The Project Gutenberg eBook, La Divina Comèdia: Paradìs, by Dante Alighieri, Translated by Ermes Culos This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.net ** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook, Details Below ** ** Please follow the copyright guidelines in this file. ** Title: La Divina Comèdia: Paradìs English title is Dante's Paradise Author: Dante Alighieri Release Date: July 3, 2005 [eBook #16189] Language: Friulan Character set encoding: ISO-8859-1 ***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMèDIA: PARADìS*** Thanks to Ermes for this translation, and Al Haines for formatting. Translation Copyright (C) 2005 by Ermes Culos. Cantica Tersa: Paradìs Paradìs Cjant Prin La gloria di chel che movi dut al fa luzìnt in tal univers a penetra cun lus pì intensa chì e mancu là. Tal cjèl, 'ndà che pì da la so lus vi'èntra, i'er'jò, e contà li robis chi'ai jodùt nol sa ne'l pol chel che jù'l ven da parzòra; pars'ch'al so desidèj fazìnsi visinùt, il nustr'intelèt a si sprofonda tant che il recuardàsi'n davòu'l resta dut. Ma almancu di chel tant di stu post sant chi'ai podùt ta la me mins fa tesoru, i faràj adès materiàl dal me cjant. O Apòl me bon, di st'ultin lavoru da la to virtùt fa chi sedi un sì gran vàs da meretà l'oràr, pal poèt dut òru. Fin a stu punt l'ajùt chi'ai vut dal Parnàs mi'a bastàt, ma adès jùdimi pur tu a contà cun onòu la storia daj beàs. Tal me pet èntra e ispirimi tu cussì coma cuant che Marsia sfoderàt da la natura[11] dal so cuàrp ti'as tu.[1] O valòu divìn, si ti mi vens prestàt chel tant che l'imàgin finuta dal beàt regn figurà i pòsi, che'n mins mi'a restàt, rivà i ti m'jodaràs al to mièj len[2] e coronàmi alòr cun che fuèjs che la matèria'e tu i mi parèjs degn. Rari voltis, pàri, a vègnin cjoltis[3] par segnà'l trionf d'un Sèzar o poeta, colpa e vergògna da l'umàni vòjs,[4] che parturì plasèjs'ntà la contenta deitàt delfica'l dovarès il ramusèl di Peneo[5] cuant ch'a vignì godùt'l parta. Na faliscjùta 'pol tacà un bel foghèl: forsi davòu di me e cun tant mièj vòus, si prearà par che Cir'l rispùndi dal cjèl.[6] Chì e là si fa alt, paj mortàj, luminous, il lampion di stu mont; ma propit par là cuatri sèrclis'l unìs con tre crous, cun percors pì bièl e cun tant mièj stela, fòu'l ven congjùnt, e la mondàna cjera com'cal vòu al tempra e sigìla. Fat al vev'di là matina e di cà sera chel post, o cuasi, e dut l'era là blanc chel emisfèri, e chì neri l'era, cuant che Beatrìs, a sinistra, tal flanc so, jodùt'i l'ai voltàda vièrs il sol: nencj'acuila lu vev'maj fisàt sì al lunc. E propit coma ch'un secònt raj al pol, e'l ven, dal prin, fòu, e di nòuf'l torna'n sù, com'ch'a la mari'l vòu sempri tornà'l fiòl. Cussì dal so àt, paj so vuj vignìnt'n sù tal me imaginà, il me si'a pur fat, e'i vuj, pì dal nustr'usu i'ai puntàt in sù.[7] Tant'è lècit là, che chì nol pol èsi fat da li nustri virtùs, par grasia dal lòuc[8] che doma par l'omp a l'era stat creàt. Jò'i no l'ai soportàt a lunc, ne tant puc, da no vej podùt jòdi'l sfavilà 'ntòr com'fièr cuant che ruvìnt al ven fòu dal fòuc; e'a colp'a parùt che d'un dì il dì dut atòr cresùt'l fos, com se chel che fa'l pol sti robis n'altri sorèli'l ves fat zì ‘torotòr. Beatrìs duta ta l'etèrni rodis fisa cuj so vuj a steva; e pur jò da la sù cjolt, su ic i vev'li me lùcis. Tal vuardàla, cambià mi soj sintùt jò com'che cambiàt si'a Glauc, tal gustà l'erba,[9] coma altris tal mar, pur luj in Dio. Significà'l trasumanà per verba no si pol; ma ca basti se che Glauc'la fat par chel che grasia'la di provà sta "erba." [10] Se dom'i'eri chel chi ti mi vèvis creàt di nòuf[11], gran ben che il cjel ti govèrnis, tu ti lu sas, che la to lus mi'a'n alt partàt. Cuant che li rodis ca zìrin etèrnis, par volèj to, a mi'an a se atiràt cu l'armonia che tu ti minìstris, mi'a'lòr parùt che'l cjel dut cuant l'er'impiàt cu la flama di Febo, che ploja o flun un lac cussì grant a no'a propit maj fat. La nuvitàt dal lustri e dal gran sùn di savèj la razòn na vòja'mpiàt mi'a granda tant ca no la crodarès nisùn. 'Lòr ic, che'l me al so còu a veva leàt, par tegni calmàt il me spirt comovùt, prin ch'alc i podès jò dìzi, a'a tacàt cussì: "Tu stes i ti t'insiminìs dut cun stu fals figurà, ch'jòdi no ti pos se chi t'jodarès se pì'udìsi ti ves vut. Miga ti sos in cjera, com'chi ti cros; ma na saèta, ca scjàmpa dal so post,[12] com'te 'no cor, che pì svelt cori fin là ti pos. Se'l prin dùbit mi'a cjolt, e di chist i'ai vut gust, dut suridìnt cu li so peraulùtis, un'altri ghi'a subit cjapàt il so post, e dit i'ai: "Contènt i soj pa li robis ch'i'ai amiràt; ma'dès mi staj marveànt di com'che pì'n alt i vaj di scju cuàrps lizèjs." [13] Alòra ic, il so cjaf un puc scjasànt, vièrs me a'a vuardàt cuj vuj impensierìs di na mari di front al fì delirànt, e'a tacàt: "Li robis, dùtis cuantis, tra di lòu a'an òrdin, e chist'è forma ch'al univèrs ghi da qualitàs divìnis. Chì jòdin l'altri creaturis l'òlma dal eterno valòu, che luj stes lè'l fin pal cual dut st'òrdin lè doventàt norma. In ta stu'nsièmit leàdis si tègnin duti li natùris, se pur divièrsis, stant, chi pì chi mancu, al prinsìpit visìn;[14] e ta divièrs puàrs si spartìsin dutis tal gran mar dal èsi, e a ognùna a ghi'è dat l'istìnt di zì ta li so àghis. Chist'istìnt al parta'l fòuc vièrs la luna; chistu'nta ogni nemàl a lè motòu; e dut in cjera al lèa e al radùna:[15] e no dom'li creaturis ca son fòu da l'inteligènsa di sta fuarsa 'son sot, ma encja ches ca'an intelèt e amòu.[16] La providensa, ch'a dut chistu a prejòt, cu la so lùs a fa'l cjèl[17] sempri cujèt, 'ndà che pì svelt si zira chel che dut 'la sot;[18] e adès lì com'che par nu lè stat decrèt, a n'invìa la fuarsa di che cuarda ca scata e'l bon a bàt ta se ch'a a dirimpèt.[19] Ma com'che na opera no ven formàda sempri secònt la vera intension da l'art, pars'ch'a rispùndi la materia'è sorda; cussì chistu percòrs al ven spes stuàrt da la creatura che'l podèj a'a di zì chì o là, nonostànt il sen just e fuart.[20] E com'ch'ogni tant si pol jòdi a colà un folc da li nulis, cussì l'impùls prin,[21] distràt da fals ben, in cjera'l va a plombà. Basta maravèjs, alòr, dal to cjamìn vièrs l'alt; pensa invensi al rivulùt che dal di sù vignì jù a val i jodìn.[22] Gran maravèa 'sarès di vej te jodùt, sens'impedimìnt, la jù dut cuant sestàt, com'na flama che zì'n sù no vès podùt. E chì i vuj vièrs'l cjèl a'a di nòuf voltàt. Paradìs Cjant Secònt O vualtris che'n barcjùta mi stèjs atòr, desideròus di scoltà, e vòja i vèjs di seguì la me nàf, che cjantànt a cor, tornàit pur a rijòdi li vustri spiàgis: che forsi dut, si vi metèis in onda, restànt lontàn da me, i pierdarèsis.[23] L'àga chi cjoj no'è maj stad'esploràda; mi'spira Minerva e Apòl mi guida e l'Orsa li Musis mi tegnin mostrada. Vualtri pus che la mins i la vèis alsàda Par godi'n timp'l pan daj ànzuj, dal cual chì[24] a si vif sensa maj vèjni avònda, I podèjs ben metivi in tal alt sal[25] cul bastimìnt vustri, davòu la me agàr, prima che l'àga a torni tal e cual. Chej glorious che a Colchis 'son zus pal mar, mancu mar'veàs si son, che vuàltris'sarèjs, cuant che Gjason'an jodùt, bifòlc, ta l'agàr.[26] La sèit chi vin sempri vut ta li nustr'idèis ta l'alt Empireo a ni partàva svelta, cuasi coma'l cjèl che la sù 'jodèis.[27] Jò'i vuardàvi Beatrìs che'n sù 'vuardàva; e forsi tal timp che na frecja si distàca dal arco e a la so fin a riva, mi soj jodùt vignì indà ca taca che miràbil roba; ma che ch'era là[28] ben jodìnt se ca mi fev'imbacucà,[29] voltàt si'a vièrs me, contènta e bièla, e mi'a dit: "A Diu dìzghi ben gris, ch'adès unìs ni'a cu la prima stela." A parèva che na nula la cujerzès, duta solida e lustra e nèta, com'adamànt che cun lus dal sol'ardès. Dentri di se l'eterna margarita[30] a mi'a risevùt, com'che l'aga a surbìs un raj di lus e unìda a resta.[31] S'jò i'eri cuàrp, e chì a no si capìs com'che na dimension ta n'altra s'unìs, ch'a di èsi se cuàrp in cuàrp s'inserìs, alòr il me desidèj cjalt com'flàmis al sarès d'jòdi che esènsa[32] ca mostra com'che Diu e l'èsi nustri son unìs. Là se chi crodìn par fede a s'jodarà, sensa razonàlu, ma tant clar'l sarà chel com'chè chi acetàn che par prin a'è vera.[33] 'Lòr rispundùt i'ai: "Siora me, sì fedèl com'che pì no pol èsi, ringrasiàlu i vuèj che dal mont mortal mi'a partàt via stu cjèl. Ma dizèimi: alc jò'i volarès savèj daj sens scurs di stu cuàrp che la jù'n cjera Caìn a còntin ca si pol jòdi'n chej." E ic cun bocja ridìnt: "Se sbaliàd'era," a'a dit, "l'opiniòn da la zent mortal basàda su sensasiòns, com'ca era, nosta fa alòr la part dal bazovàl e mar'veàti masa; chè ben ti sas che fra sens e razòn curt lè l'intervàl. Ma dìzmi'nvènsi se che tu pensàt ti'as." E jò: "Chej che casù diferèns mi pàrin, in cuàrps pì rars o dens 'son stas creàs." [34] E ic: "T'jodaràs com'ca s'impantànin tal fals li to idèis, se ben ti scoltis com'che cul me razonà s'inturgulìsin. L'otàva sfera jòdi vi fa lucis a plen, e ches o par coma o par cuant lasù a vi mostrin divièrsis musis.[35] S'a la diversitàt a fos dovùt dut cuant, dùtis a varèsin la stesa virtùt spartìda, tant al pìsul lumìn che'al grant. Divièrsis virtùs a'an alòr d'èsi frut di prinsìpis formàj, e chej, fòu che un,[36] 'vegnarèsin, secont te, ognùn distrùt. Duncja, se dal rar sti màcis colòu fun a son par dut o'n part secònt te causàdis, al sarès di so materia sì dizùn stu planèt, o cussì com'ca si spartìs il gras e'l magri ta'un cuàrp, cussì chist in se'l cambiarès li pars dènsis e ràris. Se dal rar si tratàs'l sarès manifest ta n'eclìs solar che trasparì a farès la lus, com'che nisùn cuàrp rar al resìst. Ma chist no lè'l casu, e 'lòr d'jòdi a sarès l'altri[37], e s'jò chel i zes a smuarsà, il to parèj falsificàt'l vegnarès. Se'l rar da na banda'o l'altra nol trapàsa, alòr lì un punt di èsi al varès che'l so opòst di zì oltri nol làsa; e di lì si riflèt'l raj che lus ghi da'ai pianès, sì com'che colòu da vèri'l ven rifletùt, che plomp al ten platàt davòu di se stes.[38] Ti dizaràs cal somèa pì scurùt u chì il raj che in ta altri bandis, par via che di pì'n sot al ven rifletùt.[39] ma in chistu casu fa'i podarèsis un'sperimìnt, se provàlu i volèjs, che font a lè dal flun da l'idèis vustris.[40] Tre spièlis t'ocòrin; doj ti'u posisiònis no tant lontàn; il ters, pì lontanùt mètilu e propit in miès daj altris. Davànt di lòu, ma a li spalis metùt, fa ch'un lumìn l'ilùmini i spièlis sì che'l so raj a te'l vegni rifletùt. Se ben che la lus tal miès da l'altri lucis da li altris a'è pì pìsula, t'jodaràs che luminòsa a'è coma li altris.[41] Adès, com'ch'al bati daj rajs infogàs da la nèif al resta dut nut il sogjèt, esìnt il colòu so e'l frèit cul cjalt scjampàs, alòr, cussì restàt tu tal to'ntelèt, di lus tant viva'mplenìti adès i vuèj, che stela luzìnt ti somearà dal aspièt. Dentri di chel cjèl dal divìn benvolèj[42] 'torotòr si zira un cuàrp[43] che la virtùt a la di vej l'èsi di dut se ca'è di mièj. Chel cjèl[44] ca ni ten cun tancju vuj jodùt, chel èsi'l spartìs in divièrs'esènsis, di luj distìntis, ma part dal so contenùt. I'altris ziròns in vàrijs diferènsis li esènsis che dentri di se a'an paj so usus 'dispònin a simìnsis.[45] Scju organs dal mont zirànt cussì a van, com'ch'jòdi ti pos, da scjalìn a scjalìn, e di sù a cjòlin e di sot a fan. Vuarda ben tu chi ti stas scoltànt sidìn com'ch'a se chi ti vus[46] mi staj visinànt, che dopo ti pòsis tu fa da lumìn. Il motu e la virtùt d'ogni zìru[47] sant, coma che pal fabri a è l'art dal marcjèl, i motòus als e beàs[48] ju stan causànt; e'l cjèl[49] che tanti lucjùtis a fan bièl, da la gran mins che movi'l fa e 'nforma[50] l'imàgin'l cjoj par ogni so lumìn bièl. E coma che tal vustri polvar l'alma ta li so divièrsis pars a si difònt e ognùna di sti pars a anima, cussì l'inteligènsa--di chist ten cont-- a sparpaèa'l ben so ta li stelis, movìnt atòr da l'unitàt dal so mont. L'angelica virtùt divièrsis lèghis a fa cuj presiòs cuàrps[51] che ic 'ispìra e taj cuaj, com'vita'n vuàltris, a s'unìs. Pa la natura 'lègra[52] da'ndà ca spira, la virtùt tal cuàrp misturàda a lus com'la contenta lus dal vul 'si mira. Da chista a ven se che da lus a lus al somèa different, no da fìs e ràr: ic a è'l prinsìpit formal ca prodùs secònt il so ben volèj, il scur e'l clar. Paradìs Cjant Ters Chel sol[53] che prin scjaldàt mi vev'l pet, rivelàt mi vev'la bièla veretàt,[54] provànt e riprovànt[55], e'l so dols aspièt; e jò, chi volèvi tegni dimostràt che corezùt i'eri e cert doventàt,[56] par cussì dìzghi'l cjaf i vevi alsàt; ma na visiòn a mi si'a presentàt, ch'al jòdila tegnìnt mi'a cussi tant stret che di confesàmi mi soj dismintiàt. Coma ta un vèri trasparènt e net amòndi, o t'àghis limpidis e cujètis, ma no tant fondis da no jòdighi'l jet, a s'jòdin li nustri musis spielàdis, ma debulùtis, com'perlis'n blancja front ch'un puc a vòu par rivà a jòdilis; cussì, mùsis che parlà 'volèvin un mont jodùt i'ai, e tal sbàliu contrari 'soj colàt di chel ch'amòu'l vev'impiàt tra omp e font.[57] Al momènt che jò i vevi lòu notàt, ca fòsin figuris di spièli pensànt, par jòdi cuj ca fòsin mi soj ziràt; e jodùt no'ai nuja, e di nòuf'n davànt, dret taj vuj da la me dols'guida, i'ai vuardàt; ic'a suridèva, e'i vuj sans ghi'ardèva tant. "Se ridi ti n'jòs, nost'èsi maraveàt," mi'a dit: "a lè'l to pensà da frutùt che tal just'l piè no la'ncjamò pojàt, ma 'torotòr si zira, com'ch'i'ai jodùt: ches chi ti jòs a son veri sostànsis e'a son chì pars'che'l so voto no'an finìt dut.[58] Ma parla pur e cròdighi a chistis; che la lus dal alt che contentis li ten chì a vòu che dutis a si tègnin fermis." E jò al spirit cal parèva pì ben dispost a contà, voltàt mi soj, dizìnt, com'omp che puntàt a lè tal so dizèn[59]: "O spirt ben creàt, che'i rajs ti stas godìnt da l'eterna vita, e'l ben so ti sins che prin di vejlu gustàt a nol s'intìnt. Gust i varès se adès chi sin visìns il nòn to t'mi dizès e da la to zènt." Alòra ic, pronta e cuj vuj ridìns: "La nustra caritàt no'a nisùn intènt al just di sierà'l cancel, com'la caritàt di che che coma sè 'vòu vej la so zent.[60] Com'vergine mùnia'l mont mi vev'ospitàt, e se la to mins sù e jù mi vuarda, ch'jò i soj pì bièla no ti tegnarà platàt, ma a riconosarà ch'jò i soj Picarda, che, metùda chì cun scjù altri beàs, beàda i soj ta la sfera pì tarda.[61] I nustri afiès, ca vègnin inflamàs doma in tal plasèj dal spirit sant, gust a'an di èsi'n tal so òrdin formàs. E stu destìn, che bas al par d'èsi tant, dat a ni'è stat dat pars'che trascuràt i vin i nustri votos, o lasàs ju vin di bant." E jò a ic: "Cualchicjùsa di divìn lùzi a s'jòt dal vustri sì bièl aspièt che sì tant vi cambia da com'chi'èris prin; e prin d'adès no mi'èri'mpensàt, puarèt chi soj; m'adès m'jùda se chi ti mi dìs, ch'al recuardàmi a mi parta dirèt. Ma dizmi: vualtris chi seis chì contèntis, no desideràjzu di zì ta un lòuc pì alt 'ndà che pì visìn[62] ghi sarèsis?" Cuj altri spirs a'a prin suridùt un puc; e mi'a dop'rispundùt sì tant contenta ca parèva àrdi d'amòu dal prin fòuc:[63] "Fradi, di se chi volìn a mi cujèta la caritàt stesa, ca mi fa volèj dom' se chi vin, e d'altri no n'impuàrta. Se di zì pì'n alt i vèsin desidèj, puc d'acòrdu'l nustri desidèj'l zarès cul volèj di chel che chì ni vòu vej; e chistu chì ben d'jòdi ti podarès s'èsi'n caritàt a'è chì necesitàt, e se so natùra di capì ti vès. Ànsi, a ghi tòcja a stu èsi beat tègnisi dentri dal alt volèj divìn par che di doj volèjs un sòu'l vegni formàt; sì che com'da scjalìn a scjalìn i stin in ta stu regno, a dut il regn'ghi plàs com'pur al re ch'al so volèj ni ten visìn. Ta la so volontàt a'è la nustra pàs: ic aè chel mar vièrs il cual dut s'inclìna, tal mont, e fin i ànzuj da ic stas creàs." Clar mi'èra alòr com'ducju i cjèj'èrin Paradìs, encja se pu la gran grasia dal Creatòu ducj' compàjs no la godèvin. Ma com'ca capita ch'un mangjà'l sàsia e di un'altri a resta la gola, che d'un si vòu e dal'altri si ringrasia, sì fat i'ai jò, cun fat e cun peraula, par capì da ic cual ch'èra la tela[64] che'l tèsi no l'er'encjamò zut a finìla. Par vita buna e grant merit a'è là, pì'n sù," mi'a dit, "na femina[65] che nòrmis a'a dat al mont par cuj sì si vistìs e vela, che fin al murì, dì e nòt, cun chel nuvìs[66] si stedi ch'ogni voto al acèta se fat lè cun amòu e'ntensiòns bùnis. Par zìghi davòu, lasàt i'ai da zovinùta il mont, e il so àbit[67] i'ai vistìt cul propòsit di vivi la so vita. Ma 'lòra òmis di puc bon proposit fòu mi'an tiràt da la dols'clausùra. Diu'l sa ben cuant che dopo i'ai patìt. E chist'altri splendòu ch'a te si mostra a la me destra indà cal sta ardìnt di dut il lùzi da la sfera nustra, Se che jò'i ti dìs di me, ic s'intìnt: mùnia a era, e ic pur a'a sì pierdùt il vel da chej[68] che puc'n vèvin di sintimìnt. Di rimètila tal mont a'an podùt, cuntra'l so volèj e la bun'usànsa, ma'l vel dal so còu jù no lè maj vignùt. Chista a'è la lus da la gran Costansa che propit dal secont vint di Soave dat'a la ters'e ultima potensa.[69] Cussì mi'a parlàt e dopo'a tacàt l'Ave Maria a cjantà e cjantànt'è svanìda com'alc ch'in t'aga scura'nglutìt a lè. I me vuj chel tant a l'an seguìda che pusìbul ghi'era, e a la fin si'a ziràt vièrs l'imàgin' limpida di Beatrìs e lì fìs a restàvin; ma chè cun'un lamp a'a ferìt il me sguàrt sì ch'in alt restà i me vuj no podèvin; par chel di domandàighi i'ai fat ritàrt. Paradìs Cjant Cuart Fra doj plàs, l'un da l'altri altritànt bon e distant, un omp libar al morarès di fan prin che d'un al cjolès un bocòn;[70] sì'l stares un agnèl'n miès da li bràmis daj doj lupos crudèj, di ognùn temìnt; e cussì'l stares un cjan tra do dàjnis:[71] par chel, s'jò'i tazèvi, d'incolpàmi no'intìnt, ne di lodàmi; tàzi mi tocjàva, daj me dùbis tal stes mòut pocàt esìnt. I tazèvi, ma'l desidèj me s'jodèva tal me colòu, e'l me domandà cun chel; pì clar di cussì èsi nol podèva. Fat'a Beatrìs com'che fat'l vev'Danièl, da Nabucdònozor calmànt la colèra che rindùt lu vèva cussì tant crudèl;[72] e'a dit: "Ben i jòt com'ca ti tira u chì e u lì l'un e l'altri desidèj, che dìzi no ti pos se ch'ti vòus na vùra. Tu ti razònis: ‘Sa'l dura'l bon volèj, la violènsa d'altris par cuala razòn a ghi cjòlia merit al me desidèj?' E di dubità ti somèa pur bon il tornà da l'animis ta li stèlis, secònt se ca la dit il Platòn.[73] Tal to volèj a prèmin sti domandis duti dos compàgnis; ma'i vuèj par prin tratà la pì sindiòsa di sti idèis.[74] Daj Serafìns, chel ch'a Diu ghi'è pì visìn, Mosè cal sedi o Samuel o chel Zuan, l'un o l'altri, o Maria, dizìn, ta un'altri cjel di sigùr a no stan che chiscju spiris che adès ti'an jodùt che'n tal so èsi pì o màncu'l stes timp a'an;[75] ma ducjus a fan bièl il prin zir par dut, e ognùn al gòt, tal so mòut, il dols sta ta stu post dal spirt eterno intìnzut. Chì si pòsin jòdi, no parsè che chista a è la so sfera, ma coma un sen dal pì bas di st'alta sfera celesta.[76] Stu parlà 'ghi zòva pì al vustr'inzèn, che dom'di se ch'è sensìbil al capìs che'n sèguit al intelèt a si rint dègn. La scritùra sì a l'inteletuàlis facultàs vustris si adàta, e piè e man a Diu, altri intindìnt, ghi atribuìs; a la Glisia santa, cun aspièt umàn Gabrièl e Michèl vi rapresenta, e l'altri che Tubia'la rifàt san. Chel che Timeo da l'animis al conta a no lè coma chel che chì i jodìn, encja s'al par crodighi a se cal conta. Li ànimis ta li so stelis 'tornin, al dìs, crodìnt d'èsi da chì 'stacàdis cuant che natura i cuarps'vòu ca 'nfòrmin.[77] Ma forsi n'ocòr cussì capì se cal dìs, e a pol ben dàsi, encja sa no par, ch'intìndi nol voli robis ridiculis. Se'nvènsi l'intìnt lodà'l rotònt altàr[78] cun merit o colpa, alòra forsi alc di just al riva a meti al ripàr.[79] Mal capìt, stu prinsìpit a stuàrzi lè zut cuasi dut'l mont, sì che Gjove pur, e Mercùri e Mars nomàs son stas cussì. L'altr'idea da la cual no ti sos sigùr mancu velèn a'a, pars'che la malìsia so asàj no'è par rinditi impùr.[80] Se justa 'no par la nustra gjustìsia ai vuj daj mortàj, a lè pur argumìnt di fede e no di bruta eresìa. Ma cal posi'l vustri razonamìnt penetràighi ben ta chista veretàt, ti faràj contènt, com'chi ti stas volìnt. Sa si'a violènsa cuant che il violentàt a nol juda par nuja chel cal sfuàrsa, alòr un spirt cussì a nol ven scusàt; che'l volèj, sa nol vòu, no si smuàrsa, ma'l fa, com'ca ghi'è natural fa al fòuc, encja se mil voltis si gh'impòn fuàrsa.[81] Par chel, se chel a si plèa tant o puc, la fuàrsa'l jùda, e chistis cussì'an fat, che tornà varèsin podùt tal sant lòuc. Se'l volèj propit intèj al fos stat, com'chel di Sa'Lurìns'nta la grilia metùt[82] e di Musio ch'a la so man dur si'a mostràt, e tornà'n claustri 'varèsin sì podùt, so vera cjasa, na volta liberàdis;[83] ma'un volèj sì grant si lu'a di rar jodùt. E sti peraulis, si ti li'as capìdis benòn, il razonamìnt a'an anulàt ca ti varès turbàt ben altri voltis. Ma èco chi ti'as n'altra dificoltàt d'afrontà, e besòu no ti rivarès a svinculàti: ti restarès prin stracàt. Ta la to mins chist'i'ai jò lasàt imprès ch'anima beàda busìjs a no dis pars'che dongja a ghi sta a Diu stes; e da Picarda dopo ti sintèvis com'che Costànsa'l vel ghi era stada fedèl, sì ca somearès che chì a mi contradìs. Tanti voltis, fradi me, a si fa chel che par scjampà'l perìcul, e a malavòja, a si fa chel, com'chi dìs, ca lè puc bièl; com'Almeòn che, se pur cun pucja vòja, preàt dal pàri, so màri 'la copàt, e mòstru si'a cussì fat, cuntra vòja. U chì i vuèj chi ti tègnis ben pensàt che violensa e volèj a'nsembràsi a van e se cal ufìnt nol ven sempri scusàt. Il volèj asolùt si opòn al dan; ma chel tant e basta a ghi cunsintìs che sinò si varès pì'ncjamò malàn.[84] Duncja, cuant che Picarda di chel a dìs, dal volèj asolùt, e no d'altri[85], a'ntìnt, sì che tant ic che jò i dizìn robis veris." Dal sant flun chist l'era l'ondulamìnt cal sgorga da'ndà che dut'l ver'l ven; sì dut content mi'a fat il so razonamìnt. "O tu, divina, amàda dal prin ben," alòr i'ai dit, "che'l to parlà m'inònda e scjàlda tant che sempri pì vif mi ten, la me afesiòn a no'è asàj fonda par rivà a favi grasia par grasia; chist lu farà chel cal jòt e pol avònda. Ben i jòt che maj, ma maj, no si sàsia l'intelèt nustri sa nol ven luminàt da Diu, che si no il ver maj a no si'a. Tal ver divìn si met[86], com'nemàl'ntanàt, apèn ch'a luj s'unìs; e ghi resta unìt: si no se'l valarèsia'l desideràt? Al nas par chel, com'menàdis ta li vis, al piè dal ver'l dùbit; e a'è natura ca ni pòchi sempri pì'n alt vièrs li pìchis. Stu chi m'invìda, chistu mi sigùra, madòna me, di domandàvi cun rispièt, di n'altra veretàt, ca mi'è scura. Al pòsia l'omp dà sodisfasiòn, puarèt, ai votos mancjàs cul fa daj altri bens ch'al Alt ghi somearès ognùn corèt?" Beatrìs mi'a vuardàt cuj so vuj plens di lusìgnis di amòu, cussì divìns, che rindùt mi soj al so splendòu intèns: calàs mi son i vuj, e scurìda la mins. Paradis Cjant Cuint "S'informàda ti mi jòs dal vif amòu che di compàj in cjera no si jòt sen, sì che daj to vuj i vins dut il valòu,[87] nosta fati maravèjs, che chist'l ven dal jòdi perfèt, sì che un ben jodìnt, il piè al mòuf vièrs il ben jodùt ben. Ben i'jòt com'che za a va risplendìnt tal to intelèt l'eterno lùzi e, jodùt, dom'par luj e sempri'l va ardìnt; E, s'altri'l vustr'amòu al va'a sedùzi, altri a no lè che di chel na olma mal capìda che chì si la jòt stralùzi.[88] Savèj ti vus se'n altri mòut, e coma, compensà si pol pal mancjàt voto, tant che di pari pas 'zèdin l'Alt e la vustr'alma." Cussi Beatrìs'a scuminsiàt stu cjant; e com'omp che tal dut dìzi si'a butàt, a'a continuàt cussì'l so discòrs sant: "Il me regal che Diu, di so maestàt creànt a la fat e da la so bontàt sì ben si riflèt e sì tant lè apresàt, lè stat chel di dàighi al volèj libertàt; che dom'li creaturis inteligèntis, il Signòu dùtis di chista'la dotàt. ‘Dès t'jodaràs, se tu ti mi seguìs, l'alt valòu dal voto, se cussì lè fat che Diu'l cunsìnt cuant che tu ti cunsìntis; chè, tal stabilì tra Diu e l'omp il pat, sacrifìsis si fa di stu tesòru, za minsonàt, e si lu fa cul stes àt.[89] Duncja, cun se a si pòsia scambiàlu? Se ben ti cros d'usà chel chi ti'as ufrìt, dal mal cal ven d'altris, fa'un bon lavòru. Che se chi ti dìs 'lè just ti'as za ben capìt; ma la Glisia Santa a da dispensa, contraria, si pensarès, a se chi'ai dit; chì alòr a'è mièj chi ti fèdis pausa par dàighi timp al mangjà chi ti'as mangjàt che d'un bon digerì nol resti sensa. A chel chi ti spieghi tenti ben sveàt, e tègnilu cont; che a no è siensa che di vej alc capìt ma no conservàt. Do robis'ocòrin par vej l'esènsa di stu sacrifisi[90]: la prim'è chista, che ca si fa[91]; l'altra 'è la promesa stesa.[92] Di st'ultima maj si pol dìzi "basta" prin da la so fìn; e di chel ti pos adès ben jòdi di se ca si trata: par chel necesàri ghi'èra ai Ebrèos di ufrì, encja se chel ca ufrìvin permutà'l podèva, com'ch'al curìnt ti sos. Che altra, la materia stesa, dizìn, a si pol forsi, chi sa, scambiala cu n'altra, sens'ca nàsi alc di biàsin. Ma che nisùn il cargu da la spala di so volèj'l cambi se prin voltàda no'è stada la claf blancja e la zala;[93] e ogni permutasiòn a'è 'nvalida se la materia vecja'nta la nova com'l cuatri tal sèis a no ven tegnùda.[94] Ma s'alc i vin che cul so valòu al va dut scuilibrànt cualsiàsi balànsa,[95] altra materia alòr' puc a zova. Il vot'a no lè monàda, se ben si pensa: fedèj bisugn'èsi, tegnìnt ben badàt di no fa com' Jefta cu la so promèsa;[96] ca sarès tant mièj sal ves dit: ‘Mal i'ai fat,' che, mantegnìnt, fa pèzu; e sì cretin jòdi ti pos che'l gran duce daj Grecs lè stat, che planzi a la fat Ifgenia tal so aspièt ninìn[97] che planzi'a fat di se i triscj' e i bojs ch'a un sì crudèl cult maj crodùt a vèvin. Tal mòvisi, Cristiàns, sèrius d'èsi i vèjs; no stèit èsi com'pluma a ogni vint, pars'che lavàs d'ogn'aga i no vegnèis. I vèjs il nòuf e il vecju Testamìnt, e'l pastòu da la Glisia ca vi guida: vi basta chist'al vustri salvamìnt. Si sintèis da la malvòja la clamàda, òmis bisugna chi sèdis, no piòris, che l'Ebreo no vi fèdi na ridùda.[98] No stèit com'l'agnèl fa cal lasa li tètis di so mari[99] e, taj so saltùs dut atìf, al fin a si parta 'ntòr robis brutis." Cussì Beatrìs a mi, com'ch'jò i scrìf; dopo cun tant desidèri si'a voltàt vièrs l'alt indulà che'l mont a lè pì vif.[100] Il so tàzi e'l so aspièt dut cambiàt la me granda voja a'an 'mutolìt di vèighi 'ncjamò tanti domandis fat; alòr, com'frecja che'l sen a ten culpìt prin che'l spac al vedi di tremà smetùt, che za rivàs i'èrin tal secont cjèl[101] i'ai capìt. Beatrìs i'ai chì cussì contenta jodùt che pì vièrs la lus di chel cjèl a zeva e pì e pì'l luzèva'l pianèta'n dut. E se'n ridi la stela si cambiàva, cussì 'ncja jò, che la me natura a tramutà sempri a mi partava! Com'ta na vasca di pès, calma e pura, atràs 'son i pès a chel cal ven di fòu, e vièrs chel pàscul a van cun primùra, cussì un mijàr jodùt i'ai jò cun splendòu vignì vièrs me, e d'ognùn si sintèva: "Eco chel[102] che pì grant'l farà'l nustr'amòu." E propit com'c'ognùn vièrs nu'l vegnèva, jòdi'l feva'l spirt di contentèsa plen ta la lus clara che in luj 'splendèva. Di chel che chì a taca, letòu, pensa ben coma chi ti ti sintarès tormentàt se di zì avànt i no farès pì sen; e t'jodarès tu com'che desideràt i vevi da lòu di sinti com'ca èrin, cussì com'ch'ai me vuj si vèvin mostràt. "Beàs chej che, com'te, i tronos a jòdin dal triònf eterno par vej la grasia vuda prin che la milisia[103] 'bandònin! Cul lustri che par dut il cjèl si spasia impiàs nu'i sin; e si ti desìderis di nu savèj, ti dizarìn se che chì si'a." Cussì a mi'a un di chej sans di spiris dit; e alòr Beatrìs: "Domanda pur, e crodighi com'a divìn'peràulis." "Ben jò i jòt com'chi ti t'inglùsis sigùr tal lùzi che daj to vuj a ti ven fòu e che'nflamàt'l ven dal to ridi pur; la me mins, bunànima, savèj a vòu cuj chi ti sos, e parsè che chì ti àrdis, ta la sfera che d'altri[104] a risèif'l luzòu." Sti peraulis ghi'ai dit a la lus, e dretis, che prin mi veva parlàt, e ic luzìnt pì di prin si'a fat, e tant, al sintilis. E com'il soreli ca si plata ridìnt di masa lus, com'che'l cjalt'l ten roseàt chel vel di vapòu ca lu sta cujerzìnt, pal so grant gjoldi mi si tegnèv'platàt dentri'l so raj luminous il spirit sant; e cussì rispundùt mi'a, in se dut sieràt, ta la maniera cal cjanta'l pròsin cjant.[105] Paradis Cjant Sest "Dop'che Costantìn l'acuila 'la voltàt cuntra'l cors dal cjel, che ic a vev'seguìt davòu l'antìc[106] cun Lavinia maridàt, sent e sent'àjs e pì, tal lontàn limit d'Europa l'usièl di Diu si vev'tegnùt ta l'altùris da'ndà ch'l'era prin[107] partìt; e da l'ombra da li plumis sàcris, dut il mont da lì 'la governàt, di man a man, e plan plan ta la me man lè sì vegnùt. Sèzar i soj stat, e i soj Gjustiniàn, che par volèj dal Signòu, benevolènt, li lègis i'ai ben rafinàt, di me man.[108] Ma prin ch'a l'opera i stes lì atènt, ch'una natura[109] Crist al ves, e no dos, i crodèvi, e di chist i'eri content; ma alòra'l benedèt Agapitos, màsimo pastòu, a la fe' sincera indresàt mi'a cu li peràulis sos. Crodùt ghi'ai, e se che so fede a'era, sì clara i'ai jodùt com'chi'ai sempr'jodùt ta na contradisiòn la falsa e la vera.[110] Apèn che cu la Glisia i piè i'ai movùt, par so grasia Diu a mi'a ispiràt il gran compit[111], e dut'n lui mi soj metùt; al me Belizar li àrmis ghi'ai fidàt, e chist'al cjel stes a ghi'a plasùt[112] sì tant, ch'al lavoru[113] pì 'ncjamò mi soj butàt. Par rispundi a la prin domanda[114], pì avant n'ocòr chi zedi; ma la so condisiòn a mi costrìns a zìghi pì in davant par chi t'jòdis cun se sorta di razòn ca si mòuf cuntra chel sacrosanct di sen[115] tant chel ca lu fa so com'chel ca lu opòn.[116] Jot cuanta e cuala virtùt ca la fat den di riverensa; e dal moment'a tacàt che Palànt lè muart par conferìghi'l regn. Tu ben ti sas che'n Alba a si'a'ncjasàt par trezinta àjs e pì, fin che fin'n fin dom'par luj i tre e i tre a'an lotàt;[117] cussì pur dal mal da li Sabinis fin al dolòu di Lucresia ben i ti sas com'ch'i sièt re vinsùt 'an dut il visìn.[118] Ti sas pur se ca la fat[119] cuant che taj bras daj Romàns partàt lè stat cuntra Pir e Bren e cuntra comùns[120] e principalitàs; e da chì'l ven'l Torcuàt e'l Cuìns, cal otèn daj cjavielàs'l nòn[121], e i Decjus e i Fabius, famous, che di lodà volentèj ghi ten. A cjera 'son i Arabs da luj stes metùs che davòu di Anibale a'an pasàt chej valòns alpìns da l'àghis tos, Po, scorùs. Sot di luj, da zovinùs, a'an trionfàt Sipiòn e'l Pompèo; e là che nasùt ti sos, sot'l Fièsul[122], tant amàr l'èra stat. 'Lòr, al timp che dut'l cjel la volùt a so mòut rindi dut'l mont serèn,[123] Sèzar 'la cjolt e, Roma volìnt, tegnùt. E chel che fat a la dal Var fin al Ren, Jodùt'an l'Isàr a l'Er, com'pur'l Sena e ogni val in dà che'l Rodàn lè plen.[124] E chel che fat 'la dopo'vej lasàt Ravèna e saltàt'l Rubicòn, di un svualà lè stat tal che ne bocja 'pol contà ne pèna. Dut armàt si'a dop'vièrs la Spagna voltàt e, pasàt Duràs, Farsàlia 'la bastonàt, sì che fin tal Nil cjalt'l dolòu lè rivàt.[125] Vièrs Antandri e'l Simoènt si'a 'lòr aviàt, jodìnt pur'l post 'ndà ch'Etore'si cuba[126] e tant dan al Tolomèo ghi'a dop'fat.[127] Da là com'un folc si'a butàt su Juba; l'àlis 'la dop'spleàt, viers la Spagna zint, par fa tàzi la pompeana Tuba.[128] Di se che cul sen'la fat'l duce, ten a mint, Brutus cun casio tal'Infièr al bàja, e Perugia e Modena lì, tant patìnt. Cleopatra pur'a planzùt, pì di na scaja, e, da chel scjampànt, da'un madràs velenòus si'a fat becà, murìnt cajnànt da sta plàja. Fin al Mar Ros chist 'la sfueàt i colòus;[129] e'n dut'l mont la partàt tanta pas che'l templi di Zan[130] lè restàt silensiòus. Ma se che stu sen--e di luj jò'i no tas-- prin fat'l veva, e di fa'i restàva pur taj terèns che da luj 'èrin dominàs, in tal jòdi al dovènta puc e scur, se'n man al Ters Sèzar[131] a si lu mira cun vuli clar e afièt amòndi pur; che la granda gjustìsia ca m'ispìra, concedùt ghi'a, par man di chel minsonàt,[132] la gloria di vendicà la so ira.[133] E chì ti pos ben tènti maraveàt: pi tars cun Tito a fa vendeta lè zut[134] da la vendèta dal tant antic pecjàt. E cuant che'l dint longobart 'la muardùt la Glisia Santa, sot da li so àlis a vinsilu Carlo Magno si'a metùt. Adès gjudichèa tu che figùris ch'jò i'ai acusàt, e'i so fàj ch'an causàt duti li vustri malòris. Il prin[135] di lòu al sen public i gìlios zaj a contrapònin, e'l secònt l'altri'l sostèn, sì che cuj che tal just 'lè no si sa maj. Ca fèdin i Ghibelìns, sot altri sen ca fèdin pur; parsè che'l mal sempri chel al seguìs che dal just pì lontàn si ten; e ca no lu bàti stu Carlo novel[136] cuj so Guelfs; ma che tant'l temi li sgrìfis ch'al pì grant leòn a ghi'an gjavàt il pel. I fiòj a'an belzà planzùt tanti voltis par colpa dal pari, ma no'è da crodi che pal so gilio Diu'l cambi plùmis! Plena di spirs sta stelùta si pol jòdi, spirs bòjs, ca si son tegnùs indafaràs par ch'onòu e fama davòu ghi stèdi:[137] e cuant ch'i desidèjs 'vègnin chì pojàs, dal just deviànt, a'è encja just che'i rajs di amòu puc vièrs l'alt a vègnin alsàs. Ma cuant chi misuràn i nustri guadàjs ai nustri mèris, lì a'è contentèsa, pars'ch'i savìn ch'ai mèris a son compàjs. Par chel a'è ch'in nu la viva gjustìsia tant ni dulsìs l'afièt che maj no podìn, ma propit maj, tramutàlu'n malìsia. Da pì vòus dolsis nòtis a si sìntin; cussì divièrs scjalìns in nustra vita bun'armonìa ta sti ròdis[138] a crèjn. E ben dentri di chista margarita[139] a lus la lus di Romeo, che di bièl tant'n veva, ma puc gradìt e basta.[140] Ma i Provensàj che inflamàt'vèvin chel omp, ridùt a'an[141], e mal al cjamìna chel che dan si fa criticant d'altris il bièl. Cuatri fiis al veva, e ogn'un regina, Raimont Beringhier, dùtis maridàdis da Romeo, persona ùmil e buna. Puc dopo, il cont[142], movùt da cjacaris, il cont ghi'a domandàt a chist'omp sant ca ghi veva tornàt sièt e sinc par dèis.[143] Alòr lè partìt stu vècju, lambicànt, e se'l mont il grant còu cal veva'l savès, di com'che di dì'n dì'l zeva lemosinànt, tant pì di se cal fa a lu lodarès. Paradìs Cjant Siètim "Osanna, sanctus Deus sabaòth, superillustrans caritate tua felices ignes horum malacoth!" Cussì al ritmo di stu cjant chistu'a si'a voltàt, cjantànt luj stes sta sostansa, fazìnghi, a ducju doj i lumìns[144], copia: e chist e chej, al sun di sta sostansa, movìnsi svels com'il luzòu di falìscjs, son subit svanìs ta la distansa. "Sù," mi'ai dit, "faighi pur li to domandis!" "Dizghi," mi dizèvi, "a la me madona che la sèit'mi cjoj cu li so dolsis gotis." Ma che riverensa ca s'imparòna di dut me stes, cun chel Be e chel trìs, colà mi feva'l cjaf, coma un mona.[145] Sì stupidìt mi'a'un puc lasàt Beatrìs, e a dop'tacàt, cun bocja tant suridìnt che content varès fat encj'un omp'n flamis: "Il me alt parèj infalìbil esìnt, com'che vendeta justa punìda a ven cun gjustìsia, i vuèj zì chì esponìnt; i dislearàj'l grop che'n dubit ti ten; tu scoltimi ben, che li me peràulis grandi veretàs ti partaràn a sen. Par vej "no" dit al alt no da li stelis che frenàlu 'volèvin, l'omp maj nasùt[146] 'la se stès danàt, e danàt ducju'i altris; l'umanitàt 'a dop'la salùt pierdùt e par tancju sècuj'e restàda'n grant eròu,[147] fin ch'al bon Diu vignì jù ghi'a plasùt. indà che la natura, dal so fatòu lontanàda, a sè unìt'la'n persona doma cul àt dal so eterno amòu. Adès alsa'l cjaf a chel ca si razòna. Sta natura, al so fatòu unìda, creàda a era sincera e pura; ma par fal so'è stada dop' butàda fòu dal paradìs, ma a'è ic ca si'a sbandàt, e fòu dal ver e dal la vita 'è restada. Duncja, la pena che la crous a ghi'a dat,[148] s'a la so natura umana si misura, nisùn in mòut cussì just a'a maj becàt; ma nisùn'ofèsa'è stada sì dura se ben si pensa a chel[149] ca la sufrìva, ch'in se al veva cjolt sù sta natura. D'un àt do robis vignì fòu s'jodèva: a Diu'e ai Ebreos ghi'a plasùt na muàrt; par chel 'l mont 'la tremàt e'l cjel si vierzèva.[150] Ti jòs cussì ca no è nuja di stuàrt cuant ca si dis che na justa vendèta vendicada 'e stada da magistràt[151] pì fuàrt. Ma jò'i jòt adès che la to mins, streta dal pensèj, a sleà un grop a sta tentànt, e di sleàlu cun gran vòja a si speta.[152] Ti dìs[153]: ‘Ben i capìs se chi staj scoltànt; ma'i no capìs la sièlta che Diu 'la fat di salvàmi cun'un sacrifìsi sì grant.' Stu mistèri, fradi, ghi resta platàt ai vuj di ducjus chej ca no'an l'inzèn cal ven da la flama d'amòu maduràt. Ma pa la razòn stesa che chistu sen[154] tant al ven oservàt ma puc a si capìs, ti dìs jò pars'che pì d'altris l'era degn. La divin' bontàt ch'a l'invìdia 'ghi dìs ‘Va via!', in se ardìnt a sfavilèa, mostrànt cussì li eterni belèsis. Chel che'n tal mòut da ic si distilèa dopo a no la pì fin, ch'a no si mòuf pì'l so sen cuant ca lu sigilèa.[155] Chel che da ic sensa mediatòu al plòuf[156] lìbar a lè, parsè ca no ghi sta sot di chel che'n tal mont creàt a lè alc di nòuf.[157] Pì ch'a ic si visìna, pì ic si la gòt; e pì ch'al benvolèj divìn, ch'a dut'i da lus, ghi somèa, e pì luzìnt si lu jòt. A pol vantagjàsi di ducju scju frus[158] l'umana creatura; e s'un'l mancja, alòr la nobiltàt so a si ridùs. A piert la so libertàt cuant ca pecja e tant mancu a ghi somèa al pì grant ben, parsè che dal so lustri puc s'imblàncja; e la so dignitàt maj pì a otèn s'a no'mplenìs di nòuf il vuèit da la colpa, cuntra'l mal gjòldi, cul sufrì just e plen. Vustra natura, dut' restàda'n colpa pa la pècja d'Adàm, da sti dignitàs, com'dal Paradìs, fòu'era--orìbil colpa! E maj pì--sint ben!--a varès di nòuf pàs e a tornarès a vej chisti virtùs sensa vej scjavasàt un di scju pas: o che Diu stes, perdonànt, sti virtùs ridàt ghi vès, o che l'omp stes sacrifìs' fat'l vès par vej di nòuf i bens pierdùs. Punta'l vùli adès dentri dal abìs dal consèj divìn, e ten'lu pì chi to pos, ta la sostansa dal me razonà, dut fìs. L'omp a nol podèva cu li fuarsis sos maj sodisfà, umil doventànt sì tant cul pentimìnt pal pecjàt ca lu veva scos, cuant che , disubidìnt, sù'l volèva zì tant; e chist'lè'l parsè che l'omp no la podùt cu la so salvasiòn besòu zì avànt. Diu duncja a la mòut so dovùt l'omp ripartà ta la so justa strada, e usà gjustìsia e pietàt la volùt. ma pars'che l'opera a'è tant pì gradida da chel ca la fa, cuant pì a mostra la gran bontàt di'indà ca è vegnùda, il divìn benvolèj, che'l mont al lustra, di fasi avànt cun ogni so via par ripartàvi'n alt a si'a dat cura. Ne tra l'ultima nòt e'l dì ch'a dut ghi'a dat via un suseguìsi di tanti grandi robis maj no lè stat fat, da'un o d'altra via.[159] Al podèvia Diu fa robis pì grandis che ufrì se stes par che l'omp tornà'n alt'l podès pì'ncjamò che dal so perdòn vièrzi l'àlis?[160] Ogn'altra via bastàda no'i sarès a la gjustìsia se'l fiòl di Diu, puarèt, se umiliànt, incarnàt a no si vès. A'mplenì'l to desidèj adès mi met e'n dav`ou i torni un punt a mèti'n clar, ch'jòdilu pur ti ti podis, bièl e net. Tu ti dis, ‘L'aga jò'i jot, e'l fòuc pur mi par, e l'aria e la cjera e li so mistùris si coròmpin e a durin un timp avàr;[161] E sti robis'èrin pur lòu creaturis; pars'che, se chel che dit lè stat l'era ver, da corusiòn 'vèvin d'èsi sigùris.' I ànzuj, fradi me, e stu post sincèr 'ndà chi ti sos, si pòsin dìzi creàs, cussì com'ca son, tal so èsi intèr; ma i elemìns stas da te nominàs e che robis che grasis a lòu si fan, da virtùt creàda a son informàs.[162] Creàd'è stada la materia che lòu a'an; creàt 'lè stat chel che dat ghi'a li formis ta li stelis che atorotòr ghi van. L'anima d'ogni bestia e dal li plantis a ven dal so podèj al àt[163] tiràda dal raj e dal motu da li lucis santis; ma la vita vustra vi'è ispiràda dal pì alt Ben, chel stes, ca la 'namòra ?" di sè sì ch'an sè sempri a rest'atiràda. E chì di argumentà n'ocòr na vura par ben capì la vustra resuresiòn: cuj aja fat, pensa, la vustra cjar ta l'ora cuant che i prins genitòus stas fas a son. Paradìs Cjant Otàf Na volta'l crodeva'l mont, cun perìcul,[164] che la bièla Ciprina'l ruvìnt amòu[165] difondès, zint atòr dal ters episìrcul; pars'che no dom'a ic ghi fèvin l'onòu dal sacrifisi e dal grant venerà li zens antìchis in tal antìc eròu;[166] ma ghi tegnèvin Diòn e Cupid d'onorà, chista par mari e chist'altri par frut, che Didòn'l veva fat d'Enea 'namorà; E cun chista[167] i tachi e cun so virtùt, pa la cual il nòn ghi'an dat a la stela che bunòra o tars luzìnt'l sol a mira dut. No saj propit com'chi eri rivàt u là; ma d'èsighi dentri capìt i'ai dal fat che la madona me era 'dès pì bièla. E com'che falìscja'n flama si ten vuardàt e com'che'nta vòus ben si sint na vòus ch'atòr di che ferma ben si ten notàt, jodùt i'ai pì lucis ta stu post luminòus mov'si'n zìru, chi pì chi mancu corìnt, secònt, i crot, l'interno so jòdi presiòus.[168] Da nula frèida maj vignùt jù lè'un vint, visibil o no, dal mov'si tant festìn,[169] che lent ghi'ves parùt tal so muvimìnt a chel che u chì ogni lumìn divìn jodùt al ves vignìni'n cuntra, lasànt il zìru 'ndà cal sta ogn'alt serafìn; e fra chej ch'èrin pì daj altris'n davànt ‘Osàna' si sintèva, sì ch'in sèguit di sinti di nòuf i'ai sempri volùt tant. Vièrs me lè 'lòr vegnùt un di lòu sùbit e cussì 'la tacàt: "Dùcjus si prestàn a dati plasèj, ognùn a l'altri unit. Nu'n zìru'i zin cuj Principàs[170] che'n cjèl a stan di un zìr e di un zirà e di desidèjs che tal mont za dit ti'as, e a no ti'è stran: ‘Voi che'ntendendo il ters cjèl i movèjs'[171] e'i sin sì plens d'amòu, che pal to plasèj na dolsa pas ghi din ai to desidèjs." Dop'che cun riverensa i me vuj a chej da la madona me a si son ziràs e d'ic sigùrs si son sintùs e tant mièj, a la lus ch'ufrìt si veva si son voltàs, e alòr "Cuj sèizu[172] vu?" ghi'a domandàt cun vòus rota da'un còu cal batèva da mas. E cualicuanti fiestas jodùt i'ai ch'a fat pa la gran contentèsa, che pì sglonfa[173] encjamò a si'a fat cuant ch'jò i'ai parlàt! Cussì fata mi'a dit: "Jù tal mont timp fa puc timp i'ai godùt; ma se pì lunc'l fos stat vut no si varès'l mal ca no si pol disfà.[174] Da te mi ten la me 'legrèsa platàt che d'intòr dut luminàt a mi sièra com'cavalèj da la so seda fasàt. Asàj ben volùt ti mi'as la jù'n cjera; che se pì al lunc i fos stat, ti varès mostràt dal me benvolèj la pì bièla sièra.[175] Chel trat da la riva sinistra lavàt dal Rodàn dopo ca s'unìs cul Sorga, part da li me cjeris'l sarès doventàt,[176] cun che part da l'Ausonia[177] cussì carga di poscj' com'Gaeta, Bari e catòna da 'ndà che'l Tront, e'l Vert, in mar al sgorga. Za mi luzèva tal cjaf la corona di che cjera dal Danubio tajàda dop' che li rivis todèscjs'l bandòna. E la bièla Trinacria, fruzinàda tra Pachìn e Peloro, insìma'l golf che da Euro'l risèif la pì gran menàda,[178] no da Tifeo ma doj vapòus di solf,[179] i so res a varès encjamò spetàt, nasùs par me[180] da Carlo e da Ridolf.[181] se'l brut governà, che sempri ateràt il popul sclaf al ten, alòr nol varès il sigà di Palermo--‘Morèit!'--causàt.[182] E se me fradi fin d'adès chist al jodès, da la crumìra miseria daj Catalàns, par no ufìndiju, lontàn si tegnarès;[183] e'a è mièj ca si sbaràsi daj so malàns, o di chej d'altris, sì ch'a la so barcja cargus no si ghi meti masa pesàns. luj, che di largjèsa'n davèva pucja --no coma'l pari--tant bisùgna'l varès di zent che'l ben daj altris a no stòrcja." [184] Sicòma che jò'i crot che dut'l gjoldi stes di che'l to parlà, o siòr me, m'implenìs, là'ndà ch'ogni ben al tàca e finìs, adès lu aprèsi jò com'che tu't'lu godis, e pì'ncjamò'lu got; e chist pur mi'è cjar, che stu gjoldi in Diu stes ti lu miris. contènt com'chi ti mi'as fat, rindimi pur clar, sicòm'ch'a dubità parlàt ti mi'as movùt, com'che da mari dolsa'l pol èsi un frut amàr." Chist'jò a luj; e luj a mi: "Se jò'n dut ti mostri'l ver, a se chi ti domandis vièrs il to vùli, da tègn'lu ben jodùt. Il ben che dut il regn che tu ti scalis al volta e'l fa contènt, ghi da pur virtùt cu la so providènsa a sti grandi stelis. E no son doma curàdis par dut li natùris che la mins 'an perfèta, ma dut il so èsi e la so salùt: e par du là che chist'arco al saèta, ghi cola la frecja ta predestinàt fin com'se tal so sen fos mandàda, e dreta. Se cussì no fos, il cjel ca ti è visìn al produzarès na sorta di efiès che pì che art a sarèsin un casìn; ma chist nol pol èsi, se i intelès ca mòvin sti stelis no son difetòus o lè difetòus il prin[185], ca no ju'a fas perfès. Vutu chist jòdi ta'un mòut pì luminòus?" E jò: "N'ocòr, chè impusìbil mi par che'l mont ta chel ch'a d'èsi'l sedi estroùs." [186] Alòr luj: "Nol sarèsia pal omp amàr se tal mont a nol vès da èsi civil?" [187] "Al sarès par luj," i'ai dit, "un brut afàr." "E chel al pòsia èsi pur tant pusìbil pal omp la jù, sensa vej pì ufìsis? Sens'altri no, se ben vi dis Aristotil." Cussì a la deduzùt chisti robis fin a concludi: "Altritànt different a'duncja d'èsi d'ogni causa la radìs: sì che un Solòn'l nas, n'altri Sers, potent, un'altri Melchizedech e n'altri chel che'l fì pierdùt'la, zut su'n aria'mpasiènt. La natura rotonda ca è sugèl pa la mortàl cera ben a fa la so art sensa distìngui fra un o altri ostèl.[188] Par chel a par ch'Esau nol fedi part da la siminsa d'Jàcu; e'l ven Cuirin di sì vil pari ca si lu dis di Mart. La natura generada'l so cjamìn farès compàj e sempri di chel daj paris se'n miès a no si metes il volèj divìn. 'Dès ben t'jòs se che prin no ti rivàvis: ma pars'che d'jòditi pì content mi plas, d'un corolàri i vuèj chi ti t'insiàrpis.[189] Se pucja furtuna in zìru a cjatàs la natura, com'ogn'altra siminsa ta cjera'ngler`ada, no dares risultàt. E se il mont la jù ben a ghi pensa a l'inclìn natural che natura'npon, di mala zent'l mont' resta sensa. Ma vualtris i pocàis ta la religion un ca lè nasùt par partà la spada, e re i fèis un che di predicjà lè bon: par che il vustri pas lè fòu di strada. Paradìs Cjant Nonu Dop'che'l to Carlo, O bièla Clemensa, in clar mi'a metùt, contàt mi'a daj ingàns ca dovèv'risèvi la so simìnsa; ma 'la dit: "Tas, che'l timp dut'l ten ta li so mans"; sì ch'altri dìzi no pos che cul zì'n davànt il just lamìnt si alsarà daj vustri dans. E belzà la vita di chel lustri sant voltàda si'era al Sol[190] ca la'mplenìva coma chel ben che dut al sodìsfa tant. Ah brut'animis che propit no vi và di vièrzi a stu gran ben i vustri còus, ma di mostràighi vustra vanitàt viva! E èco la un'altri di chej splendòus viers me vignì, e che plasèj'l volèva dami s'jodèva dal so cuarp luminous. "Il me desidèj alòr sodisfa ben, spirt beàt," ghi'ai dita, "e dami prova ch'in te rifletùt s'jot se che pensàt i ten!" Alòr la lus ch'encjamò mi'era nova, dal so profont, da'ndà che prin'cjantàva, com'un'a dit che di fa dal ben ghi zova;[191] tal italic toc di cjera cal tocjava, in tal so èsi salvàdi, dal Rialt fin là che'l Brent e'l Piave pur'l nasèva, un culinùt a si alsa, no tant alt, da'ndà ch'jù na torcja[192] era vegnùda ch'a sta cjera ghi veva fat grant asàlt. Da la stes'radìs i soj pur jò nasùda: Cunìsa i soj, e u chì i lùs cussì tant par ca ni vev'sta lustra stela[193] vinsùda; ma contènta i soj cuant chi vaj recuardànt, sens'fastìdi, la causa dal me destìn; che'l comùn pòpul forsi nol capirès tant. Di stu presiòus gjojèl[194] ca mi sta visìn u chì, tal nustri cjèl, dut luminous, Gran fama'è restàda; e'i la godarìn encja taj sècuj da vignì, la so vòus: jòt che se l'omp'la di fàsi ecelènt, di cambià'l vivi'la d'èsi volonteròus. E a chistu adès no ghi pensa la zent ch'entri'l Tilimìnt e l'Adige a'a vut, no pintimìnt ma misèria a plen, sta zent;[195] ma'mòndi prest Padova ta la palùt a cambia l'àga che Vicens'a bagna pars'che fa'l so volèj li so zens no'an volùt; e'ndà che'l Sil al Cagnan si compàgna, un tal sioràt[196] a s'jòt cal va a cjaf alt, ma puc pì'l godarà la so cucàgna. Feltro'l planzarà pur il viliàc asàlt dal so danàt di vescul, cussì schifòus ch'in Malta maj un simil la fat il salt.[197] Masa'l sarès il caretèl voluminous cun dut chel sanc risevùt daj Ferarèis, che di pesàlu'sarès na bièla crous, cal regalarà chistu predi cortèis par ingrasiàsi cuj Guelfs, e scju regàj al paìs stes no ghi sarèsin di pèis.[198] Chej lasù, chi clamàjs Tronos[199], spièlis specjài a son che lùs ni dan dal Diu gjudicànt; sì che just ni par se che contàt i'ai." Chì ic a'a tazùt, e a mi'a parùt tant ch'altri a pensàs, par via dal bièl bal che di nòuf 'veva tacàt, com'pì avànt. L'altra gjòja[200], ca mi'era tal e cual presiòsa com'la prima, jodùt i'ai com'cuant che'l raj'l bat s'un rubìn balascàl.[201] La sù'l godi si esprìn cul splendòu dal raj com'ch'è cul ridi; ma la jù[202] si scurìs pì e pì'l spirt secònt il pèis daj so maj. "Se che Diu al jot, tu ti lu jòdis, spirt beàt," i'ai dit; e a'è roba 'lòr justa che'i volèjs sos daj tos no saràn làris. La vòus to, duncja, che il cjèl a'nfièsta sempri cun chel dols cjantà di chej fòucs beàs che cu l'àlis sèis a la frarèsca ju fan sta,[203] parsè no tègnia'i me desidèjs sodisfàs?[204] Jò no spetarès pa la to domanda se in te, coma tu in me, i entràs." [205] "La pì gran val" a'lòr tacàt, "in dà che dal di fòu a sbìcjn li àghis di chel mar[206] che dut'la cjera'nghirlànda, cuntra'l sorèli, tra oposti spiàgis, tant si espànt cal dovènta meridian là che orizònt prin ti lu jodèvis.[207] Da la spiàgja di stu mar i'eri jò paesàn tra l'Ebrèo e'l Macra, che par un tocùt curt a spartì al va'l Genovèis dal Toscàn. Il stes tramònt a si jot e il stes ort da Busìa fin al post d'indà ch'jò'i ven, che cul so sanc al veva scjaldàt il puàrt.[208] Folc mi clamàva che zent che l'inzèn veva di savèj'l me nòn; e chistu cjel di me'l cjoj'l sen, com'ch'jò'l so splendòu i otèn; che pì no'a maj ardùt la fia di Bel-- dant dolòu a Sicheo e a Crusa-- di me, fin che sì ghi zova'l zòvin cjavièl;[209] ne pur che Rodopea che delùsa a'è stada da Demofònt ne Èrcul cuant che d'Jòle tal còu'l jodèva la musa. Chì 'no si pentìn, ma i ridìn, no cul sens da la colpa, ch'a mins a nol torna, ma par chel che dut'l prejòt, fin tal so pìsul.[210] Chì i gjoldìn di che art ca adòrna dut'l dapardùt e che ben mi mostra'l ben pal cual la jù'l mont a chel chì'l torna.[211] Ma par che ogni to desidèj a plen ti godis di se ca nas ta la sfera, di parà pì avànt alòr mi convièn. Savèj ti vus cuj ca'è'n ta sta lumièra che visìn sì tant mi sintilèa, com'raj di sorèli in t'àga clara. Èco, la dentri si trancuilizèa Raab; e ic, al nustr'òrdin unìda, a chel ghi dà na luminosa maravèa. Da stu cjèl, 'ndà che l'ombrèna'è puntàda che'l vustri mont al fa, prin ch'altr'anima dal trionf di Crist asùnta a'è stada.[212] A'è stat tant just elevàla par palma ta un daj cjèj pa la granda vitòria otegnùda cun l'un e l'altra palma, pars'che ic a'a favorìt la prin' Gloria di Gjosuè in ta la Cjera Santa, che puc ghi mesèda'l papa la memoria. La to sitàt, che cjasa'è dut'cuanta di chel che prin si'a voltàt cuntr'l so fatòu[213] e che pa l'invidia so zent a plans, e tanta, a prodùs e a spant chel maladèt di flòu[214] che straviàt'la li piòris e I agnèj par vej cambiàt in lupo[215] il so pastòu. Par sti razòns i gran mestris i Vanzèj 'bandònin, studiànt invensi i Decretàj[216] com'che daj margins sos n'idea si pol vej. Chistu a'ntìndin Papa e cardinàj: a no van i pensèjs sos a Nazaret, 'ndà che l'Ànzul li gran novis lè zut a daj.[217] Ma il Vaticàn e ogn'altri elèt di Roma ca son stas fas semetèri da che canàjs che seguìt'an Pieri, puarèt, fra puc lìbars saràn da l'adultèri.[218] Paradìs Cjant Decim Vuardànt in tal propri Fì cun chel Amòu che dols l'un e l'altri'n eterno al tira, il prin, che pì grant dal dìzi lè'l so valòu, in dut'l spirt o roba che tal mont sempri'a zira, tant òrdin a la creàt che maj nisùn nol pol tègn'si da godi sè cal mira.[219] Vualtris chi lezèis alsàit duncja, ognùn, i vustri vùj cun me la sù ta che part 'ndà che'i doj mòtus[220] s'incròzin, ogni un; e lì, letòu, taca a mar'veàti da l'art di chel mestri ch'in se sempri al àma tant che di dut e'n dut a si ten necuàrt. Jòt com'che da chel punt lì si diràma di sbiègu'l sìrcul che'i pianès al parta, par dàjghi plasèj[221] al mont ca ju clama. E se la so strada a no fos stuàrta, tal cjel si varès na vura di virtùt 'nvàn e ca jù cuasi ogni fuarsa muàrta;[222] e se dal zì dret pì o mancu lontàn al fos il partì[223], tant a ghi mancjarès ca jù e pur la sù dal ordin mondàn. 'Dès resta pur tal to banc, tu chi ti lès, e'n davòu vuàrda par gustà chel pì avànt,[224] se content ti vus restà, coma adès. Mangja pur di se chi ti'ai metùt davànt; che dàjghi mi tocja dut'la me cura a che materia ch'jò chì i staj contànt. Il pì grant ministro da la natura che cu la so virtùt il mont al stampa, e che cul so lustri'l timp a mi misura, cun chel unìt[225] ch'jodùt ghi vin za la stampa, a si ziràva sempri pì pa li spirals indà che pì e pì prest[226] gh'jodìn la stampa;[227] e jò chì cun luj; ma d'èsi ta scju poscj' als rivàt no m'eri necuàrt, com'ch'un no si rint cont daj prin'pensèjs prin che za a son als.[228] Beatrìs a è chè che pì svelta dal vint mi mena di ben in mièj cussì ta'un lamp, che'l so àt a no si pol jòdi tal timp.[229] Chel che lì a l'era, il luzòu dal lamp da vej'l veva lì che tal sorèl' jodèvi, che no'l colòu, ma'l lustri ghi deva'l stamp! Chì jò ne'nzèn ne art 'nvocà'i podèvi par dìzi chel che dom'l'imaginà lè dur; ma crodighi si pol, e bramà d'entràvi. E se l'imaginà nustri'l resta al scur di tant'altèsa, di fasi maraveà n'ocòr: pì alt di là nisùn lè zut di sigùr. Sì'era propit la cuarta famèa dal alt pari, che sempri la sasia mostrant com'cal ispira e generèa.[230] Beatrìs alòr'a tacàt: "Ringrasia, ringrasia'l lampiòn[231] daj ànzuj ch'a stu luzìnt pianèt[232] ti'a su partàt cu la so grasia." Maj nisùn si'a dispòst cun còu sì ridìnt a la devosiòn, rindìnt a Diu dut se stes, cussì svelt, e di falu sì tant godìnt, com'ch'al sinti sti peràulis i'ai fat jò stes; e alòr dut l'amòu me'n luj si'a metùt coma che se Beatrìs dut 'smintiàt i ves. No si la cjapàda; ma tant'a podùt cul splendòu di chej so vuj ca ridèvin che la me mins alòr'a pì robis jodùt. Jodùt i'ai luzòus, ch'atòr a splendèvin; cun nu tal miès a si fèvin corona; ju sintèvi pì dols che tal jòdi a luzèvin: sì serclàda la fia di Latona ogni tant i jodìn cuant che l'aria sì plena a'è ca ritèn i rajs ca fan sta zona.[233] Ta stu alt cjèl'ndà che rivàt i'eri apèna, gjèmis an d'era a plen, ninìnis e bièlis, che chì ne'n vòus ne'n fat nisùn maj ni mena;[234] cussì l'era'l dols cjantà di che lùcis; chej ch'a svualà'n sù no si prepàrin, da'un omp mut ca spetin alòr notìsis. Alòr che'i sorèlis, che sì tant'ardèvin, 'tòr di nu ziràs si vèvin tre voltis, coma stelis che visìn'l so pol'a stèvin, frùtis'parèvin al bal'ncjamò strètis ma al smèti prontis e sidìnis, scoltànt atèntis'l tacà da li novi nòtis;[235] e dentri d'un[236] sintùt i'ai cussì tacà: "Cuant che il raj da la grasia, ca impìja il benvolèj che dopo al cres amànt, tant moltiplicànt in te la so Gloria che la sù'n alt ti parta par la scjala che, zint jù, di torna'n sù sempri'la'un voja; s'un t'impedìs na gota di vin di bèvila par cjòiti la sèit, libertàt nol varès, com'ca no varès aga che'n mar no cala.[237] Se flòus a soni chej, savèj ti vorès, che cun sì tanta grasia 'nghirlandèjn chè che d'jòditi zì'n sù sì tant 'vorès? Stat i'eri un daj agnèj ca pascolèjn cun Meni[238], che pur ju mena pa'un cjamìn plen di buni robis, sa no si stravièjn. Chistu, che a la me destra mi'è visìn, Berto a lè e fradi e mestri mi'è stat; da Colonia 'lè; e jò'i soj Tomàs d'Acuìn.[239] E se di scju altris ti vus tegn'ti 'visàt, seguìs ben il me parlà cul to jòdi sta corona e ogni so sant beàt. Chel altri flameà fòu'l ven dal ridi di Grasiàn[240] che tant l'un che l'altri fòru[241] 'la judàt fin a fai'lu al paradìs godi. L'altri che visìn l'ornèa'l nustri coru, Pieri a l'era che cu la puòra vèdula ufrìt'l veva a la Glisia'l so tesòru.[242] La cuinta lus, fra di nu la pì bièla, sì d'amòu a gjugjulèa[243] che dut'l mont, di ic curious, la jù'l ten vièrt l'orèla[244]: dentri d'ic a'è la mins 'ndà ch'un sì profònt savèj lè stat metùt che s'an dè di vertàt, di cussì tant jòdi no si'a maj vut un secònt. Visìn chì t'jòs pur stu post iluminàt che la jù'n cjar e vuès[245] pì a fìn'la jodùt il ministèri[246] ch'ai ànzuj ghi'è stat dat. Pur cal rit si lu jòt ta stu luminùt chel avocàt daj lontàns timps Cristians che dal so latìn Justìn[247] si vev' prejodùt. Adès se tu'l vuli da la mins ti tens puntàt su l'un'e l'altra lus chi staj lodànt, di sinti da l'otàva za ti sins afàns. Par podèj ogni ben jòdi, il spirit sant dentri a vi got che'l mont d'ogni falsitàt ghi mostra a chel che ben lu va scoltànt:[248] il cuarp fòu dal cual stu spirt lè stat butàt, jù a Cjeldauri a lè, e dal martìr e esilio ta sta pas a lè rivàt. Pì'n là jòt'l flameà dal ardìnt respìr di Isidoru, di Beda e di Ricart,[249] ch'a pensàla ben a lè stat pì che vir.[250] Chistu, dal cual a me'l torna il to sguart, lè'l lumìn di un spirit che'in pensèjs sèrius di murì nol volèv'esi'n ritàrt: chista 'è la lus eterna di Sigèjs[251] che, ta la via da la pàja discurìnt, al silogizàva veritàs scòmudis." Alòr, com'che l'orlòj sunà si sint cuant che la sposa di Diu bunòra al nuvìs ghi cjanta'l so amòu volìnt, tant che na banda a mola e l'altra a tira, un dindinamìnt cussì dols fazìnt, che un grant sintimìnt d'amòu al spira; cussì i'ai da la gloriosa roda'l muvimìnt jodùt e l'armonìa da li vòus sintùt che par vej di dut stu dols'l just sintimìnt là si'a d'èsi, 'ndà che sempri lè godùt. Paradìs Cjant Undicèsin O'nsensàda cura da li zens mortàlis, cuant ca son difetòus i silogìsmos, chej ca ti fan in bàs bati li àlis! Un davòu d'jura[252] e un daj amforìsmos al zèva, un al seguiva il sacerdòsi e'un cun fuarsa'l regnava o cun sofìsmos; e'un tal trufà o tal civil negòsi, e un tal plasèj da la cjar inviscjàt l'era, e un via lì a'mpoltronàsi, cuant che, da duti sti robis disleàt, cun Beatrìs i'eri stat la sù tal cjel cun bras vièrs e gloriosa-mìnt[253] acetàt. Dopo che ognùn l'era tornàt tal chel punt dal Sircul 'ndà che pì avànt l'era, fermàt si'a, com'ta cjandelàr'l so luzi bièl. Alòr che lus da la splendida sièra che parlàt prin mi veva, dut suridìnt a mi'a dit, doventànt sempri pì clara: "Com'che jò daj so rajs i vaj risplendìnt, cussì, ben vuardànt ta la lus eterna, i pensèjs tòs e li causis[254] sòs i intìnt. Tu ti dubitèjs e ti vòus ch'esterna di pì e pì clara si fedi la vous ma par ch'in te si fìsi, dut interna, cuant ca trata di buni robis, la me vous, o ca dìs di no vej ‘maj vut un secònt'; e chì a'è mièj mostrà dut taj juscj' colòus.[255] La providensa ca governa il mont cun chel sintimìnt tal cual ogni aspièt creàt[256] vinsùt a lè prin da zì a font, par ca podès zi'ncuntra al so dilèt la sposa che di chel'n crous er'àvida, ic a'a sposàt cun chel sanc tant benedèt, e par ca fos ic com'cun'un ch'in dut si fida, doj principes ordinàt a'a'n so favòu, che cussì e culà[257] ghi fòsin di guìda. L'un l'era dut seràfic tal so ardòu; l'altri pal so savèj'n cjera l'era stat di luce cherubica un gran splendòu. Dal'un dizaràj, ma pur l'altri lodàt lè dal me dìzi d'un, o chistu o chel,[258] par ch'al stes fin si vev'ognùn dedicàt. Fra Tupìn e l'aga ca va a dislivèl dal alt dal mont[259] sielzùt dal beat Ubàlt, un trat fertil'a si slungja'n jù, pel a pel, vièrs Perugia, ca ghi sint il frèit e'l cjalt dal Puartòn dal Sol; e davòu[260] ghi stan planzìnt, par èsighi sot[261], tant Nocera che Guàlt. Ta che riva chì, indà che lizerìnt si fa'l so zì'n jù, un sol tal mont lè nasùt, com'ch'ogni tant dal Gange'l ven, risplendìnt.[262] Si chè, se un di stu post'l vòu contà dut, ca nol dìzi Asìsi, che puc al sarès, ma che Oriènt lu clami, chistu postùt.[263] Pì zovinùt di se ca si pensarès tant cunfuàrt ghi deva za a la cjera cu la gran virtùt ch'era part di se stes; che par sta siòra[264], zovinùt, in guera dal pari lè corùt, che com'la muàrt la puarta volentèj ognùn ti sièra; e davànt da la so spiritual cort et coram patre[265] luj a si ghi'a unìt; e di dì'n dì l'amòu par ic[266] si'a fat pì fuàrt. Chista, dop'che'l prin omp[267] ghi vev'sparìt mil e sent àjs prin, vilìda e scura fin a stu chì era stada sens'invìt; zovàt no veva che cjatàda sigùra cun Amiclat, la veva al sun da la vòus so chel ch'a dut'l mont ghi vev'fat pòura;[268] ne zovàt al veva'l so fa coragjòus cuant che, cun Maria restada a bas, ic cun Crist'a planzùt tal alt da la cròus. Ma timìnt che dut chist scur ti lu pensàs, Francesc e la Povertàt a son i amàns che tal me razonamìnt ziràs 'son stas. Il mòut che lòu si caresàvin li mans, li maravèjs ca si fèvin e'l so dols sguàrt nàsi'n altra zent a fèvin pensèjs sans;[269] fin al punt che il veneràbil Bernàrt, sensa calsìns, par prin davòu di tanta pas la corùt, e corìnt parùt ghi'èr' d'esi'n ritàrt. O sconosùt tesòru! O cjamps ben sestàs![270] si gjàva i calsìns Gidio, e pur Silvestri, e'l seguìs il sposu, che la sposa ghi plas. E cussì'l va chel pari e chel mestri cu la so femina e che famèa che cul umil cordon davòu ghi van dal mestri. Ne sbasà a la dal so sguàrt la sèa par esi il fì di Pieri Bernardon, o par èsi jodùt com'na maravèa;[271] ma coma un re la so ferma intension a 'Nocènt[272] ghi'a presentàt, e da chel vut il permès pa la so nova religion.[273] Sì ghi'era'l grup di scju puarès cresùt davòu di luj, che la so mirabil vita tal alt dal cjel ben cjantà si varès podùt, tant che na seconda corona ghi'è stada data da Onorio[274], dal spirit sant ispiràt, al puòr pastòu di chista mandria santa. E dop'che, di martìri dut asetàt, propit davànt di chel orgoliòus Soldàn[275] Crist e i so disèpui a la predicjàt; e par no vej di conversiòn vut asàj ledàn, 'nta l'erba italica l'era 'lòr tornàt par mièj godi se che là ghi sarès stat invàn, tal cret ca lè tra'l Tever' e l'Arno'nmiezàt a la l'ultin sigìl[276] di Crist risevùt, che par'ncjamò doj àjs a la'ntòr partàt. Cuant che Diu, ch'a tant ben lu veva sielzùt, di vèjlu sù cun luj lu veva premiàt par èsisi fat cussì picininùt, ai fraris sos, com'justa ereditàt, racomandàt ghi'a la siòra so pì cjara[277] e di volèighi sempri ben cun fedeltàt; e dal so grin[278] la so anima clara movùt si'a, tornànt la sù in tal so regn, lasànt il so puòr cuarp in ta la cjera. Pensa adès cuj che stat l'era un so degn colèga[279] par ben pilotà la barcja di Pieri ta la buràscja, fin al so sen; e coma nustri patriarca, encja luj, coma chel coma luj, al comanda, e, com'chi t'jòs, roba buna'l met in barcja.[280] Ma la so mandria a non da avonda dal solit mangjusà, sì chi no ti pòdis tegn'la ta'un boschèt di zì o t'altra banda;[281] e pì che li so piòris torzeònis remòtis e lontànis da luj a van, mancu lat a dan tal tornà ta li crignis.[282] An dè però di ches ch'an pòura dal dan e si gràpin al pastòu, ma pùcis a son che pa'ncapucjà puc'a vòu ches sì a man.[283] 'Dès, se a se chi'ai dit ti'as fat atensiòn e se ben capìt ti'as li me peràulis, sa ti è se ch'è stat dit da lampiòn, contèns saràn in part i to desidèris tal jòdi d'indà che ì maj[284] di sta planta'vègnin, e ben ti comprendaràs i me pensèjs su li buni piòris ca no si stravièjn.[285] Paradìs Cjant Dodicèsin Al momènt stes che l'ultima peràula la flama benedèta dit a veva, a zì atòr'a tacàt la santa muèla;[286] ma'encjamò tal prin sircul si movèva che n'altra dut atòr a la'nserclàva e motu a motu e cjant a cjant ghi zeva. E ogni spirt tant mièj lì al cjantàva da li nustri musis, serènis dolsis, com'che'l prin splendòu chel ch'in luj si spielàva.[287] Com'ca si movin ta nulis finùtis doj arcos paralèlos daj stes colòus, cuant che Gjunòn un sen ghi fa a Iris,[288] doventànt dal di dentri chel di fòu sfarsòus, com'il parlà di che bièla ninina[289] cunsumàda d'amòu com dal sol i vapòus; e ch'a la zent chì ghi dan n'idea fina dal pàt che Diu cun Noè'l veva fat, che maj pì sot aga 'zarès ne val ne culìna; propic cussì ogni sircul ghirlandàt di chisti bièli rosis sempiternis a un si voltàva, cun l'altri concordàt. Dop'che'l vif balà e l'altri grandi fièstis tant dal cjantà che di dut il sflameà si vèvin, lùs cun lùs, 'lègris e dolsis, cujetàdis, dùtis d'unica plèa, com'che i vuj che dal stes plasèj son movùs tal stes timp si mòvin, da maravèa; alòr dal miès d'una da li novi lùs èco na vòus che com' bùsula vièrs la stela[290] a si mòuf, cussì i me vuj vièrs ic son zùs; e'a dit: "Il benvolèj ca mi fa bièla da l'altri duc'a razonà mi parta com'che da là dal me[291] sì ben si favèla. Just a'è che com'l prin, l'altri pur l'impuàrta, parsè che ognùn lè stat bon militàr par dàighi a la gloria na lus pì fuarta.[292] L'esercit militàr di Crist, che sì cjar di riarmà lè stat, davòu da l'insègna plan si movèva, sospetòus e di rar, cuant che l'Imperatòu che sempri'l regna l'armàda malandàda a la judàt, par grasia so, no parsè ch'era degna; e com'za dit[293], a la sposa so ghi'a mandàt doj grancj' campiòns che cul so dìzi e fa tanta zent il troj just'a di nòuf cjatàt. Da indulà cal sofla e vièrzi'l fa chel dolsùt di Zèfir li frescj frascjs e cun ches a rivistì l'Europa'l va, no tant lontàn dal bati da li òndis che davòu di lòu, che sì tant a si slùngjn, da ogn'omp si plata'l sorèli a voltis, I furtunàs camìns da Cal'roga[294] s'jòdin ca èrin sot la protesiòn dal grant scùt cuj leòns che sot e parzòra s'jòdin.[295] Ta stu post nasùt l'era l'amoròus drut[296] da la fede cristiana, sant'atleta bendispost cuj sos ma cuj nemìs[297] dur e crut. Dal inìsi a era sì completa la so mins di una sì ruvìnt virtùt che'n ta la mari al veva fat profeta.[298] Dopo il so sposalìsi tegnùt cu la fede là dal batistèri sant, indà ca si'an dotàt di mutua salùt, la santula ca si'era par luj fat avànt jodùt 'vev'in sùn il straordinàri frut che dat'varèsin luj e'i sos[299] cul zì'n davànt. Ma par cal fos com'c'l'era stat pre-jodùt, un spirt a si'a movùt a nominàlu cul posesìf di chel che za'l veva dut.[300] Meni l'era stat clamàt, e jòdilu i podìn coma chel contadìn che Crist a la metùt tal so ort par judàlu. Un bon servitòu l'era, e mès di Crist, chè'l prin amòu che'n luj si'a manifestàt lè stat chel di seguì'l prin consèj[301] di Crist. La so puòra serva, sidinùt ma sveàt, distiràt'n cjera lu jodèv'a voltis, com'cal dizès: ‘A chistu i soj rivàt.' Oh so pari l'era propit Felìs! Oh so mari propit'era Giovàna,[302] se propit a'è vera se ca si dìs! No pal mont, pal cual adès si si afàna a stàighi'a l'Ostièns e'a Tadèo davòu ma par puc amòu da la vera màna ta'un gran puc timp a lè doventàt dotòu; sì che ben di vùli'l tegnèva la vigna ca si sècja se cont no la ten'l vignaròu.[303] E a la sinta che stad'era benigna ai puòrs pì d'adès, e no a chel grant poltròn ch'a vòltis lì si sinta, gran lagna; di no da doj o tre cuant che'l sèis'l sarès bon, o di godi'l rèdit daj benefìsis, non decimas, quae daj puòrs di Diu a son,[304] domandàt'l veva, ma cuntra li mondàni pècis[305] na licensa di combàti pal gragnèl ca'an fat cresi sti vincjacuàtri plantis.[306] Pì tars, cun dutrina e volèj, cun dut che; e sot ufìsi apostolic movùt si'a, com'curìnt cuant che dal alt si sglonfa un rusèl; e tal'erètic borascjàn si'a sbatùt il so sburt, e pì'ncjamò ta sti bandis[307] indà che testàrdus an d'era par dut. Da luj 'vegnèvin dopo fòu pì rojùtis che l'ort catòlic ognùn a irìga sì che pì sànis 'son li so plantùtis. Se tal era na roda da la biga che la Glisia Santa 'a difindùt e judàt li so robis a distrigà,[308] clara'varès d'èsiti'n dut e par dut l'ecelènsa di che altra[309], che Tomàs, cortèis, prin di me a descrivi l'era zut. Ma i sèrclis vègnin cussì puc usàs ca fòrmin il difòu di chisti ròdis, che plens di rùzin a si son incrostàs. La so famèa, che ben li so tràcis a veva seguìt, a si'a'dès tant voltàt che la davànt'n davòu a par seguìlis.[310] Dal racòlt ben s'jodarà il risultàt di no tindi ben i cjamps, cuant che l'òrzul si lagnarà che sensa'l gragnèl l'è restàt.[311] Lo stes jò'i dìs che s'al sfueàs un bon ànzul il nustri libri, al lezarès cjarta ca dìs ‘com'il prin Checo i soj jò pìsul';[312] ma nol sarès da Casàl ne d'Agasparta, da'ndà che sì a rìvin a la scritùra ch'un l'ignòra e l'altri la strins pì fuarta.[313] Jò'i soj l'anima di Bonaventura da Bagnorea che ai grancj' ufìsis i'ai sempri tralasàt la sinistra cura.[314] Iluminàt e Gustìn chì ti jòdis, che fra i prins a zì a piè nùs a èrin, ch'a Diu ghi'èrin cul so cordòn amìs.[315] Ugo da San Vitòu a ghi'è pur visìn, e Pieri Mangjadòu e Pieri l'Ispàn,[316] che la jù i so dodis libris a lùzin; Natàn[317] profeta e'l metropolitàn[318] Crisostòm e Anselmo[319] e chel Donàt[320] ch'a la prim'art[321] degnàt si'a di mèt'ghi man. Reban a lè chì, e a mi lùs al lat encja chel abàt calabrèis Gjovachìn, che di spirt profetic a l'era dotàt.[322] A esaltà un cussì grant paladìn[323] mi'a movùt l'inflamàda cortesìa dal frari Tomàs e dal so bièl latìn; e cun me a'a movùt pur sta compagnìa. Paradìs Cjant Tredicèsin Cal imàgini chel che ben capì'l vòu chel ch'jodùt jò i'ai--e che chist'imàgin, intànt chi conti, cal tegni tant a còu-- cuìndis stelis che chì e là 'luminèjn il cjèl cu la clarèsa d'un bièl serèn che li nulùtis via sveltis 'còrin; cal imagini il cjar che in tal sen[324] dal nustri cjel si ten di dì e di nòt sì che zir'e zira, sempri lu jodìn nu ben;[325] cal imàgini la bòcja di chel got che dal spìs dal so mani a zì atòr la sù'n alt la prima roda a si jòt,[326] che la sù tal cjel fat vès doj sens[327] alòr com'che fat veva la fiòla di Minòs cuant che'l frèit da la muàrt sintùt'veva'ntòr;[328] e l'un che ta l'altri al ves i rajs sos e che'i doj 'ziràsin in tal maniera ch'jòdiu zì'n davànt e davòu a si pos;[329] e n'idea'l varà 'lòr di com'ch'era[330] la costelasion e la dopla dansa che zì atòr di me i'jodèvi'ntèra; pars'ch'è tant pì'n là da la nustr'usansa com'che dal mov'si da la nustra Chiana si mòuf'l cjel che ducju'i altris'l avànsa.[331] Lì si cjanta no bacò, no Peana,[332] ma tre personis in divìn'natura e'n na persona chè e l'umana.[333] Dal bal so e cjant finìt la misura, a nualtris si son chej sans lumìns prestàs, contèns di mostràni la so primùra. Ma rot lè'l silènsio stat di scju beàs premuròus da chel[334] che tal sìntilu dal sant puarèt contà i èrin contèns restàs, "Sta pàja,"'la dit, "za'i vin tajusàt pì avànt e la so simìnsa zà via metùda; ma 'dès bati t'altri l'amòu'l vòu tant. Ti cros tu che tal pet da'ndà che gjavàda la cuesta par fa la bièla musa[335] a'è stada cun che gola ch'al mont tant cjàr'a ghi è stada, e ta chel che, da lancja ben gusàda trafìt, prin e dopo[336] tant 'la sodisfàt che ogni colpa 'vins la so banda, par cuant ca ghi sedi lècit a l'umanitàt di podèj razonà, il dut lè infùs da chel valòu che l'un e l'altri [337]'la fat; par chel a ti par chi no sin pì'ntindùs di se che pì'n su contàt i'ai che'l secònt dotàt no lè dal ben da la cuinta lus.[338] ‘Dès vièrs i vuj a chel chi vuèj rinditi cont, che'l to crodi, e'l me dìzi, al puntarà chì, propit just tal centri dal stes rotònt. Se ca no mòu e che maj no murirà di che idea a no è che'l splendòu di che[339] ch'amànt'l parturìs chel la parzòra: che lus viva, alòr, ca s'jòt vignì fòu dal so grant lùzi, ca no si disunìs da luj[340] ma a lòu s'intrèa[341] cul so amòu,[342] par bontàt so il so luminà s'unìs com'ta spièlis, in ta nòuf susistènsis[343] ma par sempri'l resta un, com'chi dìs. E sì jù'l ven, fin a l'ùltimi potènsis, d'àt in àt, pì e pì dèbul doventànt, fazìnt doma pìsuli contingènsis;[344] e chisti contingènsis a son chel tant di che robis generàdis cal prodùs, cun simìnsa o sensa, il cjel zirànt. La so cera e di chej ca'i da inflùs[345] sempri no'è la stesa, ma lo stes sot'l sen dal ideal s'jòt che pì o mancu'a stralùs.[346] A susèit propit par chel che'l stes lèn, d'un tipo, al dedi mièj o pezu frutàn; e che vu'i nasèis[347] cun pì o mancu'nzèn. S'a la cera a puntìn ghi vegnès dat man e s'al fos'l cjel la so virtùt suprema la lus dal sigjl s'jodarès da lontàn; ma'u chì la natura a'a'l stes problema che tanti voltis a la un artista partàt a l'art ma cun man ca ghi trema. Però se'l vif amòu a la clara vista da la prin' virtùt a dispòn e'a segna, duta la perfesiòn u chì a cuìsta.[348] La cjera 'era sì stada fata degna di podèj ben rivà a la perfesiòn; sì da la vergin rivàt lè chel cal regna:[349] sì ch'jò i pol doma lodà la to opiniòn, che l'umana natura maj, coma lòu, a no'a vut, ne maj varà, la perfesiòn. Adès, s'jò u chì i ti lasàs besòu, ‘Duncja, coma l'èria stu chì[350] sensa par?' di domandà a ti colarès il còu. Ma par ca pari ben se ch'adès no par, pensa com'che stu re a la reagìt cuant che ‘Domanda pur,' ghi'è stat dit ben clar.[351] Chist no'ai dit par tegn'ti di vej ben capìt ca l'era un re cal voleva'l sintimìnt vej di podèj'l just dìzi su ogni dirìt; no pal gust di savej in cuàncjus ca son chej motòus[352] ca sù, o se'l necesàri'n se, cul contingènt, maj àvos d'un necesàri a son;[353] ne, si est dare primum motum esse,[354] o se un semisìrcul maj vej'l pos un triangul ca nol sedi ret'n sè.[355] Alòr, se sè chi'ai dit, prin[356] o adès, ben t'jòs, la real prudensa a lè chel jòdi'mpàr[357] che sì turbàt al veva i pensèjs tos; e s'al ‘maj'[358] i ti àlsis il to jòdi clar, ben t'jodaràs che dom'a si riferìs ai re, ca son tàncjus, ma un bon lè rar. Cun sta distinsiòn il me dìzi capìs; cussì ti pos ritegni se chi ti cros d'Adàm e di chel che godi ni fa[359], jò'i dìs. E che chist ai to piè'l sedi'un toc di plomp gros[360] par fati zì a plan e sta tant atènt di chel sì e di chel no che tu no t'jòs: pars'ch'un pì stupit si lu cjata a stent che di sì'l dìzi o'l no sensa distinsiòn[361] roba che maj no varès da fa la zent; pars'ca susèit che la nustra opiniòn a ven pleàda ta la banda sbaliàda sì ch'afièt e'ntelèt spes leàs a son.[362] Pì e pì da la riva a si sbanda, che maj nol torna com'prin di vèjsi movùt, chel che di pescjà pal ver nol sa avònda.[363] Tantis a son li provis, e prima di dut Parmenide, Melìs, e Bris[364]e altris che di zì--ma'ndulà?--nisùn l'era maj pasùt: sì pur Sabelio e Ario[365] e i stùpis ch'a li scritùris 'èrin coma spadis ch'jòdi 'fan stuartis li musis dretis. Ca no sèdin li zens masa sigùris tal da judìsi, com'chel tal cal stima li panòlis prin ca sèdin madùris: ch'jodùt jò i'ai durànt dut l'unvièr prima che'l rosàr ch'al parèva spinòus e brut, pì tars in bòcuj vièrzisi, e coma! E'un batèl dret e ràpit jodùt i'ai cori tal mar durànt dut'l so cjamìn, e visìn dal puart--èco jù ca lè zut! Ca no crodi siora Berta o'l siòr Martìn, tal jòdi un robà e n'altri ufrì, di savèj se cal sarà'l judìsi divìn; che un'l pol zì'n sù, e l'altri'n jù'l pol zì. Paradìs Cjant Cuatordicèsin Dal centro dal sercli, o dal sercli al so còu a s'jòt ca mòuf l'aga ta'un vas rotònt, se l'urt al ven da dentri o dal di fòu: la me mins a'a propit a colp tegnùt cont di se che jò'i dìs, sì ch'apèna dìtis che santi'monisiòns di Tomàs al mont, èco doventà do robis similis,[366] il so discòri e chel di Beatrìs, che, dop'di luj, tacàt a'a cun sti peràulis: "A chist ghi plasarès, ma no vi lu dìs, ne a vòus e nencja encjamò pensànt,[367] d'jòdi di n'altra veretàt la radìs. Dizèighi se la lus ca'nflorìs sì tant la vustra sostansa, cun vu'a restarà, com'ca'è, taj secuj ca ni stan davànt; e dizèit coma, se cussì restarà dopo chi sarèjs visìbij rifàs,[368] puc a puc a no vi imbarlumirà." Coma, da nova contentèsa partàs, ogni tant chej che in ziru a bàlin cjantànt fuàrt pì vita 'ghi dan ai so às, cussì al preà[369], ch'atèns stas ghi èrin, i sèrclis sans a colp mostràt pì legrìa tal so dols cjantà e balà a vèvin. Chel che chì di murì 'la pùcja vòja par zì a vivi la sù, là maj 'la godùt chel bièl frescùt da la eterna ploja.[370] Chel un e doj e tre che sempri 'la vivùt[371] e che sempri'l regna'n tre e'n doj e'n un, maj circoscrìt ma pur'l circoscrìf dut, tre voltis cjantàt l'era da ogni un di chej spiris cun tanta melodia che just regal 'sarès pal merit d'ognùn. E sintùt i'ai jò na vòus che dal pì lustri'a vegnèva dal sircul minòu dut modesta, com'chè, forsi, dal ànzul a Maria, rispundi: "Fin ca durarà la fiesta in tal paradìs, tant il nustri amòu atòr'l spandarà na lus coma chista. La so clarèsa davòu ghi stà a l'ardòu; l'ardòu a la visiòn, e che a'è tanta com'che di grasia an dà il so valòu.[372] Coma che la cjar gloriosa e santa sarà rivistìda, la nustra persona tant mièj sarà par si èsi duta cuanta;[373] parsè ca cresarà se ca ghi dona di grasia luminòsa il pi grant ben, lus ch'a jòdi luj a mi condisiòna; tal cresi, sta visiòn a làsa un clar sen, e l'ardòu ca'mpìa al va cussì cresìnt, fazìnt cresi pur'l raj che da chel al ven. Ma tal coma il cjarbòn che flama al rint, e che di chè lè'l so splendòu pì grant, sì che la so 'parènsa nol va pierdìnt, cussì stu luzòu ca n'inglùsa dut cuant, tal jòdi da la cjar'l sarà superàt, ch'encjamò sot cjera a'è stu istànt; ma di barlumièris non varìn afàt, pars'che i organs dal cuarp a saran fuàrs a dut se che di dilèt ni sarà dat." Di chist a si son prons tegnùs e necuàrs tant l'un che l'altri coru, "Àmen" dizìnt! desidèri cussì mostrànt paj so cuarps muàrs;[374] pa li màris[375], e no forsi par lòu volìnt, e paj pàris e chej che ben ghi volèvin prin d'otègni stu eterno aspièt luzìnt. Èco che'ntòr, par dut compàj, 'jodèvin un lustri nàsi p'intèns di chel ca l'era che'i so rajs ta l'orizònt dut'splendèvin. E coma ch'al tacà di prima sera la su tal cjel a s'jòdin robis nòvis sì che la vista 'par e no par vera, a mi'a parùt lì che altri animis ta n'altri ziru jòdi a si fèvin al di fòu da li prin' circonferènsis. O sfavilà dal Spirt Sant, vero lumìn!, com'ch'a jòdi, incandesènt, i'ai provàt cuj me vuj che, domàs, no lu sufrìvin![376] Ma Beatrìs, bièla e ridìnt, si'a mostràt davànt di me, che tra ches chi vev'jodùt par no vej la mins seguìt, 'ndavòu i'ai lasàt.[377] I me vuj 'lòr'an di nòuf[378] vut la virtùt d'alsàsi, e jodùt mi soj trasportàt besòu cun ic ta na pì alta salùt.[379] Mi soj ben necuàrt ch'i'eri pì'n alt rivàt pal ridi, com'fòuc coloràt, da la stela, che pì ros dal solit mi'era someàt. Cun dut il me còu e cun che peràula che dentri ducju'i vin, Diu osanàt i'ai par vej vut sta grasia nova e bièla. Tal me spirt no si vev'encjamò rinfreidàt il colòu dal me laudà, che savùt i'ai che, dal jòdi, luj lu vev'apresàt; chè cun'un grant lùzi di rubìn'ntinzùt tal miès di doj rajs jodùt i'ai doj luzòus, ch'i'ai dit: "O Eliòs com'ch'in lòu ti s'jòt dut!" [380] Com ch'jòdi si fa, cun puntìns luminous pìsuj'e grancj', blancjastra fra i polos dal mont Galasia, ca si gràtin'l cjaf òmis famous,[381] cussì costelàs chej rajs tal profònt di Mars a fèvin il veneràbil sen[382] ca unìsin i cuadràns ta'un rotònt. Chì pì fuart'è la memoria ma dal inzèn; parsè che'n ta che cròus al lampàva Crist sì ch'jò no saj cjatà fòu un esèmpli dèn; ma chel cal cjoj su la so cròus e'l seguìs Crist, mi scusarà par chel ch'jò'i no pol dìzi e'i tàs, ben jodìnt ta dut chel luzòu balenà Crist. Da'un bras a l'altri e fra'l pì alt e'l pì bas[383] un sintilà s'jodèva di gjugjulùtis, pì di dut tal so unìsi e tal trapàs: cussì a s'jòdin, drètis e stuàrtis, svèltis e stràchis, rifazìnt la vista, duti che robùtis che, lùngis e cùrtis, tal raj si mòvin, cu li cuals si lista spes l'ombrèna[384] che, pa la so protesiòn cun inzèn e art a otèn a pusta. E com'che giga[385] o arpa, cu la tension di tanti cuàrdis tintinà dols ghi crèjn a chel che ben nol capìs la so funsiòn, cussì da li lùs ca mi si mostràvin da la cròus'l vegnèva'l sun di na cansòn ca ni estasiàva, sensa capì l'ìn. Ca'ntendèva tant lodà'i capìvi benòn, ch'a mi "Risurìs' e "Vins" mi vegnèvin com'a chel cal sint ma di capì no lè bon. Chisti melodìs tant gust a mi dèvin che fin chel moment lì nùja di nùja 'veva vèncs tant dols che sì leàt mi vèvin. A parèva chista sì granda vòja da pospòni il plasèj di chej vuj[386] bièj mirànt taj cuaj dutl' rest si ridùs'n nùja; ma chej ch'jòdin che chiscju sigij mièj a fan ogni bielèsa pì'n sù chi zìn, e ch'jò no mi'eri'ncjamò voltàt a chej, di chel chi mi acùsi par scusàmi a pòsin scusàmi[387], jodìnt che jò i dìs il ver; pars'che'l plasèj no la chì'l so cunfìn, ma zint in sù si fa pì e pì sincèr.[388] Paradìs Cjant Cuindicèsin La benevula volontàt ta la cual sempri si dìsfa l'amòu che dret'l suspira coma la cupiditàt ta che[389] dal mal, in silensio'a metùt che dols lira,[390] cussì che tazùt'an che santi cuardis che la destra[391] dal cjel a mola e tira. Cuant maj a saràni al bon preà sordis che sostansis che par dami coràgju di fàighi domàndis sidìnis son stàdis? A lè un ben[392] che sensa fin a ghi planzi sù chel che, par amòu di robis ch'etèrnis no son, il vero amòu al buta jù. Coma ta li nòs cujètis e puris ràpit s'jòt un foghùt ogni tant che'l vuli al mòuf ta che plàcidi seris, e'a par stela che'l so post a sta cambiànt, sa no fos che par indà ca s'impìja dut lè compàj e chel'l dura'un istànt; cussì dal bras ch'a destra'l para via, ai piè di che cròus la corùt un astro da la costelasiòn brilànt di gloria; sta gjèma a no'a lasàt il so nastro ma pa la strica radial si'a movùt, someànt fòuc davòu dal alabàstro: cul stes spirt[393] l'era'l spirt d'Anchìs davànt vegnùt, se fede i vin ta la nustra mièj musa, cuant che'n Elisio dal fì si'a necuarzùt.[394] "O sanguis meus, o superinfusa gratia Dei, sicut tibi cui bis unquam coeli ianua reclusa?" [395] Cussì'l lumìn, ch'jò voltàt mi soj a luj; e'i me vuj son dopo zus a Beatrìs, che, zint chì e là, 'mbacuchìt mi'an i vuj; ch'ardèvin sì ridìnt i vuj di Beatrìs ca pareva che'i mes tocjàt 'vèsin'l font da la me grasia e dal me paradìs. Alòr, tal jòdi e tal sinti gjocònt, si'a metùt stu spirit a contà robis ch'jò'i no'ai capìt pal so parlà profònt; intindùt no la di dìzmi robi scuris, ma ghi'a tocjàt, par via che'l so concèt tant pì alt l'era dal capì daj òmis. E cuant che l'arco dal so ruvìnt afièt sfogàt si'era, che'l so parlà lè jù vegnùt visìn di lì cal taca'l nustri intelèt, chistu lè stat chel ch'i'ai par prin comprendùt: "Che benedèt ti sedis Tu, triun e un, par vèighi a la siminsa me sì ben tindùt!" E a la seguìt: "Un bièl e lontàn dizùn che vegnùt mi veva tal lèzi'l libri grant[396] che fòu nol lasa nisùn sen, ma nisùn, contènt ti'as fat, fiòl me, ta stu luzòu, e tant, da'ndà chi ti parli, da che stesa[397] 'sistìt che l'àlis 'mplumàt ti'a par zì'n alt sì tant. Che'n me'l to pensèj'l lus, ti par di vej capìt, da chel che prin[398] a lè, com'cal radièa dal'un il sinc e'l sèjs, se ben lè capìt; par chel cuj chi soj e parsè ca ti somèa pì viva la me flama no ti domandis, di ogni altra tal splendòu di st'asemblèa. E ti par just; chè, pìsuj e grancj', i spiris di chista vita tal spieli a jòdin, tal cual, prin di pensàlu, il pensèj t'jòdis;[399] ma pars'che dal amòu sant, ch'jò'i jot da visìn e no mi'è maj fòu di vuli e m'implenìs di na voja dolsa, altris ghi godin, cun buni peràulis, sigùris e fuàrtis, il volèj to cal suni e'l to desidèj, ch'jò'i rispùnt par volèj di altri lègis!" Voltàt mi soj a Beatrìs, che'l pensèj me za'a savèva e, ridìnt, un sen mi'a fat che l'àlis ghi'a vièrt al me volèj. Tacàt i'ai'lòr cussì: "L'afièt e'l sen,[400] cuant ch'jodùt i vejs la prin'ecualitàt, compàjs vi son stas dàs, ch'ognùn adès'l ten, chè'l sol che àrdi vi'a fat e luminàt cul cjalt e cu la lus[401], in dut lè compàj, che chist a chel nol pol èsi paragonàt.[402] Ma voja e argumìnt 'nta'i mortàj,[403] pa la razòn ca vi'è manifesta, àlis da li stesis plumis no ùsin maj; jò, duncja, chi soj mortal, i sint chista disegualitàt, e par chel i ringrasièj cul me còu par chista paterna fièsta. E alòra, topàs bièl, ti suplichèj, te che chistu presiòus gjojèl t'ingèmis, di dìzmi'l to nòn--èco'l me desidèj." "Contènt di vèjti fra li me ramàsis[404] i soj belzà stat; jò'i soj la to radìs": tacat 'la cussì a li me peràulis. E pì 'ncjamò'la dit: "Chel dal cual si dìs che'l to nòn'l vegni, e che sent'àjs e pì ziràt 'la il mont ta la prima curnìs, il to bisàvul a l'èra e me fì: propit ben 'zarès se la so fadìja lungja[405] cul to fa ti ves da scurtàighi. Florensa dentri ta la mura vecja, da'ndà ca cjoj'ncjamò la ters'e la nona,[406] vivèva moderada e sensa pecja.[407] Cjadenùta no veva ne corona, ne còtulis ornàdis ne sintùra che'l vuli 'fes tirà pì da la persona. No ghi fèvin, nasìnt, encjamò pòura li fijs al pari; chè'l timp e li dòtis no'erin'ncjamò fòu d'ogni misura.[408] Non d'era cjàsis di famèa vuèjtis;[409] no l'era'ncjamò rivàt Sardanapàl[410] a mostrà se ca si fa ta li cjàmaris.[411] Encjamò no l'era vinsùt Montemàl dal vustri Usielatòu che com'vinsùt tal zì'n sù, cussì al sarà tal so cal.[412] Cun sintùra di coràn e vuès i'ai jodùt Bellincjon Berti, e sensa truc fàsi avànt la so femina, ch'era natural in dut;[413] Chej dal Nerli e dal Vecju lì davànt i jodèvi, contèns, cun pièl scujèrta, e li so feminis ca filàvin cjantànt.[414] Furtunàdis lòu! ch'ognùn'era certa di vignì lì soteràda[415], e nisùna pa la Fransa, era lì tal jèt desèrta.[416] Una 'tindèva'l nini ta la cuna e cul ninanàna lu consolàva, che paj genitòus'ndà'n d'èria roba pì buna? Che altra'nvensi, mentri ca filàva, fiàbis daj Trojàns a la so famèa --e pur di Fiesul e Roma--ghi contàva. Ta chej timps 'sarès stada na maravèa na Cjanghèla o un Lapo Saltarèl com'ch'adès'l sarès Cincinàt o Cornèa.[417] Ta'un cussì riposàt e ta'un cussì bièl vivi di citadìns e ta'un so Cristiàn ambient ch'alòra l'era chistu ostèl, Maria mi'a dat, clamàda dal sigà san;[418] e ta chel antic Batistèri[419] vustri fat i soj stat Cjasaguìda e Cristiàn. Morònt mi'era fradi, e Eliseo n'altri; la me femina'era da Val di Pat,[420] e da la'l ven il nòn di Alighièri. I'ai dopo seguìt l'imperatòu Coràt;[421] E pa li me operis la vut la grasia di rocognòs'mi, e cavalier mi'a fat. Davòu ghi soj zut cuntra la malisia da la lès di chel popul cal usurpèa par colpa daj pastòus[422], la vustra gjustìsia. Da che zentàja--èse maravèa?-- dal mont fals i soj stat alòr disleàt che par amòu so tant'ànimis al plèa; e dal martìri a sta pas i soj rivàt. Paradìs Cjant Sedicèsin O nobilitàt dal nustri sanc, se tu puarèt la zent zì sì tant in gloria i ti fas ca jù indà che flap lè'l nustri afièt, na maravèa maj no ti mi saràs; pars'che là che maj lè'l nustri 'petìt sviàt, tal cjel i dìs, gloria i'ai sintùt, e pas.[423] Ti sos tu com'un mant ca si ten prest scurtàt chè, sa no si lu slungja'un puc di dì'n dì, cu li fuàrfis a lu ten'l timp ben tajàt. Cul "vu" [424] che par prin 'vin jodùt Roma sufrì, e che la so famèa no'a pì tant usàt, alòra i'ai di nòuf scuminsiàt a partì; ma Beatrìs, ca no mi vev'maj lasàt, ridìnt, a parèva che ca vev'tosùt al prin fal di Ginevra, com'che scrit 'è stat.[425] "Vu'i sèis me pari," a dìzi mi soj metùt; "Vu mi dèis di parlà gran cunfidènsa; vu'i mi tegnèis alt, sì ch'jò'i soj pì ch'jò'n dut. La me mins a got sì tant di se stesa, e dapardùt di contentèsa s'implenìs, e a no si rompi di tanta 'legrèsa. Alòr, bon pari, i vuèj chi mi dizèdis cuj ch'èrin i vustri vècjus, e com'che'i àjs a erin ta'i vustri prins mèis e dìs.[426] Dal pioràr di San Zuan s'ese chi pensàjs?[427] com' l'èria 'lòra? E li zens cuj ch'èrin là di pì grant merit, si vi recuardàjs?" Com'ch'al soflà dal vint àrdi pì ben'jodìn la flama dal cjarbòn, jodùt i'ai che'u là al me dols dìzi pì'l luzèva'l lumìn; e com'ch'ai me vuj si fev'la lus pì bièla, cussi cun vous Oh cussì bièla e dolsa, ma no cun chista moderna favèla,[428] mi'a dit: "Dal dì dal prin ‘Ave,' com'si sa, che dal so part me mari, ca'è santa, cun me liberàt si'a da la gravidànsa, al so Leòn ben sincsènt'e sincuànta e trenta voltis lè vegnùt chistu fòuc a'nflameàsi di nòuf sot ogni so planta.[429] Jò e i me antenàs nasùs[430] i sin tal lòuc indulà cal scumìnsa il ultin sest[431] par chel ch'ogni àn'l cor tal vustri zòuc. Chist basta sinti daj vecjus, zent di sest; cuj ch'èrin e da'ndà che vegnùs èrin a lè mièj'l tàzi che'l discòri onèst.[432] Ducju chej che, che volta, chì podèvin àrmis partà fra Mart e il Batista[433], il cuint 'èrin di chej ch'adès chì vìvin. ma la citadinansa, ca'e'dès mista, di Cjamps, di Certaldus e, sì, di Feghìn, a'era pura fin al ultin artista.[434] Oh cuant ca sarès mièj èsighi visìn da li zens ch'jò'i dìs, e a la Galùsa e al Trespiàn di vej il vustri cunfìn, che dentri vèjlis e soportà la spusa dal contadìn di Guigliòn e di Signa, che'l vuli par baratà sempri'l gùsa![435] Sa no ghi fos stada a Sèzar madrigna che zent che tant mièj da curà'l mont 'varès e com'mari al fì ès'ghi benigna, un tal[436], fat fiorentìn, al cambia'e smercja'dès, invensi di zì dret là daj Similfòns, elemosinànt, com'i so avos puarès; Montemurlo'l sarès encjamò daj Cons; sarèsin i Sercuj sot'l plevàn d'Acòn, e forsi in Valdigràf i Bondajmòns.[437] L'inflùs di zens nòvis'l crèa confusion e chist lè sempri'un mal pa li contràdis,[438] com'che mal ghi ven a un ca lè mangjòn; un toru svuàrp a colà pì svelt t'lu jòdis che n'agnela svuarba, e spes a taja di pì e tant mièj una che sinc spadis. Se tu ti vuardis Luni e Urbisalia com'ca son zudis, e coma ca zaràn davòu di lòu Chiusi e Sinigalia,[439] di sinti com'che li stirpis a disfàsi'a van no ti sarà ne roba nova ne dura cuant ca'è clar ch'encja li sitàs na fin a'an. ca mòri dut a è roba sigura, e vualtris pur, ma la muàrt'n cualchidùna[440] ben a si plata; ma la vita puc'a dura. E com'che'l zirà dal cjel da la luna sempri'l cujèrs e'l discujèrs li spiàgjs, cussì a Firense ghi fa la furtuna: par chel un no la di fasi maravèjs s'jò a parlà'i mi met daj als Fiorentìns ca'an li so gran lòdis tal timp platàdis. Jodùt i'ai jò'i Ugos e'i Catelìns, i Filìps, i Grecs, i Ormàns e'i Alberìcs, zà'n tal calà, ma ilùstris citadìns;[441] e di chej'n daj jodùs, tant grancj' che antics, cun chel da la Sanèla, chel da l'Arga, e Soldanièrs e Ardìngas e Bostìcs. La di che puàrta ch'adès a'è carga di cussì tanta cativèria in dut, ca'nfondarà sta barcja[442] di màj sì carga, I Revignàns 'èrin, da'ndà che vegnùt lè'l cont Guido e ducju chej che'l nòn di Beluncjòn a'an in sèguit otegnùt.[443] Chej che da la Presa a savèvin za benòn coma governà, e chel dal Galigàj zà di òru a vèvin il pòmul dal so nòn.[444] La strica dal Gris[445] èra granda asàj, com'pur i Sachès, Zòucs, Fifàns e Barùs e Gjàj e chej che ros 'doventàvin pal staj.[446] La sòcja che cresi 'veva fat i Calfùs era zà biel'e grosa, e zà magistràs a èrin i Sìsios e i Arigùs. Oh cuant ben ch'jodùt i'ai chej stas disfàs da la so rogànsa! E li bàlis d'oru[447] flurì fèvin Firense in ducj'i so gran fàs. Cussì fèvin i paris di chej che di oru, cuant che la vustra glisia'l vescul no veva, gràs si son fas sintàs a consistòru.[448] Che rasa di zent 'rogànta che belva a'è cun chel cal scjàmpa, ma'a chel ch'jòdi ghi fa'l dint, o'l tacuìn, na piorùta a fasi jòdi a va, se pur zentùta, za si zev'ingrandìnt; chist no ghi zeva dret a Bertìn Donàt, che'l misièr a la chej[449] dopo fat parìnt. Belzà a l'era'l camposàc tal mercjàt, da Fièsul vegnùt, e belzà a l'era un bon citadìn Gjuda, e l'Infangàt. I dìs na roba 'ncredìbil ma vera: tal sircul di miès si'entrava pa na puarta ca cjolèva'l nòn da chej da la Pera.[450] Ognùn che la bièl'insègna al parta dal gran baròn, cun che stima e nòn ch'a recuardà il dì di San Tomàs ni parta, da luj tìtul e patrimoni cjols a son; encja se cul popul vuèj si ten unit chel ca la cun fàsa ornàda benòn.[451] Gualtièrs e Importùns za 'stèvin pulìt; e'l Borc encjamò pi cujèt'l sarès se'l bacàn di cers visìns[452] nol vès subìt. La cjàsa ca'a causàt il vustri plànzi e sighès pal just disprès che causàt vi'a la muàrt, e partàt vi'a al scunfuàrt chi vèjs adès, onoràda a era, sensa tuàrt: O Bonbelmònt, se mal ch'a scjampà ti'as fat da li so nòsis par cjatà t'altri bras cunfuàrt![453] Scontèns son tancjus che'l cjel 'varèsin lodàt se Diu a Ema ti vès concedùt cuant che par prin in sitàt ti'èris rivàt. Ma'a che sèma di pièra[454] ghi'a convegnùt --che ca vuarda'l punt--che Firense a finìs che pàs che par un bel puc a veva vut. Cun chisti zens e cun lòu pur cun altris, ta sta calma Firense i vev'jodùt che razòn no veva di spandi làgrimis: cun sti zens d'jòdi la Gloria i'ai podùt dal so pòpul, e just, tant che'l so gilio maj no l'era cul cul in sù stat metùt, ne maj l'era doventàt ros, stu gilio.[455] Paradìs Cjant Dizisietèsin Com'chel zut a Climenè, sigùr volìnt èsi di se che da n'altri'l veva sintùt, che pur vuèj il pari al fì di dà tant no si sint;[456] tal i'eri jò, e'i èri sì stat sintùt da Beatrìs e pur da chel sant lumìn che prin par me dal so post si vev'movùt. Par chel ic "Èco, fa che ben a lùzin i to desidèjs," mi'a dit, " sì che chiscjus ben segnàs tal so flameà a vègnin, chè, se'i to pensèjs za i cognosìn ducjus, il to parlà lo stes ti ten abituàt a dizi ‘I'ai sèit' cuant che'i làvris ti'as sùs." O antenàt me che tant i ti tens levàt che com'che ta'un triàngul li mins terènis doj ànguj vièrs no'an maj cjatàt,[457] cussì tu'i t'jòs li robis contingèntis prin che'n sè a sèdin, ben mirànt il punt ch'al stes timp dùtis al jòt li èpochis; cuant che cun Virgilio i'eri, punt par punt, sù pal mont che li animis al cura, e pur cuant che jù'i zèvin ta mont defunt,[458] dìt mi'era stat da la me vita futura roba seria, ma ch'a ogni violenta scòsa ic a si varès tegnùt dura. Par chel sarès la me vòja contenta di savèj se che'l càsu mi ten visìn; ch'un folc ca s'jòt rivà di fa mal'l stenta." Cussì ghi'ai dìt alòr a chel stes lumìn che prin mi vev'parlàt; e com'ca'a volùt Beatrìs li me vòjs a si averàvin. No cun stupidàdis, che'l mont pagan, dut, inviscjà si lasàva prin che l'Agnèl paj pecjàs dal mont a murì l'era zut, ma cun peràulis claris e cun bièl Latìn précis dìt mi'a chel amòu paterno,[459] che'nglusàt a l'era tal so ridi bièl: "La contingensa, che fòu dal cuaderno da la vustra materia a no si spant, ben jodùda a'è dal vuli eterno: necesaria 'no va par chel doventànt, com'ca no va dal vul'ndà ca si spièla na nàf che la curìnt a sta jù partànt.[460] Da là, cussì com'ca ven ta l'orèla la musica dolsa dal organo, mi ven tal vuli il disèn da la to tela,[461] com'ch'esiliàt l'era stat Ipòlit d'Atèn par causa da la so crudèl madrigna,[462] a ti pur zì fòu di Firense ti convièn. Chist a si vòu e za'a si s'impegna, e prest'l sarà fat da chel ca ghi pensa là'ndà ch'a baratà Crist dut'l dì si s'impegna.[463] La colpa davòu ghi zarà, com'si sa, a la banda urtàda, ma la vendeta a mostrarà il ver ca la dispensa. Ti lasaràs ogni roba, puarèta, che pì a ti plas; e chist'è la frecja che l'arco dal esilio par prin'l saèta. T'jodaràs cuant ch'amàr ti sarà'n bocja il pan d'altris, e cuant ca saràn duris da scalà li scjalis cuant ca tocja. E chel che pì ti pesarà ta li spalis a sarà che compagnia, bruta e trista, chi ti zaràs a cjatà ta che cjeris; sta mata di zent, sensa Diu e'ngràta, ti si farà cuntra; ma dopo, e no tant, a vara ic--no tu--la musa rota. La so bestialitàt 'zarà ben mostrànt sta marmàja; sì che par te sarà mièj da stu bacàn èsiti tegnùt distànt. Il prin rifugjo chi to pod'ràs vej il benvolèj al sarà dal grant Lambart,[464] che'n ta la scjala'l parta'l pì sant[465] daj usièj; che di te a varà un sì grant riguart che tra'l fa e'l domandà, fra di vualtris prin'l sarà chel che cuj altris lè pì'n ritàrt.[466] Cun luj t'jodaràs chel[467] che, nasìnt, tràcis 'la vut--e bunis--da che stela fuarta,[468] che tal mont lu faràn fa grandi robis. I no saj se la zent si e za necuàrta che za par nòuf àjs, ta la so zòvin etàt, atòr di luj sti ròdis[469] ghi'an fat scorta; ma prin che'l Guasc l'alt Rico'l vedi'nganàt, sintìlis s'jodaràn da la so virtùt[470] pal disprès paj sfuàrs e bès belzà mostràt. Cuant che da li so magnificensis savùt si varà, alòr nèncja i so nemìs di luj tegn'si da tabajà pod'ràn dal dut. Ta li so mans a'è mièj chi ti ti mètis; luj'l sarà causa di tancju sestamìns, condisiòns cambiànt par zèns siòris e puòris. E'i ti tegnaràs scrit in ta la mins di luj, sens'dìz'lu"; e dit 'la robis incredibilis a chej ch'erin presìns. E dop'la dìt: "Fiol me,'dès tu ti capìs chel ca ti'è stat dit; èco li insìdijs ca ti vegnaràn entri pus àjs mostràdis. Ma'i no vuèj che'i to paesàns t'invidièjs, che tant a si slungjarà la to vita pì'n là dal castìgu da li so cativèris.[471] Dop'che, tazìnt, chista anima santa da tèsi mostràt a veva di vej finìt la tela che da me ghi'era stat data, tacàt jò i'ai, com'un che plen di dubit, consèj ghi domanda a na persona che tant ghi plàs e che dut a ten capìt:[472] "Ben i'jòt, pari me, com'ca si spiròna il timp vièrs di me par tègn'mi ben zveàt, che pèzu a'è par un ca si bandòna;[473] alòr dal ocorìnt mi tegn'ràj armàt sì che se'l post che pì mi plàs cjolt mi ven, fòu d'altris pal me rimà no vegn'ràj butàt. Jù tal mont che di amarèsis lè plen e tal mont che'nsìma'la'l bièl gjardìn che paj vuj di Beatrìs jodùt i'ai, e ben, e dop'ta chej poscj' als che sì tant a lùzin savùt i'ai chist e chel che se da contà i ves, di savòu fuàrt tancjus lu cjatarèsin; E s'jò al ver di èsi timidùt i varès, da chej i no vegnarès maj recuardàt ch'antìc jodaràn il timp chi vivìn adès." [474] La lus ridìnt ca'nglusàva'l me antenàt, presiòus gjojèl, a sfavilà si'a metùt com'un raj dal soreli ta'un spièli doràt; e chistu 'la dit: "Dom'un còu ca lè brut par vej di se o d'altris vergogna al volarà che tu ti tàzis dal dut.[475] Lo stes, na volta netàda la fogna, va a mostràighi a ducjus [476]la to vision, e ca si gratin pur chej ch'an na rogna. Che se'nsindiòsa'sarà la so lesiòn al prin bocòn, un bièl puc di nutrimìnt 'lasarà na volta digerìda benòn. La to vòus a farà propit coma'l vint ch'a li pì alti puntis a ghi dà frustàdis e a tì onòu e riconosimìnt. Ma mostradis ti son ta chisti rodis, tal alt mont e ta la val dolorosa encj'ànimis par gran'robis famosis, che'l spirt di chel cal sint a nol riposa ne maj si ferma su esèmpli cal sedi puc cognosùt o platàt ta na busa, o che, par altri, risàlt a nol fèdi. Paradìs Cjant Dicjotèsin Dal so verbo si godeva luminòus chel spièli beàt, e jò i stevi gustànt il me, temperànt dut'l dols cul sindiòus;[477] e che fiòla ch'a Diu mi steva menànt a'a dìt: "Cambia pensèj; pensa che visìn jò'i soj di chel[478] che'i maj'l va liberànt." Voltàt mi soj cuj vuj ca mi luzèvin vièrs la bièla vòus dal me cunfuàrt, e'i tàs dal ben che chej vuj sans mi volèvin; no parsè che dal me parlà mi fidi dom'in part, ma pa la mins ca pol fa doma chel tant se pì ch'judàda no ven dal alt, e fuàrt. Di chel moment, cuant ch'ic i stevi vuardànt, dom'chist i pol dìzi, che il me afièt lìbar l'era d'ogn'altra voja, dut cuant, fin che il plasèj eterno, che dirèt al luzèva in Beatrìs, su me pur a si rifletèva dal so bièl aspièt. Alòr, cu la lus di un ridi bièl e pur, ic dit mi'a: "Vòltiti e scolta; di paradìs al di fòu daj me vuj an de pur." [479] Com'che u chì a si jot cualchi volta la voja che' tal jòdi, sa è tanta, da ic a ven duta l'anima cjolta, cussi, tal sflameà da la lus santa che voltà mi'a fat, la so[480] brama jodùt i'ai che di parlàmi an veva tanta. E la tacàt: "Chi sù chi ti sos vegnùt, in ta stu àrbul cal vif dal insìma, che maj no si sfuèa e che sempri'l fa frut, i spirs a son beàs, che la jù, prima da vignì tal cjèl a erin ognùn famous, tant da vej da li mùsis granda stima. E alòr vuarda ben ta'i bras di sta cròus: chel chi minsonaràj, lì'l farà chel àt che ta na nula'l fal'l so lamp[481] luminòus." Pa la so cròus jodùt i'ai un luzòu tiràt dal nòn Gjosuè, apèna'pèn minsonàt; che'i no saj se'l dìzi l'era prin dal fat. E cuant che Macabeo lè stat nominàt èco n'altri[482] cal vegnèva rodolànt, e dal godi l'era stu tròtul animàt. Cussi par Carlo Magno e par l'Orlànt, doj ch'atènt a la seguìt il me sguàrt com'vuli'l seguìs il so falcòn svualànt.[483] Dop'la 'tiràt Gulielmo e Renoàrt e encja'l duca Gotfrèit la me vista 'nta che cròus, coma pur Berto Guiscart.[484] Alòr, cu l'altris'n motu ta sta pista, mostrat mi'a l'anima ca mi vev'parlàt cuant che cun ches tal cjantà'a er'artista. A la me destra mi soj alòr voltàt a Beatrìs par jòdi s'al me dovèj, cun peràula o cun sen, mi ves guidàt; e jodùt i'ai i so vuj luzìns e bièj, lùstris di legrìa, che il so aspièt i'altris'l vinsèva e'l so ùltin parèj.[485] E propit coma, par sinti pì dilèt tal ben fa, l'omp di dì in dì, plan planìn a si necuàrs cal fila sempri pì dret, cussi mi soj rindùt cont che lì chi'erin dut'l cjèl cresùt al veva il so arc[486] jodìnt chel miràcul[487] chi vevi visìn. E com'ca si tramuta ta'un pisul arc di timp na fruta in blanc, cunat che'n musa a discarga da la so vergogna'l car'c,[488] cussi ai me vuj, vint voltàt la musa, l'er'l candòu pì dols da la sesta stela[489] che ta'un tic e tac ni veva fat di cjasa. Jodùt i'ai ta che stela buna'e bièla il lùzi dal grant amòu che lì l'era paj me vuj scrivìnt la nustra favèla.[490] E com'grus ca si àlsin da la cjera, cuasi godìnt di dìzi ch'èrin pasùdis, a crèjn na tonda o altra schiera, cussì'nta li lus li santi creaturis svualànt a cjantàvin, e'a fazèvin un D o'un I o'un L cu li so figuris. Prima, cul so cjantà a si movèvin; dopo, doventànt un di chiscju dizèns, a stevin fers un puc e a tazèvin. O divina Pegasèa[491] che'i nustr'inzèns par timp e timp ti fas che gloriòus a restin, e cun chej pur li nustri sitàs e regns, 'luminèjmi di te, che spic a fèdin sti figuris com'ch'jò li'ai concepìdis: che ta scju vers'l to podèj ducjus'jòdin! Sinc voltis sièt si son alòr mostràdis vocals e consonàntis; e notàt i'ai sti pars coma ch'jò li'ai jodùdis. ‘DILIGITE IUSTITIAM' ben oservàt i'ai se che par prin'era chì pituràt, da QUI IUDICATIS TERRAM[492] seguitàt. Tal EM dal cuint vocabul dut ordinàt al steva ogni spirt, sì che Gjove stes d'arzènt al fasàva stu lùzi doràt. E pì lucis jodùt vignì jù'an i vuj mes e pojàsi tal colm dal EM, da indà che'l ben pì alt a lodàvin, dutis ches.[493] Dopo, com'ch'al bati di na sclampa brusàda, una nula si'jòt saltà fòu di falìscjs che paj vilàns a'è roba furtunàda, èco alòr il lampà di mil lucis, e pì, zì'n sù t'jodèvis, o tant o puc, par volèj di chel[494] ca li vev'impiàdis; e cuant ch'ogni lumìn l'era zut tal so lòuc, i'ai il cjaf e'l cuèl di n'acuila jodùt vignì fòu dal dizèn ben clar di stu fòuc. Il pitòu di dut chist, mestri no la maj vut; ma mestri lè luj, e da luj a ven fòu la virtùt ca informa[495] i nìs dapardùt. I'altri beàs, che contèns ognùn di lòu 'parèvin d'èsi ta la M ingiliàs, puc'a puc pal usièl jodùt si ghi'a'l còu.[496] O bièla stela, cuanti gjemis chi ti'as ca mi mostrin che la nustra gjustìsia a ven da scju cjèlos chi ti tens'ngjemas! Par chel jò i prèj la mins che inìsi a ghi da al motu to e virtùt che ben a vuardi da'ndà che'l fun'l ven che'l to raj'l vìsia;[497] si che n'altra volta'l mostri'l so disdèn di dut chel baratà dentri dal templi[498] che daj màrtirs che fat lu vèvin l'era plen. O soldàs sans dal cjel che jò'i contempli, lotàit fuàrt par chej che la jù in cjera pierdùs a son par via dal brut esèmpli! Cu li spadis si fev'na volta guèra; ma 'dès 'la fan chej ch'al cjòli son atìfs il pan[499] che'l bon Pari a nisùn maj'l sièra. Ma tu che doma par cancelà[500] ti scrifs, pensa che Pieri e Pauli, che muàrs a son pal cjamp[501] chi ti guàstis, a son'ncjamò vìfs. Tu ti pos ben dìzi: "Jò'i saj se ca è bon; jo'i vuèj doma chel che besòu 'la vivùt e c'an pal saltusà martiriàt tal salon; jò il pescjadòu no cognòs, ne'l Paulùt.[502] Paradìs Cjant Dicjanovèsin Davànt di me 'jodèvi cu l'alis vièrtis il bièl dizèn[503] che cun chel so godi grant a fèvin l'ànimis u lì unìdis. Ognùn'a parèva un rubìn che tant cun'un raj di sorèli ardìnt al stes che ai me vuj si rifletèva brilànt. E chel che a contà i mi met adès, dìt no lè maj stat, ne scrit da vingjòstri, ne d'inventàlu nisùn maj s'insumiarès; ch'jodùt i'ai e pur sintùt i'ai il rostri[504] che al "jò" e al "me" a ghi da vous invensi di usà il "me" e'l ‘nustri." [505] E alòr: Par esi bon e gjudisòus, esaltàt i soj jò chì a che Gloria che di pì no si pol èsi desideròus; e tal mont i'ai lasàt la me memoria buna, tant buna, ma che zens tristis a lòdin ma no seguìsin par nuja." Cussì dom'un calòu di tanti boris sinti si fa, com'che da tancju amòus un sun sòu si sintèva da li so bòcis.[506] E alòra jò: "O semprivèrs flòus dal eterno bon godi; che pur dom'un someà mi fèjs ducju i vustri odòus, sodisfàit suspirànt il me grant dizùn che par cussì tant timp mi'a lasàt plen di fan, che tal mont di cjoli no lè stat bon nisùn. Jo'i saj ben che se'n cjèl ta n'altri reàn[507] sempri a si spièla il volèj divìn, puc'n vu a si riflèt, e sensa velàn. Ben i savèjs chi mi ten pront e visìn par scoltavi; i savèjs cual ca lè chel dùbit che'n mins nol vòu maj stami sidìn." Coma un falcon cal ven fòu dal cjapièl,[508] al mòuf il cjaf e l'àlis al bat content, gran voja mostrànt e fazìnsi dut bièl, cussì al fàsi l'ai jodùt dut intènt stu sen, da grasia divina festegjàt cun chel dols cjantà che la'n alt lè sempri presènt. E 'la tacàt: "Chel che'l compàs 'la slungjàt fin al fin dal mont, e dentri di chel trat il misteriòus e'l manifest 'la lasàt, no la'l so valòu podùt lasà sì stampàt dapardùt l'univers, che il so verbo, infinìt, parzòra di dut'l fos restàt. E a è par chel che il prin superbo[509] che pì grant l'era d'ogni creatura, crut lè colàt crodìnt di savèj pì dal verbo; e da chist s'jòt ch'ogni inferiòu natura un vàs masa pìsul a'è par dut chel ben sensa fin e che'n sè cun sè'l misura.[510] Duncja la nustra vista, ch'al pì a ten doma cualchidùn daj rajs da la mins che dutis li robis dal mont a contèn, a no pol da se stesa tegni a mins tant che'l so prinsìpit[511] a no s'interna tant pì'n là daj nustri sòlis sintimìns. Sì che in ta la gjustìsia eterna il disèrni cal risèif[512] il vustri mont, coma vuli tal mar, dentri a s'interna; che, par tant che da la riva'l jòt'l font, lontàn tal mar no lu jòt, ca lè lo stes lì, ma platàt'l ten il so èsi profont. Lustri no lè, sa nol ven dal seren stes che maj si turba; ma lè 'nvènsi dut scur, o par pasiòn da la cjar o velèn daj bès.[513] Adès che chel post profont ti sos sigùr ca ti platava la gjustisia viva, che fin a capìla ti'era stat dur; che chist ti dizèvis: ‘un al nas'n riva dal Indus, indà che nisùn'l da lesiòns su Crist, ne di luj a lèzi o scrivi al va; e'l so volèj e li so buni asiòns, par cuant che'l nustri razonà'l jòt, sensa pecjàt tal dìzi o vivi a son. Sensa fede o batièzin al mòu: jòt-- parsè'l vegnia condanàt stu puòr'on?[514] 'ndà èse la so colpa se luj nol crot?[515] Cuj sotu tu da mètiti tal cjadreòn[516] par gjudicà da miàrs di mìjs di lontàn, che d'jòdi nencja na cuarta'n là no ti sos bon? Chej che voja di zì tal sutìl a'an, se guidàs da la scritura i no fòsis, razòns di dùbit'n varèsin a plena man. Oh nemàj da la cjera! Oh mins sglònfis![517] La prima volontàt, ch'è'n sè tant buna, e ca'è'l pì grant ben, sempri lì a'è, tal so post fìs. Ogni roba'è justa se cun ic'è una:[518] roba creada'l ben a se'a no tira, ma ic, risplendìnt, a ognùn lu dona." [519] Com'che'nsima'l nit szualànt a zira dop'che la cicògna'l past ghi'a dat ai fìjs, e com'che chel ca lè pasùt l'amira, Cussì si'a fat[520], e cussì alsàt i'ai li sèjs, la figura benedèta, che l'àlis moveva sburtàdis da tancju consèjs. Atorotòr svualànt a cjantàva: "Li nòtis mes, a'è clar, ti fas fadìja a capìlis; il pensèj di Diu pur'i no comprendèjs." [521] Al cujetàsi di che lustri flàmis dal Spirt Sant ch'encjamò l'era tal sen ch'ai Romàns ghi veva dat riverènsis, di nòuf 'la tacàt: "Chi sù, ta chistu regn, maj no lè vegnùt nisùn ca nol crodès in Crist ne prin ne dopo cal vegnès 'nclaudàt tal lèn. Ma jòt: tancjus di lòu a sìghin ‘Crist, Crist!' e al dì dal judìsi 'saràn pì lontàns di luj[522] che chèj che maj cognosùt no'an Crist. E l'Abisìn'l danarà chiscju Cristians cuant ca si spartiràn chisti do scuèlis, una sempri siòra e l'altra'n taj dàns.[523] Se dizaràni i Persiàns ai re vustris? coma a jodaràni chel libri vièrt 'ndà che li pècis sòs son dùtis scritis? Lì s'jodarà, tra l'òperis d'Albert,[524] chè che fra puc a scrivarà la pena su chel ca cambiarà'l regn di Praga'n desèrt.[525] Lì a s'jodarà'l mal che là dal Sena al causarà, falsificànt bes a plen, chel che'l cinghiàl'l farà crepà, cun pena.[526] Lì di che supiàrbia s'jodarà il sen che màt a fa doventà l'Inglèis e'l Scosèis che bojs no son di restà tal so terèn. La lusùria a s'jodèva e li coròtis plèjs di chel di Spagna e di chel re Boèm, che virtùt maj 'la vut, ma dom'brus plasèjs.[527] Si gh'jodarà al suèt di Gjerusalèm segnada cun una i la so bontàt, ma l'opòst ghi sarà segnàt cu na em.[528] S'jodarà l'avarìsia e la viltàt di chel che vuardiàn 'lè da l'isola dal fòuc 'ndà ch'Anchìs finìt 'la la so lungja estàt; e par da n'idea di cuant luj'lè puc bastarà un pu' di lèteris scurtàdis ch'un bel puc ni dizaràn cul dìzi puc.[529] E s'jodaràn pur li òperis sporcis dal barba[530] e dal fradi che na nasiòn a'an disonoràt e pur do corònis. E chej che re dal Portogal e Norvegja a son, lì si conosaràn, e chel di Rasa[531] che cuj bès di Venesia 'la fat puc di bon.[532] Beàda Ungaria sa no si làsa pì malmenà! e beàda Navàra sa si armàs dal mont[533] ca la fàsa! E ducju'an di crodi che par capàra di chistu, Nicosia e Famagosta fuàrt si làgnin pal nemàl di so cjera[534] che d'imbànda daj altris no si scosta. Paradìs Cjant Vincjèsin Cuant che chel che dut'l mont al luminèa, dal nustr'emisfèri jù'l ven e'l va via sì che'l dì dapardùt si distudèa,[535] il cjel, che dom'di luj prin s'impìja, ai nustri vuj si fa di nòuf a colp presìnt par ducj' chej lumìns ch'ognùn di luj s'impìja; e'n mins stu da fà dal cjel si'a fat presìnt cuant che'l sen dal mont e daj so dùcis di parlà 'la smetùt, cujèt restànt e tazìnt; ma subit dopo, l'altri bieli lucis sempri pì luzìnt a cjantà si'an metùt cansòns chi recuardi ben ch'erin soàvis. O divìn amòu, di ridi dut cujerzùt, cuant chi ti luzèvis cun che dolsis melodìjs che di pensèjs sans a cjantàvin par dut! Dop' che chisti lustri pièris presiòsis che la sesta lus 'ngjemà i vev'jodùt cujetàt 'vèvin l'angèlichis nòtis, di sinti'l murmurà d'un rìvul mi vev'parùt che da clap'a clap jù'l ven lìmpit e clar da la gran fontana'ndà ca lè nasùt. E com'dal cuèl da la ghitara'l sun clar dut ben si sesta, com'cal fa dal busùt da la pìva il soflà dal montagnàr, cussì, sensa nencja spetà un minùt, il murmurà da l'àcuila sbuzigànt lè vignùt sù pal cuèl, fin che dols lu'ai sintùt. Da mùrmur'a vòus se stesa 'lòr cambiànt fòu dal so bèc in forma di peràulis bièlis i'ai sintùt, che chì i'ai scrit dut cuant. "La part che'n me a jòt e che'n àcuilis mortàlis'l soreli a vuarda," 'la tacàt, "a'è mièj che adès benòn i ti vuàrdis, pars'che daj fogùs che forma mi'an dat, chej 'ndà che'l vuli tal cjaf mi sflamèa, tant mièj daj altris 'lè ognùn di lòu dotàt.[536] Chel che tal miès dal vuli al sfavilèa, il grant cjantadòu lè stat dal Spirit Sant, che da post a post l'arca movùt al ve'a: adès ben'l cognòs il merit dal so cjant,[537] che luj stes a lè efièt dal so consèj stes par grasia vuda che granda'è altritànt.[538] Daj sinc che sèrcli mi fan dal vuli stes, chel[539] che al bèc pì visìn'a mi'è, la vedulùta consolat 'la pal fì stes[540]: adès tant ben al sa cuant costòus ca lè il sta lontàn di Crist, pa l'esperiensa di sta dols' vita e di che ch'opòsta ghi'è.[541] E chel che dop'si jòt ta la circonferensa che minsonàt i'ai, tal alt da la sèa, la muàrt 'la ritardàt par fa penitensa:[542] adès al sa ch'encja cuant ch'un al prèa che chel di vuèj'l sedi pal domàn lasàt il gjudìsi eterno a nol cambièa.[543] L'altri pì'n là, cu li lègis al me làt, cu na buna intensiòn ca'a vut brut frut, par zì davòu dal pastòu, grec si'a fat:[544] adès al capìs com'che'l mal ca si'a vut dal so ben operà a no ghi'a fat dan encja se'l mont da la'n cà'n malòra le zut. E chel che ta la curva'n jù i oservàn,[545] Gulielm l'era, che che cjera a plans a st'ora par Carlo e Federico e'l so malàn:[546] adès al sa coma ca s'inamòra il cjel di un re just, e a li sintìlis dal so splendòu encja 'dès a s'indòra.[547] Cuj'l crodarèsia la jù, tal mont di pècis, che Rifèo Trojàn[548] al fos ta stu rotont u chì la cuinta da li lucis santis? Adès alc al cognòs ben di se che'l mont nol pol par nuja jodi da la grasia divìna, o almancu no fin in font." Com'na 'lodula che'n aria si spàsia, prin cjantànt, e dopo tazìnt contenta da li dolsi nòtis ca la làsin sàsia,[549] cussì ben clara mi'a parùt la'mprònta dal plasèj eterno, e'l so desidèri al cual ogni roba si atèn e dovènta.[550] E forsi pars'che plen di dùbit i'èri com'un spièli plen di robis coloràdis, pì'a lunc di spetà, tazìnt, bon 'no'eri; ma li peràulis: "Se soni sti robis?" a mi son fòu di so volèj sbrisàdis; e'a colp un sintilà jodùt i'ai di fièstis. Subit dopo, cun brilanti ocjàdis chistu sen benedèt a mi'a rispundùt prin chi ghi fès jò stes altri domàndis. "Chistu tu i ti cros di capìlu dut parsè ch'jò'i lu dìs, ma'l coma no t'lu sas; com'che'l crodùt spès a no lè comprendùt. Com'chej ca pàrin capì li robis'ti fas, par nòn e basta, ma la so "quiditàt" [551] no la jòdin se d'altris no vegnin judàs. Regnum coelorum a sufrì 'lè partàt dal grant amòu e da la speransa ch'a vinsi a va la divìn' volontàt; no'un lotà tra omp e omp, com'si pensa, ma ic a vins pars'ca vòu esi vinsùda e, vinsùda, a vins cu la so benevolensa.[552] La prin'e la cuint'anima[553] là'mpostàda a ti làsa a bocja vièrta, che'n ic t'jòs la regjon daj ànzuj ben pituràda. Daj so cuàrps fòu no son vegnùs, com'ch'ti cros, spirs pagans, ma cristians, cun fede plena sul Crist che da zì o zà zut l'era'n cròus. Ch'un da l'infièr, da'ndà ca no si torna maj par fa dal ben, taj so vuès lè tornàt, pa la grasia che'l sperà a adòrna; dal gran sperà che sì tant a la judàt il preà[554] che Diu lu risusitàs, par podèj vej'l so desidèri scoltàt. Il spirt glorious ch'adès ni ten voltàs,[555] tornàt a la cjar, e lì par amòndi puc, tant a là crodùt che luj a lu judàs; e crodìnt impiàt a si'a'n ta un sì grant fòuc di amòu par luj[556], ch'a la so muàrt seconda u chì a lè vegnùt, ta stu bièl lòuc.[557] L'altri[558], che par grasia di na sì fonda fontana'l sgorga, che maj creatura jòdi'a podùt fin ta l'ultima onda, dut'l so amòu la jù 'la dat a vita pura; che Diu, da grasia 'grasia[559] ghi'a vierzùt il vuli a la nustra redensiòn futura: e 'lòr 'n chè luj 'la crodùt, e pì no lè zut a sufrì la spusa dal paganèsin; ma'a criticà che perversion si'a metùt. Che tre siòris[560] lì a ghi'an fat da batièsin, che visìn la roda destra ti'as jodùt, davànt dal batezà pì di un milèsin. O predestinasiòn, che maj'an podùt la to radìs jòdi, ne maj podaràn, chej che'l prin motu[561] maj comprendaràn dut! E vualtris, puora zent, no stèit dàsi afàn a gjudicà; chè nu stes, che Diu 'jodìn, dal cognòsi ducju'i elès i sin lontàn; e dols ni'è che dal savèj lontàns i sin e'l nustri ben a chistu ben s'inclina,[562] che chel che Diu'l vòu, encja nu'i volìn." Cussì da che splendida lus divina, par ben sclarìmi la me puora vista risevùt i'ai sta buna midizina. E com'un cjantadòu un bon citarista davòu ghi va cuj so zòucs da la cuarda, ch'encjamò pì gust a la un che'l cjant'l scolta, cussì'ntànt cal parlàva, di recuardà mi ven ch'jodùt i'ai li do lus beàdis che, com'cuant'l bati da li sèjs un'l vuàrda,[563] cul so parlà si movèvin li flamùtis. Paradìs Cjant Vincjunèsin Belzà si'èrin i me vuj di nòuf fisàs su la me Beatrìs[564], e cun lòu'l me còu, che pì d'ic no esist altri ca ghi plàs. E ic a no ridèva; ma "Se'l colòu dal me ridi t'jodès," mi'a dit, "ti restarès com ‘Semlè' che'n sinìza si'a fat par amòu;[565] la me belèsa, che tal alsàsi stes tal eterno palàs, pì'a va luzìnt coma che fin chì jodùt i ti'as tu stes, sa no si temperàs, tant pì risplendìnt[566] doventarès che li fuàrsis tòs al so luzòu sarèsin com'alc che'l folc'l va distruzìnt. I sin adès rivàs al siètin splendòu che sot dal dizèn dal leòn dut ardìnt la jù'l radièa misturàt[567] il so valòu. davòu daj to vuj ten ben fisada la mint[568] e fa che chej a spièlin la figura che'n ta chistu spieli[569] ti zaràs jodìnt. S'un'l saves ch'jò'i mi stevi godìnt na vura dut il me contemplà di chel aspièt beat, cuant che d'jòdi altri mi soj dat cura, al capirès benon cuant ch'i'eri grat di ubidì a la me biela scorta, balansànt chistu cul splendòu zà contemplàt. In ta chel cristal che il nòn al parta-- zint atòr dal mont--dal so duce, tant bon che sot di luj er'ogni malìsia muàrta,[570] dut d'òru che tant'a brilàva e benòn jodùt i'ai na scjala ca zeva in sù fin che'i me vuj pì no la jodèvin benòn. par scju scjalìns i'ai pur jodùt vignì jù tancju di chej luzòus ch'ogni lùs dal cjel a parèva ca si difondès ca jù. E com'che par natura'l fa ogn'usièl, ducju'nsièmit, bunorùta, i crovàs par scjaldàsi ducju'a fan'l so saltusèl; e dopo an dè di chej ca van a spas, altris si zìrin ma fìs lì'a rèstin, e altris atòr'van di lì ch'erin pojàs; propit cussì mi pareva ca fèsin l'ànimis che chì luzèvin insièmit cuant che tal stes scjalìn si visinàvin. E che che pì visìn i'jodèvi, e pulìt, sì clar'si'a fat, ch'jò mi dizèvi pensànt: "Ben jò'i jòt il ben chi ti mi tens sclarìt." Ma che[571] da che jò'i spetàvi'l coma e'l cuant dal dìzi e dal tàzi, a tàs; e alòr jò, cuntra'l me volèj, sidìn soj stat dut cuant. Alòr ic, che ben jodùt veva'l me puòr tàzi tal jòdi di chel che dut[572] al jòt, dit'a mi'a: "Dìs pur di se chi t'jòs atòr." "Il me merit," i'ai alòr tacàt di bot, "grant no lè asàj par vej da te[573] risposta; ma par che[574] che'l me grant desidèj a jòt, dìzmi, beàda vita, che in ta chista alegrìa i ti ti tens platàda, sè che sì visìn di me a ti parta; e dìzmi parsè ca tàs ta sta roda che sinfonìa dolsa dal paradìs, che ta altris[575] a par èsi godùda." "La musa e'l sinti mortal ti'as, ben vuàrda," rispundùt mi'a; "par chel chì no si cjanta, com'ch'a ridi Beatrìs no t'las jodùda.[576] I soj paj scjalìns da la scjala santa vegnùda tant in jù dom'par fati fiesta cul dìz'ti e cu la lus ch'ognùn chì'n da tanta; e'a no'è par pì grant amòu chi ti faj fiesta; ch'altritànt amòu o pì chi sù si mostra, com'che dut stu sflameà ti manifesta. Ma l'alta caritàt, ca ni fa sèrvis di chel alt consèj che'l mont al governa, u chì a ni sièls, com'che tu t'osèrvis." "J`o'i jòt ben," i'ai dit, torcja di lus plena, com'che u chì al basta'l vustri benvolèj par seguì la providensa eternàl; ma chistu lè chel chi vorès tant savèj-- pars'che predestinada tu, besola, chì a èsi ti sos, fra tancju spirs bièj." No'eri nencja ta l'ultima peraula, che tal so miès a si'a sta lus centrada, atòr di se piruetànt com'na trotula; cussì mi'a 'lòr dit chist'ànima beàda: "La lus divina che su me si punta penetrant'nta che ca mi ten'nglusàda, che cul me jòdi a si ten ben streta, cun me su di me a si alsa, ch'jò'i jòt la pì alt'esènsa da'ndà ca'è cjolta.[577] Èco dùncja l'alegrèsa che'n me s'jòt; pars'che cuant ch'al me jòdi a'è clara cussì'l me lùzi'l lus coma'l lùzi ch'jò'i jòt.[578] Ma che alma dal cjel che pì a ven clara, chel serafìn che'n Diu'l vuli pì'l ten fisàt, al to domandà nol pol da risposta clara; par via che tal abìs lè tant sprofondàt dal eterno decrèt chel che savèj ti vus, che capìlu nol podarà maj spirt creàt.[579] Cuant che'i to piè jù tal mont son di nòuf zus, chistu conta, che pì a nol presumi di zì'ndà che nencj'i beàs d'jòdi no'an asàj lus. Coma pòsia la jù la mins presumi d'jòdi tal so scur se che d'jòdi no pos nencja ta chista lus chì--adès dìzmi. Di sta sidìn mi'an sì dit li peràulis sos, che lasàt i'ai la cuestiòn e domandàt, ùmil, ghi'ai se di cognòs'lu pusìbil mi fos. Un cret a s'jòt che'n Italia 'lè'nmiezàt, [580] e no tant lontàn da la to patria, tant alt che dal ton pì'n bas si sint'l boat; e na goba'l forma dal nòn di Catria, cun subit sot un monastèri consacràt che d'adorà Diu maj a nol varia." Cussì il so ters discors a la tacàt: a la dit, seguitànt cuj so motìfs: "U chì al servìsi di Diu 'soj restàt, che cul mangjà cunsàt cul vuèli d'ulìfs, i pasàvi tant'l cjalt che'l frèit amòndi ben, dut content cuj me pensèjs contemplatìfs. Par scju cjelos stu claustri a l'era ben fèrtil; e adès dut vuèjt i lu cjatàn,[581] si che di rivelàsi al farès ben. Ta chel post jò i'eri Pieri Damiàn,