The Project Gutenberg eBook, La Divina Comèdia: Complete, by Dante Alighieri, Translated by Ermes Culos This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.net ** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook, Details Below ** ** Please follow the copyright guidelines in this file. ** Title: La Divina Comèdia: Complete English title is Dante's Divine Comedy, Complete Author: Dante Alighieri Release Date: July 3, 2005 [eBook #16190] Language: Friulan Character set encoding: ISO-8859-1 ***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMèDIA: COMPLETE*** Thanks to Ermes for this translation, and Al Haines for formatting. Translation Copyright (C) 2005 by Ermes Culos. La Divina Comèdia di Dante Alighieri Tradusùda tal furlàn di San Zuàn di Cjasàrsa da Ermes Culos Preàmbul Chista tradusiòn a è stada fata par divièrsis razòns. Ta li mes ultimis visitis a San Zuàn i'ai notàt che i zòvins a no ùsin cuasi maj il furlàn cuant ca discòrin fra di lòu. Cuasi sempri a si esprìmin in taliàn--encja cuant ca pàrlin cuj so genitòus. Che chistu al sèdi in ducju i sens un ben o un mal a è roba discutìbil. A somèa, però, che sta usànsa daj zòvins a sta segnalànt una specje di màndi a la lenga furlàna. Cuant che scju zòvins a saràn encja lòu pàris e màris, cuasi sensàltri a ghi parlaràn taliàn ai so fiòj, cul risultàt che paj fiòj di che generasiòn lì il furlàn al sarà na curiositàt e basta; sensàltri a nol sarà pì che lenga viva ca usàvin i so nonus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribut a la preservasiòn da la lenga daj nustri vècjus. I me fiòj, nasùs in Canada, a cognòsin a mondi puc il furlàn. Una dì, forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì se ca la scrit so pàri. A pol dàsi encja che il me lavoru a ju incuriosarà a lèzi Dante--ca no sarès tant na bruta roba. Mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada za traduzùda in furlàn, però in tal furlàn classic, di Ùdin, di San Danèj. Da se chi saj jò, li òperis di Dante a no son maj stadis traduzùdis (par complèt) tal furlàn di San Zuàn di Cjasàrsa--cal sarès il me furlàn, la lenga daj me vecjus, daj me fradis, da li me memòris da frut. Par tradùzi Dante a no mi ocorarès altra razon che chista. Pasolini, ta un daj so scrìs, a la sugerìt che par tant valòu cultural cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn; a me mòut di capìlu, una lenga che, encja se coma spièli a fa ben jòdi se ca lè un furlàn, a resta pur sempri una lenga semplicjòta, adatàda a la vita da paesùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa, dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeràj, e daj odòus e rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, dùncja, sensa nisùna pretèsa di podèj tiràsi su da la cjèra e rivà a esprìmi valòus culturàj pì als e astràs. E che lì, che di jòdi se Dante al varès podùt usà il furlàn coma il so "dolce stil novo" invènsi dal toscàn--che lì a è stada na roba ca mi'a incuriosìt tant e ca mi a pocàt un bel puc a fa stu còmpit. Guida a la pronuncja dai vocàbuj usàs ta chista tradusiòn Vocàls: Li vocals a van pronuncjàdis coma ches dal taliàn. L'acènt vièrt ( ` ) a lè usàt par indicà la sìlaba ca risèif l'acènt natural da la peràula o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par esèmpli "nòta" e "notà." Par razòns di semplicitàt a no son usàs altri acèns (coma chel sieràt o chel dopli). Coma tal casu di "nòta" e "notà," la distinsiòn di significàt a è rindùda asàj ben dal acènt vièrt. Consonàns: 1. La i-lùngja ( J ) a è usàda par indicà il sun da la "j" in peràulis coma "jò" e "cjàsa." 2. La "z" a è sempri dolsa, coma ta li peràulis "zin," "zìmul," "azèit" e "lizèj." 3. La "s" a è cuasi sempri dura, coma ta li peràulis "stala," "strapàs" e "maestro." Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal taliàn; par esèmpli "causa" e "pàusa." 4. La "c" o la "g" seguìda da la i-lùngja a ghi conferìs a la "c" o a la "g" il sun mol coma ta li peràulis "dincj" e "grancj" opùr "dòngja" e "stàngja." 5. La tradusiòn a no fa distinsiòn fra la "c" dura e la "q." Esigènsis di rima: La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal original, encja se ogni tant a rìmin doma li ultimis dos lèteris di una riga (o adiritùra l'ultima e basta), càsus ca susèdin raramìnt in Dante. La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal original. Purtròp, righis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrisin jù. A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al usa cualchi sìlaba in pì o in mancu. Riconosimìnt: Ta la me tradusiòn a mi'a tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mi'a pur judàt la version eletrònica Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolàri dal furlàn di San Zuàn di Cjasàrsa, i'ai usàt il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stat amòndi ùtil, coma che ogni tant a mi è stat ùtil pur Il Nuovo Pirona. Prima Cantica: Infièr Cjant Prin A metàt strada dal nustri lambicà mi soj cjatàt ta un bosc cussì[1] scur che'l troj just i no podevi pì cjatà. A contàlu di nòuf a è propit dur: stu post salvàdi al sgrifàva par dut che al pensàighi al fa di nòuf timour! Che colp amàr! Murì a l'era puc pi brut! Ma par tratà dal ben chi'ai cjatàt i parlarài dal altri chi'ai jodùt. I no saj propit coma chi soj entràt: cun chel gran sùn che in chel moment i vèvi, la strada justa i vèvi bandonàt. Necuàrt che in riva in su i zèvi propit la ca finiva la valàda-- se tremaròla tal còu chi sintèvi-- in alt jodùt i'ai la so spalàda vistìda belzà dai rajs dal pianèta cal mena i àltris dres pa la so strada. Mancu pòura alòra--maladèta-- che dentri tal còu mi veva duràt la not di dolòu fin ta sta mèta. E coma chel che cuj so sfuàrs da mat a lè rivàt da l'onda a la riva al vuàrda di nòuf il perìcul scjampàt, cussì jo cu la mìns ca mi bulìva mi soj voltàt davòu a vuardà il pàs che maj, ma maj, a la lasàt zent viva. Dopo èsimi riposàt dal strapàs mi soj metùt a zi su pa la riva si che il piè fer a l'era sèmpri il pì bas. Vàrda tu, ta la culìna, viva una lins tant svelta e lizerùta cu' na pièl maciàda ca la vistìva davànt di me dut ta'un colp a si bùta e tant intrìc a mi'a dat sta trapèla ch'in davòu quasi mi'a fat zì, la bruta! In ta sta matìna amòndi bièla al zeva su'l sorèli cun che stèlis ch'èrin cun lui quànt che l'amòu divìn 'la movùt par prin dutis che robis bièlis; cussì che i vèvi razòn di sperà da la lìnsa[2] dal pèl pituràt e lìs cul timp e'l dòls da la stagiòn ca l'èra; ma'i no savèis se pòura ca mi'a fàt la vista di un leòn che da la sièra ben cùntra di me si veva slancjàt cul cjavòn alt e una fàn rabiòsa che l'ariùta stèsa a veva tremàt. E una lupa di sigùr bramòsa par via da la so gran magrèsa --a cui ghi la vèvia fata pelòsa?-- a mi a mi era di tanta gravèsa cul teròu cal vegnèva fòu dai so vùj che vìa lui il sperà da l'altèsa! E coma chel ca'l crompa robis par lùi, fin cal rìva il momènt cal pièrt su dut al stenta a cròdighi, coma i mùi; cussì i eri restàt jò ta chel trojùt parsè che'l nemàl sensa nisuna pàs mi feva zì'n ju, la che'l sorèli 'lè mut. Intànt chi mi ruvinàvi la a bas davànt daj vùi a no mi'èse capitàt chel chi lu vin scoltàt puc tai timps pasàs. Cuànt che lui di front di me a si a mostràt "Miserere di me," i ghi'ai sigàt, "se sòtu tu, ombrèna o omp fàt?" E lui cussì: "No omp; omp i soi za stàt, e i mes a èrin ducju dòi lombàrs; tant l'un che l'altri bon mantovàn lè stat. Nasùt sub Jùlio, èncja se un puc tars, i ai vivùt a Roma sot il bon Augùst tal timp dai dìus dùcius fals e busiàrs. Soj stat poèta e i'ai cjantàt dal just fi d'Anchise, vegnùt u chì da Troja, dop'che l'Ilion brusà 'la jodùt, cun puc gust. Ma tu, parsè tòrnitu ta sta nòja? parsè no scàlitu la culinùta ca è prinsìpit e razòn di dut'la giòja?" "Sotu tu chel Virgilio, font maj suta, che dal bjèl parlà i no ti sos maj sidìn?" i ghi'ai rispundùt cu la front basùta. "O dai altri poès onòu e rampìn, i speri cal zòvi'l gran lèzi e amòu ca mi'an fat zi'n sercia dal to lumìn. Ti sos tu il me maestro e autòu, doma tu ti sos chel dal cual i'ai cjòlt il stil bjèl ca mi a fat sì grant onòu. Jòt che lupa ca m'ha fat fa ziravòlt: liberèimi di ic, tu chi ti sas tant, che ic a mi ha lasàt cussì tant stravòlt." "Cambia strada prima da zi in davànt," 'la dita, vint jodùt li me làgrimis, "se stu brut bosc ti vus lasà scjampànt, che la bestia pa la cuàl ti plànsis no làsa nisùn pasà par sta via. Lu copa e basta--cussì lu impedìs. A è tant colma di cativèria che maj no si svuèjta da la brama-- sempri a mangiarès, sta bruta tròja! Cun tàncju nemài a fa da putàna e pi'ncjamò a saràn fin che'l Veltri[3] a la farà ben crepà, sta rufiàna. Chistu nol mangiarà ne cjera ne pèltri, ma conosènsa, amòu e gran virtùt, e luj al vivarà tra feltri e feltri. Sta puòra Italia a varà pur salùt par cùi a è muàrta la Camilùta ferìda cun Euriàl, Turn e Nisùt. Chistu la scorsarà d'ogni vilùta, fin ca la varà ta l'Infièr ributàda, la che l'invidia 'veva radìs, duta. Jò pal to ben i ghi l'ai za pensàda; tenti davòu di me; stàmi visìn; zarìn fòu di chì pa l'eterna strada, indulà che i disperàs a sìghin, e si lamèntin li ànimis vècis che la seconda mùart dùcius a bràmin; ti jodaràs, po', ches ca son contèntis tal gran fòuc, parsè ca sperìn di zi li, un bel dì, fra li ànimis beàdis. Dopo, se cun lòu i ti volaràs zì, ti zaràs cun anima ben pi degna: cun ic ti lasarài al me partì; che l'imperatòu che lasù al regna par ch'jò'i soj stat ribèl al so alt comànt nol vòu che par me la di lui si vègnja. Chì'l stà, chel che di dùt a lè comandànt, chì a lè il so post e la so sitàt: beàt chel che chì al clàma in davànt!" "Ti domandi di nòuf, poeta laudàt, par chel diu che tu no ti'às cognosùt, fa'n mòut chi scjàmpi stu mal disgrasiàt, mènimi ta chel post chi ti'as jodùt, chi vuèj jòdi la puàrta di San Pièri e chei ch'al jòdi a ti'àn tant displasùt." A si'a movùt, e jò visìn ghi èri. Cjànt Secònt Il dì al stava finìnt, e l'imbrunì al ciolèva i nemài ca son in cjèra da li so fadìjs, e dòma jò u chì mi preparàvi par lotà che guèra tant dal cjaminà e pì da la pietàt che, précis, i farài jòdi com'èra. Judàimi, Mùsis; e'Nzèn[4], tènti alsàt. O mìns chi ti has scrìt se ch'j'ài jodùt, chì si mostrarà la to nobilitàt. I'ài tacàt: "Poèta, vuàrdimi dùt, jòt se di virtùt in daj asàj, e còu, prima di vèimi tal pas pì alt metùt. Tu ti dis che di Silvio il genitòu,[5] encjamò corutìbil, al imortàl sècul a lè zùt, cun cjàr e pièl di fòu. Però, se l'aversàri di ògni màl 'lè stat bon cun luj pensànt a l'àlt efièt cal sarès vegnùt da luj e'l chì e'l cuàl, nol par un gran màl a l'òmp di intelèt, che luj a l'èra di Roma e impèr dal grant empìreo par pàri elèt: La cual e'l cual, a volèj dìzi il vèr, stabilìda'è stada coma il post sànt 'ndà ca risièit il sucesòu dal gran Pièr. Par chist'andàda che tu ti ghi das vànt, a la cjatàt fòu ròbis ca l'an judàt a vìnsi, èncja il Papa, pì avànt; il Vas[6] d'elesiòn a si è pur inoltràt par partàighi cunfuàrt a chej puòrs fedèj ch'il podèi salvàsi a vèvin speràt. Ma jò parsè vègniu; non dèze di mièj? jò no sòj Enèa, e nència Pauli; no lu mèrti, lu san ència i usièj. A l'è par chìstu che se'i mi làsi zi lì no vorès che il me vignì al fos màt: tu'l sàs, dìs tu, che jò no rìvi fin lì." E coma chel ca nol vòu pì'l desideràt, e nòuf pensèis a ghi càmbin propòsit, di mout che dal prìn dut a lè cambiàt; cussì i'ài fat jò ta chel post scurìt, parsè, pensànt, i'ai bandonàt imprèsa, ca era propit bruta in prinsìpit. "Se jò i'ài ben capìt la to intèsa," a'a rispundùt che brava ombrèna, "ti sos un bel puc pauròus, n'ocòr scusa; e chistu tanti vòltis il omp al frena e gh'impedìs di creà robis bièlis; cussì fan li bèstis cuant c'an ombrèna. Par chè tu da sto timòu ti ti lìberis, i ti dizarài di te dut se chi sàj dal prin moment chi ti mi'as dat pensèis. I'èr'lì cun chej che pi'n alt no zaràn maj, e una beàda da li pì bièlis mi'a clamàt, e jò ghi'ài dìta, ‘Dìzmi, dàj.' Ghi luzèvin i vùj pì da li stèlis, e ic'a scuminsiàt, dòlsa e bùna, cun vòus da ànzul ta li peràulis: ‘O tu buna anima mantovana, famosa encjamò tal mont e in su, ca restarà fin ch'el mont si lontàna, il me bon compàj, e no par càsu, ta chel rivòn desert 'lè sì impedìt dal cjaminà che dal timòu al vòu zi jù. i'ai pòura cal sedi sì'nsiminìt ch'jò tars al ajùt mi sedi levàda, coma che lasù di luj i'ai capìt. 'Dès mòviti: cun peràula ornàda e cun se ca zova a tègnilu su, jùdilu, ch'jò mi sìnti consolàda. I sòj Beatrìs, chi ti prèj da ca su; i ven dal post 'ndulà chi volès tornà; a mi fa parlà l'amòu ca lè pi'n su. Cuànt chi tòrni cùl me signòu a parlà, di te i mi lodaràj di spès cun luj.' A'a tasùt: e pront jò a favelà. ‘O fiòla di virtùt, unica par cùj la nùstra ràsa a è pi colma di dùt chel cjèl ca la tant màncu gràncj' i sìrcui. Tant mi plàs l'òrdin chi ti mi'as metùt che l'ubidì, se'l za fòs, al sarès tars; dis pur il to volèj; al sarà sintùt. Ma dìzmi parsè chi no ti'as reguàrs di vignì ca jù propit ta stu cèntri da chel gran post, là che di tornà ti àrs.' ‘Sicòma chi ti vòus savèi tant in dèntri ti dis a la cùrta,' a'a rispundùt, ‘parsè ch'i no'ai pòura di se ch'jò'i èntri. Si a di tèmi dòma di chel, dut chel, cal podarès a àltris fàighi mal; d'àltri no, ca nol ocòr èsi temùt. Jò'i soj fata par gràsia di Diu, tal, ca no mi tòcja la vùstra misèria, coma che stu gran fòuc no mi è letàl. Fèmina gentìl[7] a è lasù, sèria par chist'impedimìnt che par me ti vàs, che il judìsi dur lasù al va via. Chìsta a ghi'a fat sen a Lùsia[8], pi'n bàs e ghi'a dita:--A la di te'l to fedèl amòndi bisùgna; adès chìstu ti lu sàs--. Lùsia, ca è cùntra di ògni crudèl, a è vegnùda li 'ndulà ch'i'èri jò, beàda, sintàda cu' l'antìca Rachèl. A' dit: Beatrìs, loda di Dio, no jùditu chel che tànt ben ti ha volùt, che par tè al vulgar ghi ha dit adìo? No sìntitu il so plànsi penosùt? No jòditu la muàrt ch'al sta combatìnt ta che curìnt che'l mar no'a maj vinsùt? Tal mont no è maj stàda sì svelta zènt a fa'l so còmut o vèj'l so dàn scjampàt, coma me, che dopo un moment i soj vegnùda jù dal me post beàt, fidàda dùta dal to onèst parlà cal onòra te e chej ca l'an scoltàt.' Dopo di vèjmi fat dut stu razonà, si'a voltàt cuj vuj luzìns di làgrimis, chè sensa tontonà svèlt mi soj movùt e'i soj vegnùt da te, li chi ti èris; i'ài scorsàt che tròja chi ti has temùt, che sbrisà ti a fat da li rivis jùstis. Dùncia se èse? Parsè sòtu fermùt? Parsè i'atu cussì tanti pòuris? Su, dati coràgiu, no butàti jù dal dùt! Vuàrda che tre fèminis benedètis a si cùrin di te lasù tal cjèli, e'l me parlà ti promèt robis bièlis." Coma i florùs che di not il gèli a ju inghirizìs, cu la prima lùs a si vièrzin dùciu dres tal so stèli; cussì cun me, ch'i'èri di virtùt mùs, dut t'un trat mi soj sintùt plen di coràgiu; i'ài dit, com'un che dùbis non da maj vùs: "O se buna chè ca mi'a judàt ca jù, e tu pur chi ti'as ubidìt sùbit a se ca ti'a dita, cun tant elògiu! Desidèri ti mi'as metùt tal còu cal rit, tal che pì in davànt i vuèj zi cun te: i soj propit tornàt tal prin propòsit! Va, c'un sòu volèj ni unìs, te e me: tu duce, tu maestro e tu paròn." Sì ghi'ai dita, e dopo ca si'a movùt, i soj entràt ta chel alt e vert stradòn. Cjànt Ters PAR ME SI VA LÀ DA LA VAL DISGRASIADA, PAR ME SI VA LÀ DA L'ETERNO DOLÒU, PAR ME SI VA LÀ DA LA ZENT PIERDÙDA. IL JÙST A LA MOVÙT IL ME GRAN FATÒU: I SOJ DA LA FUÀRSA DIVINA STAT FAT, DAL DUT SAVÈJ E GRANT, E DAL PRIN AMÒU. NÙJA DAVÀNT DI ME 'LÈ MAJ STAT CREÀT, FÒU CHE CHEL CHE COMA ME 'LÈ SEMPRI CHÌ. DUT'L SPERÀ BANDÒNA NA VOLTA ENTRÀT. Sti peràulis, scùris coma l'imbrunì, jodùt i'ài scrìtis insìma d'un puartòn; e jò: "Mestri, jùdimilis a capì." E lùj a mi, coma un cal sa dut benòn, "Chi a'è miej bandonà ogni suspièt; chi a'è mièj cal sedi mùart ogni tontòn. Sin tal post rivàs ca no lè maj cujèt. T'jodaràs zent che di mal'n dan da par dut e ca'an pierdùt il ben dal'intelèt." E avìnt la so man ta la me metùt, cun mùsa suridìnt, ca mi'a dat cunfuàrt, cun luj ta li ròbis segrètis soj zùt. U chi làgnis, suspìrs, e plànzi fuàrt si sintèvin ta l'aria sensa stèlis, che jò dal me lagrimà mi soj necuàrt. Lènghis divièrsis e strambolotàdis, colps di ràbia e peràulis di dolòu, vòus su, vòus jù, cun sun di mans judàdis, a fèvin un mulineà di rumòu ca l'era sempri lì ta l'aria scura: cussì vint e savolòn a fan l'amòu. Alòr jò, pecjadòu, cun gran primura i'ài dit: "Maestro, se ca è chi sìnt? E cuj sòni chej ca l'àn cussì dura?" E luj a mi: "Chistu grant avilimìnt a l'an li animis puarètis di chej ca no'an fat ne dal bon ne dal brut, vivìnt. A son misculàdis cun chel grup intèj di chej anzùi ca no si son ribelàs, ma nèncja 'ghi son stas a Diu fedèj. No esìnt pi bièj, l'Alt a i'uà fòu butàs; nepùr dal profònt infièr no son volùs; e cussì nisùna gloria paj danàs." E jò: "Mestri, se ca'an chej chì vegnùs ca si lamèntin sempri e cussì tant fuàrt?" E luj a mi: "Ti lu dis si ti lu vùs. Chìscjus a no'an sperànsa da la muàrt; la so vita svuàrba a è tant basa, ca invidièjn dut se ca no ghi fa part. Fama di lòu il mont a no ghi'n lasa; tant Bontàt che Gjustìsia 'jù trata mal: lasànju li ca son; vuàrda e pasa." E jò, rivuardànt, jodùt i'ai un segnal che zirànt cussì tant svelt al zèva c'ogni altra posa a pareva mal; e davòu una fila lùngia'l veva di zent, che jò in no varès maj crodùt che la muàrt tanta a ni distruzèva. Dopo chi vèvi qualchidùn cognosùt, mi soj necuàrt da la ombrèna di chel che par viltàt a la fat il grant rifiùt.[9] Jò i'ai capìt propit a vòlu che chel chi jodèvi chì a èrin i pauròus rifiutàs dai amìs e dai nemìs dal cjèl. Scjù disgrasiàs pietòus maj vivùt 'vèvin; ducjùs nùs a èrin, e spunzùs par dut da èspis e da moscjòns a vegnèvin. Rigàdis di sanc li mùsis i vin jodùt; ai so piè si miscjàva di lagrimis e'l vegnèva da vièrs schifòus lecàt dut. Sùbit dopo j'ai notàt altri vìis, e zent i'ai jodut in riva di un grant flun; i'ai dit: "Maestro, a'è mièj chi ti dìzis cuj ca son chej la e parsè che ogn'un al par sì pront da zì ta l'altra banda: lùs an dè pùcja e i non cognòs nencjùn." E luj a mi: "Dut ti sarà avònda clar cuant che i fermarìn i nustri pas la che l'Acheron a si ten la sponda." Alòra cuj me vuj vergognòus e bas, timìnt che'l me tabajà no ghi plasès fin in riva dal flun i mi'ai dita: Tas. A stu punt ta'un barcjòn cuj' jòdiu adès? Un vecjàt[10] dut blanc dal pelàn stravècju, sigànt: "Guaj a vualtris, spirs brus e mes! No rivarèis maj i poscj' als a jòdiu: i vuèi partàvi ta che altra riva, 'ndà che'n cjàlt o'n frèjt, il scur'l ven sempri jù. E tu chi ti sos chi, anima viva, va via da scjù chi, ca son ducjùs muàrs." Ma jodùt chi no lasàvi la riva, a la dita: "Par altra via o puàrs ti zaràs in spiàgia par pasà, no chi: una barcjùta ti partarà pi tars." E'l me capo a lùj: "Caròn, sta fer lì: al vòu cussì 'ndà che dut si pol vèj se ca si vòu; nòsta domandà di pì." E eco che fers son stas chej cragnòus pèj dal barcjadòu di che livida palùt, cuj vùj coma bòris ròsis, par intèj. Ma st'ànimis, ca sufrìvin tal so nut, s'impalidìvin e batèvin i dincj' apèna ca sintèvin il parlà crut: a bestemàvin Dio e'i so parìncj', la zent e'l post e'l timp e'i gragnèj da la so simìnsa--e via cuj dincj. Sul pi tars, unìs dùcjus insièmit, chej, planzìnt fuàrt, son zus tal salvàdi rivòn cal cjoj su chej che Diu no volin vej. Cuj vùj di bòris, chel demòni, Caròn, a ghi fa un sen e dùcjus al cjòj su; par chej ca van plan, il remo lè bastòn. Coma che d'autùn li fuèis a colin jù una dopo l'altra, fin che li bràghis a l'jòdin dùtis in cjera da la su, cussì l'era cun che brutis simìnsis di Adàm, che dal rivòn si butàvin, un'a'una, com'usièl chi ti clàmis. E via che ta l'onda scura 'zèvin, ma prima 'ncjamò di rivà la di là, chi di cà altri tantis a vegnèvin. "Caro'l me bon frut," al dis'l me mestri là, "chej ca van a murì ta l'ira di Diu, da ogni paìs a vegnin ducius ca; e'a son prons a trapasà chel flun la jù, spronàs--e coma--da la gjustìsia dal'Alt; si che, timòu o no, no si pol fermàju. Par chì, maj nisùn pasa sensa tuàrt; però, se Caròn di te si lagna, za ti sas il parsè dal so lamìnt fuàrt." Al fin di chistu, la scura cjampàgna a'a tremàt tant fuart che dal spavìnt la mins di sudòu encjamò mi bagna. La cjera in làgrimis a soflàt un vint ca la balenàt un claròu rosùt che via a mi'a cjolt ogni sintimìnt; E jù che'l me cjaf 'nsiminìt lè zut. Cjànt Cuàrt Mi'è stat rot tal cjàf chel sun profònt da'un brut rumòu di ton chi'ai alòr sintut com'un ch'a colp sveàt al torna tal mont. E'n zìru'l vùli riposàt i'ài movùt; sùbit mi soj alsàt e intòr vuardàt par cognosi'l post 'ndulà chi'èri vegnùt. Il fat 'lè che tal òrli mi soj cjatàt di che valàda dal buròn dolorous che sensa fin al risèif un lamìnt scunfinàt. Scùr e profònt l'era stu post nebulous, tant che par cuànt chi vuardàvi tal font, no jodèvi nuja ta stu bus pietòus. "Adès ven, chi zin ju ta stu svuàrp di mont," a la tacàt il poeta, palidùt: "jo'i saraj prin e tu ti saràs secont." E jò, che'l so colòu i vevi ben jodùt, ghi'ai dita: "Coma vègniu, se tu ti tèmis chi ti'as da dami coràgiu in dut?" E lui: "Il grant patì di che persònis ca son ca jù mi fan tant impalidì dal dolòu che tu pòura ti lu pensis. Zìn, vin tanta strada da fa'n ta stu dì." Cussì dizìnt lè partìt e mi'a partàt tal prin sìrcul cal 'mbràsa chel abìs lì. Ta chel post chì, secont chel chi vin scoltàt, no l'era tant'l plànzi coma'l suspirà che tremà'l fèva dut pal'eternitàt. Chist l'era patì sensa turtùra par sì tàncju di lòu da no cròdi: frùs, fèminis e omps'a fèvin 'na mura. Il bon Maestri a mi: "No ti vòus di chej spirìs lì chi ti conti cuj ca son? Prima di zi'n davànt i vuej fati jodi che lòu no'an maj pecjàt, e se mèris a'an, no bàstin, parsè ca no'an vut batièsin, ca lè puàrta dal cròdi che par telè bon. E s'an vivùt davànt dal Cristianèsin, Diu no'an vut ocasiòn di adorà; e un di chìscjus i soj jò medèsin. Par difiès cussì, no par altra tara, i sin pjerdùs, e sol di chist ufindùs; i desideràn dut, ma sensa sperà." Se mal ca mi'an fat chej pensèis 'sì sintùs; ma cuancju di lòu di cussì grant valòu ch'jod`ut i'ai ta chel limbo, ducjus sospendùs!. "Contimi, Maestro, contimi, signòu," j'ai scuminsiàt par volèi èsi sigùr di che buna fede ca vìns ogni eròu: "Fòu da stu post chi, cal vedi meritàt o no, no èse maj stat beàt nisùn?" Capìt a volu il me significàt, A la dita: "Jò i'eri nòuf ta stu stat cuant ch'jodùt i'ai vignì un grant e potènt cun un clar sen di vitòria coronàt.[11] Cun luj a lè zut il pari da la zent, il fi Abèl e l'anima di Noè, e di Mosè, legista e ubidiènt; il vècju Abramo e Davit il re, Israel cun so pari e cuj so fiòj, e Rachèl che tant al volèva vej cun se: chiscjùs e altris beàs son stas da Luj; e ti'as di savèj che prima di lòu nisùn si salvàva, sa no'erin ànzui. Al parlava ma'i no stèvin in davòu; a travièrs il bosc i paràvin via, stu bosc cun tàncju spìris d'ogni colòu. No èrin 'ncjamò tant lontans zus vìa dal post dal sun, cuant ch'i'ai jodùt un fòuc che'l scur di chel mont al scorsava via! I'èrin encjamò un puc lontàns dal lòuc ma mi'à dut ta'un colp parùt da jòdi se zent in gamba ca ghi vegnèva fòu. "O tu che siènsa a àrt ti sas gòdi, cuj sonu chiscjùs ca'an cussì tant rispièt? Ca no son coma i' altris si pol ben crodi." E luj: "Di si tant onòu a son sogjèt, dal mòut che lasù di te son tratàs, che'l cjèl'ju gràsia e'n davànt ju mèt." Intant una vòus i'ài sintùt chì a bàs: "Fèjghi tant onòu a stu grant poèta: al'tòrna'l so spirt, ca ni vèva lasàs." [12] Cussì dit e la vòus di nòuf cujèta, cuàtri spiris jodùt i'ài vignì u chì, cu la musa ne trista ne contenta. Il me bon mestri a la tacàt cussì: "Vuàrda chel la, cu la spada ta la man, cal sta cjaminànt davànt di chej tre lì. Chìstu lè Omero, poeta sovràn, l'altri lè Oràsio, satiric, cal ven; Ovidio'l ven ters e par ultin Lucàn. Però coma che ogni un al convèn tal nòn ca la sunàt cu'na vòus besòla,[13] a mi fan onòu, e di stu chì a fan ben." Cussì jodùt i'ai dùta la bièla scuèla di chel signòu ca la cussì alt il cjànt, che pì'n alt daj altris com'aquila'l svuàla. Dopo stàs un puc insièmit, razonànt, vièrs me si son voltàs e mi'àn fat bon sen, e'l me maestro 'la soridùt di tant. Pi onòu ‘ncjamò mi fèvin--oh cuant ben!-- mi'an consideràt un da la so schièra, cussì chi eri sest tra chel grant inzèn.[14] Cussì sin zus fin la da la lumièra, parlànt di che robis che'l tàsi lè bièl, propit coma'l parlà 'ndulà ca l'era. Sin rivàs al piè di un nòbil cjascjèl, circondàt sièt vòltis da àltis mùris, difindùt dut intòr da un bel rusèl[15]. Chìstu vìnt nu pasàt coma cjèris dùris, cuj grancj poès i soj entràt par sièt puàrtis ca ni'àn partàt ta un pràt di èrbis vèrdis. Chi vi èra zent cun espresiòns gravis, che di grant autoritàt a parèvin; tant puc a parlàvin, ma cun vòus dòlsis. Cussì, tiràs un puc in bànda i si sìn, ta un post vièrt, luminòus e alt, che jòdi ducjùs cuàncjus i podèvin. Propit li'n davànt, ta chel bjèl vert di smàlt, li grandi ànimis a mi'àn mostràt, che di vej jodùt j'ài ‘ncjamò tant riguàrt. Elètra cun tancju compàjs i'ài notàt, tra'i cuai i'ài cognosùt Ètor e Enèa, Sèsar dut armàt cul vùli infogàt. I'ài jodùt Camila e Pantasilèa da l'altra banda, e èncja il re latìn ca l'era lì cun so fia Lavinèa. I'ài jodùt chel Brut ca la scorsàt Tarcuìn, Lucrèsia, Gjùlia, Màrsia e Cornèlia; e'n banda, besòu, i'ài jodùt Saladìn. Dopo c'un puc alsàt i'ai li sèjs par aria, i'ài jodùt il maèstri di chej ca san[16] sintàt cun chej da la filosofia. Dùcjus lu mìrin, ducjus onòu ghi fan: chì i'ài jodùt Socrate e Plàton che davànt daj àltris visìn a ghi stàn; Democrito che'l mont a càsu al pon, Diogene, Anasagora, e Tal, Empedocle, Eraclito e Zenòn; E i'ài jodùt il bon sielzitòu dal cuàl-- di Dioscoris i parli--e pur Orfèo, Tulio, Lino, e chel Seneca moràl; Euclide'l geometra e Tolmèo, Ipocrate, Avicena e Galièn, Averòis e'l so timòn, Aristotèo. Jò no pos dizi di ducjus in plen parsè chi'ài encjamò tant da contà, e'i fàs, no'l contà, ogni tant van a sen. Intant, daj sèis chi èrin, in doj sin ca: e'l duca, cal sa, mi'à menàt via di là, fòu da la calma, là ca si sint tremà; là che pi nùja a si pos pi luminà. Cjànt Cuìnt Cussì, zint jù, il prin sìrcul i'ài lasàt e jù tal secont, che màncu spàsiu 'la, ma di dolòus e lamìns tant pi colmàt. Minos--se oròu!--a si sint a ringhià: al vuarda li còlpis ta chist'entrada, e'l lasa'l codòn cal fèdi'l gjustisià. I'dìs che cuànt ch'ànima mal nasùda, a ghi ven davànt, dut'a si confèsa; luj, che di pecjadòus s'intìnt a vònda, la met ta l'infièr coma che ben al sa: si rodulèa la coda, torotòr, secont quànt jù ca varès da zi a stà. Sempri tàntis di lòu a ghi stan intòr; un'a'una a van al so judìsi; dìzin e jòdin, e dopo jù tal fòr. "O, sòtu chi tal post daj dolòus tu, sì?" a mi'à dita Minos cuànt ca mi'à jodùt, bandonànt pal moment il so ufìsi, "Atènt da l'entrà e no fidàti di dùt: crot puc a la grandèsa da l'entràda!. . ." E'l me siòr a luj: "Parsè sìghitu, brut? Nost'impedì'l destìn da la so strada: 'la volùt cussì indulà ca si pol se ca si vòu; pi di tant no domandà." A chistu punt il penòus lagnàsi nol' àju tacàt a sìnti! I soj vegnùt la che'l grant plànzi mi fa pjerdi'l control. Rivàt'i soj 'ndulà che'l lùzi l'èra mùt, e'un rugnì'l veva coma mar da temporàl cuant che da vincj' contraris 'lè combatùt Maj si stràca sta bufèra infernal, ma i spìrs a malmèna e strasìna, a ju svòlta e sbàt com'cal sa fa'l màl. Cuànt ca rìvin davànt da la ruvìna, a sìntin tant sigà, plànzi e lamìns, e bestemà fuàrt la virtùt divìna. Capìt i'ai che'à scjù tìpos di turmìns a èrin danàs i pecjadòus carnàj, ch'al apetìt a sotomètin la mìns. E com'che l'àlis a pàrtin i sturnièj fis coma nùlis cuàn cal fa'l grant frejt, cussì chel vìnt i spirìs mal nasùs, chèj, jù sbalòta chì, lì, sù, jù, propit tant; nisùna sperànsa'a ghi da maj cunfuàrt, no di finì, ma di'un sufrì màncu grant. E coma i grù che'n alt a cjàntin da muàrt, fasìnt tal aria una riga lungja, cussì i'ai jodùt vignì, strasinànt tuàrt, ch'ombrènis che'l vint'l partàva dòngja. Par chistu i'ài dita: "Cùj sònu, Mestri, chej che l'aria near 'sì tant ju stàngja?" "La prima di lòu che tu i ti'as èstri di cognosi," mi'à rispundut alòra, "a'era regina di lènghis---un mostri! Àj vìsis dal cuarp butàda, sta sjòra, i plasèjs dal libìd ‘veva fat lècit, par scusà chej ch'ic an veva na vòra. Semiràmis a è, e d'ic a'è stat scrit, ch'à suseguìt Nino, dop'vejlu sposàt: a regnàva cjèris che'l Sultàn 'la di d'rit. L'altra'è chè che par amòu si'à copàt,[17] rumpìnt fède cu la sinìsa dal so'òmp; dopo ‘ven Cleopatra, spirt pasionàt. E Èlina pur ti jòs, che par un omp tant timp a'à coròt; e ti jòs il grant Achìl che fin'n fin par amòu 'la lotàt, puòr omp. I t'jòs Paride, Tristan,"e pi di mil òmbris mostrànt e nominànt mi'è zùt, ch'amòu la vita ghi'à scurtàt'n mòut sìmil. Dopo ch'i'ai il me bon insegnànt sintùt nomà che sjòris antìchis e'i so sjòrs, pietàt i'ai sintùt e'i sèns cuàsi pjerdùt. I'ai scuminsiàt, "Poeta, dami la vòus par parlà cun chej doj ch'insièmit a van e somèjn lizerùs ta stu vint estròus." E luj a mi: "T'ju jodaràs cuànt ca saran pi visìn; alòra tu ti'u'mploraràs pal amòu ca ju mòuf, e lòu vegnaràn." Alòr' apèna che'l vint a ni'ju'à partàs, ju'ai clamàs: "O animìs afanàdis, parlàjini pur, s'à àltris no ghi displàs." Coma colòmbis da vòja clamàdis, àlis alsàdis e tal dols nit fèrmis, 'vègnin par l'aria dal volèj partàdis; cussì lòu, li zens di Didòn lasàdis, a nù a son vignùs par l'aria tònfa, sì fuàrt' son stàdis d'afièt li clamàdis. "O tu anima dal cussì tant bon fà, che visitànt ti vàs par stu ariòn scur nù, che'l mont tinzùt di sànc i vìn timp fà, se'l re dal universo no ni fos dur, di còu lu prearèsin di dati pas, a ti che'l nustri gran mal ti fa'un dòu pur. Di chel che scoltà e che parlà vi plàs, nu'i scoltarìn e'i parlarìn a vuàltris mèntri che'l vint, com'ca lè cal fa, al tàs. Jò, scoltàit, i soj nasùda ta che bandis in riva'l mar 'ndulà che'l Po al ven jù par metisì'n pas cuj so tributaris. L'amòu, che tal còu bon si tàca sùbit su, su chìstu chì dal bjel aspièt si'a pojàt e mi'è stat cjòlt; il coma nol vòu zi jù. L'amòu cal vòu l'amànt sempri riamàt, a mi'a dat di chìstu un plasèj sì fuàrt che, coma chi t'jòs, no mi'à'ncjamò lasàt. L'amòu ni'à partàt una sola muàrt: Caìn'l speta chel che vita ni'à distudàt." Sti peràulis di lòu son vegnùdis'n puàrt. Puòr'ànimis, i'ài pensàt, se ca'n pasàt! I'ai sbasàt il cjàf, e tegnùt tant bàs, fin che'l poeta mi'à dit, "Se pènsitu?" I'ài rispundùt cussì: "O se sfurtunàs! Cuàncju pensèis dols, cuàncju desidèris, ca'an menàt scju chi tal dolorous pàs!" A lòu ziràt, movùt da chìsti ròbis, i'ai tacàt: "Francesca, il to sufrì grant e lagrimà mi fan dòu, tu ti capìs. Ma dìsmi, al timp dal dols suspirà e tant, a se e coma vi àja l'amòu concedùt di savèj se chi stèvis desiderànt?" E ic a mi: "No'è nùja di pi brut che il recuardàsi daj momèns pi bièj ta la misèria; e chist'l to mestri lu sa dùt. Ma se la prima radìs ti vous savèj dal nustri amòu, se propit ti lu vòus, lu dis coma chel cal plans e al dis intèj. I stèvin na dì lezìnt chel toc gustòus di Lanselòt e l'amòu cal sintèva: besòj i'èrin e par nùja sospetòus. Pì di na volta i vùj ni voltàva chel lèzi, e palidùs i restàvin; ma'un moment sòu lè stat chel da la ruìna. Cuànt chi lezèvin com'che'l surìdi amàt al vegnèva tant busàt da tal amànt, chìstu che di me no si'a maj distacàt, la bòcja'mi'à busàt e 'la tremàt tant. Galeòt l'èra'l lìbri e'l so autòu: da chel dì no vin lezùt pi'n davànt." Mentri che l'un spirt al contàva di còu, l'àltri al planzèva, sì che di pietàt mi soj sintùt mancjà, coma un cal mòu. E jù'i'soj zùt, coma un cuàrp muàrt colàt. Cjànt Sest Al tornà da la mìns, ch'èra pierdùda davànt da la gran pietàt daj doj cugnàs, che tal tristèsa no'l'vevi maj vùda, noufs turmìns e amondi noufs tormentàs i'mi jot intòr: ch'u chì i mi movi, o chi mi vòlti ulà, par dut son danàs. I'soj tal ters sìrcul, dulà che'l plòvi a lè etèrnu, maladèt, frèit e tant grèif; chì lè sempri'l stes; maj nuja ca zòvi. Tampièsta gròsa, àga spòrcja, e nèjf a si discàrga in ta st'ària nera e'a marsìs la cjèra che chìst'l risèjf. Cerberus, crudèl e divièrsa fièra, al zeva cajnànt cu li so tre gòlis su zent infangàda che chì a èra. Vuj inflamàs, barbòn grisignòus e grìs, pansòn grant e òngulis lùngis, al sgrifa, spèla e svèntra i spirìs. La plòja ju fa sigà coma càgnis: si ripàra ogn'un ta l'àltri cjantòn e si cuntuàrzin sempri, sti carognis. Cuant ca ni'à jodùt Cerberus, il vjeròn, 'la vjert li bòcis e li sgrìnfis mostràt; dut il cuàrp si moveva di stu bestiòn. Il me duca li so mans a la slargjàt, a la cjolt su il pantàn e cul puj plen ta li gòlis famàdis 'la tiràt. Coma chel cjàn che bajànt al ven bramànt e si cujèta cuant che'l past 'la muardùt e par divoràlu dut al sta lotànt, sì fèvin chès, ogni mùsu sporc e brut, di Cerberus, il demòni; e se repetòn! Ogni danàt'l voleva èsi sort, dut. I zèvin su l'òmbris che domàdis son da stu plojòn, e'i ghi pojàvin i piè su li vanitàs[18] che vera zent no son. Distiràdis par cjèra dutis èrin, fòu che una che svelta si'a levàt cuànt ca'a jodùt che davànt i ghi zèvin. "O tu che ta stu infìèr ti sos entràt," a mi ha dita, "dis cuj chi soj, si ti sàs: tu ti sos stat, prima che jo disfàt, fàt." [19] E jo a ic: "Il tant dolòu chi ti'as forsi da la me mins a ti tira fòu: chèj coma te dentri no mi son maj restàs. Ma dìsmi cuj chi ti sòs che stu dolòu ti apartèn coma chìsta gran pèna che, se no la pi grànda, a fa pi dòu." E luj a mi: "La to sitàt, ch'è plena sì d'invidia che za ven fòu daj òrlis, mi'a tegnùt in ta na vita serena. Vuàltris sitadìns Cjaco mi clamàvis: par via di che stupida di gola i'sòj ta la plòja, tu ti lu jòdis. E jo, puorànima, no soj besòla; sti àltris a sufrìsin il stes afàn par sìmil colpa," e no pì peràula. I'ghi'ai rispundùt: "Cjaco, il to malàn mi'è pesànt, e al'lagrimà m'invìda; ma dìsmi, si ti sàs, da ca vegnaràn dùcju chej da sta sitàt dividùda; s'an dè di drès; e dìsmi la rasòn che di tant malvolèj a è batùda." E luj a mi: "Dopo 'na lùngja tension, vegnaràn al sànc, e la part salvàdia, l'altra butarà fòu cun dura asiòn. Pì'n davànt'è mièj che chist'a sesti via entri tre àis, e ca zedi a vinsi l'àltra par fuàrsa dal tal da la lusingherìa. Par un bel puc i cjafs als a tegnarà, tignìnt l'àltra pocàda amondi in ju, com's'al vès displasèj o pucja cura. Di dres an de doj, ca son puc scoltàs su: supiarbia, invidia e'varìsia 'son li tre sintìlis che'i còus a'an impijàt su." Chì la smetùt se ca feva compasiòn; e jo a luj: "Su, di pi ti m'insègnis e di pì parlà fami un regal bon. Farinàt e'l Teghiàj, zent ch'èrin dègnis, Jàcu Rusticusi, ‘Rigo e'l Moscja e l'àltris ch'al ben fa s'inzegnàvin[20], dìs 'ndulà ca son, che d'jòdiu i vuej riscjà; che i'ai propit tanta vòja di savèj sa son lasù o se l'infièr ju pèscja." E luj: "Lòu son tra l'ànimis dal nèri p'intèj: divièrsis còlpis ju tira vjers il font: si ti vas p'in ju, ti'u jodaràs, chej. Ma cuant chi ti saràs lasù tal dols mont, i speri ch ti mi metis in mìns d'àltris: basta; di dìsiti di pì no soj pront. Da chì, di sbiègu mi deva ocjàdis; mi'a vuardàt, e dop'un puc i vùj 'la sbasàt e'l rest cun ch'altr'ànimis infangàdis. E'l duca a mi: "Pì nol vegnarà sveàt di ca dal sun da l'angèlica tromba, cuant ca vegnarà l'ostìl potestàt: ogn'un'l riodarà la puòra tomba, su'l cjolarà la so cjar e figura, e'l sintarà chel che sempri'l rimbòmba." I vin trapasàt sta spòrcja mistùra di ombrènis e plòja, zint mondi plan, tocjànt un puc da la vita futura: sì ch'jò i'ài dit: "Mestri, scjù turmìns ca'an, cresarànu dopo la gran sentènsa o saran' pi pìsui o si scjaldaràn?" E luj a mi: "Tòrna ta la to siensa, ca vòu, cuant che la roba è pi perfèta, che pì si sint'l ben, ma èncja'l mal s'intensa.[21] Dut che chista zinìa maladèta in vera perfesiòn maj pì no zaràn, di cà pi che di là l'èsi al spèta." Atòr di che stràda sin zùs man a man, parlànt tant di pì di chel ch'jo i'ài dita; e'I sin rivàs 'ndulà ca è pi malàn: e Pluto, il gran nemìc, 'lè chì cal sta. Cjànt Siètim "Papè Satàn, papè Satàn, aleppi!" [22] 'la tacàt Pluto cu la so vòus ràuca; e chel omp gentìl che tant al sa, e pì, par dami cunfuàrt a mi'à dita: "Ven ca, no vej pòura, che par cuànt che lùj'l provi, di lasà sta riva no n'impedirà." Alòra, voltàt vièrs chel dal sglònf làvri, a ghi'à dita: "Lupo maladèt, tas su: cu la to ràbia rosèiti pur dentri. A no è sensa razon chi zin chì jù: cussì lè volùt ta l'alt, 'ndà che Michèl si'à vendicàt di che ribeliòn la sù." Coma velis sglonfàdis da vintusèl a còlin spleasàdis cuant cal cola l'àrbul, sì è colada'n cjera sta bestia crudèl. E sin rivàs tal orli dal cuàrt sìrcul entrànt sempri pì ta la riva dulìnt ca 'nsàca dut'l mal dal mont, grant e pìsul. Ahi gjustìsia di Dìu! Cuj tègnia'n mint i nòufs patimìns e dolòus ch'i'ài jodut? parsè nustra colpa punì cussì a'ntint? Coma ca fa l'ònda là sul Charibdùt ca si romp cun che ca ven da l'altri mar, cussì convièn che chi la zent ‘fedi un zirùt. Che chì'èra pì zent dal solit, era clar; d'una banda e dal'altra, sigànt fuàrt, a remenàvin pèis cul pet muscular.[23] Si sbatevin in tor, e sintìnt tuart, ogn'un si ziràva e voltava'n davòu, sigànt: "Parsè tèntu?" e "Parsè no, stuàrt!" A si ziràvin lì ch'èra puc claròu da ogni man pa la banda opòsta e via cul sigà nojòus, sens'eròu; alòra si voltavìn, sensa sosta, pal so miès sìrcul ta che altra giòstra. E jò, cul còu cal steva mal e basta, i'ài dita: "Maestro, fami ‘ na mostra di che zent ch'è chì: sonu dùcjus clerics chej tonsuràs a la nùstra sinistra?" E luj a mi: "Dùcjus' son stas stràbics di mìns cussì tant in ta la so vita, che spèsis bunis no fèvin[24], scjù lambìcs. A vègnin za ben bajàs," a la dita, "cuant ca rìvin in taj doj puns dal sìrcul 'ndà che colpa contraria a ju smìsta. Chìscj'èrin prèdis, che di tèt pelòus sul cjaf non d'àn, com'pur pàpis e cardinài, che crumìrus a èrin, e no'n pìsul. E 'lòra jò: "Maestro, tra chiscju tài jò i varès da cognòsi qualchidùn di chej ca si son infangàs di scju mài." E luj: "Pensèjs strans ti'as, ogni un: la vita 'gnorànta ca ju'a tant sporcjàs pài cognosìns 'son adès di colòu brùn. Par sèmpri a continuaràn a fa fracàs: chiscjus[25] fòu a vegnaràn dal sepùlcri cul pùj sieràt, e'i altrìs cuj cjàfs spelàs. Il mal dà e il mal tègni il mont pùlcri a ghi'à cjòlt, e menàs ta sta barùfa: sèdin se ca sèdin, jò'i no ju 'mpùlcri.[26] Adès ti jòs, fiòl me, ca no fan mufa i bèns metùs in man da la Furtuna, di lotà paj cuàj la zent maj si stùfa; pars'che dut l'òru ca lè sot la luna, e ca lè za stat, a'chist'ànimi' stràchis a no ghi zovarès, nèncja a una." "Maestri," i ghi'ài dit, adès ti mi dìsis: "chìsta Furtuna che tu ti'as minsonàt, se ch'è, ch'i bèns dal mont'a'a ta li grìnfis?" E luj: "Puòri creaturis, cuànt stonàt chi vejs--cuant'ignoransa--e chist v'ufìnt! Adès capìs ben il me significàt. Chel che dut'l savèj a la sempri prezìnt, la fat i cjelis e ghi'a dat la guida, sì ch'ogni part t'ogni part a va splendìnt, e la lus par dut compaj a l'afìda; cussì cu la roba bjèla d'ogni dì: al vou ca vegni in tal mòut spartida che ferma li no resti sempri, di dì'n dì; ma che da zent a zent e sanc a sanc sensa l'impedimìnt dal omp a zedi. Pars'che la zent va su e ju, flanc a flanc, seguìnt da la Furtuna il judìsi, che platàt 'lè coma bisàta tal fanc. No è contrast fra ic e'l vustri cognòsi: chìsta a prejòt, gjùdica, e proseguìs a regnà; pur altri dìos a fan cussì. Li so permutasiòns a non'an pausis: la necesitàt la fa cori a fuàrt, sì spes son zens ca si càmbin, e tàntis. Chìst'è che ca risèif sempri tant tuàrt, pur da chej ca varèsin da plaudìla; ghi dan colpa, lòu, cun vòus ch'a dal stuàrt; Ma ic è cuj beàs; colpa non dè là: cul'altri prin' creatùris contenta, a si la got a zirà la so rodèla. Adès zin ju la che la pietàt aumènta; za còla ogni stela ch'in su zèva cuànt ch'jò mi soj mot, e'l pi stà lè vietàt." Zùs i'sìn atòr dal sìrcul; li si jodèva una font ca bolèva e colàva in ta un fosàl che da li'l vegnèva. Lì l'aga scura tant si remenàva; e nu, seguìnt che onda cjalinòsa, jù sin zus, par troj che'n banda'l menàva. Styx si clama sta zona paludòsa; chì a'ven sta puora rojùta, vignìnt jù al piè di sta riva grisa e pietòsa. E jò, chi èri chì vuardàvi fis la jù, i'ài jodùt zent fangàda ta chel pantàn; nus e cul musu lunc a èrin duciu. Chìscjus si malmenàvin cu la man e cul cjaf e cul pet e èncja cuj piè, e a si sbranàvin cuj dincj, plan a plan. Alòra'l bon mestri: "Caro fiol, chi'è l'anima di ognun vinsùt da l'ira; j'vuèj pur che tu t'vègnis a crodi che sot da l'aga a è zent ca suspira e fa bulì chist'aga fin parzòra coma che'l vul'ti dis, la cal zira. Dal fangu'n dit:"Vìlis i'èrin na vòra ta l'aria dolsa che'l soreli'l legrìs, roseàs dentri da rabia e malòra. ‘Dès 'sin chì malcontèns ta scju fangus grìs. Chist'ìn[27] a lu gorgolèin scju puòrs brùs che cun clar'peràula no ti lu sintìs." ‘Si da stu cragnòus di pos via i'sìn zus. tegnìnsi tra la riva secja e'l mjès' e vuardànt chej che sta melma'ghi da singlùs: al piè d'una tòr sin rivàs dop'un piès. Cjànt Otàf Jo'i dis, continuànt, che amòndi prima chi rivàsin al piè di che alta tòr i nustri vuj èrin za zus insìma, 'nta che do flamùtis chi ghi vèvin jodùt 'ntòr e n'altra che da lontàn feva sen: se fadìja a cjòighi'l vuli d'intòr! Jò mi soj voltàt al mar di dut l'inzèn: i'ai dit: "Chist'sel dìsja, e se cal rispùnt l'àltri fòuc, e cuj l'èse ca lu mantèn?" E luj a mi: "In ta l'onda sporcja, smunt, za ti podis jòdi chel ca si spèta, se'l fàngu fumòus no lu plàta, apùnt." Fil 'no la maj pocàt da se saèta, ca corès via pa l'aria finùta com'ch'jò'i'ai jodùt ‘na nàf pisulùta vignì par àga vjèrs nu, sta navùta, governàda da soltànt un galeòt, cal sigàva: "T'sòs chì, anima brùta!" "Flegiàs, Flegiàs, nosta fa tant'l simiòt, a la dita il me siòr," chista volta: ti ni'as doma pasànt ta stu casòt." Coma chel che il grant ingàn al scòlta, ca ghi'è stat fat, e dopo lè malcontènt, cussì Flegiàs: rabia'n davèva tanta.[28] Il me duca a lè 'lòr zut in barcja, atènt che jò dopo di luj i vi zes dentri; e plena 'èra doma cun me presènt. A bordo sin entràs, cun me al centri, e a zèva seànt la prua antica tal aga tant di pì sinò cun àltri. Cuànt che la palùt muàrta i pasàvin ca, davànt di me si'è metùt un di fangu plen e là dit: "Prin da l'ora, se fatu ca?" E jò a luj: "Jò no rèsti, èncja si ven; e tu cuj sotu, chi ti sos cussì brut?" E luj: "Soj un che dal plànsi no si ten." E jò a luj: "Cul plànsi e pur cul lut, spirit maladèt ti sos, ta scju ledàns. Ti cognòs, èncja si ti sos spòrc par dut." Alòr'l schifòus la pojàt sul lèn li mans, ma'l Mestri, necuarzùt, jù a la pocàt, dizìnt: "Va ju di chì cun chej altri cjàns!" Subit dopo, il cuèl a mi'à imbrasàt, e busàt, dizìnt: "Ti sos plen di sdègnu; beàda ic[29] che par te a si'à' ncintàt! Chel li tal mont 'lè stat plen di orgòliu; bontàt non dè ch'ornamènti'l so recuàrt: par chel stu danàt 'lè tant furiòus ca jù. 'Ndè tancjus lasù adès ca fan riguàrt, che chì a stan fazìnt doma pursitès, lasànt di se stes un pensà brut e fuàrt." E jò: "Mestri, se chi mi la godarès a jòdilu a tufàsi ta sta mèlma, prima di bandonà stu lac nualtri' stes." E luj a mi: "Pi'n davànt ca si rema e ca si jòt, e pì ti saràs pasùt: a'è miej chi ti ti gòdis chista bràma." Subit dopo, il grant turmìnt i'ai jodùt ca'a fat di luj chista cragnòsa zent. che Diu 'ncjamò i lodi e ringràsi dut! Ducjus a sigàvin: "A Filìpo Arzènt!" E stu puòr disgrasiàt di spirt fiorentìn se stes si roseàva, chel sacramènt. Chi lu vin lasàt; altri no vi dizìn; ma ta l'orèlis i'ai sintùt'n rumou che mi'à costrèt a vuardà fis la chi zèvin. Il bon mestri a la dit: "Adès, fiòl me, si visìna la sitàt dal non di Dit, cu la so seria zent, che sì tanta'n dè." E jò: "Mestri, li so moschèis, si'ai capìt, là in ta la val i pol za ben jòdi; ròsis coma il fòuc a son, i soj pròpit sigùr." E luj a mi'a dit: "Ben ti pos cròdi che l'etèrno brusà li mostra ròsis, come che ta st'infièr tu ti pos jòdi. Nu pur sin rivàs dèntri ta li fòsis ca circòndin che cjèra sconsolàda: dut di fièr pareva ca fòsin fatis. Dopo vèighi fat na granda ziràda, i sin rivàs 'ndulà che chel dal timòn "Vegnèit fòu," la sigàt, "chì è l'entràda." Jò in daj jodùs pi di mil tal puartòn, plovùs dal cjèlo, che rabiòus dizèvin: "Stu chi nol somèa muàrt; parsè razòn l'èse ca 'ndulà che ducjus muàrs i sin?" E il me bon maestri a ghi'à fat sen di volèighi parlà, sensa me visìn. Alòr'àn calàt un puc l'àlis, dal plen, e'àn dita: "Ven tu, besòu, sensa chel ca si'a 'zardàt a entrà ta stu terèn. Cal torni besòu, chel màt, la dal cancèl; cal provi, sal sa; che tu chì ti restaràs chi ti lu'as compagnàt ta sì scur stradèl." Pensa ben, letòu, se jò mi sconfortàs al sun di che peràulis maladètis, che pòura i'vèvi di restà fra'i danàs. Caro'l me duce, che pì di voltis sièt ti mi'as tegnùt tant cont e liberàt da gran 'dificultàs, c'an d'èra tàntis, nòsta lasàmi," j'ài dit, "cussì disfàt; e se'l pasà pì'n davànt a ni'è proibìt, tornàn in davòu pal troj ca ni'a partàt." E chel siòr che fin chì mi vèva 'sistìt, a mi'a dit: "Nòsta tèmi, che il nustri pas nisùn pol cjòinilu: da tal a ni'è dat. Ma stàmi atènt, e'l spirit strac chi ti'às, tènlu su e nudrìs'lu di bon sperà che jò no ti lasarài ta stu mont bàs." Cussì'l va, e besòu i soj li ca l'èra il me dols pàri, e jò'i resti'n forsi, che'l si e'l no tal cjàf a mi fèvin guèra. Luj l'èra lontàn par ch'jò lu sintèsi, ma luj la cun lou tant a lunc no lè stat: ogn'un dentri lè svelt tornàt a mètisi. I nustri 'versàris li puàrtis ghi'àn sieràt in mus'al me siòr, che fòu lè restàt, e vièrs me lè vegnùt, cun pas moderàt. Cuj vùj par cjèra e li sèjs che mostràt no vèvin baldànsa 'la dit suspirànt: "Fòu da sti puòri cjàsis mi'an sieràt." E a nu: "Tu, parsè chi m'ìriti tant, nosta vej pòura, che jò'i vins sta prova, che lòu dentri a lòtin tant, nonostànt. Sta so tracotànsa no è miga nova; za làn usàda ta puàrta pì nota[30], ch'èncja 'des, sensa cjadenàs a zova.[31] Insìma d'ic ti jòs la scrita muarta:[32] e za da chi di ic 'va jù la riva, pasànt par chej cìrcui sensa na scorta, un tal che par luj dut vièrt' a ni vegnèva. Cjànt Nonu Chel colòu che viltàt di fòu mi'à tocjàt jodìnt il me duca tornà in davòu, pì tost dentri di luj a si'à ritiràt.[33] Si'è fermàt a colp, com'un cal sint rumòu, parsè che'l vùli nol mena tant'n davànt tal scùr e calìgu di grant spesòu. "E pur a nu ni tòcja vinsi lotànt," 'la tacàt luj, "si no...Tal[34] si'à ufrìt: Oh, ch'àltri al rivàs i vorès cussì tant!" J'ài ben jodùt com'ca la platàt subit il scuminsià cun l'altri ca la dita, ma divièrs di chel che prima'l veva dit; Ma la pòura no là podùt evità, parsè ch'jò'i gh'devi a la peràula rota pì pèjs si no a ches che dop' là dita. "In tal font di chista conca puarèta, no vègnia maj jù nisùn dal prin scjalìn che par pèna'l sperà a ghi si sgrèta?" Cussì ghi'ài domandàt; ; e luj: "Mo jodìn," 'la dit: "no capita spes che un di nu al cjamìni la 'ndulà che nu i zin. N'altra volta, lè pur ver, soj vegnùt ch'jù, scongiuràt da la Eritòn, che strìa, che taj cuàrps a riclama i spirs da la sù. Da puc mi'èri da la cjàr liberàt via, che ic mi'a fat entrà dentri di chel mur, par cjòighi un spirt dal sercli di Giudèja. Chel a lè il post pì bas e il pì scur, e'l pì lontàn dal cjèl che dut al zira: i'saj ben'l percòrs; però ti fa sigùr. Chista palùt, che'l grant spusà a spira, a circonda sta dolorosa sitàt 'ndà chi no entrarìn pì sensa ira. Di pì là dit, ma in mins no mi'è restat, parsè che'l vuli a si'èra za voltàt e che tòr da la pica ruvìnt vuardàt, 'nda ca si son alsàdis dut un trat tre infernal' fùriis di sanc tinzùdis; che forma feminil a vèvin,e l'àt; 'nglusàdis a'èrin d'ìdris bjèlis verdis cun madràs invènsi di cjavièj, e sbis, ca sbuzigàvin ta che frons tant fièris. E luj, che ben al cognosèva sti sèrvis di che regina che tant'a lagrimèa,[35] "Vuarda," a la dita, "sti belvis d'Erìnis. Chist'a sinistra'è la Megerèa; chè che a destra a plàns a è Alèt; tal mjès," 'la finìt, "a'è Tesifonèa." Cul'òngulis a si sgrifàvin il pet; sbatevìn li mans e a sigàvin si alt che par timòu mi soj strinzùt al poèt. "Medusa' ven ben, e lu farìn di smalt," a dizèvin sti striis vuardànt a bas: "maladèt chel Teseo, e'l so asàlt." "Vòltiti'n davòu e ten i vuj sjeràs; che se'l Gorgon si mostràs e tu t'lu jodès, tornà no si pod'rès pi taj nustri pas." [36] Cussì la dita'l maestro; e luj stes mi'a voltàt, e no ghi'an bastàt li me mans, ma'nglusàt mi'a cu li so mans li mes. O vuàltris la chi vejs i intelès sans, amiràit la dutrìna ca s'infonda sot il velàn daj vers chi stejs lezìnt e strans. Za'l vegnèva su par sta sporcja d'onda un gran fracàs di rumòu, plen di spavìnt, che tremà'l feva ogni una sponda; no l'era stat fat d'altri che da un vint impetòus, par via di contrar'pasiòns, cal ferìs il bosc e, zint cussì fazìnt, braghis al romp e sbat via cun st'asiòns; cuant'àriis ca si dà, zint via polvaròus, fazìnt scjampà bestis e pastòus daj mons. I vuj mi'à vièrt e dita: "Adès ti vòus indresà i vuj vjers che spluma'ntica par la via, la che'l fun lè pi sindiòus." Coma rànis cuant ca jòdin madràs ca o la, da l'àga a sparìsin dutis e ta la cjera a si van a platà; sì jodùt i'ai tant'ànimis distrùtis scjampà via di front di un che cul pas al pasàva'l Styx cu li plantis sùtis. Di tor dal cjaf a si cjolèva chel gras calìgu, la man sinistra spes davant; altri a non d'era ca lu disturbàs. Da la sù, si sà, l'era vegnùt stu sant; voltàt mi soj al mestri, ca mi'à fat sen chi stes cujèt e chi mi inchinàs tant. Ahi cuant ca mi parèva plen di disdèn! a la puàrta lè vegnùt; cun che bachèta 'la vjerta, coma ca no ves vut ritèn. "O cjasàs dal bon cjel, zent maladèta," a la dit luj ta l'orìbil entrada, "'ndulà'i cjolèisu sta' rogànsa bruta? Parsè puntà cuntra chel che l'alt'l manda, il fin dal cuàl nol pol maj vignì fermàt, e che'a vòltis pi dolòu 'ncjamò vi da? Se zòvia sbati'l cjaf cuntri'l destinàt? Chel Cèrber vustri, ch'ognun'l recuàrda, a lè 'ncjamò'n barba e gola ben spelàt." Dopo a si'à voltàt vièrs la strada lorda, sensa fani motu, ma dut someànt a un'òmp che ben altri robis al vuàrda che chel di che zent ca ghi sta li davànt; e nu'i vin movùt i piè vièrs la cjera, sintìnsi sigùrs dopo chel parlà sant. Lì i sin entràs sensa rabia o guèra; e jò, chi vevi propit tanta gola di jodi se che tal fortèsa a sjèra, apèna entràt, i'ai vuardàt ca e la; e a ogni man jodùt i'ai un gran prat che ne dolòu ne grant turmìnt al cèla. Coma che al Arli dal Rodàn stagnàt, e coma a Pola, visìn dal Cjarnàr, lì che l'Italia'a'l so cunfìn bagnàt, dut a lè doventàt un gran sepulcràr. cussì a era chì ta dut'li bandis, doma che chì a l'era tant pi amàr; di tòmbis e flamis'n d'era tantis, e ogni tomba li flamis' bruzàvin, si che'l fièr l'era mol e pront paj fabris. Ducju i so cujèrtis a si vjerzèvin e mandàvin fou cussì pietòus lamèns, che daj puarès e ufindùs parèvin. E jò: "Maestro, cuj a sonu che zèns che, soteràdis dentri di che tombis, a si pol sinti ca son di dolòu plen's?" E luj a mi: "Chi'a son i eresiàrchis cuj so disèpuj di ogni stamp, e ben pì chi ti cròdis 'son li tòmbis càrghis. Chì simil cun simil sepelìt al ven, e i monumìns son pi e mancu cjals." Di zì a man destra ‘mi'à dopo fat sen; cussì sin pasàs tra i martìrs e i murs als. Cjànt Dècim Fòu via l'era 'dès inviàt par un viùt tra i murs da la cjera e i sepùlcris il me mestri, e jò davòu ghi soj zut. "O màsima virtùt, che par scjù serclis gris ti mi mènis," i'ai dit, "coma pur ti plas, pàrla e sodìsfa i me desidèris. Chej che'n ta sti tombis a son distiràs, si podarèsia jòdiu? Son za alsàs dùcj'i cujèrtis, e da nisùn badàs." E luj a mi: "Saràn dùcjus sieràs cuant che da Josefàt[37] chì'a tornaràn cun chej cuàrps che la su a son stas lasàs. Il so simitèri da sti bàndis a'an chej che cun Epicuro a son butàs, che l'ànima cul cuàrp muàrta a la fan.[38] Però a la domanda chi ti mi fas, chi dentri ti saràs subit sodisfat, coma pur il desideri chi ti mi tas." E jò: "Bon'l me duca, i ten scostàt da te il me còu, doma par dizi puc, e tu a chist'ti mi'as ben preparàt." "O tu Toscan che par la sitàt dal fòuc vif i ti vas cul parlà cussì onèst, resta pur còmut u'chi tal nustri lòuc. Dal to mòut di parlà a si capìs prest 'n ta cual nòbil paìs chi ti sos nasùt al cual forsi ghi soj stat masa molèst." Stu sun a le sùbit ben clar fòu vegnùt da na tomba, ma jò'i mi soj visinàt pauròus al duce me propit un bel puc. E luj a mi'à dit: "Sta fer; se atu fat? Jot la che Farinata' si'a alsàt su: ti lu jodaràs dut 'dès ca le levàt." Jò lu vevi za cuj me vuj fisàt su; e luj s'alsàva cul pet e cu la front coma chel che cul infièr 'la ves tant su. E svelt cu li so mans il duca, e pront, tra li tombis a mi'a pocàt vièrs luj dizìnt: "Di se chi ti ghi dis, ten ben cont. Rivàt a'piè da la so tomba, i so vuj fisàt mi'an, e dopo, alcuànt sdegnòus, a mi domanda: "I to parìns soni cuj?" Jò chi eri di ubidì desideròus nuja no ghi'ai platàt ma dut ghi'ai vjerzùt; alòra li sèjs a l'alsàt e la vòus; cuant orgòliu cuntra me ca'an metùt," a la dit, "e cuntra i mes e la me part; si che do vòltis ju'ai mandàs fòu dal dut." "Butàs fòu si, ma son tornàs d'ogni part," ghi'ai dit, "l'una e l'altra volta; ma i vustris a no'an ben capìt che art." A chistu punt, da la tomba scujèrta a si'à fat jodi d'altri spirt la musa:[39] in zenòli a l'era, visìn d'ombr'alta. In ziru 'la vuardàt, cun aria curiosa d'un cal voleva jòdi si'eri besòu; e dopo vej cunsumàt il curiosà, planzìnt 'la dita: "Se tal neri dolòu di sta prezòn ti vas par altèsa di inzèn, me fì'n dulà ca lè? L'àtu lasàt fòu?" E jò a luj: " Dut di besòu i no ven: chel cal speta là, par chì a mi mena, che forsi'l vustri Guido'l veva'n disdèn." Se cal dizeva e la so gran pena mi vèvin za'l non di stu chi sugerìt; ma la risposta' era cussì plena. A colp levàt a la sigàt: "Se'àtu dit? Dis su! A la vut? No l'ese pi'n vita? 'L dols lumìn daj so vuj nol ven pi ferìt?" Cuant ca si ha rindùt cont dal esità che jò'i fevi prima di rispundighi, lè colàt jù lì che par sempri'l resta.[40] Ma chel'altri dal còu grant, sul se chi ghi vevi dita lè restàt, cul stes aspièt, sensa mòtu, roba da no cròdighi; e lè subit tornàt ta chel prin sogjèt, "Se lòu a son bòjs," la dit, "di tornà, chel a mi da pi turmìnt di chistu jèt. Un sincuànta vòltis s'jodarà 'mpià la musa di che sjòra che chi a regna,[41] che ti savaràs cuant pejs ca la'l tornà. E se maj il mont dols a ti impegna, dìzmi: "Parsè sonu sempri sì spietàs cuntra i mes in ta ogni so làgna?" Alòr' jò a luj: "Il turmìnt e'l grant fracàs ca ha fat l'Arbia in ros coloràda, propit cussì a fan fa taj nustri palàs." Vint scjasàt'l cjaf e dat na suspiràda, "U chi no soj stat doma jò," 'la dit; "cun razòn cuj altris' soj zut in strada. Ma doma jò soj stat, là ca'a sufrìt ogn'un pal mal da la puòra Firensa, chel che tant a la lotàt pal so dirìt." "Pal riposà da la vustra simìnsa," i lu'ai preàt, "Sclarìmi chel dùbit cal ten duta 'ngropàda la me siènsa. I sint chi sèjs bon d'jòdi, si'ai ben capìt, se che'l timp'l varà cun luj'n davànt ma il presìnt no lu cognosèis subit." "Nu jodìn, com'chel che d'lùstri non da tant, li ròbis," 'la dit, "ca ni son lontànis; ch'tant 'ncjamò'l risplènt'l duce pì grant. Pì si visìnin o'a son, pì son vànis pal nustri 'ntelèt, e s'altri nol ven, nuja'i savìn da li ròbis umanis. Però ti pos capì chi no vìn l'inzèn di podèj cognòsi pi lontan di chel punt cuant che il futur al finirà in plen. Alòra, coma par me colpa compùnt, i'ai dit: "Dizèighi dùncja a chel colàt che'l so frùt a l'è cuj vifs 'ncjamò cungiùnt; e se puc fa al rispùndi mut 'soj stat, fèighi savèj chi lu'ai fat belzà pensànt tal mòut sbaliàt chi mi vejs puc fa spiegàt." E za'l me mestri mi zeva clamànt; che jò'i ghi'ai preàt al spirit pi a man cal dizès cun cuj ca l'era li'n davànt. Mi'à dit: "Soj chi, lì che pi di mil a stan: che dentri a lè il secònt Federic, e'l Cardinal; i'altris u lì ju lasàn." Si ha pojàt jù, e jò vjers l'antic poeta i'ai voltàt i pas, ripensànt a chel parlà ca mi era parùt nemìc. Si'à movùt; e dopo, cussì seguitànt a mi'a dit: "Parsè sotu cussì smarìt?" E jò i ghi'ai ben rispundùt, zint in davànt. "Ten cont di se che la to mins a'a capìt cuntra di te," chel saviu mi'à comandàt. "Adès speta chi," a la alsat il dèit: "Cuant che'n fron dal dols raj ti saràs rivàt di chè[42] che'l bjel vuli a'a che al jòt dut, da ic t'savaràs la chi ti sos aviàt." Un puc dopo, l'piè a sinistra 'la metùt: i'vin lasàt'l mur e sin zus vièrs il mjès par un troj che una val al ferìva ca mandàva fin la sù un brut spusès. Cjànt Undicèsin In tal òrli di un rivòn alt e salvàdi, plen in ziru di gran pièris spacàdis, scjàps pi crudèj i sin rivàs a jòdi; e chi'n ta che orìbilis soflàdis da la pusa che'l buròn su al buta, i vin jodùt da visìn tra' i cujèrtis chel d'un gran sepùlcri cun su sta scrita chi: "Anastasio papa jò'i protès, giavàt da Fotin da la via dreta." "Prima di zi jù, da spetà i varèsin adès par abituà un ninìn'l nustri nas al trist odòu; dopo pì no 'mpuartarès." [43] Cussì'l mestri; e jò: "Sarìn compensàs," i'ghi'ài dit, "sercjànt che'l timp 'nol pàsi pjerdùt." E luj: "Coma me pensàt ti'as." "Fjòl me, in fra scju claps 'son da notàsi," alòra a la tacàt, "tre sirculùs ca si ristrìnzin cul pi sprofondàsi. Son ducjùs plens di spirs maladès e brus; ma par ch'in jù ti basti dom'la vista, capìs com'e parsè ca son sì stinzùs. D'ogni malìsia ch'òdiu in cjèl 'acuìsta,[44] a'a coma fin l'ingjùria, e ogni fin tal, par fuàrsa o imbròj, zent mal a fa sta. Ma parsè ch'l'imbròj lè dom'dal'omp mal, a Diu tant ghi displàs, che par chel sot i'imbrojòns a stan patìnt dolòu fatàl. Daj violèns'l prin sercli lè plen, i cròt; ma pars'che vjolèns si'è vièrs tre persònis,[45] in tre ziròns lè dividùt, cussì lu jot. Si pol a Dio, a se, e ai altris fa'i fuàrsa; a lòu, i dis, e a ròbis sos, coma chi ti capiràs da se chi dis. Muàrt violènta e ferì pì ca si pos al pròsin si ghi da, e al so avèj ruvìnis, incèndios e un robà 'l' ingròs; cussì i sasìns o chej ca son crudèj, chej ca guàstin o fan preda, tormentàs tal prin ziròn saran ducjùs par intèj. Da se stes pòsin i òmis vignì copàs o danegjà'i so bens, però tal secònt zir nol val'l pentìsi di scjù danàs, no 'mpuàrta coma ca si prìvin dal mont, o zùjn di azàrt e pjèrdin se ca'an, o'a plànzin là che'l spirt'l varès d'èsi gjocònt.[46] Si pol pur Diu opòni, grant malàn, maledìzilu o pur negàlu cul còu, dizìnt: di bontàt so tal mont s'jòt invàn; ma al sigilèa il ziròn minòu cul so sen tant Sodoma che Caorsa,[47] e chel cal bestema Diu dentri e fòu. L'imbrojà, cal bèca ogn'una cosiènsa, l'omp usà'l pol'n ta chel ch'in luj si fìda coma ta chel che di fidàsi nol àusa. Chista maniera di trufà a juda a copà'l vincul dal amòu natural; dùncja tal sircul secont a si 'nnida l'ipocrisia, il lusingà, encja'l robà, magiis, falsitàs, rufianà, simonìa, baratà e altri mal. L'altra maniera l'amòu a fa ruvinà: chel naturàl e chel che'n pì si zonta,[48] cal crèa che fede speciàl e buna; par ultin, tal sircul minòu, la cal sta il centri dal'universo e Dit pur, ogn'un cal tradìs brusàt sempri al resta." E jò: "Mestri, amòndi clar e sigùr lè il to razonà, e ben ti fas clar stu buròn e il popul cal ten tant dur. Ma dismi: chej di chel fàngu paludàr, cal mena'l vint e che la ploja a bat e ca s'incùntrin cun parlà tant amàr. Parsè no dentri ta la ròsa sitàt a vègnini, se Dio'l vòu, sì punìs? e si no, parsè l'àja ognun li butàt? E luj a mi: "Il devià tant a mi stupìs," 'la dit, "dal to inzèn di la ca l'èra; che la to mins a'è t'altri, ben lu capìs. Àtu ben presìnt che sesiòn intèra 'ndulà che la to Etica a trata di che tre robis[49] ch'al Alt 'ghi fan guera: incontinènsa, malìsia, e mata bestialitàt? E com'l'incontinènsa Diu manc'ufìnt e mancu colpa'a parta? Si ti consìderis ben sta sentènsa, e se i ti tens in mins cuj'ca son chej che lasù di fòu a fan penitènsa, t'jòs che scjù traditòus volentèj a làsin, e parsè cun puc fastìdi la divin'vendèta' a usa i so marcèj. "O sorèl' chi ti sànis ogni mal jòdi, ti mi contèntis tant cuànt chi ti sòlvis, com'cuànt che, no savìnt, dubità i pòdi. Encjamò'n davòu i vuèi chi ti tòrnis." i'ài dit, "la 'ndulà ch'usùria'a ufìnt --ti'às dit--la divin'bontàt, e'l grop t'dìsfis." "Filosofia," mi'à dit, "se ben s'intìnt, a no considera doma una part, com'ch'la natura a cjòi la so curìnt dal'intelèt divìn e da la so art; e se ben la to Fisica i ti jòs, al'inìsi ti notaràs, sensa tuàrt, che la vustr'art, la natura, cuànt ca pos, a seguìs, com'che'l mestri al fa'l student; a Diu vustr'art'a è com'che gnèsa ghi fos. Da chisti dos, se tu i ti'as presènt la Genesi dal prinsìpit, a convièn ch'è mièj tacà a vivi e 'vansà la zent; e parsè ch'usùria altra via'a ten, tant natura che chè ca ghi sta davòu a disprèsa, e t'altri a spera in ben[50]. Ma seguìsmi, che di chì i'ai gust zì fòu; che i Pes a slìtin su ta l'orizònt, e l'Orsa di sta su cul Coru a vòu, e al scjalìn là'n davànt ghi fin front. Cjànt Dodicèsin L'er'l post alpìn 'ndulà che'l zì'ù pal rivòn si podeva e, pa l'altri che lì l'era,[51] d'jòdi ogn'ùn'l veva pour'e causiòn. Com'che tal flanc'è frana intera che di ca da Trent l'Adige a'a sbatùt, o par taramòt o par mal sostèn di cjera, che d'insìma dal mont, 'ndà ca si'à movùt, fin a bas a'è la rocja frantumàda, si che da lasù nisùn'l sarès vegnùt; cussì'l buròn cu la so bruta strada; e'n tal orli di chel turmìnt di rocja l'infàm bestia[52] di Cret'era pojàda che concepìd'era da la fals'vacja; e cuant ca ni'à jodùt, se stes si'à muardùt, com'chel ch'dentri 'la la rabia'n clòcja. Il me sàviu la sigàt vjers chel brut: "Cròjtu tu che chì'l sedi'l duce d'Atèn,[53] chel ch'tal mont la muàrt ti'a dat e chi metùt? Via di chì, bestia: che chel che chì'l ven no lè stat amaestràt da la to sòu[54] ma'l ven par jòdi'l vustri sufrì'n plen." Coma chel toru cal ven lasàt zi fòu al stes timp ca ghi'è stat dat il colp mortal, saltùs al fa ma nol sa se cal vòu, cussì'l Minotaur jodùt i'ai, cul stes mal; ma chel, atènt, a la sigàt: "Cor tal pas: mentri ca lè in furia, a'è mjèi tacà'l cal." Alòr paj pieròns vin tacàt a zi'n bas, stint atèns, parsè che spès si movèvin cuant che pèjs nòufs su a ghi vegnèvin pojàs.[55] "Pènsitu," 'la dit mentri ch'in jù i zèvin, "forsi a sta ruvìna ca'a da vuardiàn l'ira, chi'ai domàt, di chel mòstru Cretìn? Capìs chistu: cuant che, za a'è cuàlchi àn, che jò'i soj vegnùt ta stu bas infièr, sti ròcis no vèvin 'ncjamò fat stu dan; ma sigùr lè che puc prima, lè pur ver, cal vegnès chel tal[56] che sì gran preda a ghi'à cjolt a Dit ta chel sìrcul primièr, da dut intòr la val spòrcja e fonda, a'a tremàt si ch'jò i'ai pensàt che'l univèrs al sintìs amòu, pal cual lè chel che vònda al crot ch'al càos il mont spes ghi va vièrs; e a chistu punt chista ròcja vècja a'è rodolàda jù in sens invièrs. Ma vuàrda la jù a val, ca s'jòt èncja chel grant flun di sànc in tal cual al bulìs chel che di violènsa'l altri a si màcja." O vòja vuàrba e fùriis màtis che tant 'ni sprònin ta sta vita curta, e tal'altra ogni danàt tant'l surfrìs! 'Na gran fòsa jodùt i'ai in arc stuàrta coma chè che dut'l plan a imbràsa second se che dit 'vèva la me scorta; e tra ic e'l piè dal rivòn, na fasa di centaurs 'filava, di frecis armàs com'che tal mont'usàvin zi a cjàsa. Jodìnt chi vegnèvin jù, si son fermàs e da la so fila'n tre fòu a son vignùs cun arcos e frecis belzà preparàs; e da lontàn'l prin'la sigàt: "Ta stu bus, par cual sufrì 'vegnèisu jù da lasù? Dizèit subit o vi còpi, intindùs?" Il mestri la dit: "Ghi rispundìn su a Chiròn, che visìn i jodìn luj stes: mal ti'a zut la vòja ch'lasù spes ven su." Dopo mi'à tocjàt e dita: "Chel lè Nès, che muàrt lè pa la bjèla Deianìra[57] e di se vendicàt si'a da se stes. E chel di mjès, che al pet a si mira, a lè'l gran Chiròn, che nudrìt 'la Achìl; l'altri lè Fol, ca lè stat sì plen d'ìra. Atòr da la fòsa a van a mil a mil, saetànt li ànimis vagabòndis ca tèntin d'bandonà l'orìbil asìl." Si sin visinàs a li fieri'snèlis:[58] Chiròn 'la cjòlt na frècia, e cul so cul la barba'l spartiva ta li mosèlis. Liberàt'l bocjòn dal barbòus ostàcul, a ghi'à dit ai so compàjs: "Sèjsu necuàrs che sè che chel'l tòcja'l mòuf ta stu sìrcul? Cussì no pòsin fa i piè dai muàrs." [59] E'l me bon duca, che za 'ghi'era al pet, li che'i doj èsis erin unìs fuàrs, 'la rispundùt: "Lè ben vif, e'a stu puarèt mostràighi a mi convièn la val scura: necesitàt chi ni custrìns, no'l dilèt." Lasàt l'alelùia par nustra cura, tal[60] a mi ha consegnàt chistu compit nòuf: no lè làri, ne jò anima làra. Ma par che virtùt pa la cual i dismòuf par chista strada salvàdia i me pas, dàni un daj tos, che adès no si mòuf, ca ni guidi al di la daj poscj' sanganàs e cal pàrti stu chi fin la insìma, ca no lè spirt ch'in'aria'l pol fa zvualasàs." Chiròn a si'a voltàt vièrs chej di prima e a Nes ghi'a dit: "Volta e guìdiu e protèziu se n'altri grup vi ferma." Sì ben compagnàs si sin movùs la jù lunc l'òrli dal lac cal bolèva dut ros, e i bulìs a sigàvin O Diu! Èrin sot fin ta li sejs ta stu pastròs; e'l gran Centauro la dit: "Chej son tiràns, che tal sanc e tal avèj a'an fat li sos. Chi a si lamèntin daj so crudèj dàns; chi lè Lesandro e Dionìsio'l fièr, ch'a Sicilia 'ghi'a dat tàncju brus ans.[61] E che front ca'a il pjel cussì ner, lè Assolin; e chel'altri ca lè blont, lè Ubìs daj Èstis che, lè propit ver, lè stat distudàt dal fiàstri su tal mont." Alòr m'soj voltat al Poet, ca la dit: "Chistu adès'ti'è prin e jo'i soj secont." [62] Puc pi'n davant'l Centaur'si'à 'nserìt in ta'na zent che fin ta la so gola, parev'che fòu vegnèsin da stu bulìt. 'N'òmbra'ni'a mostràt ta na banda sola, dizìnt: "Chel là 'la trafit tal grin di Diu chel còu che'l Tamis 'ncjamò nol mola." Dopo, zent ch'fòu dal flun, 'jodèvi la jù, il cjaf e dut il so pet a tegnèva, e di lòu, tàncjus i'ai podùt cognòsiu. Cussì, puc a puc, pì bas a si feva chel sanc, sì ca ghi scuetàva ben i piè; alòr 'ncja nu visìns dal pas 'si zeva. "Com'ch'da sta part pusìbil jòdi ti'è chel bulì che sempri al va calànt," la dit il Centaur, "ti'as di crodighi,eh?, da st'altra, puc a puc, si sta visinànt il so font, indulà , tènlu ben prezìnt, che che infàm di tirània a gemìs tant. La divin'gjustìsia cà a va spunzìnt chel Atila che'l mont la tant flagelàt, coma Pir e Sest; e'n eterno molzìnt il lagrimà, che'l bulì a ghi'a molàt, a Rinier da Cornet, a Rinier il Mat, che a li stradis tanta guera ghi'àn fat." [63] Dit chistu, si'à voltat e'l splàs ripasàt. Cjant Tredicèsin Nès no l'èra 'ncjamò par di là rivàt che nuàltris i sin entràs ta un bosc che da nèncja un troj a l'èra segnàt. Fuèjs vèrdis non d'èrin, ma di colòu fosc; nèncja bràghis lìsis, ma gropòsis; milùs non d'èra, ma bachètis cun tos'c: non d'an brùsis sì spinòsis e fìsis chej nemàj salvàdis ch'in òdiu a'an tra Cecina e Cornet[64] che cjèris còltis. Chi li brùtis Àrpis[65] il so nit a fan ca'an scorsàt da li Strofàdis i Trojàns cun'un avìs ca veva da rivàighi 'un gran dan. Cul'àlis largis e mùsis e cuèj umàns, sgrìnfis taj piè, e ta la pansa plùmis, a si lamèntin in ta chej àrbuj stràns. E'l bon mestri: "Prima che pì ti entris, capìs che 'dès ti sos tal secont ziròn," 'la tacàt a dìsmi: "e lì ti restis fin chi ti rìvis tal'orìbil savolòn:[66] però sta 'tent; lì ti jodaràs ròbis che pezu di se ca si crodarès a son." Da par dut parèv'ca vegnèsin lagnis, ma no jodèvin nisùn ca li fèva; fer soj restàt, cu l'idèis cunfundùdis. Ch'jò'i ves crodùt i crot che luj'l crodèva[67] che li vòus vegnèvin fòu da sti bràghis da zent che da nuàltris a si platàva. Ma'l mestri a la dita: "Se tu ti strònchis una da li frascjùtis che li a stan, i pensèjs chi ti'as 'vegnaràn dùcjus sclarìs." Alòr un puc davant i'ai slungjàt la man, e i'ai cjòlt da un grant àrbul na braguta; e'l tronc a la sigàt[68]: "Parsè stu dan?" Cuant che cujèrt'èra di scur sanc duta 'la dit di nòuf, "Parsè chi ti mi spàchis? Dal to spirt la pietàt èse dut' sùta? Sin stas òmis, e adès sin plàntis: la to man pi bùna stada a sarès èncja si fòsin stas ànimis di sbìsis." Coma che se un stec vert si brusarès ta na banda, l'altra gemì s'jodarès e l'alsàsi dal vint cjulà 'la farès, cussì da la rota stècja tal timp stes sanc e peràulis 'sghisàvin; e ic jù mi'è zuda; e jò fer, com'un ch'pòura'l vès. "Se luj'l ves crodùt prima di colà jù," il me sàviu a la dit, "puòr'ànima, chel che i'ai descrit tal me libri lasù, a no t'varès la man metùt insìma; ma mi'è fadìja capì coma chi ghi'ai fat fa roba me a me dura, e no doma. Ma 'nvènsi ch'luj'l tegni'l to venc curàt, dìsghi di te, che'l t'onòu'l rinfrèscji ta chel mont lasù cuant cal sarà tornàt. E'l tronc: "Il to dols dizi ben lu pèscji; no pos tàzi; speri ca no vi pèsi, parsè ch'un puc a razonà m'invìscji. Soj propit chel che li do clafs i vevi dal còu di Federic, e li'ai voltàdis sjerànt lì, vjerzìnt là, com'chi volèvi, e'l segrèt ghi'ài cjolt a cuàs'ducju'i òmis: fede ghi'ài partàt al glorious ufìsi, tant ch'àn sufrìt i me pols e durmidìs.[69] La trojùta[70[ che maj da chel ospìsi di Sèzar a ghi'a movùt i vuj putàns, muàrt comùn, e daj palàs dai grancj vìsi, a'a inflamàt cuntra di me ducjus cuàns; e i 'nflamàs a'an tant inflamàt August, che'i bièj onòus si son cambiàs in malàns. Il spirit me, par via di un spresànt gust, crodìnt che'l murì mi cjolès dal disdèn, ingjùst a mi'à fat cuntra di me just.[71] Par li radìs nòvis di chistu puòr len, vi zuri chi no soj maj sleàl stat al me sjòr, che d'onòu l'èra cussì plen. Cuant un di vu'n tal mont'l sarà tornàt, cal cunfuàrti la me memoria, ca sint encjamò il colp che l'invidia ghi'a dat." Tazùt a la, e dopo: "Al sta tazìnt," il poet mi'a dit; "no sta pièrdi il momènt; ma pàrlighi se cussì ti'as in mint." Alòr jò a luj: "I sarès pi content si chi t'ghi domandàs tu se ch'jo'i vorès; jo'i no pol: pietàt'mi fa sta malamènt!" Cussì 'la di nòuf tacàt: "Se l'omp'l fes di so volontàt se chi t'ghi domàndis, spirit incarceràt, gust a si varès si ti dizès com'che l'anima s'unìs a chiscju lens; e dìzini, si ti pos, se spirs da taj àrbuj a son maj partìs." Alòr fuàrt 'la soflàt il tronc, com'chi t'jòs, e convertìt chel vint ta sti peràulis: "Contàvi i pos se che ben i cognòs. Cuant ca partìsin l'ànimis feròcis d'indulà ca son stadis sradicàdis, tal sircul sièt da Minos 'son mandàdis. Còlin tal bosc, e no ta pars sielzùdis; ma la 'ndulà che furtuna 'ju tira, a bùtin com'blava ta li sedulis. Da frosc ogn'una'n len salvàdi a zira: l'Àrpis, che dopo'a si màngin li so fuèjs, a fan dolòu e dal dolòu fesùra. Coma l'altrisi i zàrin ta nustri salmis, ma nencj'una podarà rivistìla; ca no è just vej li ròbis ch'vin distrùtis. Chi li strasinarìn, e dentri ta la selva 'saràn i nustri cuàrps 'mpicjàs, ogn'un tal àrbul da la s'ombrèna crudela." [72] Nuàltris i'èrin 'ncjamò al tronc leàs, crodìnt ch'altri Piero al volès dìzini, cuant che surprindùs da'un grant rumòu 'sin stas, coma chel ch'in manièra sìmil vignì l'sìnt'l pursìt e la cjàsa dal so post, e'l sìnt da li bèstis e fràscjis'l grugnì. A stu punt, da la me sinistra, pitòst nus e scravagnàs doj a scjampàvin fuàrt, e tal bosc dut 'rompèvin, fazìnt batòst. Chel davànt 'la dit: "Ven chi, ven chi, O Muàrt!" E l'altri, ca parèva che màsa'l tardàs, al sigàva: "Lan, mancu sveltis in gran part li to gjàmbis 'èrin tal front daj Topàs." E cuant che forsi pì no gh'la podèva, luj e un barùt a si son ingropàs. Par davòu di luj il bosc s'implenìva di cagnis neris, bramosis e curìnt com'levrièris ch'un, cjasànt, al molàva. Ta chel ch'l'èra zut jù ghi'an metùt il dint, e a l'an sbranàt un toc a la volta, e via a'an partàt ogni toc dulìnt. Alòr par man mi'à cjapàt la me scorta e partàt là di chel sterp cal planzèva invàn par chel sanc di ogni part rota. "O Jàcu da Sant'Andrèa," al dizeva, "se ti àja zovàt usami da ripàr? La colpa a'è tò se'n vita a ardèva." Cuant che'l maestro ghi èra li visìn, clar gh'à dit: "Cuj èritu ch'par sti ferìdis ti sòflis cul sanc il doloròus cjarlàr?" Alòr luj: "O animis che rivàdis i sèjs a jòdi la strage imoràl da li me fràscjs da luj sbregàdis, cjolèilis su da chel bar cal sta sì mal. Jò'i soj da la sitàt che cul Batista[73] a'a cambiàt il prin paròn, e chel tal cu la so art sempri la farà trista, e sa no fos parsè che tal Punt Vecju di luj rest'encjamò un puc di vista, chej sitadìns che rifàta 'l'an dal jù su la sinìsa d'Àtila vansàda, varèsin dibànt fat lavorà ducju. E la me cjasa i'ai in fòrcja[74] cambiàda." Cjant Cuatordicèsim Si'com'che l'amòu dal me post di nàsita mi'à strinzùt, i'ai radunàt li ramàsis, e tornàdis a chel in fin di vita. Sùbit rivàs i sin la ca si spartìs il secònt ziròn dal ters, e indulà che dal Just s'jòdin li orìbilis ròdis.[75] Par ben mostrà li robis ca èrin là, dizaràj chi sin rivàs ta un gran prat ch'erba verda non davèva, nencja zala. Dal bosc doloròus'l prat lè ghirlandàt intòr, coma che'l bosc lè dal grant fosàt: chi tal'orli dal splas i pas 'vin fermàt. Par dut 'èra savolòn sut e 'nsacàt e'l post al someàva tant a chel che sot daj piè di Catòn l'èra stat pestàt.[76] O vendèta di Dio, se tant timòu che i ti ghi fas vignì a ognun cal les chel ca mi è stat manifestàt, altrichè! Tant'ànimis nudis i'ài jodùt, e ches in mòut miseràbil a planzèvin e ognun'parèva che'l stes sufrì'nol ves. Cers di lòu supìns a si distiràvin; altra zent si sintàva dut'atènta, e altris che che sempri si movèvin. Che zent ch'in ziru a zèva a'èra tanta, e mancu chè che sdrajàd'èr'al turmìnt, ma pì mal stèvin chej da la lengàta. Cun colà lent, su dut'l savolòn presìnt a plovèvin di fòuc làrgis faldis, coma di nèjf in ta àlpis sensa vint. Com'ch'Alesàndri in che bandis cjàldis dal'India 'la jodùt 'nsìma daj so fans[77] fin in cjèra flàmis a colà sàldis; par cuj si son metùs a scalpità ducj' cuans, luj e li so schjèris, par che'l vapòu si distudàs prim'ch'al altri al fes dans; cussì'l vegnèva ju l'eterno calòu; e'l savolòn l'impiàva com'lescja sot l'asàlin, e'l radoplàva'l dolòu. Sensa maj riposà a'èra l'intrescja da li puòri mans, che chej fòucs pì visìns via a scjasàvin--ch'arsùra frèscja. I'ai scuminsjàt: "Maestro, tu chi ti vins duti li robis, fòu che chej demòns fuàrs ch'vin jodùt al'entrà e ch'vin'ncjamò'n mins, Cuj l'èse'l grant ca par che nencj'si necuàrs dal fòuc, sdrajàt com'ch'lè e cul vuardà brut, ca no s'rint nencj'a la ploja, che tant'ars?" E chel stes che cont a si'a ben rindùt ch'jò ghi domandàvi al me duca di luj, 'la sigàt: "Vif e muàrt: il stes 'soj in dut. Se Gjove al straca'l so fàbri[78] da cuj tant infastidìt 'la cjòlt che saèta che scos mi'a com ca varès ognun daj èrcuj; o se luj'l stufa'i altris un 'la volta a Monzibièl ta la fusina nèra, sigànt ‘Bon Vulcan, ajùta, ajùta!', sì com'ca la fat ta la lota di Flegra,[79] e me cal saèti cun granda fuàrsa; a nol podarès vej vendèta 'legra." Alòr il me duce'la parlàt cun fuàrsa tant, ch'jò no lu vèvi cussì fuàrt sintùt: "O Capànio, 'n'se ca no s'indòlsa la to 'rogànsa, za ti sos tu punìt: nisun martìri, fòu da la to rabia, tegnarà'l to teròu di dolòu 'mplenìt." Dopo, a mi, pì serèn, 'la paràt via dizìnt: "chel li lè stat un daj sièt regnàns ch'an judàt Teb; e l'avùt, e a vej'l para via, Diu'n'disdèn, ch'lu crot causa daj so dans; ma, coma che jò'i ghi'ai dit, i so dispiès a no son par luj nèncja un puc malàns. Adès stami davòu, e i no volarès ch'ti metès i piè tal savolòn ardìnt; ma dentri tal bosc ten i piè stres." Tazìnt sin rivàs la ca zeva surgìnt un flumùt picinìn da la foresta; tant ros l'èra ch'oròu i zevi sintìnt. Com'che dal Bulicàm[80] 'ven fòu 'na ròjùta ch'in sèguit li pecjadòr 'si spartìsin, cussì tal savolòn 'zeva ic duta. Il so font e li dos bàndis a èrin fàtis di pièra, e pur sì i margins; par chel necuàrt m'soj che pal pas i zèvin. "Fra dut chel chi'ai volùt ch'ti tegnès a mins, dopo che nu'sin entràs pa la puàrta che ducj'pòsin pasà o zighi visìns, 'na roba ca no'a notàt la to vista, e ca varès di vèj, lè stu rìvul chi, che su di se'l distùd'ogni flamùta." Sti peràulis li a dìtis'l duce a mi; alòr jò l'ai preàt ca m'ingrandìs' il past, ch'la vòja l'èra za zut a 'ngrandìmi. "In mjès dal mar si pos cjatà un post guàst," 'la dit'alòra, "ca si clama Creta, ca veva un re cal tegneva'l mont cast. La vi'è na montagna ca è bondànta di àga e di fràscjis, cul non d'Ida; com'roba vecja a'è adès deserta. Rhea 'la sièlta com'na cuna fida par il so frutùt, e par platàlu dut sal planzèva, 'feva fa'n'urlàda. In tal mont un gran vecju lè stat jodùt cal ten li spàlis voltàdis vièrs l'Egjt, e Roma'l jòt, 'ndà che'l sperà 'la metùt. Il so cjaf a lè di òru fin finìt, e di pur arzènt 'son i so bras e pet, e di ram fin li che'l cuàrp a si divìt; da li'n jù dut l'è fat di fièr elèt, al di fou dal piè destri c'l'è di madòn; e'l sta ta chel pì che tal'altri dret. Duti li pars, fòu che l'oru, ròtis 'son da na fesùra ca gota lagrimis che, insjèmit, un bus a fan tal rocjòn. E zint ju a sbùzin li altri rocjs fazìnt l‘Àcheront, il Styx, e'l Flegetònta;[81] e dopo a van ju cun ch'altri gotis, e'n fin rìvin la che pi no s'dismònta: 'fan pur Cocit, ; e se ch'sèdi che pòsa, ti la jodaràs, però chi no conta." E jò a luj: "Se sta pìsula fòsa a derìva da lasù tal nustri mont, parsè èncja ta st'òrli chì a ès'a?" E luj a mi: "Tu t'sàs che'l post[82] lè rotònt; e se pur lè ver chi t'sòs vegnùt ju tant pa la sinistra, zint la ju vièrs il font, no ti'as encjamò il sìrcul ziràt dut cuant: duncja, sa ven fòu cualchicjùsa di nòuf, nosta maraveàti pì di chel tant." E jò di nòuf: "Mestri, 'dulà ca si mòuf Flegetònt e Lete, che dal'un ti tas, e l'altri'l ven fat, ti dis, cuant che chi'l plòuf?" "Ta duti li to domàndis ti mi plas," 'la rispundùt, ma'l bulì d'l'àga ròsa varès da solvi l'una ch ti mi fas. Lete t'jodaràs, ma fòu di sta fòsa, 'ndulà ca van l'ànimis a lavàsi cuant che pentìt si'a ogn'ànima colpòsa." E 'nfìn: "Ormài è ora di scostàsi dal bosc; sta atènt davòu di vegnìmi: i òrlis no son 'nfogàs; li tegnìnsi, parsè che li no è nùja ca s'inflàmi. Cjànt Cuindicèsim Adès si movìn par un daj dùrs màrzins; e'l fùn da la ròja fer'n alt'l sta tant, che dal fòuc al salva àga e àrzins.[83] Coma i Flamèncs tra Brugia e Gujsènt, temìnt il mar alt che vièrs lòu si buta, 'fan ripàr par che'l mar nol vègni'n davànt; e com'ca fan pur i Padovàns lunc'l Brenta par difìndi li so vìlis e cjascèj, prin'che cjàlt sintìsin Cjarnia e Carinta; in maniera sìmil a èrin fas chèj, èncja se no pròpit cussì als e grancj', ma èrin lo stes dal so mestri'l volèj. Si èrin za tant lontanàs da scjù poscj' che scjù àrbui no varès pì d'jòdi podùt, nèncja se'i boscs 'fosin stas tant pì grancj', cuant che na fila d'ànimis 'vin jodùt ca vegnèvin lunc l'àrzin, e ognuna mi fisàva com' cuant ca si scurìs dut un'l vuàrda n'altri sot nova luna; e cussì vièrs nu li sèjs a spisàvin com'cal fa'l vecju sartòu –a la bùna. Da tal famèa cjalàt sì da visìn, cognosùt da un 'soj stat, ca mi'a tiràt la mània e sigàt: "Ben si cognosìn!" [84] E jò, cuànt che a mi'l bras a la slungjàt, fis i l'ai vuardàt tal brustolìt aspièt, scussì ca no la'mpedit'l so musu brusàt la so conosènsa al me intelèt; e sbasànt la me man vièrs la musa, i'ai rispundùt: "Sèizu chi vu, Sjor Brunèt?" E luj: "O'l me bon fiòl, al pòsia ausà un puc di timp cun te il Brunèt Latìn di sta, dìnghi timp ai altris di avansà?" E jò i ghi'ai dit: "Stèjmi pur visìn; e si volèjs che cun vu i mi sìnti, va ben, se ben'l va cun chel dal me cjamìn." "Fiòl me," 'la dit, "s'alc un di scju chì'l vòu diti, e'l resta fer, par sent'ajs dop'l sta sdrajàt e i so bras dal fòuc nol pòsin pì asìsti. Ma va pur avànt: jò ti staràj al lat; daj me compàjs i tornaràj dopo jù, che ognun al plans da eterno danàt. Di zì jù'n strada no vèvi'l coràgju par zì cun luj, ma'l cjàf bas i tegnèvi com'un cal riverìs chej ca son pì'n su. A la tacàt: "Se cal'è cal destìni di fàti vegnì chì prin da l'ùltin sen? e dis di chel ch'jòdi ti fa pa 'nda zì." "Lasù'n alt, la ca lè ogni dì serèn," ghi'ài rispundùt, "ta na val mi soj pjerdùt, prin che la me etàt ves tocjàt il plen. Dom'alièj matina lè chist susedùt: chistu si'a fat jòdi, tornànt jò u là, e a cjàsa di nòuf mi partarà par stu post brut." E luj a mi: "Seguìs pur la to stela e maj ti sbaliaràs di rivà tal glorious puàrt, se ben mi soj necuàrt ta la vita bièla; e se jò'i no fos cussì da timp muàrt, jodìnt che'l sjèli a ti'è stat cussì benèvul, ghi varès dat a la t'opera cunfuàrt. Ma chistu ingràt e malìn di pòpul che da Fjèsul lè vegnùt jù'n timp antic, e cal ten'ncjamò dal mont il perìcul, si farà par te, pal to ben fa, nemìc: e a è razòn, che par scjù schers crudèj a no convièn pròpit fa frutà'l dols fìc. Da timps antics vegnèvin clamàs svuarbèjs; zent'è avàra, invidiòs'e 'rogànta: da l'usànsis sos di tègniti a'è mièj. La to furtuna tant'onòu ti planta che na part e l'altra di te 'varàn fan,[85] ma l'erba dal bec a sarà distanta. Cal fedi strage il bestian fjesolàn di se stes, e ca nol tocj la planta che forsi 'ncjamò fòu a ven dal so ledàn tal cual a rivìf la simìnsa santa di chej romàns ca èrin restàs cuant che'l nit lè stat fat di malìsia tanta." "Se'l me volèj'l fos stat di pì important," ghi'ài rispundùt, "vu 'ncjamò no sarèsis dal'umana natura lasàt di bant[86]; che'n mins 'ncjamò mi'è fisa e m'intristìs la cjàra e buna imagin'paterna di vu cuant che tal mont cul zì dal'òris mi insegnàvis com'l'omp s'etèrna: e cuant chi sarài in gràt, mentri chi vif, il nòn vustri i vuèj fàlu lasù tornà. Se chi mi contàjs tal me cjàf i lu scrìf, e cont lu ten par spiegà cun altri test a ic[87], se là i rivaràj, par intìf. I vuèj soltànt ca sedi manifest, che se la cosiènsa no mi rimuardìs, la Furtuna i confrònti, cun puc di sest. A no son nòvis par me tal capàris: ca ziri pur Furtuna la so roda com'ca vòu, e i contadìns li so svàngis." Il me mestri alòra in ta la banda destra a si'à 'n davòu voltàt a vuardàmi; e 'la dit: "Ben scoltàda se ben notàda." Ma lo stes a parlà i vaj a mètimi cun Ser Brunèt, e'i domandi cuj ca son i compàjs sos pì famous che luj'l stimi. E luj: "Savèj di cualchidùn a lè bon, di chej altris a sarès di tàsi tant mièj ch'vin puc timp, e ròbis da dizi tantis 'son. Che ducj' èrin clerics ti varès di savèj e leteràs gràncj' e di fama granda, e dal stes sporc pecjàt tal mont'èrin chej. Prisiàn a ghi sta'nsièm a che zent lorda cun Ceco d'Accorsop; èncja jòdilu, se, di marzìn tal, vòja ti'n vès vuda, chel ti varès podùt, che di tramutàlu lè stat, dal servo daj serfs, d'Arno in tal Bachiliòn, la che'l so malàn 'le zut a lasàlu. Dizarès di pì, ma'l vignì e'l contàl' pi lunc èsi nol pos, parsè che jò'i jot fun nòuf ca si'alsa dal savolòn là'n val. Riva zent cu la cual no pol staghi sot: ti racomàndi tant il me Tesòu,[88] tal cual'ncjamò i vif, encja u chì sot." Alòr a si'à voltàt com'un coridòu cal cor a Verona[89] cun il colòu vert paj cjàmps, e al somèa di dùcju lòu chel cal vins, e sens'àltri no chel cal pjèrt. Cjànt Sedicèsim Rivàt za l'èra là ca rimbombàva l'àga ca colàva tal'àltri sìrcul, propit com'un vespàr cal buzinàva, cuànt che tre òmbris jodùt i'ai ta stu òcul vignì fòu da na trupa ca pasàva sot ch'dura plòja ca no bat maj màncul. Vjèrs nu vegnèv'ognùna e sigàva: "Fèrmiti tu che dal vistìt ti somèjs un che dal nùstri puòr paìs[90] al riva." Puòr me, plàjs a li vèvin parfin ta li sèjs, nòvis e vècis, da flamis causàdis! mi sint encjamò mal in taj me pensèis. Si'a fermàt il mestri a li so sigàdis; vièrs me si'a voltàt e dita: "Spèta." A scjù chi bisùgna usàighi cortesìis. E sa nol fos par chel fòuc cal saèta, ch'è natura dal post, jò'i dizarès ch'è mièj par te ch' par lòu di fa la svelta." 'Sint nu fers stas, di nòuf tacàt a'an chej puarès il vers antìc[91]; e cuànt da nu son rivàs, chej tre a'an fat una roda di se stes.[92] Com'ca fan i campiòns, nus e'ngrisignìs, cuànt ca stùdin com'otègni vantàgiu, prin'che di batisi' vegnìn impegnàs; e cussì zirànt, ognùn in su e'n jù mi vuardàva, cussì che tra lòu il cuèl si movèva e ai piè ghi zev'davòu. E "Se'l mal di stu post mol e tant crudèl dispièt a mi fa e al nustri preà," 'la tacàt un, "e al bruzimìnt da la pièl, la nustra fama'l to spirt 'ghi dedi plèa di dìzni cuj chi't sos che'i piè vifs ognùn cussì sigùr l'infièr al frèa. Chist, ca la tràcis ch'i me piè pèstin restìfs, e che dut nut e spelàt lè in strada, grant lè stat pì di chel che cròdi t'intìv's: Nevòut lè stat da la buna Gualdrada; si clamàva Guido Guera, e'n vita tant 'la fat cul sèn e cu la spada. L'altri davòu di me'l savolòn'l pesta: luj lè Teghiàr Aldobrant, e la so vòus tal mont a sarès da gòdi e basta. E jò, chi soj metùt cun lòu ta la cròus i'èri Jàcu Rusticùs, e, sta alert, la me fèmina mi'a dat dùcju i malàns." [93] Se jò'i fos stat' nda chel fòuc la cujèrt, fra di lòu di sot i mi sarès butàt, il me sjòr al varès sufrìt, chel ‘le cèrt; ma parsè ch'jò i mi sarès cuèt e brusàt, la pòura'a vinsùt la me buna vòja che d'imbrasàju mi veva 'ngolosàt. Alòr i'ai tacàt: "Dolòu, no malìsia, la vustra condisiòn dentri a mi'a fisàt, tant che tant'ghi volarà par zì via, Apena che stu me sjòr mi'a contàt peràulis par li cuals pensàt i vèvi che se chi sèjs, sì vi vèvi pensàt. Di la daj vustris i soj, e'i scoltàvi sempri l'opera vustra e'i biej nòns che cun tant gust i sintèvi e contàvi. L'amàr i làsi e'ai dols i vaj da li cansòns a me prometùs dal me duca onèst; ma ju tal cèntro i'ai prin da zì, paj rivòns." "Ca condùsi par tant timp cun chistu sest l'ànima'l to cuàrp," luj 'la dita di nòuf, "e dop'ca lùsi pùr la to fama cul rest, e dìs se l'onèst e bon vìvi si mòuf 'ncjamò'n ta nustra sitàt com'na volta, o se zut 'lè'l sorèli e'nvènsi'l plòuf; che Gulièlmo Borsèj, ca si lamènta cun nu da puc e a lè là cuj compàjs, asàj cul so dìzi a ni tormènta." "La zent nova e dùcju chej so guadàjs e vìsis a son a dismisùra generàs, Firènse, in te, sì che za ti sins li plàjs." Cussì i'ai sigàt, cun musa e vuj alsàs; e'i tre, c'an capìt chist coma risposta, vuardàs si son com'davànt il ver restàs. "Se ch'altri voltis cussì puc ti costa," a'an rispundùt, "il sodisfà ducjùs, beàt tu se cussì ti pos parlà a pùsta! Cussì, si ti scjàmpis da scju poscj' scurùs e ti tòrnis a jòdi li stèlis bjèlis cuant ca ti zovarà dìsi : 'I sin zus,' fa che di nu a la zent i ti pàrlis." A stu punt a'an rot la roda e'al scjampà àlis parèvin li gjàmbis sos snèlis Un frosc d'erba no varès podùt sterpà prima che cussì svels sparìs a fòsin; alòr il mestri'l troj just'la volùt cjapà. I l'ai seguìt, e puc in davànt i èrin che za'i sintèvin il rumòu dal'àga, ch'al parlà apèna i si sintèvin. Coma chel flun che pur sempri al vaga ben prima dal Monviso, vièrs il levànt, a sinistra d'l'Apenìn fazìnt riga ca si clama Agacujèta in su, davànt che jù a val al zèdi tal bas jèt, e a Forlì cun chel non nol va pì'avànt, la 'l rimbòmba 'nsìma di San Benedet dal'Alp, par colà 'n ta una cascata ch'a fa la part di pi di mil a si met; cussì, in front di 'na riva dut rota, sintùt 'vin il fracas di che aga tinzùda, si ch'èco rumòu e orèla 'n lota. Jò'i vèvi 'ntor 'na cuàrda torzeàda e cun ic i vèvi pi voltis pensàt la lonsa di cjapà da la pjèl pituràda. Dopo vej dut chel torzeamìnt molàt coma che'l duce mi veva comandàt ghi l'ai data ta un grop dut invilusàt. Alòr luj si'è voltàt vièrs il destri lat e un bel puc pì lontàn da la sponda 'la casàda jù'nta chel profont busàt. "E pur alc di nòuf a la propit di da," i mi dizevi a me stes, "al nòuf sen che'l mestri cul vùli al va'a secondà." Ahi cuant ai òmis sta atèns a ghi convièn v'sìn di chej ca no jòdin dom'l'opera, ma jòdin 'vòlin se che'l pensèj'l ritèn." E mi'a dit: "Adès chi su al vegnarà chel chi speti e che'l to pensèj'l insumièa: alòr'è mièj ch'a ti a si fèdi mostrà." Sempri a chel ver che la musa di busìja l'omp'la da tègnisi pì cal pol dal dìzi par che busijàr a nol zèdi a somejà; ma paj vèrs di sta--chistu no pos tàzi-- comèdia, i ti zùri, caro letòu, che lòu a no zèdin par tant timp a lùzi,[94] se jodùt no'ai par l'àjar plen'di dolòu, vignì nodànt una figùra in sù ca deva maravèa al còu sigùr, cussì com'cal torna'n su chel cal va jù a snodà l'àncora ca s'ingròpa o ta'un scòj o altri che'l mar al sjèra sù, e'n sù si buta, cun gran colp di talpa. Cjànt Dizisjetèsin "Èco la bestia cu la coda spìsa ca pasa montàgnis, romp murs e àrmis; èco chè ch'a dut il mont a'i dà spusa!" Sì 'la tacàt il me duca a contàm'lis; e a ghi'a fat sen di vignì tal òrli, lì che'l màrmul ch'adès i' usàn al finìs. E che sporcja figura di imbròj lì a'è vegnùda fòu cul cjaf e cul so bust, ma la coda 'la lasàda dentri lì. La so musa era musa di omp just, tant buna a ghi someàva la pièl, e di un sarpìnt gros dut il rest dal fust; do gjàmbis pelòsis'l veva fin sot il cuèl; schena, pet, e dutis dos li bandis di grops e rodèlis cujèrtis 'èrin: cun pì colòu e cussì ben tesùdis i Tartars o i Turcs'no'an maj fat tal' tèlis, ne maj da la Aràcne ideàdis. Com'ch'a voltis a riva 'stan lis barcis, ca son un puc ta l'àga e'n puc par cjèra, e com 'là tra cjòchis sgjvìgnis todescjs[95] il bìvar 'si ten pront pa la so guera, cussì la bruta bestia a si pojàva sul'òrli di piera che'l savolòn 'l sjèra. Tal'aria dut'la so coda'a sguisàva, strinzìnt in sù la velenosa fòrcja che com'un scorpiòn la so punta 'armàva. Il duc'a la dit: "Tacàn a la làrgja a fa un puc di strada vièrs che bruta e trista bestia che u la s'imbàncja." Ma jù'i sin zus vièrs la destra tetùta e in tal òrli i vin fat un dèis pas par scansà'l savolòn e la flamùta.[96] E cuant che u lì di ic i sin rivàs, pi lontàn jodùt i'ai in tal savolòn cèrs che visìn dal buròn 'èrin sintàs. U chi il mestri: "Sicom'che tant benòn, e a font, i ti cognòs chistu sìrcul," a mi'a dit, "va, e jòt la so condisiòn. Va pur a razonà cun lòu, ma 'n pìsul: in tal fratìmp i parlaràj cun chista, ch'usà'i volìn li so spàlis da èrcul." Cussì'ncjamò 'n su par l'estrema cresta di chel siètim sèrcli propit dut besòu i soj zut, 'nda che che puòra zent a sta. Fòu daj so vùj al scopiàva'l so dolòu; di ca, di là, si judàvin cu li mans tant da chel savolòn cjàlt, cuant dal vapòu: propit coma che d'estat a fan i cjàns cun ghigna o cun sata cuant che muardùs a son da puls, da mòscjs o da tavàns. Cuant ch'in musa di cèrs i me vuj'son zus, indulà che'l fòuc dolorous al cola, cognosùt no'ai nisùn, ma li 'èrin ducjus cun borsuta ju dal cuèl, a pìndula ca vèva un cert sen e un cert colòu, ch'ognùn al someàva di gòdila. E cuant ch'jò, vuardànt, mi soj metùt cun lòu, ta na borsa zala i'ai jodùt un blu[97] che di mòut e musa'l veva di leòn, òu. Dopo, parànt via'l post a vuardàlu, in daj jodùt n'altra com'sanc ròsa com'àucja blancja di pì dal butìru. E un che c'una scrofa blu e grosa segnàt al veva il so sachetùt blanc, a mi'a dit: "Se fatu tu 'nta sta fosa? Va via; e parsè ch'encjamò ti zira'l sanc, ti'as di savèj che'l me visìn Vitaliàn a sinistra si sintarà dal me flanc. Cun chiscju fiorentìns i soj padovan: tanti voltis l'orèlis mi'an intronàt sigànt: ‘cal vègni pur 'l cavalièr sovràn, cal varà borsa cun tre cjavròns menàt!'" Chi'la fat'na bocjàta e tiràt fòu la lenga com' nemàl ca si ten'l nas lecàt. E jò, timìnt d'infastidì'l me signòu, che da puc di sta puc mi veva visàt, da che puor'ànimis soj tornàt in davòu. I'ai cjatàt che'l me duca l'era montàt belzà tal schenòn di chel crudèl nemàl, e mi'a dit: "Adès tenti fuàrt e'ncoràt. Ormaj cussì 'zin jù 'nta stu fosàl: monta davànt, che jò'i vuèj èsi tal miès, sì che la coda no podarà fa mal." Coma chel ch'intòr al sint il brividès da la cuartàna, cun l'òngulis blàncis, e che dom'a vuardà'l vert al tremarès; tal i'èri jò al sinti che peràulis; ma la vergogna mi li'a ditis dutis, che'n front dal paròn al serf ghi da pì fuàrsis. Jò i mi soj sestàt su che spalàtis: mut soj restàt cuant che dizi i volevi, ma no'ai podut: "Fa che ti m'imbràsis." Luj za mi vev'judàt cuant che mal i stevi, e pi'ncjamò; apèna chi soj montàt, mi'a cussì judàt che dur mi tegnèvi; E'la dita: "Geriòn, mòuf il cuarpàt: che'i zìrus 'sèdin larcs e il zì jù puc: pensa al pèis nòuf ca ti'è stat cargàt." Com'che la navuta a ven fòu dal so lòuc puc par puc prima da lasà il so puàrt, e dop'che'n dut si sintèva tal so zòuc, la ca l'era'l pet, il so codòn stuàrt a la, e com'na bisàta si 'a movùt, e cu li sgrìnfis l'aria 'la movut fuàrt.[98] Pi pòura di cussì no crot cal ves vut Fetòn cuant ca la abandonàt i frens, e'l cjèl, com'chi savìn, si'a cuèt cuàsi dut; e nencja'l puòr Icar cuant che'i rognòns si'a sintùt splumà da la cjalda cjera, cul sigà dal pari, "Brut vivi ti tens!" O se pòura! Di fòu altri no era ch'aria d'ogni banda, e dut platada er'ogni vista fòu che la bestia'ntèra. E ic plan planìn a è li ca noda: a zira e va jù, ma jò no mi necuàrs fòu che dal vint, sot'n musa, la soflàda. A destra'i sintevi za chej rumòus fuàrs che sot'l feva'l scravasà da li àghis che'i me vuj d'jòdi'n jù no èrin avàrs. Ma pòura'i'ai vut di sbrisà jù da li bandis, 'ndà ch'i'ai jodùt fòucs, e plansi i'ai sintùt; che jò, tremànt, i'ai stret di nòuf li gjàmbis. Alòr i'ai jodùt se chi no vevi podùt, il zi jù e il zirà par chej gran màj che plan plan si fèvin visìn dapardùt. Com'l falcòn ca lè stat su l'àlis asài, che sensa jòdi ne lèscja ne usièl, dis'ghi fa al falconèj, "Ventu jù, tramàj!", e al ven jù, strac, ma ben pur sempri snel, fazìnt sent ròdis e lontàn si depòn dal so maestro, spresànt e plen di fièl; cussì a ni'a metùt jù tal font Geriòn lì in tal piè di che parèit di rocja e, discargàt se cal veva tal schenòn, si'a dileguàt, com'd'arco una frècja. Cjànt Diciotèsim Lè un post ta ca si clama Malbòls l'infièr dut di piera e colòu tra fièr e cjalìn, coma chel sìrcul ca ghi sta dut intòr. Propit in tal miès di stu cjàmp tant malìn a si mostra un pos bastant larc e profònt, e di stu post i vuèj 'dès spiegà l'òrdin. Chel sinturòn ca s'jòt par dut lè rotònt tra il pos e il piè di chel rivòn dur 'la dividùt di dèis valàdis il font. Coma là,'ndulà che par vuardà il mur pì e pì fòsis 'circondin i cjascèj, il post 'nda ca son a s'jòt ben di sigùr, la stèsa figura chì 'fazèvin chej; e com'dal'entrà di talis fortèsis fin a la riva di fòu son pontisèj, cussì da che parèit di piera daj scòjs 'èrin ca zèvin sovr'àrzins e fosàs fin tal pos, 'nda ch'èrin troncàs e unìs. In ta stu post, da la gran schena scjasàs di Geriòn si sin cjatàs, e'l poèta a sinistra 'le zut, seguìt daj me pas. A man destr 'era 'ncjamò zent puarèta, nòufs turmìns par lòu e tàncju frustadòus,[99] che 'n plen 'colmàvin la prima fosàta. Tal pi bas a èrin nus i pecjadòus: dal miès in ca 'ni vegnèvin incuntri, di là, cun nu, ma pi svèls cjaminadòus,[100] com'che'i Romans' cuj so pelegrìns dentri ta l'an dal Giubilèo, su e jù pal punt a'an di pasà la zent un mòut scaltri, che da na banda ducjùs 'an la front, apùnt, vièrs'l cjascèl[101] e a van a San Pieri; t'l'altra banda vjèrs la culina 'stan zint. Di ca, di là, insima di chel clap neri i'ai jodùt diàus cornùs cun grandis vìscjs ch'ju viscjàvin davòu visìn di lì ch'i'èri. Ahi, com'a lòu ghi fèvin vignì li plàis cu li primi batùdis! E lì nisùn li secòndis'l spetàva ne li tèrsis. Mentri chi zevi, i me vùj cun chej d'un scontràs 'si son, e jò'i'ai dita subit: "Di jòdi stu chi i no soj a dizùn"; si ch'jò di parlàighi i sintèvi un debit: e'l me dols duca cun me a si'a fermàt, e permetùt mi'a di staighi un puc'nsièmit. E di platàsi 'la crodùt chel danàt sbasànt la musa, ma ghi'a ben puc zovàt ch'i'ai dit: "Tu chel vùli 'n cjèra ti as butàt, se i to lineamìns no ti'as falsàt, Venedìc ti sos tu, di Cjasanemìs; ma ta stu bròut picànt se ti'àja menàt?" E luj a mi: "Puc volentèj i lu dis; ma mi convìns la to clara favèla ca mi recuàrda ben li robis vècis. Jò'i soj stat chel che la Ghisobjèla i'ai menàt a fàighi vòja al marcheis, ca dizi se ca vòu la sporcja novèla. E no soj l'unic chì chi plans Bolognèis; ansi, a lè chistu post tant plen, che chej poscj' a dovèntin sempri pì vuèis[102] 'la ch'zent 'dis ‘sipa' tra Savena e Ren; e se di chist ti vòus vej testimòni, ten ben a mins il nustri tiràt di sen." [103] Sì dizìnt 'le stat batùt da un demòni cu la scoria, ca ghi'a 'ncja dita, "Via, rufiàn! Fèminis chì non de da trufàni." Di nòuf soj zut dal duce'n compagnìa; puc a puc, dopo cualchi pas, rivàs 'sin la 'ndulà ch'un scòj mi feva da via. Plan planin chel lu vin usàt com'scjalìn; e ziràs a destra su par la schègja, lasàt 'vin chej ch'in eterno ziràvin. Cuant chi èrin la 'nsìma da la bolgja di sot par dàighi pas a chej puòrs sbatùs, il duc 'la dit: "Ferma, e fàighi slungjà il vul su di te di chiscj'àltris mal nasùs, ai cuàj no ti ghi'as 'ncjamò jodùt la musa sicòma che 'nsièmit a nu a son zus." Da chì'i vuardàvin chej che sensa pausa 'vegnèvin vièrs di nu da l'altra banda; svèls 'zèvin, e la vìscja ghi era causa. E'l bon mestri, sensa la me domanda, mi'a dit: "Da n'ocjàda a chel grant cal ven e'l par che par dolòu lagrima 'non da: se aspièt da re ch'encjamò al ritèn! Chel a lè'l Gjàson che cul sen e cul còu il montòn ai Còlcis ghi veva cjolt ben. Pasàt lè par l'isola di Len, besòu, dop'che ch'ardìdis feminis spietàdis ghi'an dat la muàrt ai màscjus ducj' ca vèvin lòu. Chi cun sen e cun peràulis ornàdis, Isifìl'la inganàt, che zovenùta che prim'veva dut'li altris inganàdis. Chì 'la lasàda, plena, besolùta; sta colpa a stu martìr lu condàna; e encj'di Medea si fa vendeta. Cun luj'l va chel che com'luj l'ingàna:[104] basti chistu chì di chista prima val savèj e di chej ch'in se a intàna." Za i'èrin la'ndulà che sta streta cal cul'àrzin secont a va a'ncrozàsi, e a fa di chel a un'altri arc schenàl. Di chi i vin sintùt zent lamentàsi ta l'altri bus, fazìnt cul musu sborfa mentri ca zeva besòla a menàsi.[105] Cujèrtis'èrin li rivis di mufa fata dal flat di bas ca si impasta, e cuj vuj e cul nas'l feva barùfa. Il font'le cussì scur ca no ni basta il post a jòdi sensa montà 'nsìma dal arc, du là che'l scòj'mparsòra ghi sta. Chì'sin vignùs; e jù'n ta fosa colma jodùt i'ai zent tufàda ta un ledàn vignùt da ceso umàn, chi sà maj coma. Mentri che la jù i provavi a jòdi lontan, jodùt i'ai un cul cjàf sì sporc di merda che se laic l'èra, o predi, dom'lòu lu san.[106] Chel mi'a sigàt: "Se zent chi seis ingorda! parsè vuardà me pì che che'i altris brus?" E jò a luj: "Parsè che--ben mi riguarda-- ti'ai na volta jodùt cuj cjavièj sus e Alèsiu Interm'nèj da Luca t'sos: e t'm'interèsis pì daj altris ducjus." E luj alòr si'a dat'n ta la sùcja un colp gros: "Ca jù mi'an infondàt ducju chej lechès che leng'a no mi'an maj sasiàt prin di stu pos." [107] Subit dopo il duca: "Jò'i pocarès," a mi'a dita, " i vuj un puc pi'n davànt, cussì che la musa pì ben t'jodarès di che sporcja sdrondìna ca sta gratànt il so cjaf cu li so òngulis merdòsis che prin'cola jù e dop'in piè 'sta'un tant. Tàide a è, la putana che dìtis cussì gh'li'a'l so druid, "I'àju gràsis grandis da te?" "Ànsi, maraveòsis!" E ca sèdin chì li nustri vistis sàsis. Cjant Dicjanovèsin O Simon magu[108], o disgrasiàs compàis che li robis di Diu, che di bontàt a'an di èsi sposis, e invènsi i adulteràis par òru e arzènt, ca lè imèns pecjàt; adès 'lè mièj chi vi suni la tromba sicòma chi sejs dentri tal ters fosàt. Za i'èrin, insìm'di che altra tomba, zus in sù di chel scòj propit in ta la part che tal bièl miès da la bòlgja a plomba. O grant savèj, cuant granda ca è che art chi ti mostris tal cjèl, in cjèra e pal mont; e'l just che par dut ti fas, com'ca le fuàrt! Jò'i'ai jodùt ta li rivis e tal font la pièra livida 'mplenìda di bus ducjùs larcs compais e ognun rotònt. Pi gràncj' no èrin chej apena jodùs di chej ca son dentri tal me bièl San Zuàn,[109] che com' batesatòus usàs son zus; un daj cuaj, za a lè cualchi bièl àn, l'ai rot pars'che dentri un 'si negàva: e ca tàzin li cjàcaris, ca fan dom' dan. Da la bòcja di ognun, fòu ghi vegnèva di'un pecjadòu il piè[110] e da li gjàmbis fin tal gros, e'l rest dentri a ghi steva. Li plantis ghi èrin a ducjus impiàdis; e li zuntùris 'dèvin colps cussì sclès, che rot 'varèsin vencs e cuàrdis strambis. Com'che'l flameà la ca lè un grasès a si mòuf in sù e jù pa la scùsa, cussì lì daj talons ai dèicj' l'èra'l stes. "Cuj l'èse chel, mestri, che rabia nol lasa e cal svisèa tant pì daj so compàis," ghi'ai dit, "e che pì'l supa la flama ròsa?" E luj a mi: "Si ti vòus che'n ta chej scòjs ti parti ca son taj rivòns pì'n jù postàs, da luj ti savaràs di luj e daj so malàjs." E jò: "Par me va dut ben se ca ti plas: tu ti sos signòu e jò ghi staj visìn al to volèj, e ti sas se ca si tas." Alòra i sin rivàs in tal cuart àrzin: voltàs si sin e jù 'sin zus a man sanc' fin che la tal font sbusàt e stret i'èrin. Il bon mestri no la volùt che dal flanc so mi liberàs, cussì sin rivàs tal rot d'chel che cuj piè di plànzi nol ven maj manc." "O cuj sotu che chel di sù ti ten sot, anima puarèta, com'pàl plantàda," i'ai tacat a dizi; "si ti pos, fa'un mot." Com'un frari i'èri che confesiòn ghi da a un can d'un asasìn, che 'pena 'mbusàt, "Va'n davòu," gh'dis, par tegni la muàrt'n banda.[111] "Sòtu za chì dut dret" luj a la sigàt, "sòtu za chì dut dret, tu, Bonifàsi? di divièrs ajs il scrit busjàr a lè stat. Sòtu tu belzà di chel avèj sàsi pal cual no ti'as vut pòura di inganà la bièla siòra[112] par dop'fàighi stràsi?" Di stuc 'soj restàt, la me mins lontana dal capì se ca ghi'èra stat rispundùt; cuasi scuarnàt, altri no'ai fat che'l mona. Alòr Virgìlio mi'a dit, cal vev'jodùt: "Cussì dis: ‘No soj chel, no soj chel chi't'cros'"; e jò i'ai dit com'ca mi veva imponùt. Il spirt alòr dut stuàrt a la i piè sos; ma dopo, e cuasi planzìnt e suspirànt' mi'a dit: "Duncja, se vùtu da chel chi t'jòs? Se di savèj cuj chi soj ti sos calàt tant, e vignùt jù par sti rivis di corsa, ti disaràj chi'ai pur vistìt il gran mant; e 'lè tant ver chi soj stat fi dal'orsa,[113] plen di vòja di avansà i orsàs; la su a'an, e jò'i soj chi in borsa. Sot'l me cjàf'son za'i altris stas strasinàs, che prin di me son vegnùs simonegjànt, e ta li fesùris da la pièra platàs. La jù'i colaràj 'ncja jò dut ta'un colp cuant che chì'l sarà chel chi pensavi tu t'fos. cuant che puc fa ti mi sos vegnùt davant. Ma pì 'lè za'l timp che jò'i me piè i scos e che cussì mi cjàti cul cul in su che luj'l restarà plantàt cuj so piè ros: che dop'di luj'l vegnarà un schifòus chi jù, da la Fransa, un pastòu tant sensa lès, tal ch'è mièj che luj e me'l cujèrzi su. Un nòuf Gjasòn'l sarà, di cuj a si les taj Macabèj; e coma ca ghi'è mol stat il so re, cussì a luj chel che re lè'n Frans'adès." Jò'i no saj se chì jò'i soj stat masa mat, cuant chi gh'i'ai rispundùt in chistu metri: "Alòr diz'mi: cuàncju bes l'àja domandàt il Nustri Signòu prin'ch'a san Pieri li clafs di la sù ghi ves slungjàt via? ‘Vègn'mi davòu,' ghi'a dit, dut lì, ti sigùri. Ne Pièr ne'i altris a ghi'an cjolt a Matia oru e arzènt, cuant ca le stat sielzùt pal post d'chel che'l Signòu'la tradit via. Ma sta ben chì, chi ti vens punìt dut; e vuarda pur la moneda mal cjòlta ch'àrdi ti'a fat cuant che cuntr' Carli t'sos zut. E sa no fos pars'chè 'ncjamò mi vieta la riverènsa da li clafs grandis che tu ti vèvis ta la bièla vita, i'usarès peràulis tant pì duris: chè la vustr'avarìsia'l mont mal a fa sta, pestànt zens bùnis e alsànt ches tristis.[114] Di vu'pastòus necuàrt si'a'l Vangelista, cuant che chè[115] ch'è sintàd'nsìma dal'àghis cuj re'a putanàva, a luj ghi'èra'n vista; che nasùd'èra cun sièt cjàfs, lu savèjs, e che asistìda èra daj sièt cuàrs fin ch'l'omp so di seguì virtùs'l vev'plasèjs. Di oru e d'arzènt Diu'i vèis fat, stuàrs: puc a vi sepàra dal' idolatri se non che luj un, e vuàltris ni preàjs sent! Ah, Tinùt, di cuant mal ch'ti sos stat màri,[116] no la to conversiòn, ma l'ereditàt che da te a la cjolt il prin sjor pàri!" E mentri sti notis gh'vèvi cussì cjantàt, o che rabia o cosiènsa lu muardès, cun li dos gjàmbis al vèva scalsetàt. Jò'i crot che al me duca a ghi plasès, par chè content sempri atènt'l steva, il sun di dut se chi vevi dita adès. A stu punt, cuj bras a tracuèl stret m'veva: e dopo ch'i'èri stat dut stret tal so pet, di jù ch'i'èrin lè tornàt là che'n su'l zeva. E no si stracàva di vèjmi sì stret; cussì mi'a partat fin tal colmo dal'arc che dal cuàrt 'l cuìnt àrzin al parta dret. Chì, plan planìn 'la pojàt jù 'l so car'c, plan planìn parsè che'l post sporc l'èr' e dur che nèncja par cjàvris nol sarès stat parc. Da chì n'altra val i'ai jodùt jù tal scur. Cjànt Vincjèsin Di castigu nòuf mi convièn fa daj vers e dàjghi material al vincjèsin cjànt da la prima cansòn, ca è chè daj somèrs. Jò i mi èri za disponùt dut cuant a rivuardà la jù tal discujèrt font, che di planzi tormentàt si zèva bagnànt; e i'ai jodùt zent ta chel valòn rotònt vignì, tazìnt e tant lagrimànt, al pas ca fan li letànis in ta chistu mont. Com'che'l me sguàrt jù'ghi zeva sempri pi'n bas, stran'èra jòdi com ch'l'èra stravoltàt ognun da la barba al cuèl, ca lè pi'n bas; che vjèrs i rognòns il cjàf l'èra ziràt e di vignì'n davòu ghi convegnèva, chè di zi'n davànt nol podèva'l puòr danàt. Paràlisi podrà èsi ch'ognun'l vèva par stravoltàsi propit cussì dal dut; ma di stu mal no crot che cussì'l stèva. Se Diu a ti lasa, bon letòu, fa frut da la to lesiòn, pènsighi ben tu stes com'chi'ai fat a tègnimi in musa sut, cuant che la figura di nualtris puarès sì stuàrta jodùt i'ai che'l plànzi daj vuj li culàtis a ghi bagnàva pal miès. Se chi planzèvi, pojàt t'un daj spìguj di chel scoj dur, cussì che la me scorta "Sotu'ncjamò tant stùpit?" a mi'a dit luj. "Chì a vif la pietàt cuant ch'è ben muàrta:[117] cuj'l pòsia èsi pì seleràt di chel ch'al divìn judìsi di vèj pietàt gh'impuàrta? Alsa'l cjàf, àlsilu, e jòt chel che par chel si'a vierzùt ai vùj dai tebàns la cjèra; par chel ghi sigàvin ducjus: ‘Anfiarel, 'ndà vàtu? Parsè làsitu la guèra?' e no restava che zi'n jù ta li vàlis fin a Minos, ch'ognun'l brìnca, la fièra. Vuàrda ben ca la fat pet da li spàlis: parsè ch'jòdi 'la volùt masa 'n davànt, 'n davòu'l jòt e par lì ghi van li gjàmbis.[118] Jòitu Tiresias, ch'l'aspièt 'la cambiàt tant cuant che da mascju 'n femina 'le doventàt, e ogni toc dal cuàrp 'la cambiàt, dut cuant; e prima, e dopo, di bati a ghi'a tocjàt cu la vìscja'i doj sarpìns involusàs par che forma di mascju ghi ves tornàt. Arònt si schena'n pansa di Tiresias,[119] luj, che taj mons di Luni, 'nda cal svàngja il Cararèis, che'i cjàmps sot 'l ten cultivàs, 'la vut in taj màrbui blancs, la spelòncja par cjàsa, d'indulà che'd'jòdi li stelis e'l mar d'ostrusiòn an davèva pùcja. E la ca si sta cujerzìnt li tètis, che tu no't jòs, cu li stresis disfàdis, e'a di là dutis li pars pelosis, Manto a è, ca è zuda ta tanti cjèris; e stabilit si'a'n fin là ch'jò'i soj nasùt; e dùncja mi plas che'un puc ti mi scòltis. Dop'che so pari fòu di vita 'le zut, e serva vignud'è la sitàt di Bac, chista pal mont par tant timp a'a vivùt. Lasù ta la bièl'Italia a lè un lac, ai piè dal'Alp ca sjera l'Alemagna, insima di Tiral, e ca la'n non Benac. Da pi d'mil fontànis, i crot, si bagna tra Garda, Val Camonica e'l Penìn, da l'àga che tal lac lasù si stàgna. A le'un post la'n'tal mies indulà che'l Trentìn pastòu e chel di Brèsia e'l Veronèis, segnà'l podarès, sal fes chel stes cjamìn. Peschièr a lè lì, bièl e fuàrt arnèis par fa front ai Bresiàns o Bergamàscui cuj rivòns intor che'n ju ghi van lizèis. Chì a càpita ch'dut se ca ven daj rìvui e che ta'l grin dal Benac pì nol sta, flun si fa la jù ta chej bièj vièrs pàscui. Apèn'ch'l'àga a cori d'nòuf si presta, no pì Benac ma clamàt al ven Mìncju fin a Governàl, dà ch'in tal Po si svuèjta. Puc 'la corùt prin di cjatàsi'n val la jù, in da ca si slàrgja e s'impalùda; e d'estàt a intìva a sbasàsi tant jù. Pasànt par u chì, la vergine cruda a'a jodùt cjèra tal miès dal pantàn, sensa coltivasiòn e, di zent, nuda. Lì, par scjampà d'ogni consòrsi umàn, cuj so serfs a fa la maga si'a fermàt; lì'a vivùt e lì i so vuès a stan. I'òmis, che pus in zir'si varès cjatàt si son dopo riunìs ta chel post, fuàrt par via dal pantàn par dut acumulàt. La sitàt 'an fondat su chel vuesàn muàrt; e par chè che'l post par prima a'a sielzùt, Mantua l'an clamada, e sensa tuàrt. Il numar da la so zent l'èra za cresùt prima che'l cjastronà dal Casalodi da Pinemont ingàn al ves risevùt. Però sta'tent che se maj ti ves da jòdi un che d'la me cjèra altri ti contàs, buziàr'l sarès; il ver tu ti'as di cròdi." E jò: "I razonamìns chi ti mi fas a son cussì jùscj' e'i ghi crot sì tant ch'i altris sarèsin cjarbòns distudàs. Ma dizmi da la zent ca va'n davànt, si t'jòs cualcùn di merit ta la fila; lì lè'l me pensèj; il rest no'lè 'mportànt." Alòr 'la dit: "Chel che da la mosèla la barba jù'i va ta li spalis scùris, 'lè stat, cuant ch'la Grecja 'an volùt lasàla, lasànt'n davòu dom'chej pa li cùnis, oràcul, e'l via 'la dat cun Calcànt, a Aulid, di molà via li cuàrdis. Eurìpilo 'l veva'n non, e sì cjantànt a va ta'un punt la me alta tragèdia: chist ti sas, che'l libri[120] ti lu sas dut cuant. Chel'altri che 'n cuàrp a le puc e nùja, Michel Scot 'le stat, ca l'èra veramìnt in gamba cun chel so magic imbrojà. Jòt là Guido Bonat; e jòt pur Asdìnt, che di podèj tornà al spac e'al coràn al vorès, ma masa tars'l si va pintìnt. Jòt che puòris che guzièla lasàt 'an e'l tèsi e'l filà, par vign'induvìnis; 'ncjantèsins cun èrbis e pipìns fat 'an. Ma paràn via; che za son visìnis daj doj emisfèros e tòcjn l'onda sot di Sivilia Caìn e li spìnis[121]; e belzà stanòt la lun'èra tonda: recuàrditi benòn; com 'ca ti'a zovàt na volta 'n ta che selva profonda." Cussì luj, mentri ch'avànt i vin paràt. Cjant Vincjunèsin Cussì di punt in punt, di altri parlànt che'l me drama di cjantà no si cura, i sin rivàs; e i èrin tal pì alt cuant chi sin fermàs par jòdi l'altra fesùra di Malbòls e lì ch'ognun invàn al plans; e a' èra, miràbil d'jòdi, dut scura. Coma che'n tal arsenàl daj venesiàns la pecj' tichignòsa d'unvièr a bol par spalmà, da li nafs ca spàndin, i legnàns --chè di navigà no pòsin; ma chel cal pol, si fa na naf nova; n'altri al comèda li brèis di ches c'an tant viagjàt, pì cal pol; chi l'inclàuda a pòpa, e chi in banda; un remos al fa e n'àltri'l fa su cuardis o al tersaròu o artinòu tacòns ghi da;[122] cussì, no par fòuc, ma par mans divìnis, la jù'a bolèva na malteca densa ca inviscjàva dutis dos lis rivis. Jò la jodèvi, ma l'jodèvi sensa jòdi altri che bòlis che'l bulì'l feva; dut'si sglonfàva, e dop'di nòuf 'era lìsa. Mentri che'l me vuli jù al jodèva, il me duca, dizìnt "Sta 'tent, sta 'tent!", a sè mi'a tiràt, lì che luj al steva. Mi soj alòr voltàt com'chel ca lè content di jòdi chel ca sarès mièj cal scjampàs ma che'l timòu dal moment ghi cjòj l'intènt, tant che, par jòdi, no lè bon di fa'un pas; e'n davòu di me i'ai jodùt un diàu ner' che su'n scòj curìnt al vegnèv'dal bas. Ahi cuant ca l'èra in tal aspièt fièr! e cuant che tal fa'l parèva'nsidiòus cul'àlis vièrtis e cul piè lizèr! Il so schenòn, ch'alt l'èra e muscolòus, lu pocàva jù un pecjadòu cuj so flancs, e chel pa li cragnòlis'l veva'l cragnòus. D'insìma'l punt a la dita: "O Malbrancs, chi'a lè un daj ansiàns di santa Zita! Metèilu sot vuàltris chi no sèis maj stracs, Chi vuèj zi di nòuf ta che ben plena mèta: ogn'omp vi'è baratadòu, fòu che Bontùr; un no lè un sì, basta bes 'n sachèta." Ta la Bolgja'la butàt, e pal scoj dur si'a voltàt; e maj lè stat mastìn molàt cussì svelt a cor'ghi al làri davòu. Chel si'a tufàt e dut stuàrt sù 'le tornàt; ma'i demònis che dal punt 'vèvin un tet, a'an sigàt: "Chì'l Sant Volt nol ven tratàt: Chì no si noda miga com'tal Serclèt! Ma si no ti vòus da nu vignì sgrifàt, nosta fa 'nsìma di sta melma un tet." Dopo vèilu cun tancju rimpìns rimpinàt, ghi'an dit: "Cujèrt'è mièj che chì ti bàlis; para pur via a baratà, chì platàt!" [123] A'è cussì che li còghis a li'sistèntis 'ghi fan tufà 'n miès da la cjaldèra la cjàr, par ca no galègi, cuj fièrs a pùntis. Il bon mestri "Par ca no somèj vera chi ti t'sos chì," mi'a dit, "va a platàti pì chi ti pos davòu di na pièra; E se n'ofèsa mi vegnès a bati, nosta vèj pòura, che jò'i'ai dut a punt; t'altri timps i'ai dovùt cussì combàti." Ta'un tic e tac a le zut di la dal punt; e com'ca 'le rivàt'n ta la riva sesta, un còu salt a ghi'a tocjàt di vèj asùnt. Cun chel furòu e grant menà di sata ca ghi còrin i cjans davòu dal singarèl, che subit 'l domànda cuant ch'ognun fer'l resta, sì son vegnùs fòu chej di sot dal puntizèl e vièrs luj'an mostràt ducj'i so uncìns ma luj 'la sigàt: "Nisùn'l sedi crudèl! Prin di vignì becàt daj vustri rimpìns, a scoltàmi cal vegni un di vu'in davànt; dop'rimpinàimi se cussì 'vèis in mins." Dùcju'an sigàt: "Malacoda, va avànt!"; un 'lòr si'a movùt, e'i altris fers 'son stas; e a luj ghi'è zut, dizìnt; "Ghi zòvia tant?" "Jòdimi chì, Malacoda; miga ti crodaràs chi sedi vegnùt," a la dit'l me mestri, "sigùr ch'mi varèsis'mpedìt il pas, sensa'l volèj divìn e'l destìn destri? Lasàit chi zedi, che tal cjèl lè volùt chi mostri a'un'altri stu cjamìn silvèstri." Alòra'l so fà superb tant jù ghi'è zut, che'l so rimpìn ai piè a ghi a colàt, e'ai altris ghi'a dit: "Ca nol vegni spunzùt." E'l duca a mi: "O tu che sdrajàt cussì cujèt ti sos taj scojs dal punt, torna pur, che chì 'n pas ti saràs lasàt." Mi soj subit movùt e a luj congjùnt; ma'i diàuj si son ducjus fas avànt, ch'i'ai temùt che d'acòrdu a'èrin a stu punt: Ta stu mòut jò i'ai za jodùt ogni fant cal vegnèva fòu cun pàt da Caprona, se stes jodìnt fra'l nemìc, ch'an d'èra tant. Jò'i'ai visinàt dut'la me persona lunc il me duca, e'i vuj no ghi cjolèvi da la'parènsa so, ca no era buna. Sbasànt i rimpìns, "A tocjàlu i provi," l'un ghi'a dit a un'altri, "in tal so gropòn ?" e rispundut ghi'an: Si, falu be movi!" Ma chel demòni che cul me bon paròn al discorèva, a si'è a colp voltàt e 'la dita: "Calma, calma, Scarmiliòn!" A nu 'la dopo dit: "Di vej oltrepasàt stu scòj no si pos, parsè ca lè un fracas par dut, e fin il sest arc a lè spacàt. E se di parà via'n davànt vi plas, i varèsis d'zi su par chista crèta; visìn a ghi è un'altri scòj che strada'l fas. Alièj, sinc òris pì di st'ora puarèta, ben mil e duzìnta e sesànta sèis ajs èrin che sta strada'è ca sì sgreta.[124] I mandi via par là chiscju me compàjs par jòdi s'alcun di lòu fòu si scjàsa: zèit cun lou che sans e salfs i restarèis.[125] "Ven avànt, Alichìn, e Pestabrùsa," 'la tacàt a dìzi, "e tu pur Cjagnàs; e che'i dèjs al guìdi il Barbarìsa. Èncja Lìbicos cal vègni e Draghignàs, com'pur Sirjàt palotàt e Sgrifacjàn, Farfarèl e'nfìn Rubicànt daj mas. Zèighi a torotòr di chel bulìnt ledàn: tegnèit cont di chiscjus fin tal'altri scòj che dut 'ntèj ghi va 'nsìma d'ògni fosàn." "Oh, mestri, puòr me, se jòdiu chì chi soj?" i'ai dit. "Daj, paràn via sensa scorta, se tu ti sas zi; a'è mièj ch'zìni besòj. Se tu t'sos necuàrt, com'ben'altra volta, no jòitu ca stan i so dincj'crustànt, e di minàcis 'an plen la ghignàta?" e luj a mi: "Nost'èsi pauròus sì tant: làsa ca 'ncrùstin i dincj' tant ca vòlin, cussì 'fan paj puarès ca si stan lesànt." Par l'àrzin di sinistra adès'i zèvin; ma prin 'vèvin ducjus la so lenga stret 'ntànt che dal so duca segnàl'a spetàvin; e luj dut un colp cul cùl 'la fat trombèt.[126] Cjànt Vincjaduèsin Jodùt i'ai jò soldàs in marcja metùs prons par combàti e di fa di se mostra; encja scjampànt in davòu i'ju'ai jodùs; drapèj'i'ai pur jodùt 'ta banda vustra, o 'Retìns, e èncja'l zì daj caval'rìs e'l combàti daj turnamìns, e'l gjostrà; a sun di trombis o di cjampànis, cun tambùrs e cun segnàj di cjascjèj, e cun robis forestis e nostranis; ma maj, propit maj, cun un tal calimèj jodùt i'ai cavalièr mòvisi o pedòns, ne pur nàfs ca jù ne stèlis taj cjèj. Nu'i paràvin'n davànt cuj dèis demons: O che nòbil compagnia! Ma cuj sans in glisia e in tavèrna cuj golozòns. Ma là da la pèula 'èra la me mins, par capìghi da la bolgia dut l'inzèn e com'che dentri vegnèvin cuètis li zens. Com'che i delfìns, cuant ca ghi mandin un sen ai marinàrs cul arc da la so schena, che di salvàsi dal velièr si preparing ben, cussì mo, par lizerìsi da la pena, cèrs daj pecjadòus mostràvin il gobòn, e subit lu platàvin com'la balena. E com'tal'òrli dal'aga a son ta'un fosàl li ranis cul musu di fòu, sì che'i piè si plàtin e il pansòn, sì'l steva par dut ogni pecjadòu; ma cuant ch'si visinàva Barbarìsa, a colp a sparìvin sot dal bulizòu.[127] Un i'ai jodùt--o se schifo e spìsa!-- cal spetàva lì, com'cuant che un l'incùntra na rana ca sta e n'altra ca sclapìsa; e Sgrifacjàn, ca ghi era zut cuntra, 'la'n'gancjàt paj so tichignòus di cjavièj e tiràt su, cal someàv'na lòdra. Il non di ducjus za'i savèvi di savèj, sì ben notàs ju vèvi cuant ch'son stas elès; ma'i nons ca si dèvin forsi no èrin chej. "O Rubicòn, jodìn com'chi ti ghi mes intòr li sgrìnfis par gjavàighi la pièl!" a sigàvin ducj'nsièmit i maldès. E jò: "Mestri, prova, si ti pos fa chel, cjatà fòu cuj ca lè chel puor disgrasiàt ch'ai so 'versàris lè par lasà'i la pièl." Il me duca a si ghi'a visinàt domandànt d'indulà ch'l'era, e chel: "Tal regno di Navàra soj stat latàt. Me mari d'un sjòr mi'a fat serf da monèl, ic, che generàt m'veva da'un farabùt, che distrùt si'a e lasàt nencja un pel. Pì tars, serf dal bon re Tebàlt i soj zut: là mi soj metùt a fa'l baratadòu; e'dès, par chel, chì chi soj, ta stu cjaldùt." E Ciriàt, che da la bòcja'l veva fòu da li bandis do palòtis com'i pursìs, sìntis a ghi li'a ben fàtis par davòu. Tra li gjatàtis èco c'ven la surìs; ma Barbarìsa cuj so bras 'la sieràt, e 'la dit: "Stèit'n là mentri chi lu'nforcìs." E al me mestri la musa ghi'a voltàt: "Domanda pur," 'la dit, "se pì t'vus savèj d'luj, prin ch'daj altris'l vegni disfàt." Dùncja'l duc: "Dis sù: daj altris 'varès mièj savèj se cualchidùn di lòu lè latìn[128] sot sta pecj'?" E chel: "Puc fa i'èri cun chej ca vèvin tra di lòu un di là visìn: magàri jò'ncjamò cussì cujerzùt! chi no temarès ne òngula ne uncìn." E Libicòs, "Ma vùtu vej propit dut?" 'la dit; "e ghi'a cjapàt il bras cul rimpìn, che, tirànt, a ghi'n da sbregàt via un tocùt. Encja Draghignàs 'la volùt da'un colpìn la jù ta li gjàmbis; ma'l so decuriòn si'è voltàt a torotòr cun brut murbìn. Cuant ch'èra un puc calàda la so tension, a luj, che la ferida si vev'smicjàt, ghi'a domandàt il duca: "Atensiòn! cuj l'èse chel che, t'dìs, da puòr disgrasiàt ti'as lasàt par vignì ta sta riva?" "L'èra il frari Gomita," 'la tacàt, "chel di Galura, che tancju 'mbròjs'l veva, e vint vut i nemìs dal so sjòr in man, ben ju'a tratàs, ch'ognun si la godèva. Si'a fat da'i so bes e ju'a lasàs fòu di man,[129] com'che luj'l dìs; e'n taj altri còmpis èncja lè stat baratòu, e no pìs'l ma sovràn. Al pratica cun stu sjòr Michel Zancja di Logador; e di contà di Sardegna e di so lenghis, stràca'n sìntin pucja. Ma puor me, jodèisu l'altri cal grugna: vi dizarès di pì, ma pòur'i'ai che chel si prepari a gratami la rogna." E Barbarìs' stes, voltàt a Farfarèl, che'i vuj al stralunàva, pront par bàti, a ghi'a dit: "Via di chì tristàt d'usièl." [130] "Se vuàltris i volèis jodi o sinti," tacàt 'la chel danàt ca no l'era feso, "Toscàns o Lombàrs, jò ju farài vignì; ma ca stèdin i Malebràncs 'ncjamò 'n ceso, par no vej di temi da li so vendètis; e jò, sintàt coma chi soj chì chi so', par un ch'jò'i soj, jò'n farài vignì tancj's cuant chi fiscjaràj, com'ca lè nustri ùsu di fa cuant che cualc'un'l met li sàtis." Sintùt chist, Cagnàs l'alsàt il mùsu e, scjasànt il cjàf, 'la dit: "Sint se malìsia che par butàsi jù a la pensàt sù!" [131] Alòr luj, ca l'èra plen di furbìsia, 'la rispundùt: "Malisiòus i soj, sigùr; si pos 'gh'fàj ai mes cualchi malagràsia." Al contràri daj altris, Alechin dur no lè stat, ma ghi'a dit: "Se tu jù ti vas, galopànt i no ti ven in dav'ùr, ma svualànt insim'la pecj'ti mi sintaràs: lasàn l'òrli, e'l rivàl coma scudo, par jòdi se pì di nu ti valaràs." O bon letòu, èco chì n'altri zogùt: ognun dal àrzin i vuj a la voltàt; e il prin di ducjus Cagnàs, il pì crut. Il Navarèis il so timp 'la ben usàt