâ sa lalong carukharukhâang pamumuhay, na nangyaring naca-akyat sa lalong cataastaasang calagayang lubhang mahahalagá, ang iba'y nan~gatututong bumagay sa canilang bagong calagayan at hindî ikinahihiyâ ang canilang abang pinanggalin~gan, cung dî bagcos pang ipinalálagay nilang isang malaking capuriháng nangyaring nasunduan nila, sa canilang sariling pagpupumilit, ang gayong pagcápaunlac; ang iba nama'y pinagtutuyaanan at inaaring salát sa catalinuhan, dahil sa canilang dî wastóng paghahambog. Ipinalálagay n~g m~ga táong may culay, na sila'y ucol sa m~ga dapat uyatín at pawaláng halagá, baga ma't sila'y m~ga táong mahal na lubós, palibhasa'y isáng sacsìng nagpapatotoo n~g canilang pinangalin~gan ang canilang pagmumukhâ, at ang bágay na ito'y siyáng sa canila'y nacapagbíbigay n~g cakimian, dahil sa talastás niláng sa canila'y pagpapawaláng halagá n~g m~ga taga Europa: masamâ ang pagtin~gîn n~g m~ga europeo sa m~ga tagalog; anó máng waláng cabuluháng pagcacamalî nitó, na mangyayáring gawín din namán n~g cahi't dalisay mang lahî n~g isáng tubò sa Montmorency, ay linílibac n~g m~ga europeo, at isinisiwalat nila sa pananalitáng: "¡anó n~gâ bagá ang maaasahang gawíng mahusay n~g isáng taong may cúlay!" Mangyayáring datnin niyáng siyá'y maguing isáng magalíng na Abogado, isáng dakilang Médico, datapowa't cailán may hindî nila ipalalagay na itó'y isáng caraniwang bágay; ang pinaca malakíng magagawâ lamang nilá'y isáng panguiguilalás, na hicayat n~g pagpapalamáng, na gaya n~g pagtatacâ, sa isáng malakíng áso sa circo, n~guni't hindî n~gâ nilá, matatangáp na magcacapantáy ang pag-iísip n~g tagalog at n~g europeo". Sa matiyagá at masalicsic na pagsisiyasat ni Rizal ay caniyang lubós napagkilalang nagcacapantay-pantay ang caya n~g pag-iísip n~g lahát n~g m~ga láhì: putî, caymangui, mariláw, abo-abó ó itím, at yayamang gayó'y mangyayaring ipagcaloob sa isá't isá ang lahát n~g bágay na pamamahálang magalíng sa báyan, ó m~ga cautusán bagáng nagbíbigay n~g lálong malalakíng calayàan; at sa ganitóng pananálig niyá'y guinugol ang boóng lacás upang camtán n~g caniyáng m~ga cababayan ang m~ga calayàang totoong kinacailan~gan, at n~g dito'y lumagô ang caguinhawahan at lumucloc ang Ináng Filipinas sa trono nang caran~galan. Nang may isáng bowan n~g nagsasama ang magcaibiga'y nagpaalam si Rizal cay Blumentritt, at canyáng nilibot ang m~ga ciudad n~g Praga, Bruna, Viena, Nuremberg at Munich. Dumating sa Ginebra n~g m~ga unang araw n~g Junio, doo'y nátirang sandalî, lumipat sa Losana at doo'y tumiguil na iláng araw, sacá nilibot ang m~ga pan~gulong bayan n~g Suiza at pagcatapos ay naglacbay sa Italia, nilibot namán niyá ang boong caharìang iyón; n~guni't malaon ang canyang itiniguil sa Milan, Venecia, Florencia, Roma at Génova. Mulâ sa Génova'y na pasa Marsella, at buhat dito'y lumulan siya sa vapor "Diemnah" na patun~go sa Saigon n~g bowan n~g Julio n~g 1887, at pagdating sa Saigon ay lumulan namán siyá sa vapor "Haiphong" na patun~go sa Filipinas na ang conciencia'y tahimic, samantalang nan~gagcácagulo namán ang m~ga fraile't castílà sa Maynilâ, na ang pinacamagaang na cahilin~gan ay putulin ang canyáng ulo, bilang caparusahang magaang sa dakilang casalanang pagcasulat niyá n~g _Noli me tangere_. * * * * * Nang dumating si Rizal dito'y casalucuyang Presidente n~g Consejo n~g m~ga Ministro sa España si D. Práxedes Mateo Sagasta, Ministro n~g Ultramar si Don Victor Balaguer, Gobernador at Capitán General n~g Filipinas si D. Emilio Terrero, Gobernador Civil n~g Maynílà, si D. José Centeno, Director General n~g Administración Civil si D. Benigno Quiroga-López Ballesteros at Secretario n~g Gobierno General si D. José Sáinz de Baranda, m~ga guinoong pawang mairuguín sa calayàan; at cung hindî ang dirito'y ang m~ga guinoong sinabi na, noon pa sana'y napahamac na si Rizal. Tumangáp siyá n~g siya'y bagong cararating dito sa Maynílà, n~g lubhang maraming sulat na waláng firma, at doo'y ipinagtagubilin sa canyang siya'y magpacain~gat, sa pagca't totoong nan~gan~ganib ang canyang buhay, at gayon din namán ang sabi sa canyá n~g canyáng ama't iná, m~ga capatíd, m~ga camag-anac at m~ga caibigan. Nan~gagtátaca ang lahát cung bakit hindî agád siya napapahamac pa, palibhasa'y hindî cailâ ang calakilakihang capangyarihan n~g canyang m~ga caaway. Sa utos n~g matátaas na puno'y halos hindî humíhiwalay cay Rizal ang teniente n~g guardia civil na si D. José Taviel de Andrade. Isáng umaga'y napasá Ateneo Municipal siyá upang makipagkita at bumátì sa m~ga jesuitang si párì Pablo Ramón at si párì Federico Faura; sinalubong siyá nitó, at sinábi sa canyáng yámang nagbago siyá nang pananampalataya'y huwag n~g túlungtong na mulî sa Ateneo; at hindî na n~gá namán siyá nagbalíc doón hangang sa siyá'y binaríl. Hindî nagluwat sa Maynila si Rizal; na pa sa Calambâ siyá, at iníbig niyang doó'y manahímic; n~guni't hindî nangyári. Sa ákit n~g pagmamahál sa m~ga cababáyan, siyá'y gumawâ nang isáng casulátang wícang castilà at wícang tagalog, na doo'y idinaraing sa Gobernador General na mangyáring tangkilikin ang m~ga catowiran n~g m~ga taga Calambang maláon n~g totoong niyuyurac n~g m~ga fraile. Sa casulatang iyo'y sinasaysay ang lihís sa matuwíd na pagpapabuwís n~g m~ga fraileng dominico sa m~ga lupang linílinang n~g m~ga taga Calambâ, ang pagdaragdag sa taon-taón n~g buwis, ang sa m~ga pagtataním n~g m~ga halaman, ang sa m~ga lansan~gan, m~ga bahay at m~ga escuelahan: waláng sinásaysay doon cung di dalisay at wagás na catotohanan. Tumawag si Rizal n~g isang pulong n~g m~ga namamayan sa Calambâ, dumaló sa pulong na iyón ang m~ga caibigan at ang m~ga caaway n~g m~ga fraile; ipinabasa niyá sa lahát ang casulatang wícang castila't wícang tagalog na iyón, at walâ, isá mang tumanguí sa pagfirmá. Pumirmá sa casulátang iyón si Rizal, ang caguînoohan, ang m~ga naghaháwac n~g lupa't ang m~ga nan~gin~gisama, ang m~ga babae, ang m~ga alilà, ang m~ga insíc, ang boong báyan, sampo n~g m~ga caibígan n~g m~ga fraile. Ipinadalá ang carain~gang iyon sa Gobernador General, at ang gayong carain~ga'y hindî pinansín; at sapagca't nag acalang manghigantí ang m~ga fraile, mulíng nagpadalá ulî n~g isá pang casulatang ipinamamanhíc na mangyaring makialám ang Gobernador General sa pag-amís na guinágawâ n~g m~ga fraile; n~guni't ang gobierno'y hindî umimíc. Nagpasimulâ ang m~ga taga Calambâ n~g pagtanguí sa pagbabayad, samantalang hindî ipinaliliwanag n~g m~ga fraileng dominico ang cung bakit silá ang tan~ging may-árì n~g boong Calambâ, na waláng nátira, cácarangcal mang lúpà sa m~ga táong túbò roon; sinagót n~g m~ga fraile ang gayong cahin~gìan, n~g pagpapalakí n~g bowís at n~g paghihigpít n~g paninin~gil, at sa cawacasa'y nagpadalá silá sa Calambâ, n~g Septiembre n~g 1888, sa pamamag-itan n~g capangyarihan n~g Capitán General Weyler, n~g isáng hucbó n~g m~ga sundalo, at ipinaguibâ at ipinasunog ang m~ga bahay n~g nagsisitanguing magbayad n~g buwís, at isá sa m~ga ipinaguibâ ang bahay n~g m~ga magulang ni Rizal. Baga man totoong ligalíg ang canyang calooban sa m~ga pag-apíng nangyayari sa canyang cababayan at sa mahigpít na pag-uusig na sa canya'y guinágawâ n~g m~ga fraile, hindî rin siyá naglilicat n~g pagsulat; inihulog niyá sa wicang tagalog ang iláng maiinam na tuláng wicang alemán, at sacâ ang bantóg na drama ni Schiller na _Guillermo Tell_ ang pamagát, na wicang alemán din, at bukod sa roo'y nanggágamot pa siyá sa m~ga may sakít sa canyang bayan. Datapowa't waláng salitâ, waláng pagkilos, waláng anó mang hakbáng si Rizal na hindî ipinalálagay n~g m~ga fraileng hakbáng, kilos at salitáng "filibustero", at dahil sa gayong nangyayari'y napilitan si Rizal, na mulíng panawan ang canyang pinacasísintang bayang Filipinas, at papan~gulilahin ang canyang m~ga magulang, capatíd, kinamaganacan, caibigan at m~ga cababayan, n~g unang araw n~g Febrero n~g 1888, cahi't may dinaramdam pa siyáng sakít noon. Umalís sa Filipinas si Rizal na nanglulupaypáy ang loob; siyáng cailan ma'y di nag-ibig na magbubò n~g cahi't capatác dugô n~g canyáng capowâ tao'y napagkilala niyang hindî cacaratan ang casarinlán n~g Filipinas cung dî sa pamamag-itan n~g pagpapabahâ n~g dugô. Hindî pa nalalaong nanaw si Rizal sa Maynila'y guinawà na n~g m~ga caguinoohang tagalog sa pan~gulong bayang ito n~g sangcapuluang Filipinas, n~g unang araw n~g Marzo n~g 1888, ang isáng payapang "procesión cívica" n~g lubhang maraming filipino, na nagdaan sa Escolta, tinun~go ang loob n~g Maynilà at ibinigay cay Don José Centeno, Gobernador Civil dito n~g panahóng iyón, ang isáng casulatang nacafirma ang marami, na doo'y hinihin~ging papanawin dito ang Arzobispo at paalisín ang m~ga fraile, dahil sa m~ga cadahilanang nálalagdâ sa casulatang iyón. Sinalubong ang m~ga guinoong iyón n~g Gobernador Civil n~g boong cagandahan n~g loob, at sa canila'y ipinan~gacong gagawin ang na sa catwiran, bagay na matútupad n~gâ marahil cung dî sana macapangyarihan ang m~ga fraile cay sa Gobierno n~g España. Ang nangyari'y nan~gábilanggò sa Bilibid na mahabâ ring panahón ang m~ga pan~gulong pumifirma sa casulatang iyón, at walang nagawâ upang sila'y maligtas si Terrero, Centeno at Quirroga--López--Ballesteros na sa canila'y tumatangkilic. Dumatíng si Rizal sa Emuy. Nalúlà siyang mainam sa pagdaragát, dahil sa tinátaglay niyáng sakít. Hindî siya lumunsád sa Emuy, dahil sa malacas na ulán at sa caguinawán, at dahil namán sa sinabi sa canyáng doo'y totoong marumí. Nagtulóy siya sa Hongkong at doo'y nacakilala niya ang ilang m~ga castílà at si G. Balbino Mauricio, na malaóng taóng nabilangò dahil sa gulóng nangyari sa Tan~guay n~g taóng 1872. Doon siya nátira sa bahay ni G. José María Basa, na napatapon sa Marianas, dahil din sa gulóng sinabi na. Nag-aral siya sa Hongkong n~g wicang insíc. Napag-unawâ ni Rizal doong ang m~ga fraileng dominico'y sila halos ang may ari n~g Arsenal sa Hongkong. Sinamahan si Rizal ni Basa sa pagpasa Macao, upang dalawin si G. Lecaroz, at sa bahay nito'y natirá, silang ilang araw, at pagcatapos ay nan~gagbalic ulì sa Hongkong, at mulâ roo'y lumulan siya sa vapor "Oceanic" n~g ica 22 n~g Febrero n~g 1888, na ang tun~go'y sa Japón. Damatíng siya sa Yokohama n~g ica 28 n~g buwan ding iyon. Carárating pa lamang niya sa Hotel ay tumanggáp na siya n~g pasabi n~g "Encargado n~g Legación n~g Negocios n~g España" sa ciudad na iyong sa canya'y makikipagkita. Hindî n~ga nalaon at dumatíng sa tinatahanan ni Rizal ang iláng castílà, binati siya n~g boong pitagan, inihandóg sa canya ang boong paglilingcod at tuloy inanyayahan siya n~g boong guiliw na doon na matira sa Legación. Aayaw sanang pahinuhod si Rizal sa anyayang iyón, n~guni sa pagca't namasid niya ang malabis na pagpupumilit, at palibhasa'y nais niya ang lubos pakilala sa m~ga castílà, sumang-ayon siya sa capamanhican. Nátira n~gâ si Rizal sa Legación n~g Españang may mahiguit na isáng buwan. Nilibot niya ang ilang lalawigan n~g Japón, na cung minsa'y casama niya ang "Encargado n~g Legación" at cung minsa'y ang "intérprete" nito: Doo'y nag-aral si Rizal n~g japonés at pinagsiyasat ang canilang teatro. Samantala'y inaakit si Rizal n~g sinabi n~g "Encargado" na tumanggap n~g isang catungculang mataas na sa canya'y ipinagcacaloob n~g Gobierno n~g castílà, datapwa't hindì pumayag si Rizal. Nang macalampás ang isáng bowa'y napasalamat siya sa magandang caloobang sa canya'y ipinakita, napaalam at lumulan sa isáng vapor na ang tun~go'y sa Estados Unidos n~g América. Nácasacay niyá sa vapor ang isáng mag-anac na ang ama'y inglés na nagn~gan~galang Jakson, ang ina'y filipina at ang m~ga anac ay ipinan~ganac sa Filipinas, at sacà isáng japonés. Itinanong sa canya n~g isá sa m~ga anac n~g inglés cung nakikila niya ang isáng nagn~gan~galang "Richal" na cumathâ n~g _Noli me Tangere_; sumagot si Rizal na nacan~gitî, na nakikilala niya, tulad sa pagcakilala ni Aladin cay _Florante_; at sa pagca't nagsasalitâ n~g m~ga pagpupuri sa cumathâ n~g librong yaon, siya'y napakilala na, sa pagca't cahi't ilihim man niyá ang canyang pan~galan ay maaalaman din sa capitán at m~ga oficial n~g vapor. At sapagca't ang japonés ay walang nalalaman cung dî ang canyang kinaguisnáng wícà, siya ang naguíng "intérprete" sa pakikipagsalitaan sa ibáng m~ga casacáy sa vapor. Dumatíng si Rizal sa San Francisco de California n~g ica 28 n~g Abril n~g 1888. Hindî siya nacalunsád agád, dahil sa pinapag "cuarentena" ang vapor, bagá man tumelégrama ang Cónsul americano sa Hong-kong, na n~g umalís ang vapor na iyo'y waláng cólera roon, at gayon ang guinawâ dahil lamang sa may casacáy na walong daang insìc, at sapagca't nagcátaong n~g m~ga araw na iyo'y casalucuyang halhalan, n~g mawicâ n~g m~ga táongbayang ang Gobierno'y tumitin~gin sa canilá at naghihigpít sa m~ga insíc, cayâ guinawâ ang gayong pagbimbín. Gayon ma'y cumacain sa vapor ang maraming m~ga empleado sa Aduana roon at ang Médicong americano na galing sa Hospital n~g m~ga may sakít na cólera. Nang macaraan ang labingdalawang araw ay pinalunsád si Rizal at iba pang m~ga "pasajerong de primera", n~guni't nan~gatirá sa vapor ang m~ga insíc at m~ga japonés na pawang pasajerong "de 2.a" at "de 3.a" hangang sa namatáy na untiuntì, ayon sa balitâ ni Rizal, ang may tatlongdaang insíc. Linibot ni Rizal ang lalong malalakíng ciudad n~g Estados Unidos, at canyáng hiniwatigan ang calagaya't m~ga caugalian n~g m~ga tagaroon. Hinan~gaan niya ang m~ga caguilaguilalas na bahay roon, ang m~ga ilaw eléctrico, ang cahimahimalang Niágara, ang m~ga dakilang bun~ga n~g caisipán n~g m~ga americano; dinalaw niyá ang m~ga nagpapaalaala cay Washington, ang carilagdilagang táong walang cahulilip sa sanglibutan n~g siglong yaon; n~guni't namasid niyang doo'y walang tunay na calayâan sa pamamayan. Sa maraming m~ga Estado'y hindî nacapag-aasawa ang isang lalaking negro (itím) sa isang babaeng maputî, at ang isang babaeng maitím, ay hindî nacapagaasawa sa isang lalaking maputî. At doo'y totoong kinagagalitan ang m~ga insíc, hangang sa pagcamal-an ang m~ga japonés na isinasama nilá sa pagcasusot sa m~ga insíc. N~g ica 16 n~g Mayo n~g 1883 ay lumulan si Rizal sa vapor "City of Roma" at tumun~go sa Europa. Dumatíng siya sa Liverpool n~g ica 24 n~g Mayo n~g 1883, at hindî nalao't siya'y na pa sa Lóndres n~g calaghatían n~g taón ding iyón, at sa araw-araw ay naparoroon siya sa bahay n~g filipino ring si G. Antonio María Regidor. Samantalang linilibot ni Rizal ang m~ga iba't ibang nación upang mahiwatigan at mapagcúrô niya ang sarisaring dunong at m~ga caugalian n~g iba't ibang lahì, itinátayô namán sa Madrid n~g m~ga filipinong naroroon, n~g ica 12 n~g Julio n~g 1888, ang "Asociaciòn Hispano-Filipina," na caayon nilà ang pantás na castilang si D. Miguel Morayta. Sa pagca't inaacálà n~g m~ga filipinong yaong kinacailan~gan ang isang pamahayagang maglathalà n~g canilang m~ga mithî at damdamin, nagtatag ang filipinong si G. Graciano López Jaena n~g isang pamahayagang pinalalabas towing icalabinglimang araw, na ang pamagat ay _La Solidaridad_. Nagsisulat sa pamahayagang ito si na Guinoong Marcelo Hilario del Pilar, José Rizal, Ferdinand Blumentritt, Mariano Ponce, Eduardo Lete, Antonio Luna, Graciano López Jaena, Dominador Gómez at iba pa. Nagtayô n~g m~ga panahong iyon n~g isang "logia" n~g m~ga filipino, na pinamagatang _Solidaridad_, at mulâ noo'y sumilang ang adhicang palaganapin sa m~ga filipino ang masonería. Guinawâ n~g 25 n~g Noviembre n~g 1889 ang Junta general n~g capisanang "Asociación Hispano-Filipina at nangahalal na bumuô n~g Junta Directiva ang m~ga sumusunod: _Presidente_: D. Miguel Morayta, Gran Oriente Español n~g francmasonería. _Vicepresidentes_: D. Antonio Balbin de Unquera, católico at manunulat na balita; D. Felipe de la Córte, general brigadier n~g ingenieros, at D. Luis Vidart, jefe n~g artillería, académico n~g Historia at manunulat. _Tesorero_: D. Teodoro Sandiko. _Secretario_: D. Dominador Gómez. Ang bumubuô naman n~g Comisión Ejecutiva'y ang sumusunod: _Presidente_: D. Miguel Morayta. _Vocales_: D. Marcelo Hilario del Pilar, D. José Hernández Crame at D. Simplicio Jugo. _Secretario_: D. Manuel Labra. Hangang guinágawâ n~g m~ga filipinong na sa Madrid ang m~ga sinabi co na'y sinisiyasat naman ni Rizal ang lahát n~g m~ga casulata't m~ga librong nauucol sa Filipinas, upang malagyan niya n~g m~ga paliwanag ang librong _Sucesos de las Islas Filipinas_ (M~ga nangyari sa Sangcapuluang Filipinas) na sinulat n~g Dr. Antonio Morga na ipinalimbag nito sa México n~g taóng 1609. Dito naman sa Filipinas ay hindî naglilicat ang m~ga fraile n~g pagsirang puri sa _Noli me tangere_. Palibhasa'y hindî marami sa m~ga lupaíng itó ang marunong n~g wicang castílà, ang m~ga sinulat ni Rizal at ibá pang m~ga filipino, tungcol sa pagmamalasakit sa atin, ay bahagyâ, na lamang napagkikilala rito, datapowa't sa malakíng pagcacámalî n~g m~ga fraile ay silá rin ang naglaganap n~g bagay na caniláng linilipol. Pagca ang tao'y naparaig sa silacbó n~g manin~gas na galit, ang madalás na naguiguing bun~ga n~g guinagawà ay siyá rin ang nagpahamac sa sarili. Itó rin n~gâ ang nangyari sa m~ga fraile. Kinapopootang totoo n~g m~ga fraile ang m~ga sinusulat ni Rizal, dahil sa pawang pumupucao n~g pagsinta sa kinamulatang lúpâ, nagpapaliwanag n~g catowiran, nagpapakilala n~g sariling dan~gal at camahalan, nagtuturô n~g m~ga catungculan at carapatán at ipinauunáwâ ang m~ga pagdaraya at pan~gan~galacal na guinagawâ sa Religión ni Cristo n~g m~ga nagpapangáp na "cahalili n~g Dios," at napopoot sila n~g di cawasà cay Rizal at sa caniyang m~ga sinusulat, palibhasa'y talós nilang si Rizal ay lubhang pahám at masintahing totoo sa tinubuang lúpâ, at cung ang m~ga titic na iya'y lumaganap sa sangcapuluan, ang caniláng capangyariha'y málulugsô at masisirâ ang caniláng hanap buhay na pan~gan~galacal n~g Religión. Sa guitnâ n~g caniláng pagn~gin~gitn~git ay humanap silá n~g paraang sucat macasirang puri sa filipinong nagtatan~gol sa canyang kinamulatang bayan. Totoo't na sa caniláng camáy ang capangyarihang magbawal n~g pagpapadalá rito n~g m~ga casulatan ni Rizal, at na sa camay rin namán nilá ang capangyarihang umusig at magparusa n~g cabigatbigatan sa sino mang man~gahás tumanggap, mag in~gat ó bumasa n~g m~ga casulatang yaon; n~guni't caniláng nakitang linalabag lamang at pinaglalaruan n~g ilang m~ga filipinong tunay na sumisinta sa tinubuang bayan ang canilang mahigpít na utos, ang canilang m~ga pagbábalà n~g caparusahán sa catawán at sa calolowa, at winawalang cabuluhan ang canilang m~ga pan~gan~garal sa púlpito at sa confesionario, at sa gayong calagaya'y pinagcaisahan n~g m~ga fraile na sagutin ang m~ga casulatan ni Rizal n~g sulat din. Inihalál nila sa pagganap n~g ganitong tungcol si Fr. José Rodriguez, na n~g panahóng yao'y prior at púnò n~g "Asilo de Huérfanos" (Ampunang-bahay sa m~ga ulilang lalaki) sa convento n~g Guadalupe, sacop n~g bayang San Pedro Macatí, na n~gayo'y napapanig sa lalawigang Rizal. Tumupad si Fr. José Rodriguez n~g boong casipagan sa canyang mahigpit na catungculan, at sinabi naming mahigpit, sa pagca't walâ n~g mahirap gawing gaya n~g piliting hadlan~gan ang mahinusay na lacad n~g pagsulong n~g m~ga carunun~gan at n~g pagcakilala n~g tawo sa canyang sariling camahalan; tulad naman sa halíng na mag-acalang masasalaan niya ang ilog Pasig, at n~g ang tubig na umaagos doo'y howag macarating sa dagat. Nagpalimbag si Fr. José Rodriguez n~g sunodsunod na m~ga libritong wicang castílà at wicang tagalog. Pinamagatán niya ang m~ga wicang castílà n~g CUESTIONES DE SUMO INTERES, at ang tagalog nama'y CAIINGAT CAYO. Hindî sagot ang m~ga libritong yaon sa m~ga pan~gan~gatowiran ni Rizal, cung di licawlicaw na paglait, pag alipusta at m~ga pagpaparatang sa tinatawag nilang han~gal at imbíng Doctor Calambenyo. Hindî kilala n~g panahóng iyón n~g halos n~g lahat n~g filipino ang Doctor José Rizal, at bihirangbihirâ ang nacauunáwà n~g canyang pan~galan at m~ga sinusulat, datapowa't n~g mabasa n~g m~ga tagalog ang m~ga librito ni Fr. José Rodriguez, na ipinan~galat na walang bayad n~g boong casaganaan, ay napucaw ang canilang pagmimithing basahin ang NOLI ME TANGERE, na bagong calalabas, at sa pagca't ang pagsinta sa Inang Baya'y siyang lalong malacás na pangpatapang sa paglulong sa pan~ganib, hindî nawalan n~g nagpilit na dito'y macapagpasapit n~g lihim n~g lalong marami n~g librong iyon, at marami naman ang lihim na naglacô, at lalong marami ang m~ga lihim na bumili, "sa anim at pitong piso bawa't libro." Walâ na yatang totoong masarap sa aliping gaya n~g lumasáp n~g ibinabawal; ito ang cadahilana't nanaig sa tacot sa capahamacan ang maalab na adhicang sumírà, n~g utos n~g m~ga tampalasang pinapan~ginoon. Hindî nalaon at sinagot n~g m~ga tagalog ang m~ga libritong CAIINGAT CAYO ni fray José Rodriguez n~g m~ga librito ring pinamagatan naman n~g CAIIGAT CAYO, sa macatowid baga'y magpacaigat, tumulad sa igat, na sa cadulasan n~g catawan ay nacahahagpos sa camay n~g humuhuli. Cung minsa'y Dolores Manapat at cung minsa'y Salvadora Liwanag ang nacafirma sa m~ga libritong iyon. Isa sa m~ga libritong tagalog na sagot sa m~ga librito ni Fr. José Rodriguez ay ang nacafirma'y si Dimas Alang, pamagat ni Rizal, na siyang sumulat n~g libritong iyon. Sa m~ga libritong Caiigat cayo'y ipinakikilala ang m~ga malulupit at m~ga cahalayhalay na asal n~g m~ga fraile at ang canilang m~ga pagdaraya sa m~ga filipino, at bucod sa rito'y linilibac ang m~ga maling aral, ang m~ga licong itinuturo, at ang m~ga cung dî sana catampalasana'y catawatawang m~ga aral n~g Iglesia Católica Apostólica Romana, at ang m~ga libritong yaon ang caunaunahang limbag na sa wicang tagalog ay nag-alís n~g piríng n~g m~ga nalalabuang isip n~g tagarito. Bucod sa m~ga libritong Caiigat ay may isinabog din dito sa Maynilang m~ga dahong papel na limbag, na ang pamagat ay ¡Alerta Paisanos! at iba pa, na pawang laban din sa m~ga fraile at sa m~ga macafraile. * * * * * May m~ga bagay na nangyari n~g m~ga panahóng yaóng hindî dapat calimutan, sapagca't nagpapakilala n~g casiglahán n~g loob n~g m~ga táong bayan, n~g caniláng tunay na pag-ibig sa kinamulatang lúpà at n~g caniláng malakíng galit sa m~ga fraile na dito'y pawang nag-uugaling maban~gis na hárì bawa't isá. Niyo'y icapat na araw n~g Octubre n~g 1888, casalucuyang ipinagpifiesta ang San Francisco de Asis, na hindî magcasiya sa simbahan n~g m~ga franciscano sa Maynilâ ang dami n~g taong nagsimbá sa misa mayor; n~g matapos na ito'y may apat ó limang batang lalaki na namamahagui, sa nagsisilabás sa simbahan, n~g m~ga libritong waláng pinag-ibhan ang culay n~g takíp sa m~ga librito ni Fr. José Rodriguez, at ang pamagát ay Caiingat cayo. Nang matatapos na ang paglabás n~g m~ga tao'y nátanawan n~g isáng fraileng franciscano, buhat sa bintánà n~g convento n~g simbahan n~g "Tercera Orden", na caniyang pinanunun~gawan, ang pamimigáy n~g m~ga librito n~g m~ga batang yaón. Ipinatawag agad-agád n~g fraile ang uldóg na portero at pinagutusang cumuha n~g isá sa m~ga libritong ipinamímigay. Sumunód naman ang uldóg. Humin~gî sa m~ga batâ n~g isá sa m~ga libritong iyon at ipinanhic sa fraile, at n~g buclatín nitó ay nakitang ang m~ga libritong yaon ay hindî palá ang Caiingat cayo ni Fr. José Rodriguez, cung di ang Caiigat n~g m~ga tagalog, at sa gayo'y nalipós n~g galit ang fraile, at sinabi n~g pasigáw sa uldóg, na pagdaca'y iparakíp sa m~ga guardia civil veterana ang m~ga batang iyón. Patacbóng nanaog ang uldóg, tumawag n~g m~ga veterana at iniutos niyang dacpín ang m~ga batang namímigay n~g m~ga librito sa m~ga táong lumálabas sa simbahan n~guni't n~g caniláng hanapin ay walâ na cahi't isá man, nacatacas n~g lahát, at cahi't pinagpilitang maalaman cung sino sino ang m~ga batang iyon, at cung sino sino ang sumusulat, nagpapalimbag, lumilimbag at nagpapacalat n~g Caiigat cayo, ay hindî nangyaring maalaman, at nasayang lamang ang di cacaunting nagugol na salapî n~g m~ga fraile sa pagpapahanap na iyón. * * * * * Caugalian, buhat sa caunaunahang mulâ, na sa simbahan n~g Santa Cruz, nayong malakí nitong Maynílà, ay wicang tagalog ang guinagamit sa pagsesermón, at sa pagca't si Fr. José Rodriguez ay balitang magaling managalog, inanyayahan siya n~g cura párroco sa nasabing nayon n~g Santa Cruz, na si párì Eustaquio Moreno, fraileng recotelano, na siya na ang magsermón sa ica 12 n~g Octubre n~g sinabi n~g taóng 1888, fiesta n~g Nuestra Señora del Pilar, pintacasi n~g bayan. Punóngpunô n~g táo ang simbahan, n~guni't pagcakita nilá na si Fr. Rodriguez ang pumanhíc sa púlpito at siya ang magsesermón, umugong ang isáng alin~gawn~gáw na salisalitaan n~g isa't isá:--¡Tayo na!--anilá,--ang magsesermón pala'y ang maestro n~g Dios! At nan~gaglabasan n~gâ, sa simbahan, na ano pa't iilán ilán lamang ang nanirá, na siyang nakiníg n~g pag-alimura ni Fr. José Rodriguez cay Rizal at sa boong catagalugan. Hindî na namin saysayin ang lubhang maraming bagay bagay na nangyaring nagpaliwanag n~g pagcapucaw n~g loob n~g tagalog sa manin~gas na pag-ibig sa kinamulatang lúpà, mulâ n~g canilang mabasa ó mabalitaan ang m~ga sinulat ni Rizal, hangang sa dumating ang malualhating icadalawampo't apat na araw n~g bowan n~g Agosto n~g 1896, na pagpapasimulâ n~g panghihimagsic n~g m~ga filipino sa gobierno n~g castílâ, sapagca't lalawig caming lubhâ, at ang bagay na ito'y itatalâ na namin sa librong aming ilalathalâ na ang pamagát ay REVOLUCION NANG FILIPINAS; sucat na ang aming sabihing salamat sa m~ga isinulat ni Rizal ay naguising sa m~ga dibdib n~g catagalugan ang natutulog na pagsinta sa sariling dan~gal; at cung nangyari ang gayong caligaligayang bagay, sa gayong balibalitâ lamang ang pagcaalam n~g caramihan sa m~ga sinulat ni Rizal, sapagca't bibihirâ ang tunay na nacatatalos n~g _Noli me tangere_, _Filibusterismo_ at ibà pang canyang itinitic sa wicang castílà ¿di lalonglálò n~g mag-aalab n~g di ano lamang ang pagsintang iyán, cung caniláng ganáp na maunawâ ang m~ga pantás na casulatan ni Rizal, na siyang naguing maliwanag na araw na humawì n~g dilim na m~ga lupaing ito? Ito ang wagás na cadahilanan at pinagsicapan naming isatagalog ang calahatlahatang sinulat ni Gat Jose Rizal, at ilathalâ sa isáng paraang macacayang icabasa n~g lalong carukrukhaang tagalog, at lubós ang aming pag-asa na ang aming munting pagal ay pag-aanihan n~g matimyas at saganang bun~gang icagagalíng at icararan~gal n~g Sangcapuluang Filipinas. Nanatili si Rizal sa Lóndres, at doo'y ipinagpatuloy niya ang pag-uusísà n~g m~ga casulatan at librong kinalalagdaan n~g m~ga nangyari sa canyáng lúpà n~g m~ga panahong nacaraan na, bucod sa siya'y nagpapadalá n~g sulat na ipinalalathálà sa "La Solidaridad." Sa sandasandaling siya'y natitiguil ay naglilibang sa pag-ukit n~g m~ga larawang cahoy. Tatlong "estátua" ang nayari niya sa Lóndres na canyáng pinamagatang "Ang pagtatagumpay n~g camatayan sa buhay", "Ang pagtatagumpay n~g carunun~gan sa camatayan" at "Si Prometeong nacagapos". Bucod sa rito'y sumusulat siya n~g m~ga casaysayang wicang inglés at wicang alemán, na canyáng ipinadádala sa m~ga pamahayagan. Nátitira si Rizal sa Lóndres, sa nayon n~g Chalk Farm, sa bahay n~g isáng mag-anac na m~ga inglés, na naboboo sa isang matandang lalaki at tatlong dalaga, na nagpapakita sa canya n~g boong cagandahan n~g loob, dahil sa sila'y nan~galúlugod sa catalinuhan n~g isip at catimyasan n~g asal niya. Iguinawâ ni Rizal n~g isang mainam na larawang cahoy ang m~ga ulo n~g tatlong dalagang iyon at saca inihandog sa canila. Isang araw ay naparoon siya sa bahay ni G. Antonio Regidor at nagsabing siya'y aalis sa bahay na iyon at siya'y pasasa París, sa pagca't nararamdaman niyang tila siya'y ibig maraig n~g paghilig n~g budhî sa isá sa m~ga dalagang iyon.--"Hindî mangyayaring dayain co ang dalagang iyon--ani Rizal cay Regidor;--hindî acó macapapacasal sa canya, sa pagca't hindî itutulot na gawin co ito n~g m~ga ibang pag-ibig na linisan co sa ating lupain, at dî co n~ga maitutumbas ang pagdaráyà sa isang dalisay at malinis na pag irog". Nalalarawan sa mukhâ ni Rizal ang malaking pakikipaglaban niya sa panghihinaíng n~g pusong sarili n~g sinasabi niya ang m~ga bagay na iyón sa cababayan nating si G. Antonio Regidor. * * * * * Lumipat n~gâ si Rizal n~g taóng 1889 sa París at doon tumulóy muna sa bahay n~g ating calahî at cababayang si G. Valentín Ventura, at bago lumipat sa Rue de Maubergue, bilang 45, sa París dín, at ipinagpatuloy niya roon ang pagcathâ n~g _Filibusterismo_, na canyang pinasimulán na n~g siya'y natitirá pa sa Lóndres, at tuloy ipinalimbág niya roon ang librong _Sucesos de las Islas Filipinas_, ni Doctor Antonio de Morga, na canyang nilagyan n~g m~ga paliwanag upang lalong mapagcurong magalíng n~g babasa. Samantala'y waláng licat ang paglaganap sa boong Filipinas n~g maraming dahong limbág, na doo'y ipinauunawâ ang sari-saring m~ga mahahalay at tampalasang cagagawán n~g m~ga fraile sa pagyurac sa dan~gal at pamumuhay n~g m~ga filipino, m~ga dahong limbàg na ipinamamahagui n~g boong lihim sa m~ga tagarito, at hindî mapagcúrò n~g m~ga cawaní n~g Gobierno cung sino ang nagdadalá rito, baga man nakikilalang m~ga gawâ sa limbagan sa Hongkong, at hinihinalang ang nagpapalimbag doo'y marahil si G. Doroteo Cortés ó si G. José María Basa, na capowâ cababayan natin. May isáng nagn~gan~galang filipinong sumagót n~g dahong limbag din sa m~ga dahong limbag na iyón. Sa sagót n~g filipinong yao'y ipinagsasanggaláng ang m~ga fraile't ang m~ga castílà, at tinututulan at minámasamâ ang guinágawâ n~g m~ga filipinong na sa Europa, at lalonglalo na ang guinágawâ n~g m~ga sumusulat sa _La Solidaridad_ at ang m~ga pagbabagong utos na hinihin~gî n~g m~ga magcacapanig sa "Asociación Hispano-Filipina;" hindî raw mabuting dito'y ipagcaloob ang Código político, ang nauucol baga sa m~ga calayaan sa pamamayan, at hindî raw pakikinaban~gan n~g sino man ang magcaroon sa Kapulun~gang bayan n~g España n~g m~ga filipinong tagapakiharáp natin doon, bucod sa canyang inaalimura't ipinalalagay na m~ga tampalasan ang m~ga táong dito'y nagcacalát n~g m~ga dahong limbag na laban sa m~ga fraile at m~ga castílà. Nacarating hangang sa Europa ang tutol na iyon, at dî nalao't dito'y dumatíng ang isang masigabong sagot n~g m~ga filipinong na sa París. Ang taglay na fecha n~g sagot na iyo'y 10 n~g Octubre n~g 1889. Sinasapantáhà n~g iláng ang sagot na iyo'y gawâ ni Rizal; datapwa't ani G. Mariano Ponce ay hindî raw. Si G. Mariano Ponce ay isa sa lalong m~ga caibigang matalic ni Rizal. Nagpasimulâ si G. Antonio Luna n~g pagsulat sa _La Solidaridad_, at ang guinamit niyang pamagat na pangfirma sa canyáng m~ga ilinalathálà ay "Taga-Ilog," at sa pagca't inúuyat ni "Taga-Ilog" ang iláng m~ga ugalî n~g m~ga castílá, sumagot sa canya ang páhayagang "El Pueblo Soberano", sa Barcelona, at doo'y pinacacalaitlait n~g dî cawásà si G. Juan Luna, sa pagca't walán~g boong isip ang m~ga castílâ cung dî si G. Juan Luna ang pumifirmá n~g "Taga-Ilog." Hindî nacatiís si Rizal cung dî ipagsangalang ang cababayan sa isang mainam at bayaning pan~gan~gatuwiran, na canyáng ilinathálà sa _La Solidaridad_ n~g ica 30 n~g Noviembre n~g 1889. Na sa París n~g panahóng iyón si Rizal. Ganito ang wacás n~g casagutan niya: " ...dinaramdam namin ... na ang isáng pamahayagan n~g isáng "partido" na may cagalinggalin~gang m~ga mithî, na pinacananais na mácamtan ang m~ga dakilang adhicâ na pamamahala't paglalagdâ n~g m~ga cautusa'y ang pagcacapantaypantay ang guinagamit na saguisag; pagca nauucol na sa filipino'y limutin ang canyang linalandás na asal at gumamit n~g pananalitang sa capalalua'y malabis at puspós n~g casun~gitan, nasasalig sa camalìan, na wárì mandin ang hinahan~gad ay ang papagn~galitin ang m~ga may tapát na loob na nananahán sa Sangcapuluan, at tila mandin sa canila'y sinasabi: ¡Ha! Howag cayong umasa sa cadalisayan n~g talarongtimban~gan, howag cayong umasang kikilalanin ang inyong m~ga catowiran, huwag cayong umasa sa pagcahabág: ¡cailan ma'y hindî mangyayaring cami'y inyong maguing capatid! Tunay n~ga't ibig namin ang Calayaan, ang pagsunod sa Talarongtimban~gan, ang Pagcacapantaypantay; n~guni't ibig naming cami lamang ang magcamit n~g tatlong cagalin~gang ito; tunay n~ga't ipinaglalaban namin ang icágagaling nang sangcataohan; n~guni't ang icagagaling lamang n~g sangcataohan sa Europa; hindî lumálampas ang aming pagtin~gín sa daco pa roon; sa pagca't cayo'y m~ga, lahing marilaw ó caymangui, ¡cayo n~gâ ang bahálà sa inyong sariling catawán! Talagang maban~gis ang lahát n~g m~ga "partido"--cahi't na ang lalong maiiruguin sa m~ga calayàan--sa m~ga taga ibang lupaíng nasasacop n~g canicanilang nación. ¡Cung ibig ninyong magtamó n~g lubós na catowiran ay inyong hanapin sa pamamag-itan n~g pakikibaca." Naghayag si Rizal n~g dalawang casulatang mahahalagá sa _La Solidaridad_, mula n~g Septiembre n~g 1890 hangang sa m~ga unang bowan n~g 1891, na ang m~ga pamagát ay _Filipinas dentro de cien años_, (calagayan n~g Filipinas sa loob n~g sandaang taón) at _Sobre la indolencia de los filipinos_ (tungkol sa catamaran n~g m~ga filipino). Sinasaysay ni Rizal sa _Filipinas dentro de cien años_ ang m~ga caunaunahang nangyari sa Filipinas, ang casalucuyang nangyayari n~g panahóng iyon at ang inaacálà niyang mangyayari sa hinaharap. Tungcól sa casalucuyang nangyayari, nagsasalitâ si Rizal n~g m~ga catotohanang masasacláp, n~guni't m~ga dákilang catotohanan. "Ang pagca maramdamin ang púsò"--ani Rizal--"ang siyang pan~gulong budhî n~g "indio", at sinugatan nila ang pagca maramdaming iyan; at cung natutong manatili sa pag-titiís sa m~ga hirap at pagcaamis n~g búhay sa paanan n~g isang bandera n~g taga ibang lúpà, sa paglilingcod sa España,[53] hindî nacapagtiís n~g makita niyang ang sa caniya'y ibinabayad n~g canyang pinaghahayinan n~g buhay ay pag-alimura at m~ga sawíng caasalán (chonggo, pilósopo, filibustero at iba pa). Nang magcágayo'y untiunting hiniwatiga't siniyasat ang canyang calagayan at napagkikila ang canyang anyong cahapishapis (wal-in ang pag-asa magpacailan man, sa canyang catubusan). Ang hindî nan~gag-aacalà n~g ganitóng mangyayari, palibhasa'y nápacalupit na m~ga pan~ginoon, ipinalagáy niláng paglabág ang anó mang daíng, ang anó mang pagtútol, at camatayan ang siyáng parusang bigáy; pinacsáng lunurin sa dugô ang anó mang sigáw n~g paghihírap, at guinawâ ang sunodsunód na pagcacámalì. Datapowa't hindî napagúlat sa ganitó ang budhî n~g bayan. At baga man sa íilang púsò lamang napúcaw ang pagdaramdam, ang nin~gas nito'y hindî naglílicat n~g marubdob na paglalakit, salamat sa m~ga catampalasanan at m~ga masasamang cagagawán n~g tan~ging m~ga táong nagpupumilit inisín ang m~ga damdaming mahál at mairuguín. Tulad namán cung narirígkitan n~g alab ang suot na damít, ang pagcágulat at pagmamadalî n~g pagpapagpag ay siyáng lalong nacapagpaparubdob n~g nin~gas, at bawa't isáng pamamayagpag, bawa't isáng paghampás sa nin~gas ay isáng híhip na lalong nagpapaalab." Mahábà pang lubhâ ang canyáng m~ga sinaysáy, n~guni't ang lalong nacapagtátaca'y ang marami sa canyáng m~ga sinabi'y naguing isáng panghuhúla, catulad n~g m~ga wicâ niyáng itó:--"Marahil mapag-isipan n~g malakíng República Americana ang muha n~g sacóp sa m~ga dacong itó, bagá man hangga n~gayo'y walâ siyáng pinakikialamán cung dî ang canyáng m~ga pag-aaring na sa sa dagat Pacífico at hindî pa n~gâ siya nakikitalamitam sa m~ga nacucuha n~g m~ga ibáng nación sa Africa." Sinabi rin niyáng cahi't lubhang payapang loob ang filipino'y mapipilitang ipagpasumalá, sa camatayan ang buhay na puspós n~g lait at cahirapan, at gayon n~gâ ang nangyari. Ipinagsasangalang ni Rizal towî na ang canyang m~ga caláhì, sa pamamag-itan n~g canyang pluma, sa m~ga paratang at pagpapahirap n~g m~ga fraile at m~ga castílá, na ano pa't cung aking sasabihin dito ang lahat n~g canyang m~ga guinawa'y hahabà n~g dî cawasà ang casaysayang ito, caya't n~g dì magcágayo'y isinasamò co sa bumabasang cung totoong ibig niyang matalós na ganap ang buhay ni Rizal at ang canyang m~ga sinulat, bucod sa _Noli me tangere_, _Filibusterismo_ at _Sucesos de las Islas Filipinas_, ay adhicain at basahin ang librong dî malalaon at aming ipalilimbag na ang pamagát ay _Buhay ni Rizal_. Nalís sa Francia si Rizal at lumipat sa Madrid n~g man~gan~galaghatìan na ang Agosto n~g 1860, at pagdating niya roo'y pinagod niya ang maraming pahayagan sa calalathálà n~g canyáng m~ga sinusulat sa paglalaban n~g catuwiran n~g m~ga filipino. Minsa'y hindî na nagcasiya si Rizal na pluma na lamang ang gamiting sandata. Naglathálà si Don Wenceslao E. Retana sa páhayagang _La Epoca_ n~g ica 16 n~g Noviembre n~g 1890, n~g isang sulat na laban sa m~ga camag-anac n~g ating marilág na capatíd, at kinabucasa'y tumatangap na siya n~g dalawang sacsing inutusan ni Rizal, at siya'y ipinahahamon sa isang away na patayan (desafió â muerte). Namag-ita't n~g huwag mátuloy ang away na iyon ang dalawang caibigan ni Retana, at binigyang wacás ang gayong pag-aalit sa pamamag-itan n~g isang "acta" ó casulatang pinagfirmahanan n~g lahat, na doo'y sinasabing walang cahi't munting han~gad si Retanang ligaliguin cahi't babahagyâ, ang calooban ni Rizal, at cung sacali't may salitang dapat icamuhî ni Rizal na canyang sinulat ay ipinamamanhic na huwag pansinin at yao'y hindî niya han~gad. Si Retana rin ang sa canyang _Vida y escritos del Dr._ Rizal _ay nagsabi n~g ganito:_ "Nang matapos na ang bagay na iyon, isa sa m~ga kinatawan co, na si Sr. Scheidnagel, manunulat na militar na sa aki'y malaki ang pagguiliw, ay nagsabi sa akin: Nagaalap-ap acong mátuloy ang pag-aaway ninyó; sa pagca't talastas cong totoong magaling ang camáy ni Rizal sa pamamaril, at sacâ hindî marunong malaguím." Sinabi n~g m~ga pamahayagang castílang "La Correspondencia Alicantina", "El Demócrata," sa Lorca at ibá pa, na cung gaano raw ang cagalin~gang totoo n~g camáy ni Rizal, sa pagpapagalíng n~g matá, ay gayon din ang cabutihang magpatámà n~g bala; naisusulat niyá sa pader ang canyáng pan~galan sa pamamag-itan n~g m~ga bála n~g pistolang canyáng pinapúputoc. Magalíng din totoong manandata siyá n~g espada at sable. Nang mámasid ni Rizal na hindî niyá masunduan sa Madrid ang maalab na mithî n~g canyáng calolowang macapagbigay guinhawa sa Inang Filipinas, bagá man guinagamit niyá ang boong lacás n~g canyáng ísip, nanaw siyá roong puspós n~g calungcutan, pagcatapos na mailáthalà niyá sa "La Solidaridad" ang canyáng m~ga pagsisiyasat n~g librong "Las luchas de nuestros dias" ni D. Francisco Pí y Margall, at ang canyáng m~ga sinulat na ang pamagát ay "Como se gabiernan las Filipinas," "A mi.... (musa)" at "Mariang Makiling." Ica 27 n~g Enero n~g 1891 n~g umalís si Rizal sa Madrid na ang tun~go'y sa París. * * * * * Hindî nalaong totoo n~g pagtirá sa París si Rizal. Halos sa boong táong 1891 ay nátira siyá sa Bélgica. Nanahán muna siyá sa ciudad n~g Bruselas, n~guni't hindî nagluat at lumipat siyá sa ciudad n~g Gante, at doo'y ipinalimbág niyá ang _Filibusterismo_. Náhahandog ang librong itó sa m~ga presbíterong tagalog na si párì Mariano Gómez, (walompo't limang taon); si párì José Burgos (tatlompong taón), at si párì Jacinto Zamora (tatlompo't limang taón), na ipinabitay n~g gobiernong castílà sa Bagumbayan n~g ica 28 n~g Febrero n~g 1872. Hindî ipinagbilí ang cahi't isang libong _Filibusterismo_ sa Madrid, ni sa alín mang ciudad n~g Europa; ipinadalá niyáng lahát sa Hong-kong upang ipasoc n~g lihim sa Filipinas; n~guni't nátictican n~g m~ga cainalám n~g m~ga fraile, caya't n~g dalhín dito sa Mayníla'y nahuling lahát. Gayon ma'y nacapagparating din dito n~g librong iyón, n~guni't cacauntî ang naipamahagui, dahil sa malakíng paghihigpít n~g m~ga nag-uusig sa m~ga libro ni Rizal. [Larawan: G. Teodora Alonso Y Quintos, Iná n~g Dr. José Rizal Imp. de M Fernández. Paz, 447, Sta Cruz] N~g m~ga caarawang dumating dito sa Maynilà ang librong "Filibusterismo" ay pinaparoonan naman ang Calambâ n~g m~ga guardia civil at n~g m~ga castilang sundalong artillero, na ang namiminuno'y ang maban~gis at waláng habág na si Francisco Olive y García, coronel n~g 20.° tercio n~g guardia civil, na totoong maraming pinahirapan at binaríl at ipinabaríl na m~ga filipino, mulâ n~g Agosto n~g 1896 hangang sa malupig dito ang gobierno n~g castílà. Ang m~ga guinawâ n~g ganid at tampalasang itó at ibá pang m~ga castílà at cauralì n~g m~ga castilang sa Filipinas ay naglaganap n~g kilabot dahil sa caniláng calupitán, sásaysayin co sa aking librong ilalathala tungcol sa Revolución n~g 1896. Iguinibâ n~g m~ga guardia civil at n~g m~ga artillero, sa utos ni Olive, ang m~ga bahay nang m~ga taga Calambang inaacalang catoto at nakikisang-ayon cay Rizal, at n~g maiguibâ na'y sinunog naman. Guinawa ang lahat n~g itó sa cahin~gian n~g m~ga fraile. Hindî pa nagcasiya ang m~ga fraile sa gayong gawâ ay hinin~gî sa pamamag-itan ni Olive sa general Weyler na ipatapon sa Joló ang dalawampo't limang m~ga camag-anac at caibigan ni RizaL, at sumang-ayon namán ang general na iyon. Nang mábalitaan ni Rizal ang gayong nangyari, nagdamdam n~g di gagaanong pighatî at sacláp n~g loob. Inacálà ni Rizal na dalhin ang canyang ama't iná at m~ga capatid sa Leida, ó sa Delpt ó sa Utrecht, at doon na sila tumirang casama niya, sa pagca't ito ang sa canya'y hatol n~g canyang caibigang si profesor Blumentritt, datapuwa't hindî pumayag silá sa canya, caya't ang guinawâ niya'y lumipat siya sa Hongkong at doo'y dumating n~g magtatapos na ang buwan n~g Noviembre n~g taóng 1891, sa pagca't ibig niyang mápalapit siya sa m~ga sinísinta n~g canyang calolowa. Hinan~gad niyang omowi dito sa Filipinas, caya't sumulat siya sa canyang "familia" n~g ganito: "Hongkong, 1 n~g Diciembre n~g 1891." "Minamahal cong ama't iná at m~ga capatid: Sinúsundan cong walang licát ang cahapishapis na Calvariong inyong linálacbay, Huwag cayong man~ganib at hindî aco nagpapahin~galay sa pagsisicap. ¡Lakíng caligayahán sana cung matulutan ninyo acong macaowî riyan! ¡Marahil magbago ang lahat! Ipagcaloob n~ga ninyo sa akin ang capahintulutang ito at papariyan agad acó. Umaasa acó, lubos ang aking paniniwalang magalíng ang ating calalabasan." "Natatalastas co ang pagcaparoon n~g apat na cababayan sa Joló, at ang pagcábalic n~g aking capatid na lalaki sa Maynila. Natalastas co ring mulíng ipinatawag sa Gobierno Civil ang Nanay, si Pan~goy at si Trining. Taglayín ninyó ang caunting pagtitiis. Lacsán ang loob." "Sa pagca't pinapagmámadalî aco n~g panaho'y bíbigyan cong wacás itóng sulat." "Maalab ang aking mithíng cayo'y mayacap." Ang inyóng anác,--Rizal. Sinagót agad siyá n~g canyang familiang howag ituloy ang canyang gayac, cayâ hindî siyá nátuloy niyón n~g pag-owi rito. Umupa siyá n~g bahay sa Hongkong at doon na siyá nagtumirá, hangang sa siya'y bumili n~g maraming libro, na ang bilang ay dumating hangang sa sanglibo. N~guni't hindî rin siyá mátahimic; ninanasâ niyang totoo ang capanatagán n~g canyáng m~ga magulang, m~ga capatíd, m~ga camag-anac at m~ga cababayan, caya't naglacbáy siya sa Borneo, lupang sacóp n~g Inglaterra[54], at n~g makita niyang doo'y maluwag ang pamamayan, min~gî siyá sa Gobierno n~g Inglés na pagcalooban siyá n~g lupang mátahanan at mápagtamnan n~g m~ga halaman, at pumayag naman ang Gobiernong iyon. Gayác na sana si Rizal, n~g pagpasa Borneo, na doo'y isasama niyá ang canyáng m~ga magulang, capatíd, kinamag-anacan at cababayan, n~g mabalitaan niyang dito sa Filipinas ay may bagong Gobernador General na totoong masintahin sa catowiran. Ito'y ang teniente general Eulogio Despujol y Dusay, Conde de Caspe, na dumating dito n~g ica 17 n~g Noviembre n~g 1881. At tunay n~gâ namán. N~g m~ga unang buwan n~g pamumunò rito n~g general Despujol ay nagpakita n~g pag-uusig sa m~ga gawáng masamâ n~g m~ga castílà, at ipinakilala niyang hindî siyá sang-ayon sa m~ga caasalán n~g m~ga fraile. Sa pagca't marami ang nagbalitâ cay Rizal n~g m~ga gayong panunupád n~g General Despujol sa canyáng mataas na catungculan, sumulat siya sa Gobernador General na itó, at sinabi niya ang nasang omowî rito sa Maynilà upang ihandóg niya ang pagtulong sa lalong magalíng na pamamanihalâ n~g lupaíng itó. Hindî sumagót si Despujol sa sulat na iyón, n~guni't n~g macaraan ang iláng buwan, mulíng sumulat si Rizal n~g Mayo n~g 1892 sa General, at sinabi niyá ang canyang acalang bumalic siyá sa bayang itóng sa canya'y pinan~ganacan, upang ipagbili niya at n~g canyang m~ga caibigan ang m~ga pag-aaring sa canila'y nátitira pa, at n~g macalipat silá n~g pamamayan sa Borneo, na casama ang canicaniláng asawa't m~ga anác, at doo'y man~gan~gasíwà silá sa pagsasáca, sulat na hindî sinagót n~g sulat din n~g general Despujol, cung dî ang guinawa'y ipinasabi na lamang sa canyá sa Cónsul n~g España sa Hongkong, "na sa pagca't culang na culang sa magsasacá ang m~ga lúpà rito sa Filipinas, hindî n~gâ gawang macabayan ang alsán n~g m~ga magsasacá rito upang bigyang casaganaan ang lúpà n~g m~ga taga ibang nación, caya't dahil dito'y hindî n~gâ siyá macatutulong sa gayong nais"; sacâ idinugtong ang sabing: "sino mang filipino'y macatutulong mulâ sa alín mang bayan n~g Sangcapuluan sa iguiguinháwa n~g lupaíng itó, sa loob n~g nasasaclaw n~g m~ga cautusán n~g sariling bayan." Datapuwa't cung nagsusumakit man si Rizal sa icapapanatag n~g m~ga irog n~g canyáng puso'y hindî naman niya nililimot ang ipagtatamó n~g guinhawa, m~ga calayâan at casarinlán n~g Filipinas, at sa pagca't ang pagcacaisa'y siyang mahigpít na cailan~gan upang tamuhín ang m~ga gayóng bagay, inisip niya't itinatag ang isáng samahang pinan~galanan niyang _Liga Filipina_; nagpalimbag siyá n~g maraming palatuntunan n~g capisanang itó at ipinadalá sa canyáng caibigang si G. Domingo Franco. Sa pagca't inaacalà cong lubhang mahalagang bagay, aking isasatagalog ang "Estatutos de la Liga Filipina", sa pagca't mainam na gawing ulirán sa pagtatayô n~g ano mang samahang nauucol sa catubusan nitong ating kinaguisnang bayan.[55] Ang m~ga abreviaturang cagamitan sa "Estatutos de la Liga Filipina" (Palatuntunan n~g Pagcacabigkísbigkís n~g m~ga Filipino) ay ang sumusúnod: L. F., Liga Filipina; Pagcacabigkísbigkís n~g m~ga Filipino. A * * *, Archipiélago; Sangcapuluan. VIO * * *, Vnvs Instar Omnium; Pagcacaisá n~g lahát. Cp, Consejo popular; Capulun~gáng bayan. CP, Consejo Provincial; Capulun~gáng Lalawigan. CS, Consejo Supremo; Cataastaasang Púnò. GS, Gefe Supremo; Cataastaasang Púnò. G, gefe; Púnò. F, Fiscal; Tagausig. T, Tesorero; Tagain~gat-yaman. S, Secretario; Calihim. A, Afiliado ó afiliados; Capanig ó M~ga Capanig. P, mayúscula (malaking P), ang cahuluga'y Provincial, ang nauucol sa Lalawigan; at p minúscula, (maliit na p), ang cahuluga'y "popular, ang nauucol sa bayan". Ganito sa wicang tagalog ang sinabi n~g "Estatutos": L. P. ADHICA: Paglakiplakipín ang A * * * sa isá lamang capisanang nag-iibigang mahigpít, malacás at nagcácaisang anyô ang magcacapanig. 2. Man~gagtangkilican sa lahát n~g capan~ganiban at pan~gan~gailan~gan. 3. Pagsasan~ggalang laban sa anó mang catampalasanan at gawáng sawî sa catuwiran. 4. Pagpapalagô n~g pag-aaral, n~g pagsasaca at n~g pan~gan~galacal. 5. Pag-iísip at paggamit n~g m~ga pagbabagong cautusán. Saguisag: VIO * * * Palatandàan: * * * PARAAN: 1. Upang masunduan ang m~ga ADHICANG ito'y magtatatag n~g Cp, CP at sacâ isáng CS. 2. Bawa't C ay magcacaroon n~g isáng G, F, T, S at m~ga capanig. 3. Bubuô-in ang CS n~g m~ga GP, at gayon ding bubuô-in ang CP n~g m~ga Gp. 4. Nag-uutos ang CS sa LP at makikipag-alam na tulóy-tulóy sa m~ga GP at m~ga Gp. 5. Nag-uutos ang CP sa m~ga Gp. 6. Ang Gp ay nacapag-uutos sa m~ga A. 7. Bawa't CP at Cp ay gagamit n~g isáng pan~galang ibá sa pan~galan n~g kinalalagyang bayan ó lupaín. MGA CATUNGCULAN N~G M~GA A. 1. Magbabayad n~g dalawang piso pagpasoc, at bucod sa rito'y piso sa bawa't buwan. 2. Súsunod n~g waláng tutol at n~g boong caganapán ang lahát sa m~ga cautusáng mangaling sa isáng C ó sa isáng G ó sa GS. 3. Ipagbíbigay alám sa F n~g canyang C ang anó mang mahiwatigan ó maringíg na nauucol sa LP. 4. Pacaiin~gatan ang paglilihim n~g ano mang lagdâ, cautusán ó cahatulán n~g C. 5. Sa anó mang gágawin sa pamumuhay ay bíbigyang lin~gap ang m~ga A; howag bíbili cung dî sa tindahan n~g A, at cung magbíbili naman n~g ano man sa isáng A ay bababàan ang halagá. Parurusahan n~g mabigat ang ano mang pagsuay sa cautusang itó. * * * 6. Ang A na hindî sumaclolo, baga man mangyayari, sa isang capwâ A, na nakikitang na sa caguipitan ó pan~ganib ay parurusahan, at ang caliitan n~g parusang ito'y ang capantay n~g paghihirap na tiniis n~g dapat niyang saclolohan. 7. Gagamit bawa't A, pagpanig niya sa LF, n~g bagong pan~galang hindî niya mababago ulî hangang hindî siyá naguiguing GP. 8. Itutulong sa bawa't C ang isáng gawâ, isáng paalaala, isáng natutuhang dunong ó n~g paghicayat sa magagandang loob na cababayang sila'y umanib sa LF. 9. Howag paaalimúra at howag magpapalálò canino man. MGA CATUNGCULAN NG G. 1. Lin~gatan ang búhay n~g canyang C. Sacali't siyá ang GS, dapat niyáng masaulo ang m~ga pan~galang bago at gayon din ang n~galang tunay n~g m~ga C, at sacali't siya'y Gp ay dapat niyang masaulo ang m~ga pan~galang dati at pan~galang bago n~g sacóp niyang m~ga A. 2. Sa towi na'y pagsisicapang maalaman ang lalong magalíng na paraan upang magcáisa ang canyáng m~ga nasasacupan at sila'y mapag-abot-usap agad-agád. 3. Pagsisicapang maalaman at pagdaca'y bibigyang cagamutan ang m~ga pan~gan~gailan~gan n~g LP, n~g CP ó n~g Cp, alisunod sa cung siya'y GS, GP ó Gp. 4. Pápansinin agad at paglilitisin ang lahat n~g m~ga paalaala, m~ga sulat at m~ga cahin~gìang canyang tangapín, at ipagbíbigay alam na madalì cung can~gino nararapat. 5. Sa pan~ganib ay siya ang magpapáuna at siya ang unang manánagot n~g ano mang mangyari sa loob n~g caniyang C. 6. Magbigay ulirán n~g canyang pagca masunurin sa canyang m~ga púnò, at n~g siyá, nama'y sundín n~g canyang m~ga pinamumunúan. 7. Ipagpapalaga'y ang catapustapusang A na isáng caboôan n~g LF. 8. Ang m~ga caculan~gáng gawín n~g m~ga púnò ay parurusahan n~g higuít ang cabigatán sa m~ga parusang ibiníbigay sa isáng A lamang. MGA CATUNGCULAN NG F: 1. Ang F ang siyang man~gan~gasiwà upang tumupád ang lahat n~g canícanilang catungculan. 2. Isusumbong sa haráp n~g C ang ano mang páglabág ó hindî pagtupád na canyang mámasid sa sino mang caanib sa C. 3. Ipagbigay alam sa C ang ano mang pan~ganib ó pag-uusig. 4. Siyasatin ang calagayan n~g salapì n~g C. CATUNGCULAN NG T: 1. Magtátaglay n~g isáng talaan n~g m~ga bagong pan~galan n~g m~ga A. na bumubuò n~g canyang C. 2. Magbíbigay n~g mahigpit na sulit sa buwan buwan n~g tinátangap niyáng bayad n~g isá't isá, na ang magtatalâ sa libro'y ang m~ga A rin, na ang canícanilang tan~ging pan~galang bago (simbólico) ang gagamitin. 3. Magbibigay n~g "recibo" (catibayan), at canyáng ipatatalâ sa librong talaan, na ang letra at sulat ay sa táo ring nag-aambag, ang lahát n~g ambág na humihíguit sa píso at hindî humíhiguit sa limampong piso. 4. Ititira n~g Tp sa Caja n~g Cp ang icatlông bahagui n~g m~ga naliligpit niyang m~ga bayad at n~g siyang maipagtakíp sa m~ga cailan~gan n~g sinabi n~g Cp. Pagdumatíng na sa halagang sampong piso, ang dalawáng bahagui ay ibíbigay sa TP; ipakikita sa TP ang canyang talàan at siyá rin, sa macatuwíd baga'y ang Tp din, ang susulat sa talàan n~g TP n~g salaping canyáng ibinigáy. Pagcatapos ay magbíbigay n~g isang "recibo" ang TP, at cung sang-ayon siyá sa m~ga cuenta ay canyáng lálagyan n~g "Visto Bueno" ó "Sang-ayon" ang librong talaan n~g Tp. Gayon din ang gáganaping paraan pagca nagbibigay ang TP sa TS n~g halagang mahiguít sa sampong piso. 5. Itítira n~g TP sa canyáng Caja ang icasampong bahagui n~g m~ga salaping sa canya'y ibinibigay n~g m~ga Tp at n~g siyang magugol n~g CP. at ang siyám sa sampong bahagui ay ibíbigay sa TS n~g CS. 6. Pagca ibig magbigay n~g sino mang A sa LF n~g halagang mahiguít sa limampong piso, canyang ihahabilin ang salaping iyon sa alín mang matatág na Banco, na ang ipalálagay niya'y ang tunay niyang pan~galang caraniwan, at sacâ ibíbigay niya ang recibo sa sino mang magali~ngín niyang T. MGA CATUNCULAN NG S. 1. Ipagbibigay alám sa bawa't pagpupulong ang pinagcayarîang batás at ipauunáwà, ang m~ga gagawin. 2. Siya ang susulat n~g m~ga liham n~g C. Sacali't umalís ó hindî macaganáp ang sino mang púnò, maghahalal siya n~g samantalang cahalili sa punong hindî macaganáp. MGA CATUWIRAN NG MGA A. 1. May catowiran ang lahát n~g A sa saclolong paghahatol at sa saclolong salapî n~g canyang C at n~g LF. 2. Mahihin~gî niya sa lahát n~g m~ga A na siya'y tangkilikin sa canyang pan~gan~galacal ó hánap-búhay, cailan man at patibayan niyang hindî sahól ang calacal ó hánap-búhay niya sa m~ga ibá. Upang camtán niya ang tangkilic na itó, sasabihin niya ang canyang tunay na pan~galan at ang canyang calagayan sa canyang Gp, upang ipagbigay alam nitó sa GS, at n~g ito nama'y macapagbigay alám sa lahát n~g m~ga A n~g LF. 3. Sa ano mang caguipitan, pagcaapí ó catampalasanang laban sa catuwirang sa caniya'y mangyari, mahíhin~gî niya ang boong pagtatangkilic n~g LF. 4. Macahíhin~gi n~g puhunan sa ano mang hánap búhay, cailan ma't may salapî sa Caja. 5. Macahíhin~gi n~g bawas n~g halagá n~g ano mang canyang bilhin, ó ano mang paglilingcod na canyang hilin~gin sa alin mang tindahan ó bahay-calacal na tinatangkilic n~g LF. 6. Hindî mapaghahatulan ang sino mang A hanggang hindî muna naipahihintulot sa canya ang pagsasanggalang. MGA CATUWIRAN NG GS. 1. Hindi siya matututulan, cung dî rin lamang may man~gunang sumbóng na laban sa canya ang F. 2. Macagagawâ siya n~g bawa't canyang magalin~gín, dahil sa caculan~gan n~g panahon upáng mahintay ang pagpupulong na dapat gawin n~g m~ga bumubúò n~g CS; n~guni't may catungculan siyang managót sa m~ga casisiháng sa canya'y gawín, cung gumawâ siya n~g dî dapat. 3. Sa loob n~g alin mang C. ay siya ang hucóm na macahahatol sa ano mang usapín ó pagcacáalit. 4. Siya ang tan~ging may capangyarihang macaalam n~g tunay na m~ga pan~galan n~g canyang m~ga A ó nasasacupan. 5. Lubós ang canyang capangyarihan upang canyang itatag ang m~ga paraang gagawin sa m~ga pagpupulong, m~ga pagpapadalahan n~g sulat at ang m~ga inaadhicang gawín, upang lalong pakinaban~gan, pumanatag at mangyari n~g boong cadalîan ang m~ga adhicâ n~g LF. 6. Pagcâ lubhang marami ang nan~gapapanig sa isang Cp, mangyayaring magtatag ang Gp n~g isang sub C, at siya ang unaunang maghahalal n~g m~ga púnò. Cung natatatag na ay pababayaang ang m~ga magcacapanig ang siyang maghalal n~g m~ga púnò, ayon sa tadhánà n~g m~ga palatuntunang ito. 7. May capangyarihan ang lahat n~g G na magtayo n~g isang C sa alin mang bayang wala pa nito, at pagkatapos ay ipagbibigay alam sa CS * * * ó sa CP. 8. Ang G ang siyáng magháhalal sa S. MGA CATUWIRAN NG F: 1. Magpalabas ó magpapasoc sa nasusumbong sa pinagpupulun~gan, samantalang pinaguusapan sa C ang m~ga nangyari. 2. Masisiyasat sa ano mang oras ang m~ga librong talaan. MGA CATUWIRAN NG T: Magagamít ang salapíng canyang iniin~gatan sa isáng mahígpit at lubhang malaking pan~gan~gailan~gan n~g sino mang A ó n~g C; n~guni't may catungculang ipagbigay sabi at managót sa haráp n~g Tribunal n~g LF. TANGING MGA CATUWIRAN NG GS: 1. Macatatawag n~g m~ga pulong ó pagcacatipong hindî caraniwan, bucod sa guinágawà sa bowán bowán. 2. May malakíng capangyarihan ang G S upang macagamit n~g salapi n~g capisanan sa totoong m~ga pan~gan~gailan~gan, cailan ma't ipagbigay alam pagcatapos sa CS. PAG-UUCULAN NG SALAPI: 1. Pagcacagugulan sa pagpapa-aral ang A ó ang canyang anác, cung mapagmasdang totoong matalas ang ísip at masipag mag-aral, n~guni't walang caya. 2. Gugugulan ang paglalaban n~g catuwiran n~g isang dukhang A sa canyang pakikipag-usapin sa isang macapangyarihan. 3. Sasaclolohan ang maguing dukhang A. 4. Pahihiramín n~g puhunan ang A na mag cailan~gan, sa pagtatayô n~g isang hánap-buhay ó n~g macapagsaca n~g lúpà. 5. Tutulong at n~g gumaang ang pagdadalá rito n~g m~ga máquina at ang pagtatayo n~g m~ga bago ritong hánap-búhay ó kinakailan~gang hánap-búhay. 6. Magbúbucas n~g m~ga tindahan, m~ga almacen at iba pang mábibilhan n~g m~ga A n~g canilang m~ga kinakailan~gan upang macabilí n~g lalong mura ang halagá cay sa m~ga ibá. MGA BATAS NA PANGCALAHATAN: 1. Sino ma'y hindî matátangap sa LF, cung hindi muna nagagawa ang pagcacaisang voto n~g m~ga A sa C n~g canyang bayan, at cung hindî pa nagagawa sa canya ang m~ga pagtikím na kinacailan~gang sa canya'y gawín muna. 2. Dalawang taón ang taning lamang n~g tagál n~g pan~gan~gatungculan n~g bawa't isa, liban na lamang cung magcaroon n~g ano mang sacdál n~g F. 3. Upang magtamó n~g catungculan ay kinakailan~gan ang tatlóng icapat na bahagui n~g m~ga "voto" n~g m~ga caharáp. 4. Inihahalal n~g m~ga A ang Gp, ang Fp at ang Tp; ang m~ga punong p ang siyáng man~gagháhalal sa m~ga punong P, at ang m~ga punong P ang magháhalal sa GS. 5. Cailan man at tátangap n~g isáng A, ipagbibigay alám n~g Gp sa GS ang pan~galang dati at ang pan~galang bago n~g tinangáp na A; at gayon din ang gágawin pagca nagtayò n~g isáng bagong C. 6. Ang pan~galang "simbólico" (pamagát) ang, siya lamang ilálagay sa pagpápadalhan at gayon din ang firma sa m~ga sulat cung panahóng caraniwan, at ganitó ang gágawing pagpapadalá: ipadádala n~g A sa Gp at ipadádala n~g Gp sa GP, ó sa GS, at gayon din sa pabalíc; sa macatuwid: mangagaling sa GS ó GP na patun~go sa Gp, at mulâ sa Gp han~gang sa A. Cung panahóng dî caraniwan lamang manyayaring masírà ang ganitong palácad. Gayon man, sa ano mang panahón at sa alin mang calagayan ang GS ay macapagpápadala n~g sulat ó mangyayaring makipag-usap sa canino mang capanig sa LF. 7. Hindî kinacailan~gang mácaharap ang lahát n~g m~ga capanig n~g C sa pagcacaroon n~g catibayan n~g ano mang pagcayarîan. 8. Sa alín mang sandalî n~g caguipitan ay ipalálagay n~g bawa't C na siyá ang caligtasan ó cútà n~g LF, at cung sa ano mang dahil ay magcawaraywaray ó masirà ang alín mang capulun~gan, bawa't C bawa't G, bawa't A ay magaatang sa sarili n~g catungculang pagtatatag at pagyarî ulì n~g nalanság. CASULATAN SA PAGPASOC SA LF. Sa Gp n~g Cp sa........................... Aco'y si...........................,...... ................may..................taóng gulang...................., ang calagaya'y ...............(dito ilalagay cung binátà, may asawa ó bao).......................... ang hanap-buhay, tub